វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6864 334970 331223 2026-05-07T10:20:58Z Tookai1 46281 334970 wikitext text/x-wiki [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] {{Infobox royalty | name = នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ | title = ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ | image = File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg | caption = | succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | reign = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ – ៧ តុលា ២០០៤ | reign-type = កាន់កាប់តំណែង | coronation = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ | birth_name = ប៉ូល ម៉ូនិក អ៊ីហ្សហ្ស៊ី (Paule Monique Izzi) | birth_date = {{Birth date and age|1936|6|18|df=y}} | birth_place = [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|សៃហ្គន]], [[កូសាំងស៊ីននៅក្រោមបារាំង|កូសាំងស៊ីន]], [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] (ឥឡូវនេះគឺ [[ទីក្រុងព្រៃនគរ]] (ហូជីមិញ), [[វៀតណាម]]) | spouse = {{marriage|[[នរោត្តម សីហនុ]]| April 1952|15 October 2012|end=d.}} | issue = [[នរោត្តម សីហមុនី]]<br>[[នរោត្តម នរិន្រ្ទពង្ស]] | full name = នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ | house = [[រាជវង្សនរោត្តម]] {{small|(ដោយអភិសេក)}} | father = លោក ហ្សង់ ហ្វ្រង់ស្វ័រ អ៊ីហ្សហ្ស៊ី | mother = លោកចៅឃុន ប៉ុម ពាង | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] }} សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី '''នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ''' ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសុភមង្គល (ព្រះនាមដើម '''ប៉ូល ម៉ូនិក អ៊ីហ្សហ្ស៊ី'''; ១៨ មិថុនា ១៩៣៦ ~ បច្ចុប្បន្ន) ជាសម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ពីឆ្នាំ១៩៩៣​ ដល់ឆ្នាំ​ ២០០៤​ ក្នុងព្រះបរមនាមជាព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះករុណាសម្តេចព្រះ [[នរោត្តម សីហនុ]]​ ដោយបានរៀបអភិសេកជាព្រះស្នំ និងមានគភ៌ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៥២ (ដែលកាលណោះ ទ្រង់គង់ក្នុងឋានៈជាអ្នកម្នាង ព្រោះសម្តេចឪមានសម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្ដម ថាវ៉េត នរលក្ខណ៍ ជាព្រះរាជមហេសីផ្លូវការរបស់ព្រះអង្គ មុនអភិសេកអ្នកម្នាង) បន្ទាប់មកព្រះករុណាព្រះមហាវីរក្សត្រនិងសម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា បានលែងលះនៅឆ្នាំ១៩៦៨ អ្នកម្នាង ប៉ូល ម៉ូនិក បានក្លាយជាព្រះមហេសីផ្លូវការរបស់ព្រះអង្គ។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្តម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ មានរាជបុត្រាពីរអង្គគឺព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] និងសម្ដេច ​[[នរោត្តម នរិន្រ្ទពង្ស]] ។ ក្រោយការយាងគ្រងព្រះបរមសិរីរាជសម្បត្តិលើកទី២ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ របស់សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ជាព្រះរាជស្វាមី ព្រះអង្គបានទទួលការប្រោសព្រះរាជទានរាជគោរម្យងារពេញព្រះយសនៅឆ្នាំ១៩៩៦ ជា «សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ» រហូតដល់ចុងឆ្នាំ២០០៤ ពេលដែលព្រះករុណាសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ដាក់រាជ្យ ហើយព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គ (ព្រះមហាក្សត្របច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាព្រះមហាក្សត្រថ្មី ព្រះអង្គត្រូវបានព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ជាព្រះរាជបុត្រា សព្វព្រះទ័យព្រះរាជទាន ថ្វាយរាជគោរម្យងារថ្មី ជា «សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ» និងរដ្ឋសភាជាតិបានថ្វាយព្រះរាជគោរម្យងារថា «ក្នុងសេរីភាព សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និងសុភមង្គល» ថ្ងៃ​ចម្រើនព្រះជន្ម​របស់​ព្រះអង្គ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១៨ ខែ​មិថុនា ជា​ថ្ងៃ​ឈប់​សម្រាក​សាធារណៈ​ផ្លូវការក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ == ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ == សម្ដេច​ព្រះមហាក្សត្រី​ ''នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ'' ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសុភមង្គល ប្រសូត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៨ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៦ នាទីក្រុងសាយហ្គន ឫ[[ហូជីមិញ]] ហើយព្រះនាមដើមរបស់ទ្រង់គឺ​''ប៉ូល ម៉ូនិក អ៊ីហ្សហ្ស៊ី'' (Paule Monique Izzi)។ ព្រះ​បិតា​ព្រះ​នាម ''ហ្សង់ ហ្វ្រង់ស្វ័រ អ៊ីហ្សហ្ស៊ី'' (Jean François Izzi) ជា​ជនជាតិ​បារាំង ដើម​កំណើត​អុីតាលី តែ​បាន​ទទួល​មរណភាព​នៅ[[សង្រ្គាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះ​មាតា​ព្រះនាម ''លោកចៅឃុន ប៉ុម ពាង'' (Pomme Peang) មានប្រវត្តិ​មក​ពីភ្នំពេញ។ ព្រះអង្គមាន​ព្រះ​អនុជ​ព្រះ​នាម ''អាន ម៉ារី អ៊ីហ្សហ្ស៊ី'' (Ann Mary Izzi)។ ព្រះអង្គបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយព្រះករុណា​ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ [[នរោត្តម សីហនុ]] ក្នុង​ខែ​មេសា ឆ្នាំ១៩៥២។ ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រ២អង្គគឺ៖ * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ[[នរោត្ដម សីហមុនី]] ដែល​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន ប្រសូត​នៅ​ថ្ងៃទី១៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៣។ * សម្ដេច [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស]] ប្រសូត​នៅ​ថ្ងៃទី១៨ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែបានយាងចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី០៨ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៣ នាទីក្រុងប៉ារីស នៃសាធារណរដ្ឋបារាំង ដោយជំងឺបេះដូង ក្នុងព្រះជន្មាយុ៤៩ព្រះវស្សា។<ref>{{Cite web|url=http://www.casadei.fr/en/pageLibre0001020e.html|title=NORODOM SIHANOUK, King and Film-maker|website=www.casadei.fr|access-date=2019-06-11|archivedate=2023-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230325190953/http://www.casadei.fr/en/pageLibre0001020e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://info.club-corsica.com/index.php?art=53soc002|title=club-corsica.com - Diese Website steht zum Verkauf! - Informationen zum Thema.|website=info.club-corsica.com|access-date=2019-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210051641/http://info.club-corsica.com/index.php?art=53soc002|archive-date=10 December 2008|url-status=dead|archivedate=2008-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210051641/http://info.club-corsica.com/index.php?art=53soc002}}</ref> == ការ​សិក្សា == * សាលាបឋមសិក្សានរោត្តម * វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ * វិទ្យាល័យ​ [[Lycée René Descartes]] == ព្រះរាជ​កិច្ច == ស្ទើរតែពេញមួយព្រះជន្មរបស់ព្រះអង្គ សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃយើង ព្រះអង្គបានថ្វាយព្រះកាយពល និងព្រះបញ្ញាញាណយ៉ាងស្មោះស្ម័គ្របំផុត បម្រើនិងដង្ហែតាមព្រះរាជសកម្មភាពដ៏ថ្លៃថ្លា ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ «ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ» ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត នៅគ្រប់កាលៈទេសៈក្នុងព្រះរាជកិច្ចបម្រើនិងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិខ្មែរទាំងផ្នែកពុទ្ធចក្រនិងអាណាចក្រ ជាពិសេសលើវិស័យមនុស្សធម៌។ ព្រះករុណាព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាជាតិខ្មែរ និងសម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ សព្វព្រះរាជហឫទ័យយកព្រះទ័យទុកដាក់ជាដរាបរៀងមកតាំងពីព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ សម្តេចឪ សម្តេចតា សម្តេចតាទួត ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នៃយើង ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ជាព្រះរាជាធិបតីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នៃកាកបាទក្រហមខ្មែរក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ - ១៩៧០ និងសម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ សម្ដេចម៉ែ សម្តេចយាយ សម្តេចយាយទួត ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ជាព្រះប្រធានកាកបាទក្រហមខ្មែរចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦៧ - ១៩៧០ មកម្ល៉េះ។ ក្នុងដំណាក់កាលនៃការបង្រួបបង្រួមជាតិឆ្នាំ១៩៩២ - ១៩៩៤ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះអង្គបានយាងចូលគង់ប្រថាប់ជាព្រះប្រធានគណៈកម្មាធិការសម្ព័ន្ធកាកបាទក្រហមកម្ពុជា ដើម្បីរៀបចំឱ្យកាកបាទក្រហមកម្ពុជាឱ្យទៅជាសមាគមជាតិមួយ ដោយនៅឆ្នាំ១៩៩៤ សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ គង់ប្រថាប់ជាព្រះប្រធានកិត្តិយសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ បន្ទាប់ពីព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២ បានប្រសូតជាថ្មីតាមរយៈការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ក្នុងព្រះរាជឋានៈជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងសម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី បានយកព្រះរាជហឫទ័យទុកដាក់ខ្ពស់និងរួមសុខរួមទុក្ខជាដរាបជាមួយប្រជារាស្ត្រជាកូនចៅ ចៅទួត ដោយចាត់ទុកថា «ទុកលំបាករបស់ប្រជារាស្រ្ត ជាទុក្ខលំបាករបស់ព្រះអង្គ»។ បច្ចុប្បន្ន ទោះបីព្រះករុណាព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ «ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ» ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នៃយើង ព្រះអង្គយាងសោយព្រះទិវង្គតហើយក្ដី តែសម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ជាទីសក្ការៈនៃយើង បានបន្តនូវព្រះរាជគំរូវីរភាពដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមពីព្រះករុណាព្រះវររាជបិតាជាតិខ្មែរ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ដើម្បីភាពរីកចម្រើននិងសេចក្តីសុខសាន្តរបស់ប្រជារាស្រ្តជាកូនចៅ ចៅទួត របស់ព្រះអង្គ ដោយបានប្រោសព្រះរាជទាននូវព្រះរាជទ្រព្យយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីកសាងនូវព្រះរាជសមិទ្ធិផលជាច្រើន សម្រាប់បម្រើសង្គមជាតិកម្ពុជា។ == ព្រះរាជគោរម្យងារ == * ១៩៥២ ជាអ្នកម្នាង * ២២ កុម្ភៈ ១៩៩២ ជាសម្ដេចព្រះជាយា * ១៩៩៣ ជាសម្ដេចព្រះមហេសី និងព្រះនាម នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * ២ មករា ១៩៩៦ ជាសម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី * ២៩ តុលា ២០០៤ ជាសម្ដេច​​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​មហាក្សត្រី]] នរោត្ដម មុនីនាថ សីហនុ ព្រះ​​វររាជ​មាតា​ជាតិ​ខ្មែរ និងរដ្ឋសភាជាតិបានថ្វាយព្រះរាជគោរម្យងារថា «ក្នុង​សេរីភាព សេចក្ដី​ថ្លៃថ្នូរ និង​សុភមង្គល»។ == គ្រឿង​ឥស្សរិយយស == * បារាំង == ឯកសារយោង == {{Reflist}}{{commons category| នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ}}{{S-start}} {{Succession box|before=[[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|ព្រះមហាក្សត្រិយានី ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈ នារីរ័ត្នសេរីវឌ្ឍនា ]]<br>ព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទ[[នរោត្ដម សុរាម្រិត| ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ នរោត្ដម សុរាម្រិត]].|title=[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|សម្ដេច​ព្រះ​រាជ​អគ្គ​មហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ]]|years=|after=មិនទាន់មានព្រះអគ្គមហេសី<br> នៃ[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះ​ករុណា ព្រះបាទ​សម្ដេច ​ព្រះបរមនាថ នរោត្ដម-សីហមុនី]].}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រីកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលមកពីទីក្រុងព្រៃនគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិខ្មែរដើមកំណើតបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកថេរវាទកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិខ្មែរដើមកំណើតអ៊ីតាលី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលិកកាកបាទក្រហម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មាតាមហាក្សត្រី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្តីប្រពន្ធរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] r94rusxu1ef5rspsc2te8r7kagungue 0 9174 334951 334452 2026-05-06T19:26:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334951 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=តុលា ២០១២}} {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = អាណាព្យាបាលបារាំងនៃកម្ពុជា<br/>{{nobold|''Protectorat français du Cambodge''}}<br />{{nobold|(១៨៦៣-១៩៤៥, ១៩៤៥-១៩៤៧)}}<hr />កម្ពុជា<br />{{nobold|''Cambodge''}}<br />{{nobold|(១៩៤៧-១៩៥៣)}} |common_name = កម្ពុជា |continent = moved from Category:Asia to Southeast Asia |region = អាស៊ីអាគ្នេយ៍ |era = [[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី]] |status = [[អាណាព្យាបាល]]របស់[[បារាំង]]<br/>ទឹកដីធម្មនុញ្ញនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] |empire = បារាំង |life_span = ១៨៦៣–១៩៤៥<br>១៩៤៥–១៩៥៣ |event_start = អាណាព្យាបាល​ |date_start = ១១ សីហា |year_start = ១៨៦៣ |event1 = [[អាណានិគម|អាណានិគមកិច្ច]] |date_event1 = ១៧ មិថុនា ១៨៨៤ |event2 = [[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា|ជប៉ុនចូលកាន់កាប់]] |date_event2 = សីហា ១៩៤១ |event3 = [[ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|បារាំងចូលកាន់វិញ]] |date_event3 = សីហា ១៩៤៥ |event4 = រដ្ឋធម្មនុញ្ញ |date_event4 = ៦ ឧសភា ១៩៤៧ |event_end = [[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ប្រកាសឯករាជ្យ]] |date_end = ៩ វិច្ឆិកា |year_end = ១៩៥៣ |event_post = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ (១៩៥៤)|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] |date_post = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ |p1 = កម្ពុជាសម័យឧដុង្គ |flag_p1 = Flag of Cambodia (pre-1863).svg |p2 = ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា |flag_p2 = Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg |s1 = ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា |flag_s1 = Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg |s2 = ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០) |flag_s2 = Flag of Cambodia.svg |image_flag = Flag of Cambodia (1863-1940).svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]]<br/>(១៨៦៣–១៩៤៨) |image_coat = Coat of arms of Cambodia (1864–1970).svg |symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះរាជសង្ហារ]] |image_map = Atlas de l'Indochine dressé (...)Indochine française bpt6k11001779 76.jpg |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំឧដុង្គ|ឧដុង្គ]] (១៨៦៣–១៨៦៥)<br/>[[ភ្នំពេញ]] (១៨៦៥–១៩៥៣) |common_languages = [[ភាសាបារាំង]] (ផ្លូវការ)<br/>[[ភាសាខ្មែរ]] |religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]<br/>[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] |anthem = |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]នៅក្រោម[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|រដ្ឋបាលអាណានិគម]] (១៨៦៣–១៩៤៧)<br/>[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]នៅក្រោម[[សហភាពបារាំង]] (១៩៤៧–១៩៥៣) |title_leader = [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader1 = [[នរោត្តម]] |year_leader1 = ១៨៦៣–១៩០៤ |leader2 = [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ស៊ីសុវត្ថិ]] |year_leader2 = ១៩០៤–១៩២៧ |leader3 = [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |year_leader3 = ១៩២៧–១៩៤១ |leader4 = [[នរោត្តម សីហនុ]] |year_leader4 = ១៩៤១–១៩៥៣ |title_representative = [[បញ្ជីអ្នករដ្ឋបាលអាណាព្យាបាលបារាំងនៅកម្ពុជា|ឯកាធិបតី]] |representative1 = [[អឺណិស្ត៍ ឌូដា ដឺ ឡាក្រេ]] |year_representative1 = ១៨៦៣–១៨៦៦ {{small|(ដំបូង)}} |representative2 = [[ហ្សង់ រីស្តឺរុយហ៊្សី|ហ្សង់-រីស្តឺរុយហ៊្សី]] |year_representative2 = ១៩៥៣ {{small|(ក្រោយ)}} | title_deputy = [[បញ្ជីរាយនាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[នរោត្តម សីហនុ]] | year_deputy1 = ១៩៤៥ {{small|(ដំបូង)}} | deputy2 = [[ប៉ែន នុត]] | year_deputy2 = ១៩៥៣ {{small|(ក្រោយ)}} | stat_year1 = ១៩៣១ | stat_pop1 = ២,៨០៣,០០០ | currency = |image_flag2=Flag of Cambodia under French protection.svg}} '''អាណាព្យាបាលបារាំងនៃកម្ពុជា'''បានបង្កើតប៉ែកនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង]]នៅកម្ពុជា។ ដែនអាណាព្យាបាលនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៦៧ នៅពេសស្ដេចខ្មែរ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]]បានសុំឱ្យមានការបង្កើតអាណាព្យាបាលបារាំងលើប្រទេសរបស់ទ្រង់ ខណៈនោះ [[នគររតនកោសិន្ទ្រ|សៀម]] ([[ថៃ]]ទំនើប) បានលះបង់[[អធិរាជភាព]]លើកម្ពុជា និងទទួលស្គាល់អាណាព្យាបាលបារាំងនៅកម្ពុជាជាផ្លូវការ។ កម្ពុជាត្រូវបានធ្វើសមាហរណកម្មទៅជា[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]នៅឆ្នាំ ១៨៨៧ រួមគ្នាជាមួយដែនអាណានិគម និងអាណាព្យាបាលបារាំងនៅ[[វៀតណាម]] ([[កូសាំងស៊ីន]] [[អណ្ណាម (អាណាព្យាបាលបារាំង)|អណ្ណាម]] និង [[តុងកឹង]])។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៦ កម្ពុជាទទួលបានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង ក្នុង[[សហភាពបារាំង]] និងស្ថានភាពអាណាព្យាបាលត្រូវបានលុបបំបាត់នៅឆ្នាំ ១៩៤៩។ កម្ពុជាក្រោយមកបានទទួលបានឯករាជ្យ និងថ្ងៃឯករាជ្យត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី៩ វិច្ឆិកា [[១៩៥៣]]។ ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​អាណានិគម​និយម​បារាំង អស់​ជិត​មួយ​សតវត្ស​ដោយ​គិត​ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៨៦៣ រហូត​ដល់​ពេល​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣​។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ [[កម្ពុជា]]ក្រោមរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ[[នរោត្តម]]បានប្រែក្លាយប្រទេសរបស់ទ្រង់​ឱ្យស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាព្យាបាល]]បារាំង។ នៅខែ តុលា ១៨៨៧ ពួកបារាំង បានប្រកាសការបង្កើត ''Union Indochinoise'' ([[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]) ដែលនៅពេលនោះក៏បានបញ្ចូលកម្ពុជាផងដែរ សិទ្ធិជាម្ចាស់របស់បារាំងមានជាស្វ័យតរួចរាល់ទៅហើយ ជាមួយនិងតំបន់ទាំងបីនៃប្រទេស[[វៀតណាម]] ([[តុងកឹង]] [[អណ្ណាម (អាណានិគមបារាំង)|អណ្ណាម]] និង [[កូសាំងស៊ីន]])។ នៅឆ្នាំ ១៨៩៣ [[លាវ]] ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលបន្ទាប់ពីពួកបារាំងបានគំរាមកំហែង ដល់ព្រះបាទ[[ចុល្លាង្ករណ៍]][[ថៃ|សៀម]]ថានឹងអាចមានសង្គ្រាម ដោយហេតុនោះហើយក៏បង្ខំអោយទ្រង់បោះបង់ចោលទឹកដីនោះទៅ។ ==ដំណើរមកដល់នៃអំណាចត្រួតត្រារបស់បារាំង== [[ឯកសារ:Norodom, the King of Cambodia Wellcome V0037202.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះបាទនរោត្តម គឺជាមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ព្រះអង្គយល់ព្រមដាក់ប្រទេសកម្ពុជាឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង]] កំឡុងសតវត្សទី១៩ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបានដោះខ្លួនពីរដ្ឋចំណុះនៃនគរសៀមដែលបានដាក់បញ្ចូលខេត្តភាគខាងលិច​របស់ប្រទេសនេះ រួមមាន[[អង្គរ]] ដែលកាលណោះឥទ្ធិពលអំណាចរបស់[[រាជវង្សង្វៀន]]យួនបានធំធាត់ឡើងដែលជាការគំរាមកំហែងដល់​ប៉ែកខាងកើតនៃប្រទេស។ បន្ទាប់ពីការបង្កើតអាណានិគមបារាំងនៅកូសាំងស៊ីន (វៀតណាមខាងត្បូងសម័យបច្ចុប្បន្ន) នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ព្រះបាទនរោត្តមកម្ពុជាបានស្នើសុំឱ្យបារាំងដាក់អាណាព្យាបាលលើនគររបស់ទ្រង់។ នៅពេលនោះ លោក '''ព្យាំរប៉ូល-ដឺ-ឡា-ហ្គ្រង់ឌ្យែរ''' ទេសាភិបាលអាណានិគមកូសាំងស៊ីន កំពុងបន្តផែនការដើម្បីពង្រីកអំណាចបារាំងលើវៀតណាមទាំងមូលហើយបានប្រមើល​ឃើញកម្ពុជាជាប្រទេសទ្រនាប់រវាងដែនកម្មសិទ្ធិបារាំងនៅវៀតណាមនិងសៀម។ នៅថ្ងៃ ១១ សីហា ១៨៦៣ ព្រះបាទនរោត្តមបានចុះព្រះហស្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយដែលទទួលស្គាល់អាណាព្យាបាលបារាំងលើព្រះរាជាណាចក្ររបស់ទ្រង់។ ស្ថិតនៅក្រោមសន្ធិសញ្ញានេះ [[អ្នកដឹកនាំកម្ពុជា|របបរាជានិយម]]នៅកម្ពុជាត្រូវបានបន្សល់ឱ្យនៅមានដដែល ក៏ប៉ុន្តែអំណាចត្រូវបានស្ថិតក្នុងដៃនៃឯកាធិបតីដ៏ច្រើនសម្បើមដែលមានទីតាំងនៅ[[ភ្នំពេញ]]។ បារាំងក៏ទទួលបន្ទុកលើទំនាក់ទំនងការបរទេសនិងពាណិជ្ជកម្មរបស់កម្ពុជាផងដែរ ដូចគ្នាបារាំងក៏ផ្ដល់នូវការការពារខាងយោធា។ សៀមក្រោយមកបានទទួលស្គាល់អាណាព្យាបាលរបស់បារាំងបន្ទាប់ពីបារាំងបាន​ប្រគល់ខេត្តបាត់ដំបង​របស់កម្ពុជា និងទទួលស្គាល់ការគ្រប់គ្រងរបស់ថៃនៅអង្គរ។<ref>Philippe Franchini, ''Les Guerres d'Indochine'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, page 92</ref><ref>[[ព្យាំរ ម៉ុងតាញ៉ុង|Pierre Montagnon]], ''La France coloniale'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, pages 146–147</ref> នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦២ បន្ទាប់​ពី​ដំណើរ​របស់​ឧត្ដមនាវី​បូណា (ទេសាភិបាល​បារាំង​ប្រចាំ​[[ក្រុងព្រៃនគរ]]) មក​កម្ពុជា បារាំង​យល់ថា [[ភូមិវិទ្យា|ភូមិសាស្ត្រ]]​អាច​ឱ្យ​[[បារាំង]]​បង្កើត​មូលដ្ឋាន​បន្ត​ដំណើរ​ទៅ​កាន់កាប់​ទិស​ឧត្ដរ និង​បស្ចិម​នៃ​[[ឥណ្ឌូចិន]] ព្រមទាំង​អាច​បង្កើត​របាំង​ខណ្ឌ​ដែនដី ដែល​កាន់កាប់​ដោយ​[[បារាំង]] និង​[[អង់គ្លេស]]​នៅ​[[ឥណ្ឌូចិន]]​។ បារាំង​ឱ្យ​លោក ឡាក្រង់ឌីយែ មក​ចរចា​បញ្ចុះបញ្ចូល ព្រះបាទ[[នរោត្ដម]] (១៨៦១-១៩០៤) ឱ្យ​យល់ព្រម​ចុះ​ព្រះហស្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ស្ដីពី​អាណាព្យាបាល​បារាំង​លើ​ប្រទេស​[[កម្ពុជា]] ថ្ងៃ ១១ សីហា ១៨៦៣​។ ប្រទេស​[[សៀម]] ប្រឆាំង​យ៉ាង​ខ្លាំង​នឹង​សន្ធិសញ្ញា​នេះ ហើយ​ធ្វើការ​គំរាមកំហែង ព្រះបាទ[[នរោត្ដម]]​ដោយ​មិន​ព្រម​ប្រគល់​ម្កុដរាជ និង​គ្រឿង​រាជកកុធភណ្ឌ​មក​ថ្វាយ​ព្រះអង្គ​វិញ​ទេ​។ ពួក​មន្ត្រី​ខ្មែរ​ដែល​មាន​និន្នាការ​លំអៀង​ទៅ​ខាង​សៀម​បាន​ទាក់ទាញ ព្រះបាទ[[នរោត្ដម]] ឱ្យ​វិល​មក​រក​សៀម​វិញ​។ ប៉ុន្តែ បារាំង​បាន​ប្រឆាំង​តប​វិញ ដោយ​បញ្ជូន​កប៉ាល់​ប្រាំ​គ្រឿង និង​ទាហានជើងទឹក ១០០ ​នាក់ ឡើង​មក​កាន់​រាជធានីឧត្ដុង្គ និង​ទីក្រុងភ្នំពេញ​។ [[ឯកសារ:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|រូបភាពតូច|ផែនទីឥណ្ឌូចិន ដែលមានប្រទេសកម្ពុជា កូសាំងស៊ីន អណ្ណាម និង តុងកឹង នៅឆ្នាំ១៨៨៦]] បារាំង​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​[[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង​[[សៀមរាប]]​ឱ្យ​ទៅ​[[សៀម]] និង​ធ្វើ​កិច្ចព្រមព្រៀង​មួយ​ជាមួយ​[[សៀម]] ស្ដីពី​ពិធី​រាជាភិសេក​ព្រះបាទ[[នរោត្ដម]]​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ពេញលក្ខណៈ​នៅ​រាជធានី[[ឧដុង្គ]] នា​ថ្ងៃ ៣ មិថុនា ១៨៦៤​។ មកដល់​ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទើប​[[សៀម]]​ព្រម​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​របស់​ប្រទេស​[[បារាំង]] ដើម្បីដាក់​របប​អាណាព្យាបាល​មក​លើ​[[កម្ពុជា]]​។ អាសនៈនៃ[[អគ្គទេសាភិបាល]]សម្រាប់សហភាពឥណ្ឌូចិនទាំងមូលមានទីតាំងនៅ[[ហាណូយ]] ដែលស្ថិតនៅ[[តុងកឹង]] (ឥឡូវគឺ[[វៀតណាមខាងជើង]])។ កម្ពុជា ក៏ជារដ្ឋអាណាព្យាបាលរួមផ្សំនៃសហភាពឥណ្ឌូចិនដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ''Résident Supérieur'' (រេស៊ីដង់ស៊ុពែរីយ៉េ) រឺ ឯកាធិបតី សម្រាប់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់ដោយ [[ក្រសួង]]ជើងទឹកនិង[[អាណានិគម]]នៅ[[ប៉ារីស]]។ [[ឯកាធិបតី]] (រេស៊ីដង់ស៊ុពែរីយ៉េ) គឺនៅពេលនោះត្រូវបានជួយដោយពួក[[ឯកាភិបាល]] (រេស៊ីដង់) រឺ ពួកអភិបាលក្នុងតំបន់ (ចៅហ្វាយខេត្ត) ដែលត្រូវបានគេដាក់នៅតាមមជ្ឈមណ្ឌលខេត្តនានា (ទីរួមខេត្ត) ដូចជា [[បាត់ដំបង]] [[ពោធិ៍សាត់]] [[ឧដុង្គ]] និង [[សៀមរាប]]។ ភ្នំពញ ជារាជធានី គឺត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់ឯកាធិបតី (រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយ៉េ)។ ឯកាធិបតីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ក៏ប៉ុន្តែបុគ្គលដែលនៅក្នុងតំណែងនេះជារឿយៗចង់បានអំណាចលើសពីនេះទៀត។ នៅឆ្នាំ ១៨៩៧ ឯកាធិបតីដែលកំពុងតែកាន់តំណែង បានត្អូញត្អែរទៅទីក្រុងប៉ារីសថាស្ដេចបច្ចុប្បន្ននៃកម្ពុជា ព្រះបាទ[[នរោត្តម]]លែងសាកសមដើម្បីដឹកនាំ និងស្នើសុំកាន់អំណាចរបស់ស្ដេចដើម្បីប្រមូលពន្ធ ចេញរាជក្រិត្យ និងសូម្បីតែតែងតាំងមន្ត្រីរាជការ និងជ្រើសរើសពួក[[ព្រះអង្គម្ចាស់ម្កុដរាជ្យ]] (ព្រះបុត្រាស្នងរាជ្យ)។ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រះបាទនរោត្តម និងពួកស្ដេចនាពេលអនាគតរបស់កម្ពុជាក្លាយជាស្ដេចដែលមានតែឈ្មោះ និងជាឧបត្ថាកសាសនាព្រះពុទ្ធនៅកម្ពុជា ទោះយ៉ាងណាក្ដីក៏ពួកទ្រង់នៅតែមើលឃើញថាជាស្ដេច[[ទេវរាជ]]តាមរយៈក្រសែភ្នែក​របស់ប្រជាជនស្រុកស្រែចម្ការដដែល។ អំណាចផ្សេងៗទាំងអស់គឺនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃពួកឯកាធិបតី (រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយ៉េរ) និង[[ការិយាធិបតេយ្យ]]អាណានិគម។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការិយាធិបតេយ្យនេះគឺត្រូវបានបង្កើតឡើង​ដោយពួកមន្ត្រីបារាំងភាគច្រើនបំផុត និងជនជាតិមួយទៀតដែលត្រូវបានគេអនុញ្ញាតដោយសេរីគឺពួកជនជាតិ[[យួន]] ដែលគេឃើញថាជាពួកជនជាតិអាស៊ីដែលត្រួតត្រាគេនៅសហភាពឥណ្ឌូចិន។ នៅឆ្នាំ ១៩០៤ ព្រះបាទនរោត្តមបានសោយទិវង្គត។ ផ្ទុយពីផ្ទេររាជបល្ល័ង្កបន្តអោយទៅរាជបុត្រារបស់ព្រះនរោត្តម ពួកបារាំងបានផ្ទេររាជ្យសម្បត្តិទៅព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម គឺព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]] ដែលខ្សែរាជវង្សរបស់ទ្រង់មិនរឹងរូស និងជាតិនិយមតិចចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាងខាងព្រះនរោត្តម ដែលបានបង្ហាញថាជាខ្សែរាជវង្សជាតិនិយមខ្លាំង។ ដូចដែរ គេបានឃើញថាព្រះនរោត្តម ជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះការបះបោរខ្មែរឥតឈប់ឈរប្រឆាំង នឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង។ ហេតុផលផ្សេងមួយទៀតគឺថារាជបុត្រជាទីសព្វព្រះរាជហឫទ័យរបស់ព្រះនរោត្តម ដែលទ្រង់ចង់អោយសោយរាជ្យបន្តព្រះអង្គ ជាព្រះមហាក្សត្រ គឺ[[យុគន្ធរ|ព្រះអង្គម្ចាស់យុគន្ធរ]] បានធ្វើដំណើរទៅកាន់អឺរ៉ុប បង្កភាពវឹកវរដោយលើកឡើងជាសាធារណៈ​អំពីភាពឃោរឃៅព្រៃផ្សៃនៃអាណានិគមបារាំងនៅកម្ពុជា ដែលពួកគេកំពុងតែបានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់។ [[ឯកសារ:King Sisowath of Cambodia.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|220x220px|ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទៅប្រទេសបារាំងឆ្នាំ១៩១១]] នៅគ្រានោះដែរ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ និងបុត្ររបស់ទ្រង់ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ប្រទេសមានសន្តិភាព ទោះបីជាក្សត្រទាំងពីរអង្គគ្មានអំណាចអ្វីសោះឡើយ ដោយហេតុតែពួកទ្រង់ជាតុក្កតា និងឧបករណ៍ដែលអាចបត់បែនបានដោយពួកបារាំង។ កំឡុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ពួកបារាំងបានសម្រេចជោគជ័យក្នុងការធ្វើឱ្យ​ស្ដេចកំណែទម្រង់របស់ប្រទេសថៃ [[ចុល្លាង្ករណ៍|ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍]]ចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាថ្មីមួយនៅឆ្នាំ ១៩០៧ ដែលនាំត្រឡប់មកវិញនូវខេត្តភាគពាយព្យ [[បាត់ដំបង]] និង[[សៀមរាប]]ត្រលប់មកក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កម្ពុជាវិញ។ ក្នុងន័យនេះ ខ្សែរាជវង្សខាងព្រះស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានគេមើលឃើញ​ថាបាននាំយកទឹកដីមកឱ្យប្រទេសខ្មែរវិញ ត្បិត កម្ពុជាស្ថិត​នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃអាណានិគមបារាំងយ៉ាងសង្កត់សង្កិតយ៉ាងណាក៏ដោយ។ ===ស្ថានភាពនយោបាយខ្មែរ=== [[ឯកសារ:British Library digitised image from page 122 of "Pioneering in the Far East, and journeys to California in 1849 and to the White Sea in 1878 ... With illustrations, etc".jpg|រូបភាពតូច|រូបគំនូររបស់ព្រះបាទអង្គដួងជួបសំណេះសំណាលជាជនបរទេសដកស្រង់ចេញពីបណ្ណល័យអងគ្លេស]] រហូតមកដល់ស.វ. ទី១៩ គឺក្នុងរាជ្យព្រះបាទ'''[[អង្គឌួង]]''' (១៨៤១ - ១៨៦០) ប្រទេសខ្មែរនៅតែស្ថិតក្រោមអំណាចសៀម និងយួននៅឡើយ។ ពួកនេះនៅប្រចាំការអមព្រះអង្គ ដើម្បីសម្រេចកិច្ចការរបស់ខ្មែរ។ ចាប់តាំងពីបានឡើងសោយរាជ្យមក ព្រះបាទ'''[[អង្គឌួង]]'''ទ្រង់តូចព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការបាត់បង់ទឹកដីយ៉ាងច្រើន ដែលពួកយួន និងសៀមប្រវ័ញ្ចយកទៅដោយខុសច្បាប់។ ព្រះអង្គបានខិតខំរកគ្រប់មធ្យោបាយដើម្បីរំដោះទឹកដី និងគេចឲ្យផុតពីភាពចំណុះគេនេះ។<br \> នៅឆ្នាំ ១៨៥៤ បព្វជិតបារាំងម្នាក់ឈ្មោះមីស (Miche) ដែលស្និទ្ធនឹងព្រះអង្គឌួង បានថ្វាយយោបល់ដល់ព្រះអង្គឲ្យធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយព្រះចៅអធិរាជបារាំង[[ណាប៉ូលេអុងទី៣]] ដើម្បីឲ្យបារាំងជួយការពារប្រទេសកម្ពុជា។ ក្រោយពីទទួលលិខិតនិងដង្វាយ [[ណាប៉ូលេអុងទី៣]]បានបញ្ជូនគណៈប្រតិភូរបស់ខ្លួនគឺលោក[[ដឺម៉ុងទីញី]] ឲ្យមកកម្ពុជាយ៉ាងរួសរាន់ (១៨៥៥) ដើម្បីពិនិត្យស្ទាបស្ទង់ស្ថានភាព។ គ្រាន់តែលោក[[ដឺម៉ុងទីញី]]មកដល់កំពតភ្លាម សៀមបានដឹងកិច្ចការនេះ ហើយបានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ សៀមបានកំហែងព្រះបាទ[[អង្គឌួង]]ថា បើព្រះអង្គចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាពនឹងបារាំងដែលមាន[[ដឺម៉ុងទីញី]]ជាតំណាងនោះ សៀមនឹងលើកទ័ពចូលមកកម្ទេចខ្មែរមិនខាន ហើយពុំព្រមប្រគល់គ្រឿងរាជកកុធភ័ណ្ឌថ្វាយមកព្រះអង្គឡើយ។ ដូចនេះសៀមពុំបានធ្វើឲ្យព្រះបាទអង្គឌួងសម្រេចព្រះបំណងឡើយ។ នៅថ្ងៃទី១៩ តុលា ឆ្នាំ១៨៦០ ព្រះបាទ[[អង្គឌួង]]បានចូលទិវង្គត។ រាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គ គឺសត្ថាច្រឡឹងឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិស្នង ដោយមាននាមសម្រាប់រាជ្យថាព្រះបាទ[[នរោត្ដម]]។ {{ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}} ===ស្ថានភាពនយោបាយបារាំង=== [[ឯកសារ:Carte politique de l'Indo-Chine (...)Deloncle François btv1b53025089w.jpg|រូបភាពតូច|ទឹកដីមួយចំនួននៃកម្ពុជាបានរំដោះចេញពីសៀមដូចជា បាត់ដំបង សៀមរាប ស្រីសោភ័ណ្ឌ ជាដើម ។]] នៅគ្រប់ទីកន្លែង បារាំងបានប៉ះទង្គិចនឹងមហិច្ឆតារបស់អង់គ្លេសរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៣០។ បារាំងមានបំណងបង្កើតអាណានិគមដ៏ធំទូលាយមួយនៅ អាហ៊្វ្រិក និងនៅអាស៊ីជាថ្នូរ នឹងអាណានិគមរបស់ខ្លួនដែលបានបាត់បង់នៅអាមេរិក (រដ្ឋល្វីស្យ៉ាណាត្រូវលក់ទៅឲ្យអាមេរិក ឯរដ្ឋកាណាដាត្រូវអង់គ្លេសដណ្ដើមយក)។ <br \> នៅអាស៊ីបារាំងបានតម្រង់ទិសដៅមករកប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង និងបណ្ដាប្រទេសនៅឥណ្ឌូចិនមាន កម្ពុជា វៀតណាម លាវ សៀម។ នៅក្នុងប្រទេសទាំងនេះ មានបេសកបព្វជិតកាតូលិកចូលមកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជាយូរមកហើយ និងយ៉ាងស្ងាត់កំបាំងតាមរយៈប្រជាជនដែលកាន់សាសនាយេស៊ូ។ <br \> បារាំងសម្លឹងឃើញផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើន បន្ទាប់ពីបានចូលមកនៅជាអ្នកជិតខាងខ្មែរលើទឹកដី[[កូសាំងស៊ីន]]។ ទីមួយបារាំងយល់ថា ទន្លេមេគង្គជាផ្លូវទឹកមួយយ៉ាងសំខាន់អាចឲ្យគេជ្រៀតចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង។ ទី២ គេត្រូវកម្ចាត់គ្រោះថ្នាក់ទាំងឡាយដែលគំរាមកំហែងលើអាណានិគមថ្មីរបស់គេឲ្យអស់ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសមកពីប្រទេសសៀម ដែលមានអធិរាជអង់គ្លេសនៅពីខាងក្រោយ។ <br \> ក្រោយមកនៅគ.ស. ១៨៦២ លោកឧត្ដមសេនីយត្រីបូណា ទេសាភិបាលនៃដែនដី[[កូសាំងស៊ីន]]ចូលមកស្រុកខ្មែរ ក្ដាប់សភាពការណ៍ម្ដងទៀត ដោយឆ្លៀតឱកាសចូលគាល់សម្ដេចនរោត្ដមផង។ <br \> នៅដើមឆ្នាំ ១៨៦៤ បារាំងបានគាបសង្កត់បាងកកតាមផ្លូវទូត និងផ្លូវយោធា ដើម្បីឲ្យបាងកកបញ្ជូនត្រា ព្រះខ័នរាជ្យ និងម្កុដរាជ្យ សម្រាប់ពិធីរាជាភិសេកព្រះបាទ[[នរោត្ដម]] ជាព្រះមហាក្សត្រពេញលក្ខណៈនៅរាជធានីឧដុង្គនាថ្ងៃទី ៣ មិថុនា ១៨៦៤។ <br \> មកដល់ឆ្នាំ ១៨៦៧ បារាំង និងសៀមបានស្រុះស្រួលយល់ព្រមចំពោះបញ្ហាខ្មែរ ដែលពីមុនមកមានទំនាស់ដោយសារសៀមមានអង់គ្លេសនៅពីក្រោយ ឯបារាំងចង់ផ្ទេរការកាន់កាប់ខ្មែរពីសៀម។ ម្យ៉ាងទៀត បរិយាកាសធូរស្រាលខ្លះៗ បានកើតមានឡើងរវាងបារាំង និងអង់គ្លេស ព្រោះ ប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយទៅសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងការប្រឆាំងនឹងចិន គឺ[[ចលនាថាយភិង]] (ឈ្មោះសមាគមសម្ងាត់នៅប្រទេសចិន ងើបឡើងប្រឆាំង នឹងអ្នកកាន់អំណាចជាតិផង និងពួកបរទេសផង)។ សន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១៥ កក្កដា ១៨៦៧ មានន័យថាបារាំងព្រមប្រគល់ខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាបទៅឲ្យសៀម។ ឯសៀមព្រមទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់បារាំងក្នុងការដាក់របបអាណាព្យាបាលមកលើកម្ពុជា។ ម្យ៉ាងទៀតបារាំងសន្យាថាមិនបញ្ចូលប្រទេសខ្មែរជាអាណានិគមដូច[[កម្ពុជាក្រោម]]ឡើយ។ ==អំណាចត្រួតត្រារបស់បារាំង== អាសនៈអគ្គទេសាភិបាលសម្រាប់សហភាពឥណ្ឌូចិនទាំងមូលត្រូវតាំងនៅ[[សៃហ្គន]]រហូត​ដល់រដ្ឋធានីនេះត្រូវបានរើទៅកាន់[[ហាណូយ]]នៅឆ្នាំ ១៩០២។ កម្ពុជា ក្លាយជាដែនអាណាព្យាបាលសំខាន់មួយនៃសហភាពឥណ្ឌូចិន ដែលត្រូវបានអភិបាលដោយ ''Résident Supérieur'' (ឯកាធិបតី) សម្រាប់កម្ពុជា រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយ៉េត្រូវបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់ពីក្រសួងជើងសមុទ្រនិងអាណានិគមនៅប៉ារីស។ ឯកាធិបតីត្រូវបានជួយជាលំដាប់លំដោយដោយពួកឯកាភិបាល រឺ ពួកអ្នកអភិបាលដែនដី ដែលឈរជើងនៅគ្រប់មជ្ឈមណ្ឌលខេត្តទាំងអស់ដូចជា [[បាត់ដំបង]] [[ពោធិ៍សាត់]] [[ឧដុង្គ]] និង [[សៀមរាប]]។ [[ភ្នំពេញ]] គឺជាធានី ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃរដ្ឋបាលរបស់ឯកាធិបតីដោយផ្ទាល់។ ===ការរៀបចំរដ្ឋបាលឡើងវិញ=== [[Image:Thais return Battambang to King Sisowath.jpg|thumb|290px|left|ចម្លាក់បង្ហាញពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិទទួលបាន ខេត្តព្រះវិហារ បាត់ដំបង និង សៀមរាបនៅឆ្នាំ ១៩០៧ ពីសៀមមកវិញ ដែលបានយកខេត្តមកពីកម្ពុជានៅ​ពាក់កណ្ដាលចុងក្រោយនៃសតវត្សទី១៨។]] នោឆ្នាំ ១៨៩៦ បារាំងនិង[[ចក្រភពប៊្រិតថេន]]បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលទទួលស្គាល់មណ្ឌល​ឥទ្ធិពលទាំងសងខាងលើ[[ឥណ្ឌូចិន]] ជាពិសេសលើសៀម។ ស្ថិតក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ សៀមត្រូវប្រគល់ខេត្តនៅតំបន់[[អង្គរ]]ត្រឡប់ទៅកម្ពុជាដែលកាលណោះគ្រប់គ្រងដោយបារាំង។កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានទទួលស្គាល់អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងលើវៀតណាម (រួមមានអាណានិគមកូសាំងស៊ីន និងអាណាព្យាបាលអណ្ណាមនិងតុងកឹង) កម្ពុជា ដូចគ្នានេះដែរ លាវ ដែលត្រូវបានបញ្ចូលនៅឆ្នាំ ១៨៩៣ បន្តបន្ទាប់ពីជ័យជម្នះបារាំងនៅក្នុង[[សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]] និងដោយសារឥទ្ធិពលបារាំងលើសៀមភាគខាងកើត។ រដ្ឋាភិបាលបារាំងក្រោយមកក៏បានដាក់ទីតាំងរដ្ឋបាលថ្មីនៅក្នុងដែនអាណានិគមនេះ និងបានចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍខាងសេដ្ឋកិច្ចដែលនាំចូលវប្បធម៌និងភាសាបារាំងទៅជាផ្នែកនៃ​កម្មវិធីសមានកម្ម។<ref>Philippe Franchini, ''Les Guerres d'Indochine'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, page 114</ref> [[ឯកសារ:Samdech Chaufea Veang Thiounn.jpg|រូបភាពតូច|សម្តេចចៅហ្វាវាំងឈ្មោះ កុលដឺម៉ុងតេរ៉ូ (ឆ្វេង) វាំងជួន (កណ្ដាល) សឺងឌៀម (ស្ដាំ) របស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិដែលមានឯកសណ្ឋានបែបបទខ្មែរ-បារាំងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងនៅកម្ពុជា។]] នៅឆ្នាំ ១៨៩៧ ឯកាភិបាលដែលកំពុងកាន់អំណាចបានប្ដឹងទៅកាន់ប៉ារីសថា ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរដែលកំពុងតែសោយរាជ្យ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]]លែងសាកសមគ្រងរាជ្យ និងស្នើសុំការអនុញ្ញាតដើម្បីក្ដាប់អំណាចប្រមូលពន្ធដាររបស់ព្រះអង្គ ចេញរាជក្រឹត្យ និងថែមទាំងចង់បានអំណាចតែងតាំងមន្ត្រីរាជការ ហើយនិងជ្រើសរើសព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យទៀតផង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះបាទនរោត្តម និងពួកស្ដេចនៃកម្ពុជាបន្តបន្ទាប់មកទៀតត្រូវបានក្លាយជាតួអង្គមានតែនាម និងគ្រាន់តែជាអ្នកឧបត្ថាកពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជាតែប៉ុណ្ណោះ បើទោះណាពួកទ្រង់ក៏នៅតែមើលឃើញថាជាស្ដេចទេវរាជដដែលដោយប្រជាជនស្រុកស្រែ​ចម្ការសាមញ្ញ។ អំណាចផ្សេងៗទាំងអស់ត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃនៃឯកាធិបតី និងការិយាធិបតេយ្យអាណានិគម។ មិនទៅតិចអ្វីទេ ការិយាធិបតេយ្យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងភាគច្រើនបំផុតដោយពួកអ្នករដ្ឋការបារាំង និងមានតែជនជាតិអាស៊ីមួយចំនួនដែលអនុញ្ញាតដោយសេរីដើម្បីចូលរួមក្នុងរដ្ឋាភិបាលគឺជនជាតិ[[យួន]] ដែលត្រូវគេមើលឃើញថាជាជនជាតិអាស៊ីដែលគ្រប់គ្រងគេនៅក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន។ នៅឆ្នាំ ១៩០៤ ព្រះបាទនរោត្តមបានសោយទិវង្គត និងផ្ទុយពីការផ្ទេររាជបល្ល័ង្កបន្តទៅឱ្យព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ ពួកបារាំងក៏បានផ្ទេរបន្តទៅឱ្យព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទនរោត្តម គឺព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]] ដែលខ្សែរាជវង្សរបស់ទ្រង់មិនសូវរឹងទទឹង និងមិនជាតិនិយមជ្រុល ចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាងខ្សែរាជវង្សព្រះនរោត្តម។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ព្រះនរោត្តមត្រូវបានគេឃើញថាទទួលខុសត្រូវចំពោះការបះបោរខ្មែរឥតឈប់ឈរប្រឆាំងនឹង​ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង។ ហេតុផលមួយទៀតនោះគឺព្រះរាជបុត្រសំណព្វព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលទ្រង់ចង់ឱ្យសោយរាជ្យបន្តព្រះអង្គជាព្រះមហាក្សត្រ គឺព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម យុគន្ធរ|យុគន្ធរ]] ធ្លាប់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់អឺរ៉ុប បានបើកឡើងជាសាធារណៈនូវភាពព្រៃផ្សៃនៃអាណានិគមបារាំងនៅកម្ពុជា។ បារាំងក្រោយមកបានរឹតបន្តឹងអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើកម្ពុជាគ្រាដែលកំពុងពង្រីក​ទឹកដីអាណាព្យាបាលរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩០២ និង ១៩០៤ តាមរយៈសន្ធិសញ្ញាមួយចំនួនជាមួយសៀម ដែលបានបញ្ចូល[[ខេត្តព្រះវិហារ]]មកកម្ពុជា និងផ្ដល់ឱ្យបារាំងគ្រប់គ្រងលើ[[ទន្លេបាសាក់]]ជាបន្តបន្ទាប់រៀងមក។ ទំនាស់ទឹកដីក្រោយមកទៀតរវាងបារាំងនិងសៀមមកលើ[[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] បានឈានទៅដល់ការកាន់កាប់[[ខេត្តត្រាច]] (ត្រាត) ដោយបារាំងរហូតដល់សៀមប្រគល់មកវិញដោយសារការគាបសង្កត់របស់បារាំង ដូច្នេះហើយសៀមក៏បានប្រគល់ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននោះមកវិញ នៅឆ្នាំ ១៩០៧ ដើមឡើយវាជាទឹកដីកម្ពុជារហូតមកដល់ចុងសតវត្សទី១៨ ដែលត្រូវប្រគល់រួមគ្នានឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ ការទទួលបាននៃខេត្តទាំងនេះបានក្លាយជាដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃការពង្រីកទឹកដីរបស់​បារាំងនៅឥណ្ឌូចិនជាពេលដែលសៀមក្រោយមកបានសហការជាមួយពួកប៊្រិតថេនក្នុងតំបន់ ដោយភ័យខ្លាចចំពោះការពង្រីកទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន និង ការគ្រប់គ្រងសៀមនឹងអាចធ្វើឱ្យក្រឡាប់ចាក់តុល្យភាពនៃពួកមហាអំណាចនៅឥណ្ឌូចិន។<ref>Maurice Zimmerman, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/geo_0003-4010_1907_num_16_87_6973 Traité du 23 mars 1907 avec le Siam], Annales de géographie, Année 1907, Volume 16, n°87, pp. 277–278, sur ''Persée.fr''</ref> ===ដំណាក់កាលទី១=== ដំបូងបារាំងប្រើវិធីត្រជាក់ក្នុងការអនុវត្តការត្រួតត្រាខ្មែរ។ ក្រោយពីត្រឡប់ទៅ[[ព្រៃនគរ]]វិញ បារាំងបានកំណត់គោលការណ៍ពីរយ៉ាងគឺ៖ *ដើម្បីបានបញ្ចូល[[ដែនដីកូសាំងស៊ីន]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន បារាំងបានយកលេសមួយសមស្របមកកំណត់។ ពោលគឺបារាំងមានសិទ្ធិលូកដៃចូលក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្មែរ ព្រោះប្រទេសខ្មែរពីមុនមកធ្លាប់ជាសាមាន្តរដ្ឋរបស់យួន។ *លោកទេសាភិបាល បូណាសង្កត់ធ្ងន់លើសេចក្ដីប្រាថ្នារបស់សៀមមកលើប្រទេសខ្មែរ ដែលប្រទេសបារាំងត្រូវតែការពារឯករាជ្យនៃប្រទេសនេះ ដែលមានការទំនាក់ទំនងទៅនឹងសន្តិភាពនៃ[[ដែនដីកូសាំងស៊ីន]]។ <br \> ក្រោយពីបានទូលថ្វាយហេតុផលសព្វគ្រប់ និងសូមព្រះអង្គព្រមដាក់ប្រទេសខ្មែរឲ្យបារាំងជួយការពារ [[បព្វជិតមីស]] (Miche) ទ្រង់បានថ្វាយគម្រោងសន្ធិសញ្ញាមួយ ហើយទ្រង់បានធ្វើការពិភាក្សាជាមួយព្រះរាជាខ្មែរ។ លុះដល់ថ្ងៃទី ១១ សីហា ១៨៦៣ លោក[[ឡាក្រង់ឌីយ៊ែ]] (La Grandière) បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាក្នុងនាមលោកផ្ទាល់ ជាមួយនិងសម្ដេចនរោត្ដមដែលបានយល់ព្រមទាំងញញើតញញើម។ នេះជាសន្ធិសញ្ញាលើកទី១ ដែលខ្មែរយល់ព្រមឲ្យបារាំងធ្វើអាណាព្យាបាល។ ====ខ្លឹមសារសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១១ សីហា ១៨៦៣==== *[[ឯកសារ:Indochina 1902.jpg|រូបភាពតូច|ផែនទីឥណ្ឌូចិនឆ្នាំ១៩០២]]ផ្ដល់ផលប្រយោជន៍ឲ្យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រះចៅអធិរាជបារាំងបានសន្យាថានឹងរៀបចំប្រទេសកម្ពុជាឲ្យស្ថិតក្នុងសន្តិភាព និងរបៀបរៀបរយ ការពារចំពោះការវាយលុកទាំងឡាយមកពីខាងក្រៅ និងជួយខ្មែរក្នុងការហូតពន្ធគយ ផ្ដល់ភាពងាយស្រួល ក្នុងការធ្វើគមនាគមន៍តាមផ្លូវសមុទ្រ។ *ជាថ្នូរវិញ ប្រទេសកម្ពុជាព្រមធ្វើសម្បទានដល់ប្រទេសបារាំងនូវដីម្ដុំជ្រោយចង្វារ និងបើកសិទ្ធិឲ្យបារាំងកាប់ឈើក្នុងព្រៃនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាដើម្បីយកទៅស្ថាបនាកប៉ាល់។ <br \> ទោះបីខាងភាគីខ្មែរចាញ់ប្រៀបខាងភាគីបារាំងខ្លះក៏ដោយ ក៏មតិខ្មែរខ្លះយល់ថា ខ្មែរអាចទទួលយកសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១១ ខែ សីហា ១៨៦៣ ព្រោះបារាំងពុំបានទាន់ដកហូតអំណាចពីព្រះរាជាខ្មែរនៅឡើយ។ តែក៏មានអ្នកស្នេហាជាតិបានក្រោកឈរកាន់អាវុធប្រឆាំងដែរ។ ចាប់តាំងពី​ឆ្នាំ ១៨៦៣​ មក ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ បាន​ចុះ​ព្រះហស្ថលេខា​លើ​​ក្រឹត្យ ឬ ​សេចក្ដីប្រកាស​ជាច្រើន ដែល​សុទ្ធតែ​ផ្ដល់​ចំណេញ​ដល់​[[បារាំង]]​ទាំងអស់​។ ឃើញ​យ៉ាង​នេះ ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​ឱ្យ​មនុស្ស​ជំនិត​របស់​ព្រះអង្គ​បង្ក​ការបះបោរ​ដើម្បី​ការពារ​ព្រះមហាក្សត្រ​។ ===ដំណាក់កាលទី២=== នៅទសវត្សទី៩នៃសតវត្សទី១៩ សាធារណរដ្ឋទី៣នៃប្រទេសបារាំងមានស្ថេរភាពឡើងវិញហើយ។ អ្នកដែលឡើងកាន់អំណាចសុទ្ធជាបក្សពួកនិយមខាងពង្វាតអាណានិគមដូចជាលោក[[កំបែតា]]ជាដើម។ ពួកនេះសម្រេចចិត្តថាត្រូវតែវាយដណ្ដើមយកតំបន់សេសសល់នៅឥណ្ឌូចិនមកកាន់កាប់ទៀត ហើយពង្រីកការត្រួតត្រានៅទីនោះឲ្យកាន់តែរឹងមាំឡើង <br \> ទន្ទឹមនឹងការវាយប្រហារទៅលើ[[តុងកឹង]]ជាលើកទី២ និងការវាយប្រហារទៅលើបន្ទាយនៅវ៉េ (១៨៨៣ - ១៨៨៥)។ នៅថ្ងៃទី ១៧ មិថុនា ១៨៨៤ [[សាលថុំសុន]] (Charles Thomson) ទេសាភិបាល[[ដែនដីកូសាំងស៊ីន]] បានបញ្ជូនទាហានជើងទឹកមួយក្រុមឲ្យចូលទៅក្នុងវាំងទាំងកណ្ដាលអធ្រាត្រវេលាម៉ោង២២។ ពេលនោះប្រតិភូបារាំងម្នាក់បានបញ្ជាឲ្យដាស់ព្រះមហាក្សត្រដែលកំពុងផ្ទំលក់ ហើយបង្ខំឲ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាថ្មីមួយទៀត។ សន្ធិសញ្ញានេះបានដកសិទ្ធិពីព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីឲ្យបារាំងធ្វើជាអ្នកអាណាព្យាបាលលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល។ ចាប់ពីពេលនោះ ប្រទេសកម្ពុជាក៏ក្លាយជាអាណានិគមពិតប្រាកដរបស់បារាំង។ <br \> មាត្រាខ្លះក្នុងចំណោមមាត្រាទាំងអស់លើកកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ មានខ្លឹមសារដូចជា៖ *ព្រះមហាក្សត្រត្រូវទទួលស្គាល់ជាមុន នូវកំណែទម្រង់ផ្នែករដ្ឋបាល តុលាការ ហិរញ្ញវត្ថុ និងពាណិជ្ជកម្មដែលសាធារណរដ្ឋបារាំងយល់ថាគួរតែធ្វើក្នុងអនាគតកាល។ *ក្នុងការគ្រប់គ្រងខេត្ត និងក្រសួងនានា មន្ត្រីខ្មែរត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អាជ្ញាធរបារាំង។ ឯក្រសួងគយ ពន្ធដារ ក្រសួងសាធារណការ និងក្រសួងឯទៀតដែលប្រើវិស្វករ បានត្រូវបារាំងកាន់កាប់ដោយផ្ទាល់។ *រដ្ឋាភិបាលបារាំងអាចតែងតាំងរេស៊ីដង់ (résident ប្រែថាអ្នកតំណាង រឺ ឯកាភិបាល) និងរេស៊ីដង់រងឲ្យត្រួតពិនិត្យមន្ត្រីខ្មែរនៅតាមទីរួមខេត្ត។ *ខេត្ត​ដែល​ពីមុន​មក​មាន​ចំនួន ៥៧ ត្រូវ​បង្រួម​មក​ត្រឹម ៥០ ហើយ​មាន​ចែក​ជា​ស្រុក និង​ឃុំ​។ *ចំណាយទាំងឡាយរបស់រាជការខ្មែរ និងរបស់រដ្ឋការអាណាព្យាបាលបារាំងជាបន្ទុករបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ *ព្រះរាជាត្រូវទទួលប្រាក់បៀវត្សដែលមានកម្រិតជាក់លាក់ ហើយមិនអាចខ្ចីប្រាក់ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីរដ្ឋាភិបាលបារាំងឡើយ។ *ដីធ្លីក្នុងព្រះរាជាណាចក្រទាំងមូល ពីដើមជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ឥឡូវពួកអាជ្ញាធរបារាំង និងខ្មែរអាចរៀបចំឲ្យមានកម្មសិទ្ធិឯកជនខាងដីធ្លី។ *[[ភ្នំពេញ|ក្រុងភ្នំពេញ]] ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការត្រួតត្រា​របស់​ទេសាភិបាល​ជាន់ខ្ពស់​របស់​បារាំង​។ ទេសាភិបាល​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​រាជធានី ដែល​មាន​សមាសភាព ១២​ រូប ក្នុង​នោះ​ជនជាតិ​បារាំង ៦ ​រូប ខ្មែរ ៣​ រូប យួន ១ រូប​ ចិន ១ រូប និង ចាម ១ រូប។ មកដល់​ឆ្នាំ ១៨៨៧ បារាំង​ទាមទារ​ឱ្យ​ព្រះមហាក្សត្រ​ចុះ​ព្រះហស្ថលេខា​លើ​រាជក្រឹត្យ​មួយ​ មានន័យថា ព្រះមហាក្សត្រ​សោយរាជ្យ ប៉ុន្តែ​មិន​ត្រួតត្រា​ទេ​។ ===ដំណាក់កាលទី៣=== [[ឯកសារ:Map of French Indochina expansion.svg|រូបភាពតូច|ទឹកដីមួយចំនួននៃកម្ពុជាបានរំដោះចេញពីសៀមដូចជា បាត់ដំបង សៀមរាប ស្រីសោភ័ណ្ឌ ជាដើម ។]] នៅ​ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៨៨៧ មុនវាយដណ្ដើមប្រទេសលាវ បារាំងមានគម្រោងបង្កើតសហព័ន្ធមួយនៅលើទឹកដីទាំងឡាយដែលខ្លួនកាន់កាប់ហៅថា '''សហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន''' មានន័យថា កម្ពុជា ជា​ដែនដី​មួយ​ចំណែក​របស់​បារាំង គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែល​ផ្គត់ផ្គង់​ផលិតផល​កសិកម្ម និង​វត្ថុធាតុដើម​សម្រាប់​ប្រទេស​បារាំង​។ ដប់ឆ្នាំក្រោយមក (១៨៩៧) ទើបសហព័ន្ធឥណ្ឌូចិនបានត្រូវបង្កើតឡើង ដោយមានការតែងតាំងអគ្គទេសាភិបាលមួយសម្រាប់ឥណ្ឌូចិនទាំងមូល។ សន្ធិសញ្ញា​បារាំង-សៀម​នា​ឆ្នាំ ១៩០៤ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​កម្ពុជា​បាត់បង់​ដែនដី​ [[ម្លូព្រៃ]] [[ទន្លេរពៅ]] និង ព្រះវិហារ​។ ប៉ុន្តែ​សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ ១៩០៧ គឺ​ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ (១៩០៤-១៩២៧) ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ទទួល​ខេត្តបាត់ដំបង និង​សៀមរាប​មកវិញ​។ ==សេដ្ឋកិច្ចកំឡុងការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមបារាំង== មិនយូរទេ បន្ទាប់ពីពួកបារាំងបានបង្កើតឡើងដំបូងនូវវត្តមានជាស្វយ័ត នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ពួកបារាំងបានយល់ថាសុបិនរបស់ពួកគេថាកម្ពុជានឹងអាចក្លាយជា ''សិង្ហបុរីនៅកូសាំងស៊ីន'' គឺជាការភាន់ច្រឡំមួយ ហើយថាកម្ពុជាគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានលាក់កំបាំងនោះទេ។{{Citation needed|date=ខែមករា ២០០៩}} ចាប់តាំងពីពេលនោះមក សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាក៏មិនបានធ្វើទំនើបកម្មគួរអោយកត់សំគាល់នោះទេ។ បារាំងបានប្រមូលពន្ធដារដោយមានប្រសិទ្ធិភាព ក៏ប៉ុន្តែផ្សេងពីនោះ បាននាំមកវិញនូវការផ្លាស់ប្ដូរតិចតួចចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្នុងភូមិស្រុក របស់ខ្មែរ។ [[ឯកសារ:100 Piastres - Institut d'Émission des États du Cambodge, du Laos et du Viet-Nam (1954) Cambodia 01.jpg|រូបភាពតូច|១០០រៀលចេញវិទ្យាស្ថានរដ្ឋកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម (ឆ្នាំ១៩៥៤)]] [[ឯកសារ:5 Piastres - Institut d'Émission des États du Cambodge, du Laos et du Viet-Nam (1953) Cambodia 02.png|រូបភាពតូច|៥រផលចេញវិទ្យាស្ថានរដ្ឋកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម (ឆ្នាំ១៩៥៣)]] ការរើសអើងទល់នឹងជនជាតិមិនមែនយួនដោយពួកបារាំងបានបន្ត ជាពិសេស ទោះបីជាដឹងថាជនជាតិខ្មែរ បានបង់ពន្ធដារខ្ពស់បំផុតនៅកូសាំងស៊ីនក៏ដោយ។ នៅឆ្នាំ ១៩១៦ ការបះបោរពន្ធដារមួយបាននាំមក កសិករស្រុកស្រែចម្ការរាប់ម៉ឺននាក់មកដល់ភ្នំពេញដើម្បីធ្វើញត្តិអោយព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ-មុនីវង្ស ឱ្យមានការបន្ធូរបន្ថយពន្ធដារ។ ពួកបារាំង ពួកគេយល់ថាខ្មែរជាជនជាតិមួយស្ងៀមស្ងាត់ និងសោះអង្គើយដែលមិនអាចរៀបចំការតវ៉ាដែលគួរអោយតក់ស្លុត{{Citation needed|date=ខែមីនា ២០០៧}}បាននោះទេ។ ទោះបីជាមានការតវ៉ាដូច្នោះមែន ក៏ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ-មុនីវង្សមិនអាចដោះស្រាយអ្វីបានឡើយ។ នៅឆ្នាំ ១៩២៥ ពួកអ្នកស្រុកបានសម្លាប់ឯកាភិបាលបារាំងម្នាក់ (រេស៊ីដង់) ដែលបានគំរាមកំហែងចាប់ខ្លួនពួកអ្នកល្មើសច្បាប់ពន្ធដារ។ វិស័យសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួនត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង។ ពួកបារាំងបានសាងផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកមួយចំនួនលើទឹកដីកម្ពុជា។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងកិច្ចការសាធារណៈក៏ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្រោមការដឹកនាំរបស់បារាំង ផ្លូវ និង ផ្លូវដែកត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្លាំងបំផុត ពេលនោះផ្លូវដែករាប់គីឡូមាត្រពីរបីខ្សែដែលទាក់ទងគ្នាបានដាក់អោយប្រើ ផ្លូវមួយខ្សែដ៏សំខាន់បានភ្ជាប់ភ្នំពេញទៅនឹងព្រំដែនថៃតាមរយៈខេត្តបាត់ដំបង។ ការដាំដុះ[[កៅស៊ូ]] និង[[ពោតលឿង|ពោត]] ដែលជាដំណាំសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ច ហើយភ្លាមនោះដែរ ខេត្តបាត់ដំបងនិងសៀមរាបបានក្លាយជាចានបាយនៃកូសាំងស៊ីន។ កំឡុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩២០ កម្ពុជាបានចំណេញនៅពេលដែលកៅស៊ូ និងពោតមានតម្រូវការច្រើន ក៏ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី[[សេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះដ៏គំហុក]]នៅឆ្នាំ ១៩២៩ កម្ពុជាក៏បានរងគ្រោះ ជាពិសេសក្នុងចំណោមអ្នកដាំដំណាំស្រូវ ដែលប្រាក់ចំណូលរបស់ពួកគេធ្លាក់ចុះ ដែលធ្វើអោយពួកគេកាន់តែឆាប់ក្លាយជាជនរងគ្រោះ នៃពួកអ្នកចងកាប្រាក់ជារៀងរហូត។ ឧស្សាហកម្មបានរៀបចំជាដំបូងដើម្បី ដំណើរការវត្ថុធាតុដើមសម្រាប់ ការប្រើប្រាស់ក្នុងស្រុក រឺ សម្រាប់នាំចេញ។ អន្តោប្រវេសន៍បានទៅដល់កម្ពុជាដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយកម្ពុជាក៏ប្រែជាមានជនជាតិចម្រុះជាច្រើន។ ពេលនោះនៅ[[ភូមា]] និង[[ម៉ាឡេស៊ី]] ដែលប្រទេសទាំងពីរស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[សហរាជាណាចក្រ|ប៊្រីតថេន]] ជនបរទេសបានគ្រប់គ្រងកម្លាំងដំណើរការនៃសេដ្ឋកិច្ច។ ជនជាតិយួន ថ្វីត្បិតថាតួនាទីបុព្វសិទ្ធិរបស់ពួកគេ គ្រាន់តែជាពួកពលករខាងដាំដុះកៅស៊ូក៏ដោយ។ យ៉ាងឆាប់រហ័ស ជនអន្តោប្រវេសន៍យួនក៏បានចាប់ផ្ដើមដើរតួនាទីសំខាន់ នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចអាណានិគមជាអ្នកនេសាទ និងអ្នកជំនួញ។ ចិនបានកំពុងតែរស់នៅកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្ស ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម តាំងពីមុនការមកដល់របស់បារាំងទៅទៀត។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ស្ថានភាពនេះនៅដដែល ក៏ប៉ុន្តែពួកបារាំងបានដាក់កំហិតលើពួកចិន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកឈ្មួញ និងធនាគារិកចិននៅកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍបណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មជាច្រើន ដែលលាតសន្ធឹងទូទាំងឥណ្ឌូចិនរហូតដល់ប្រទេសចិនផងដែរ ប៉ុន្តែតំណែងជាន់ខ្ពស់ៗត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យពួកបារាំង។ កម្ពុជាដើមឡើយត្រូវបានគេប្រើជាទឹកដីទ្រនាប់របស់បារាំងនៅចន្លោះ​ដែនដីអាណានិគមយួនសំខាន់ៗ និងសៀម កម្ពុជាដើមឡើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់សំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចមួយនោះទេ។ ថវិការដ្ឋាភិបាលអាណានិគមដើមឡើយត្រូវពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើការប្រមូលពន្ធនៅកម្ពុជា​ជាប្រភពសំខាន់នៃប្រតិលាភ និងប្រជាជនកម្ពុជាបានបង់ពន្ធខ្ពស់បំផុតក្នុងម្នាក់ៗចំណោមដែនដីអាណានិគមបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ រដ្ឋបាលអន់ខ្សោយ និង ជួនកាលមិនរឹងមាំនៅដើមប៉ុន្មានឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងបារាំងនៅកម្ពុជាមានន័យថាហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងនគរូបនីយកម្មបានធំឡើងក្នុងអត្រាតិចជាងវៀតណាម និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមកាលពីសម័យមុននៅក្នុងភូមិនៅតែមានសេសសល់។ យ៉ាងណាមិញ ដូចគ្នាការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងបានតម្រែតម្រង់បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]] ការអភិវឌ្ឍបានចាប់ផ្ដើមយឺតៗនៅកម្ពុជា ដែលដំណាំស្រូវនិងម្រេចបានអនុញ្ញាតឱ្យសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ជឿនលឿនឡើង។ គ្រានោះដែរឧស្សាហកម្មរថយន្តបារាំងបានលូតលាស់ ចម្ការកៅស៊ូដូចមានខ្លះរួចទៅហើយនៅកូសាំងស៊ីន និង អណ្ណាមត្រូវបានកសាងឡើង និង ដំណើរការដោយពួកវិនិយោគិនបារាំង។ ពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចបានបន្តពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩២០ នៅពេលនោះដំណាំពោត និងកប្បាសក៏ត្រូវបានគេដាំដុះហើយដែរ។ ទោះបីជា ការពង្រីក និងការវិនិយោគខាងសេដ្ឋកិច្ច ប្រជាជនកម្ពុជានៅតែបន្តបង់ពន្ធខ្ពស់និងនៅឆ្នាំ ១៩១៦ ពួកបាតុករបានផ្ទុះការទាមទារឱ្យបន្ធូរបន្ថយការបង់ពន្ធដារ។ <ref>Claude Gilles, ''Le Cambodge: Témoignages d'hier à aujourd'hui'', L'Harmattan, 2006, page 98</ref> ==សង្គ្រាមលោកលើកទី២នៅកម្ពុជា== [[ឯកសារ:Battambang City Hall.jpg|រូបភាពតូច|សាលាក្រុងខេត្តបាត់ដំបងធ្លាប់ជាគេហដ្ឋានរបស់គ្រួសារបែនដែលកាន់កាប់ខេត្តបាត់ដំបងរយៈពេល៦តំណ ត្រូវបានប្រគល់ទៅឲ្យកម្ពុជាវិញនៅឆ្នាំ១៩០៧ ហើយត្រូវធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ថៃនៅពេលដែលកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណានិគមរបស់ជប៉ុន និងឲ្យកម្ពុជាវិញនៅឆ្នាំ១៩៤៦]] បន្ទាប់ពី[[ការធ្លាក់បារាំង|ការធ្លាក់បារាំង]]នៅឆ្នាំ ១៩៤០ កម្ពុជានិងឥណ្ឌូចិនដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់បារាំងទាំងមូលត្រូវបានគ្រប់គ្រង​ដោយរដ្ឋាភិបាល[[វិចឈីបារាំង]]ដែលជាអាយ៉ងមហាអំណាចអ័ក្ស ហើយបើទោះជា[[ការលុកលុយសហភាពឥណ្ឌូចិន|បានលុកលុយ]]ក៏ដោយ ក៏[[អធិរាជាណាចក្រជប៉ុន|ជប៉ុន]]បានអនុញ្ញាតពួកមន្ត្រីរដ្ឋការអាណានិគមបារាំងឱ្យបន្តមាននៅក្នុង​ដែនអាណានិគមដដែលប៉ុន្តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលរបស់ជប៉ុន។ នៅខែធ្នូ ១៩៤០ [[សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]] បានផ្ទុះឡើង និងត្បិតមានការតបតរបស់បារាំងប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងសៀមដែលមានជប៉ុននៅពីក្រោយខ្នងក៏ដោយ ជប៉ុនក៏នៅតែបង្ខំអាជ្ញាធរបារាំងបន្ថែមទៀតឱ្យប្រគល់ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|សិរីសោភ័ណ]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] (លើកលែងតែ [[ក្រុងសៀមរាប]]ចេញ) និង [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]]ទៅឱ្យសៀមវិញ។<ref>Philippe Franchini, ''Les Guerres d'Indochine'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, page 164</ref> ជប៉ុនលើកឡើងថា ''អាស៊ីជារបស់ជនជាតិអាស៊ី'' បានដាស់អារម្មណ៍ដល់ពួកអ្នកជាតិនិយមខ្មែរ ទោះបីយ៉ាងណាគោលនយោបាយរបស់តូក្យូនៅឥណ្ឌូចិនបានទុកឱ្យមានរដ្ឋាភិបាលអាណានិគម​មានភារកិច្ចមានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ មានព្រះសង្ឃសកម្មខាងនយោបាយដ៏លេចធ្លោមួយអង្គ គឺព្រះអាចារ្យ[[ហែម ចៀវ|ហែម-ចៀវ]] ត្រូវបានគេចាប់ខ្លួន និងចាប់ផ្សឹកដោយរដ្ឋអំណាចបារាំងនៅខែ កក្កដា ១៩៤២ ពួកអ្នករៀបរៀងសារព័ត៌មាន ''នគរវត្ត'' បានដឹកនាំបាតុកម្មទាមទារឱ្យដោះលែងលោកអាចារ្យ។ ពួកគេ ក៏ដូចជាពួកអ្នកជាតិនិយមផ្សេងទៀតដែរ បានប៉ាន់ស្មានហួសហេតុពេកដែលថាពួកជប៉ុននឹងនាំពួកគេចេញមកវិញ ចំពោះអាជ្ញាធរវិចឈីបានចាប់ខ្លួនពួកបាតុករភ្លាមៗនិង បានដាក់ទោសប៉ាច-ឈឿន អ្នករៀបរៀងសារព័ត៌មាន ''នគរវត្ត'' ម្នាក់ ឱ្យមានទោសប្រហារជីវិត<!--(see Japanese Occupation, 1941-45, ch. 5)-->។ អ្នករៀបរៀងម្នាក់ទៀត លោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ បានរត់គេចខ្លួនពីភ្នំពេញចាកចេញទៅតូក្យូ។ ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងផ្ដល់ជំនួយក្នុងតំបន់នៅប៉ុន្មានខែចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ជប៉ុនបានរំលាយរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ មីនា ១៩៤៥ និងបានជម្រុញឱ្យកម្ពុជាប្រកាសឯករាជ្យក្នុង[[មណ្ឌលសហវិបុលភាពមហាអាស៊ីខាងកើត]]។ បួនថ្ងៃក្រោយមក ព្រះបាទសីហនុបានចេញរាជក្រឹត្យកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យ។ សឺន-ង៉ុកថាញ់បានត្រឡប់មកពីតូក្យូវិញនៅខែ ឧសភា និងត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស។ នៅថ្ងៃ ១៥ សីហា ១៩៤៥ ថ្ងៃដែលជប៉ុនបានចុះចាញ់ រដ្ឋាភិបាលថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងដែលមានលោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពេលកងកម្លាំង[[សម្ព័ន្ធមិត្តសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]បានកាន់កាប់បានភ្នំពេញនៅខែ តុលា លោកថាញ់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយសារ[[សហការនិយម|ការចូលដៃចូលជើងគ្នា]]ជាមួយពួកជប៉ុននិងត្រូវ​និរទេសទៅបារាំងឱ្យជាប់ឃុំឃាំងក្នុងផ្ទះ។ អ្នកខ្លះក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រលោកបានធ្វើដំណើរទៅភាគពាយព្យកម្ពុជា ដែលនៅពេលនោះស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ថៃនៅឡើយ ជាកន្លែងដែលពួកគេបានចងបាច់រួមគ្នាជាបក្សពួកមួយស្ថិតក្នុង[[ចលនាខ្មែរឥស្សរៈ]]។ === ស្ថានភាព​ប្រជាករ​កម្ពុជា ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម === [[ឯកសារ:10 Cents - Gouvernement Général de l'Indochine (1939) 03.jpg|រូបភាពតូច|រូបិយវត្ថុឥណ្ឌូចិន ១០សេន នៅឆ្នាំ១៩៣០]] [[ឯកសារ:Phnom-Penh-Danseuses en promenade dans le Palais.jpg|រូបភាពតូច|ក្រុមនារីខ្មែរ នាសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]] បារាំង​បាន​ជំរិត​ទារពន្ធដារ​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​។ មាន​តាំងពី​ពន្ធ​មនុស្ស ពន្ធដី​ពន្ធ​លំនៅ ពន្ធ​សត្វពាហនៈ ពន្ធ​យានជំនិះ ពន្ធ​របរ​អាជីវកម្ម -ល-។ ដើម្បី​បង់ពន្ធ​ជា​ប្រាក់​កាស​ឱ្យ​បារាំង កសិករ​បាន​ខិតខំ​ពង្រីក​ដំណាំ​ឧស្សាហកម្ម​មាន​កៅស៊ូ​ជាដើម ព្រមទាំង​ពង្រីក​ដំណាំ​ដទៃ​ទៀត​មាន​ [[ស្រូវ]] [[ពោត]] [[សណ្ដែក]] -ល-។ ប៉ុន្តែ​ទិន្នផល​ដំណាំ​មិន​សូវ​ល្អ​ទេ​។ ផល​ស្រូវ​ក្នុង​មួយ​ហិចតា​បាន​ត្រឹមតែ​ពី ១ ​តោន ដល់ ១,២​ [[តោន]]​ប៉ុណ្ណោះ​។ ដូចនេះ​ហើយ​កសិករ​ក្រីក្រ ក៏​ក្លាយទៅជា​អ្នក​ជាប់​បំណុល​ពួក[[​ឈ្មួញ​កណ្ដាល]] និង​[[ឈ្មួញ​]]បរទេស​។ ចំណែក​កាប្រាក់​វិញ​មាន​កម្រិត​ខ្ពស់​ណាស់​គឺ ពី ១០០% ដល់ ១៥០% ជួនកាល ២០០% ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​។ === ការអប់រំ === [[ឯកសារ:ក្លោងទ្វារធំ.jpg|រូបភាពតូច|វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ ធ្លាប់ជាអនុល័យមួយដែលបង្កើតឡើងដោយព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ ស្ថិតនៅជាសាលាមធ្យមសិក្សាដែលបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩១១ ដើម្បីពង្រឹងការអប់រំំំនៅកម្ពុជាឲ្យមានភាពរីកចម្រើន នាសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង។]] ដើម្បី​ឱ្យ​ងាយ​ក្នុង​ការ​កសាង​មនុស្ស​សម្រាប់​បម្រើ​ការ​ឱ្យ​រដ្ឋការ អាណាព្យាបាល​[[បារាំង]]​បាន​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​គ្រឹះស្ថានសិក្សា​ខ្លះៗ​ដូចជា​៖ * [[សាលាបឋមសិក្សា]]​៖ ឆ្នាំ ១៩១១ មាន​សាលា ៣០ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៧ មាន ៨១៣។ * [[សាលាមធ្យមសិក្សា]]​៖ នៅ​ឆ្នាំ ១៩១១ មាន​[[វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ|អនុវិទ្យាល័យ​ស៊ីសុវត្ថិ]]​មួយ​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៥ អនុវិទ្យាល័យ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឱ្យ​ទៅ​ជា​វិទ្យាល័យ​ស៊ីសុវត្ថិ។ * [[សាលា​បច្ចេកទេស]]៖ ឆ្នាំ ១៩១៧ មាន​សាលា​អប់រំ​បច្ចេកទេស ខាង​សិល្បៈ និង​សិប្បកម្ម​មួយ គឺ​[[សាលារចនា​]]។ ==បញ្ហាដែនដីកូសាំងស៊ីន និងព្រំប្រទល់== [[ឯកសារ:Atlas de l'Indochine dressé (...)Indochine française bpt6k11001779 79.jpg|រូបភាពតូច|ទឹកដីកម្ពុជាក្រោមនៅឆ្នាំ១៩២០ រួមទាំងកោះត្រល់]] តើបារាំងជាន់លើទឹកដីឥណ្ឌូចិនដោយរបៀបណា? <br \> ដោយយកលេសថា ស្ដេចយួនធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើរូបអ្នកផ្សាយសាសនាជាតិបារាំង ពួកនេះក៏បានវាយយកកំពង់ផែយួន '''[[តួរ៉ាន]]''' នៅថ្ងៃទី ១ ខែ កញ្ញា ១៨៥៨។ បន្ទាប់មក[[បន្ទាយព្រៃនគរ]]ត្រូវបារាំងវាយយកបាននៅថ្ងៃទី ១៧ ខែ កុម្ភៈ ១៨៥៩ ទៀត។ តាមសន្ធិសញ្ញាចុះថ្ងៃទី ៥ កក្កដា ១៨៦២ ស្ដេចយួនទីឌឹកបានទទួលស្គាល់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់បារាំងនូវ ខេត្តបៀនវ៉ា (កំពង់ស្រកាត្រី), យ៉ាឌិញ (ឧកញ៉ាឌិន), ឌិញទឿង(មេសរ) និង[[កោះត្រឡាច]] ដែលយួនបានប្រវ័ញ្ចយកពីខ្មែរពីមុនមក។ <br \> មកដល់គ.ស. ១៨៦៤ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] អមដោយលោក[[ឌូដាដឺឡាក្រេ]] (Doudart de lagrée)ផង បានយាងទៅ ជួបលោកទេសាភិបាល[[ឡាក្រង់ឌីយ៊ែ]] (La Granduére) នៅ[[ព្រៃនគរ]] ហើយធ្វើសំណូមពរឲ្យបារាំងបង្វិលសងខេត្តទាំងបីមកវិញ គឺ [[លង់ហោរ]] [[មាត់ជ្រូក]] និង[[ពាម]]។ ឯបារាំងបានទទួលពាក្យជាមួយព្រះអង្គពីរឿងនេះហើយ។ ប៉ុន្តែនៅគ.ស. ១៨៦៧ ដោយខេត្តទាំងបីជាកន្លែងដែលយួនធ្វើសកម្មភាពប្រឆាំងបារាំង ពួកគេបានបញ្ចូលខេត្តទាំងនេះជាអាណានិគមរបស់ខ្លួន ដោយភ្លេចគិតដល់ពាក្យសន្យាជាមួយព្រះបាទនរោត្តម។ <br \> ដូចនេះចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៧ ទឹកដីកម្ពុជាក្រោមទាំងមូលក្លាយជាអាណានិគមរបស់បារាំង។ ឯកម្ពុជាលើតាមលក្ខន្តិកៈ ជាប្រទេសក្រោមអាណាព្យាបាល។ ម្ល៉ោះហើយអាជ្ញាធរបារាំងនៅកូសាំងស៊ីន តែងតែធ្វើការកែប្រែបន្ទាត់ព្រំដែនតាមទំនើងចិត្តដោយសំអាងលើបញ្ហានយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច។ ហើយការកែប្រែសុទ្ធតែចំណេញទឹកដីទៅខាងកូសាំងស៊ីនជានិច្ច ដោយមិនអើពើដល់ការតវ៉ារបស់ព្រះរាជាខ្មែរ និងមិនស្នើសួរព្រះយោបល់ផងទេ <br \> ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៩៣ ដល់ ១៩១៤ ប្រទេសខ្មែរត្រូវបាត់បង់ទឹកដីថែមទៀតព្រមទាំងកោះ ដូចជា[[កោះត្រល់]]ជាដើម ដោយបារាំងប្រវ័ញ្ចយកទៅ បញ្ចូលក្នុងអាណានិគម[[កូសាំងស៊ីន]] ឬ ក្នុងប្រទេសអណ្ណាមទៅវិញ។ ==ចលនាបះបោរប្រឆាំងនឹងបារាំងក្រោយសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៨៧៧ និង ១៨៨៤== [[ឯកសារ:Norodom yukanthor.png|រូបភាពតូច|ព្រះអង្គយុគ្ធរ ទៅកាន់ប្រទេសបារាំង ដើម្បីប្រឆាំងអាណានិគមនិយមបារាំងនៅកម្ពុជា ហើយត្រូវបានបារាំងបណ្ដាញចេញពីកម្ពុជា ទ្រង់ក៏រស់នៅទីក្រុងបាងកកនៃប្រទេសថៃរហូតដល់សោយទីវង្គតនៅទីនោះ]] ទោះបីសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១១ សីហា ឆ្នាំ ១៨៦៣ ស្ថិតនៅក្នុងការផ្ដល់ប្រយោជន៍ឲ្យគ្នាទៅវិញទៅមកក៏ដោយ ក៏អ្នកស្នេហាជាតិបានក្រោកឈរកាន់អាវុធប្រឆាំងនឹងការប៉ុនប៉ងរបស់បារាំង​ក្នុងការត្រួតត្រាប្រទេសខ្មែរដែរ។ បន្ថែមលើនេះសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១៧ មិថុនា ១៨៨៤ រឹតតែបង្កភាពក្ដៅក្រហាយទ្វេឡើងគ្រប់ស្រទាប់ប្រជាជនខ្មែរ ដែលនាំឲ្យកើតមានចលនាតស៊ូជាហូរហែ៖ ===ចលនាតស៊ូរបស់អាចារ្យស្វា (១៨៦៤ - ១៨៦៦)=== តាមពាក្យតំណាលតៗមក លោក[[អាចារ្យស្វា]]ជាខ្ញុំបម្រើរបស់នាម៉ឺនម្នាក់ ([[ឧកញ៉ាវិជ្ជោសុខ]]) នៅរាជធានីឧដុង្គ។ ពេលបារាំងមកតាំងអាណាព្យាបាលលើប្រទេសខ្មែរនៅគ.ស ១៨៦៤ លោក[[អាចារ្យស្វា]]បានភៀសទៅកទ័ពវាយយកបាន[[ខេត្តទ្រាំង]] (កំពត - តាកែវ) ហើយលើកឆ្ពោះមក[[ក្រុងភ្នំពេញ]]ទៀត។ ក្រោយមកកងទ័ពព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ដោយមានជំនួយពីកងទ័ពបារាំង បានធ្វើប្រតិបត្តិការសឹកដេញតាមចាប់លោកបាននៅថ្ងៃទី ១៩ សីហា ១៨៦៦។ លោកត្រូវបារាំងនិរទេសយកទៅដាក់នៅ[[កោះត្រឡាច]] រួចបញ្ជូនទៅ[[កោះរេអុយនីញុង]](Réunion) ហើយទីបំផុតបញ្ជូនទៅ[[កោះអង់ទី]] (Antilles)។ ===ចលនាបះបោររបស់ពោធិកំបោរ (១៨៦៥ - ១៨៦៧)=== លោក[[ពោធិកំបោរ]]ជាព្រះសង្ឃមួយអង្គ មានដើមកំណើតនៅ[[ខេត្តរោងដំរី]]។ នៅគ.ស ១៨៦៥ បារាំងបានផ្ដល់មធ្យោបាយជាលុយកាក់ឲ្យលោករស់នៅ[[ព្រៃនគរ]] ដើម្បីឃ្លាំមើលសកម្មភាពលោកតែប៉ុណ្ណោះ។ ខែ ឧសភា ១៨៦៦ លោកបានភៀសខ្លួនចូលទៅ[[ខេត្តរោងដំរី]] ហើយកទ័ពនៅទីនោះ។ នៅខែក្រោយមកមានមេទាហានបារាំងពីរនាក់ ត្រូវអ្នកស្នេហាជាតិខ្មែរសម្លាប់។ ទ័ពបារាំងនៅ[[ព្រៃនគរ]] បានលើកទៅបម្រុងនឹងកម្ចាត់លោក។ នៅខែ ធ្នូ ១៨៦៦ កង​កម្លាំង​ពោធិកំបោរ​មាន​អ្នក​ចូលរួម​ប្រហែល​មួយ​ម៉ឺន​នាក់​។ ចលនា​នេះ​ធ្វើសកម្មភាព​នៅ​ព្រំដែន​លាវ តាម​តំបន់​សងខាង​ទន្លេមេគង្គ និង​នៅ​តំបន់​ចន្លោះ​ទីក្រុងឧដុង្គ និង​ភ្នំពេញ​។ លោកបានឆ្លងចូលក្នុងប្រទេសខ្មែរ ហើយលើកទ័ពឆ្ពោះទៅ[[រាជធានីឧដុង្គ]] និង[[ភ្នំពេញ]]។ ប៉ុន្តែនៅខែមករា ១៨៦៧ ស្ថានភាពសឹក និងនយោបាយនៅប្រទេសខ្មែរកាន់តែតឹងតែងឡើង រាស្ត្រក្រោកឈរប្រឆាំងបារាំងគ្រប់ទីកន្លែង។ កងទ័ពលោក[[ពោធិកំបោរ]]បានបរាជ័យនៅជាយ[[ភ្នំពេញ]]។ [[ពោធិកំបោរ]]រត់ទៅពួននៅ[[កំពង់ស្វាយ]] រួចត្រូវកងទ័ពបារាំងចាប់ ហើយសម្លាប់យកក្បាលមកដោតនៅ[[ក្រុងឧដុង្គ]]នៅខែ ធ្នូ ១៨៦៧។ ===ការបះបោរនៅឆ្នាំ១៨៨៥–១៨៨៦=== ប៉ុន្មានទសវត្សដំបូងៗនៃការគ្រប់គ្រងបារាំងនៅកម្ពុជារួមមានកំណែទម្រង់មួយចំនួន​ក្នុងនយោបាយកម្ពុជា ដូចជាការកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិង លុបចោលទាសភាព។ នៅឆ្នាំ ១៨៨៤ ទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិន លោកឝាល-អង់ថ្វាន-ផ្វ្រង់ស្វាស-ធមសុន មានបំណងរំលំព្រះមហាក្សត្រ និងធ្វើការគ្រប់គ្រងពេញទីលើកម្ពុជាដោយការបញ្ជូនកងកម្លាំងតូចមួយក្រុមចូលទៅកាន់​ព្រះបរមរាជវាំងនៅភ្នំពេញ។ ការបង្កចលាចលនេះទទួលបានជោគជ័យតិចតួច ដូចនោះហើយអគ្គទេសាភិបាលសហភាពឥណ្ឌូចិនបានបង្អាក់ការធ្វើអាណានិគមកិច្ចពេញលេញ​ដោយសារតែអាចនឹងមានការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយប្រជាជនខ្មែរ ហើយអំណាចព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានកាត់បន្ថយនៅត្រឹមតែជា[[បដិទាននាម|ស្ដេចមានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ]]។ នៅឆ្នាំ ១៨៨៥ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីវុត្ថា]] ព្រះអនុជបិតាតែមួយរបស់ព្រះនរោត្តម និងក៏ជាគូប្រជែងរាជបល្ល័ង្កផងនោះ បានដឹកនាំការបះបោរដើម្បីទម្លាក់ព្រះបាទនរោត្តមដែលមានបារាំងនៅពីក្រោយខ្នង បន្ទាប់ពីទ្រង់ត្រឡប់ពីការនិរទេសនៅស្រុកសៀម។ ដោយប្រមែប្រមួលបានការគាំទ្រពីសំណាក់ពួកអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះនរោត្តម និងពួកបារាំង ទ្រង់ស៊ីវុត្ថាបានដឹកនាំការបះបោរមួយដែលដើមឡើយបានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅក្នុងព្រៃ នៅ[[ក្រុងកំពត]]។ កងកម្លាំងបារាំងក្រោយមកបានជួយដល់ព្រះនរោត្តមដើម្បីបង្ក្រាបស៊ីវុត្ថាស្ថិត​ក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀមដែលប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវទម្លាក់អាវុធចុះ និងទទួលស្គាល់ឯកាភិបាលជាអំណាចកំពូលលើសគេក្នុងដែនអាណាព្យាបាលនេះ។<ref name="Gilles97-98">Claude Gilles, ''Le Cambodge: Témoignages d'hier à aujourd'hui'', L'Harmattan, 2006, pages 97–98</ref> ===ចលនាបះបោររបស់ស៊ីវុត្ថា (១៨៦១ - ១៨៩១)=== ព្រះអង្គ[[ស៊ីវុត្ថា]]ត្រូវជាបុត្រាទី៣ របស់ព្រះបាទ[[អង្គឌួង]]។ ដោយសារការច្រណែននឹងព្រះរាមទាំងពីរ គឺ[[នរោត្ដម]] និង[[ស៊ីសុវត្ថិ]]ដែលមានសិទ្ធិឡើងសោយរាជ្យ ព្រះអង្គក៏គេចបាត់ពីរាជធានីតែម្ដង (គ.ស ១៨៦១)។ <br \> ពីឆ្នាំ ១៨៦១ - ១៨៦២ ទោះបីពុំមានវត្តមានព្រះអង្គ[[ស៊ីវុត្ថា]]ក៏ដោយ ចលនាបះបោរដែលបង្កដោយបក្សពួកព្រះអង្គបានលើកទៅវាយបាន[[ក្រុងភ្នំពេញ]] រួចកាន់កាប់រាជធានី[[ឧដុង្គ]]ទៀត។ ចលនា​ស៊ីវុត្ថា បាន​បង្ក​ការលំបាក​យ៉ាង​ច្រើន​ដល់​ព្រះមហាក្សត្រ និង​ពួក​អាណាព្យាបាល​បារាំង​។ ព្រះបាទ[[នរោត្ដម]]ភៀសខ្លួនទៅសៀម ហើយយាងត្រឡប់មកវិញនៅខែ មីនា ១៨៦២ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរត្រូវបានបង្ក្រាប។ ស៊ីវុត្ថា​រត់​រួច ហើយ​ទៅ​កទ័ព​ធ្វើការ​បះបោរ​បន្ត​ទៀត​។ <br \> នៅគ.ស ១៨៧៦ ព្រះអង្គ[[ស៊ីវុត្ថា]]បានប្រឡប់ចូលស្រុកវិញ ហើយបំបះបំបោររាស្ត្រម្ដងទៀតនៅត្រង់ [[បាភ្នំ]] [[រំដួល]] [[ព្រៃវែង]]។ តែលើកនេះ ព្រះ[[មហាឧបរាជ]][[ស៊ីសុវត្ថិ]] ត្រូវចាត់ឲ្យចេញបង្ក្រាបបានរាបទាបវិញ ដោយមានជំនួយពីទ័ពបារាំងផង។ ព្រះអង្គ[[ស៊ីវុត្ថា]]បានដកខ្លួនថយទៅប្រទេសលាវភាគខាងត្បូងនៅខែ កុម្ភៈ ១៨៧៧ ដើម្បីរង់ចាំឱកាសល្អ។ ឱកាសល្អបានកើតមានឡើង នៅពេលចុះហត្ថលេខាដោយបង្ខំលើសន្ធិសញ្ញា '''ព្រះបាទនរោត្ដម ថុំសុន'''។ នៅឆ្នាំ ១៨៨៥ ព្រះអង្គស៊ីសុវុត្ថាបានរៀបចំខ្លួនប្រុងវាយឧដុង្គ ប៉ុន្តែត្រូវអាក់ខានទៅវិញ ហើយបានដកខ្លួនទៅព្រំដែនសៀម។ <br \> ក្នុងខែ ឧសភា ១៨៨៦ បក្សពួករបស់ព្រះអង្គ[[ស៊ីវុត្ថា]]ចំនួន ៥០០០ នាក់ ចូលវាយ[[ភ្នំពេញ]] តែត្រូវគេកម្ចាត់ចេញ។ បន្ទាប់ពីពេលនោះមករហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៩០ ការរំជើបរំជួលជាច្រើនកន្លែងបានធ្វើឲ្យកងទ័ពបារាំង និងកងទ័ពព្រះមហាក្សត្រ ខូចខាតយ៉ាងដំណំ។ <br \> ក្នុងខែ មីនា ១៨៩០ ពួកអាណានិគមបារាំងបានស្នើសុំជួបជាមួយព្រះអង្គ[[ស៊ីវុត្ថា]]ដើម្បីធ្វើកិច្ចចរចា តែកិច្ចចរចានេះគ្មានលទ្ធផលអ្វីសោះ។ <br \> ក្នុងឆ្នាំ ១៨៩១ ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីវុត្ថាបានទទួលមរណភាពដោយជំងឺនៅភាគខាងជើងសម្បូរ។ ចលនាបះបោររបស់ព្រះអង្គក៏បែកខ្ញែកគ្នាបន្តិចម្ដងៗ។ ===ចលនាបះបោរផ្សេងៗទៀត=== ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ ចលនាតស៊ូជាច្រើនបានផ្ទុះឡើងនៅខេត្តមួយចំនួន។ ពិសេសគឺ ចលនាតស៊ូដឹកនាំដោយ [[ពិស្ណុលោកឈូក]] និង[[ក្រឡាហោមគង់]]។ *[[ក្រឡាហោមគង់]] (១៨៨៥ - ១៨៨៦) ចលនាបះបោរនេះមានបំណងប្រយុទ្ធរំដោះខ្លួនពីអំពើជិះជាន់របស់ពួកអាណាព្យាបាល។ [[ក្រឡាហោមគង់]]បានទទួលការគាំទ្រពីប្រជាកសិករ ជនជាតិចិនមួយចំនួន និងព្រះសង្ឃ។ នៅឆ្នាំ ១៨៨៦ បារាំងបានប្រើល្បិចអញ្ជើញ[[ក្រឡាហោមគង់]]មកធ្វើការចរចា រួចចាប់លោកចងផ្អោបនឹងបំពង់ផ្សែងកប៉ាល់រហូតបាត់បង់ជីវិត។ *[[វិស្ណុលោកឈូក]] (១៨៨៥ - ១៨៨៦) ចលនាបះបោរនេះចូលជាមួយក្រុមរបស់[[ក្រឡាហោមគង់]]យ៉ាងខ្លាំង។ នៅពេលធ្វើដំណើរមកចូលរួមកិច្ចចរចាតាមសំណើពួកបារាំង លោកត្រូវគេធ្វើឃាត។ <br \> ពួកមន្ត្រីបារាំងជាច្រើនបានយល់ថា គឺព្រះបាទ[[នរោត្ដម]]នេះហើយជាអ្នកដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រឆាំងបារាំងនេះឯង។ ព្រះអង្គយល់ថា ការបង្ខំឲ្យទទួលយកសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១៧ មិថុនា ១៨៨៤ ជាបញ្ហាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់បានរកមធ្យោបាយរំដោះប្រទេសព្រះអង្គដើម្បីឲ្យរួចពីនឹមត្រួតត្រាផ្ទាល់របស់បរទេស។ ===ព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃទី ១៨ មេសា ១៩២៥=== [[ឯកសារ:Resident Bades' Stupa.jpg|រូបភាពតូច|ចេតិយរ៉េស៊ីដង់បាដេស បានបានស្លាប់នៅភូមិក្រាំងលាវខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ដោយសារជម្រិតជាប្រាក់ពីប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ហើយប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរងើបបះបោរប្រឆាំងពីការជំរិតទាប្រាក់នេះរហូតដល់ការសម្លាប់លោកបាដេស។]] នៅថ្ងៃទី ១៨ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩២៥ នា[[ភូមិក្រាំងលាវ]] [[ឃុំក្រាំងលាវ]] [[ស្រុករលាប្អៀរ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] មានចលនាបះបោរមួយបានកើតឡើងផងដែរ។ ចលនាបះបោរនេះបង្កឡើងដោយមេក្រុមពីរនាក់ ឈ្មោះ ជួន និង នៅ ដែលបានប្រមូលបក្សពួករបស់គេតាមវាយប្រហារបារាំងនៅទីនោះ។ ក្នុងពេលដែលលោករេស៊ីដង់[[មោនសៀឡាត់មីនីស្ត្រាទ័រ]] (បាដេស) បានចុះទៅទារពន្ធដោយផ្ទាល់នៅសាលាឃុំក្រាំងលាវ ប្រជាជនដែលមិនសប្បាយចិត្តនឹងការគាបសង្កត់ទារពន្ធដារគ្រប់បែបយ៉ាង​របស់បារាំងបាននាំគ្នាតវ៉ាប្រឆាំង។ ការណ៍នេះបានផ្ដល់ឱកាសឲ្យចលនារបស់ជួន និងនៅ ដែលបង្កប់ខ្លួននៅទីនោះងើបឡើងបំបះបំបោរប្រជាជន រួចក៏បានសម្លាប់លោករេស៊ីដង់បាដេស អ្នកបកប្រែភាសាបារាំងម្នាក់ និងកងរក្សាស្រុកម្នាក់។ ចលនានេះបានធ្វើឲ្យបារាំងខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង រួចបានបង្គាប់ឲ្យព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]ចេញនូវព្រះរាជប្រកាសមួយប្ដូរឈ្មោះភូមិនេះ ពី ភូមិក្រាំងលាវ ទៅ [[ភូមិតិរិច្ឆាន]] នាថ្ងៃទី ៣០ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩២៥។ == កម្ពុជា​ចុង​សម័យ​អាណានិគម == === សង្គម​សេដ្ឋកិច្ច === ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្ដម-សីហនុ]] បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤១ គឺ​ចំ​ពេល​ដែល​ភ្លើង​[[សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២]] កំពុង​ឆាបឆេះ​។ នៅ​ពេល​ដែល ពួក​យោធានិយម​[[ជប៉ុន]]​កំពុង​មាន​ជ័យជម្នះ​នៅ​[[ចុងបូព៌ា]] និង​[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]​។ [[បារាំង]]​ចុះចាញ់​សង្គ្រាម ហើយ​បាន​ព្រមព្រៀង​ស្ដីពី​កិច្ចការពារ​រួម​លើ​ដែនដី​[[ឥណ្ឌូចិន]]​។ ម្ដងនេះ​កម្ពុជា បាន​ឆ្លាក់​ទៅ​នៅ​ក្រោម​របប​ត្រួតត្រា​ពីរ​ត្រួត​គឺ អាណានិគម​[[បារាំង]] និង​របប​យោធា​ជប៉ុន​។ [[ជប៉ុន]]​បាន​យក​កម្ពុជា​ធ្វើជា​មូលដ្ឋានទ័ព និង​គាប​យក​វត្ថុធាតុដើម ខាង​កសិកម្ម​ដោយ​តម្លៃ​ថោក​បំផុត​។ តាម​ការ​ទាមទារ របស់​[[ជប៉ុន]] រដ្ឋាភិបាល​[[បារាំង]]​បង្ខំ​ឱ្យ​កសិករ​ខ្មែរ​លក់​ផលដំណាំ​បំពេញ​តម្រូវការ​[[សេដ្ឋកិច្ច]]​[[ជប៉ុន]]​។ [[ឯកសារ:Norodom Sihanouk Coronation Regalia 1941 cc.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ ក្នុង​ពិធី​ឡើង​គ្រង​រាជ្យខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៤១]] នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៨ ផលិតផល​កសិកម្ម​នៅ​[[កម្ពុជា]]​បាន​ថយ​ចុះ​។ ===ការផុសឡើងនៃខ្មែរជាតិនិយម=== មិនដូចនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ចលនាជាតិនិយមខ្មែរនៅតែស្ងៀមស្ងាត់បើប្រៀបធៀបក្នុងកំឡុងសម័យការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ភាគច្រើនដោយសារតែឥទ្ធិពលការអប់រំទន់ខ្សោយ ដែលធ្វើឱ្យអត្រាចេះអក្សរនៅទាប ហើយបានបន្តុចបង្អាក់ចលនាជាតិនិយមមិនអាចឱ្យមានដូចចលនាដែលធ្វើនៅ​ប្រទេសវៀតណាមឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ចំណោមឥស្សរជនខ្មែរដែលរៀនសូត្រនៅបារាំង ដែលមានគំនិតប្រជាធិបតេយ្យបែបលោកខាងលិច និងការចង់គ្រប់គ្រងខ្លួនឯង ក៏ដូចជាការស្ដារឡើងវិញនូវបូជនីយដ្ឋាននានារបស់បារាំងដូចជា[[អង្គរវត្ត]]បានបង្កើតឱ្យ​មានអារម្មណ៍មានមោទនភាព និងធ្វើឱ្យយល់ដឹងអំពីឋានៈជាមហាអំណាចមួយរបស់កម្ពុជាក្នុងអតីតកាល។ ក្នុងការអប់រំរៀនសូត្រ ក៏ធ្លាប់មានការអាក់អន់ចិត្តធំឡើងៗចំណោមពួកនិស្សិតខ្មែរដោយសារតែ​ពួកជនជាតិភាគតិចយួនបានកាន់តំណែងកាន់តែធំៗឡើង។ នៅពេលនោះ ការអាក់អន់ចិត្តដោយសារតែ​ពួកសិស្សនិសិត្សយួនត្រូវបានគេអនុគ្រោះដែលជាហេតុ​នៅក្នុងញ្ញត្តិមួយថ្វាយទៅព្រះបាទមុនីវង្សនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៣០។ ពួកឥស្សរជនចេះដឹងថ្មីៗជាច្រើន​បានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ​នៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិឯភ្នំពេញ។ សំខាន់ ពួកអ្នកជាតិនិយមភាគច្រើនដំបូងឡើយ ជាពួកសមាជិក[[ខ្មែរក្រោម]] ក៏ជាសមាជិកនៃជនជាតិភាគតិចខ្មែរដែលរស់នៅវៀតណាមដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៦ [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] និង [[ប៉ាច ឈឿន|ប៉ាច-ឈឿន]] បានចាប់ផ្ដើមចេញផ្សាយ [[នគរវត្ត]] (''Notre cité'') ដែលជាសារព័ត៌មានប្រឆាំងអាណានិគមជាភាសាបារាំង ហើយនៅពេលនោះក៏ជាសារព័ត៌មានមួយប្រឆាំងយួនដែរ។ វាបានបន្ទោសនយោបាយអាណានិគមបារាំងដោយឥរិយាបថព្រងើយកន្តើយ ចំពោះអំពើពុករលួយ ព្រឹទ្ធិកម្មរបស់ខ្លួន (ការចងការអាករ) នៅតាមតំបន់ជនបទនានា ការត្រួតត្រារបស់បរទេសខាងសេដ្ឋកិច្ច ហើយនិងក៏បានរិះគន់ផងដែរ ពួកយួនចំពោះចក្រពត្តិនិយមពីអតីតកាលរបស់ខ្លួន និងតំណែងឯកសិទ្ធិនៅឥណ្ឌូចិន។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យតូចៗ ជាពិសេស[[ខ្មែរឥស្សរៈ]] បានចាប់ផ្ដើមរីកធំធាត់ឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៤០ ចំណោមពួកខ្មែរនៅប្រទេសសៀម ដែលពួកគេខ្លាចបារម្ភថាសកម្មភាពរបស់ខ្លួននឹងនាំឱ្យមានការដាក់ទោសទណ្ឌ បើសិនជាពួកគេប្រព្រឹត្តធ្វើនៅក្នុងប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួន។<ref>[[ភ្វីលីប ឝត|Philip Short]], ''Pol Pot anatomie d'un cauchemar'', Denoël, 2007, page 47</ref> [[File:Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg|thumb|ទង់ជាតិកម្ពុជា​ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន]] ខ្មែរមានសំណាងរួចខ្លួនពីការរងទុក្ខវេទនា​ដែលត្រូវបានតស៊ូដោយប្រជាជនអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃផ្សេងទៀត​កំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ បន្ទាប់ពីការបង្កើតឡើងនៃ[[បារាំងវិចឈី|របបវិចឈី]]នៅបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩៤០ កងទ័ព[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]បានធ្វើដំណើរឆ្ពោះមកកាន់វៀតណាមនិងបានជំនួសកន្លែងអាជ្ញាធរបារាំង។ នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ១៩៤១ ពួកគេបានចូលកម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែបានអនុញ្ញាតអោយពួកមន្ត្រីរដ្ឋការបារាំងវិចឈី​អោយនៅមានប៉ុស្ត៍រដ្ឋបាល។ របបគាំទ្រជប៉ុននៅប្រទេសសៀម ដែលនាំមុខដោយសេនាប្រមុខ (ចមពល) [[ប្លែក វិបុលសង្គ្រាម|វិបុលសង្គ្រាម]] បានស្នើសុំឱ្យមានការធានាអះអាងពីរបបវិចឈី នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ការកាត់ផ្ដាច់អធិបតេយ្យភាពរបស់បារាំង ចំពោះទឹកដីខ្មែរ​និងលាវដែលដើមឡើយជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសសៀមនឹងត្រូវប្រគល់ត្រឡប់ទៅអោយរដ្ឋ​អំណាចបាងកកវិញ។ ការស្នើសុំនេះត្រូវបានច្រានចោល។ នៅខែ ធ្នូ ១៩៤០ [[សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]បានផ្ទុះឡើង និងពួក[[កងទ័ពថៃបូព៌ា]]បានលុកលុយកម្ពុជានូវខែបន្តបន្ទាប់។ ពួកបារាំងបានទាល់ច្រកក្នុងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងកងទ័ពសៀម​ដែលប្រដាប់ដោយអាវុធល្អៗជាងទាំងលើគោកនិងអាកាស ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក៏ដោយក៏បានគ្រប់គ្រងពិន្ទុបានដោយសារតែជ័យជំនះ​ជើងទឹករបស់ខ្លួននៅ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]] <!--(see Japanese Occupation, 1941-45, ch. 5)-->។ នៅចំណុចនេះ [[តូក្យូ]]បានធ្វើអន្តរាគមន៍​និងបានបង្ខិតបង្ខំរដ្ឋអំណាចបារាំងឱ្យទទួលយក[[សន្ធិសញ្ញា]]ដែលនាំឱ្យមានការប្រគល់​ខេត្តបាត់ដំបង ​និងប៉ែកនៃខេត្តសៀមរាបទៅឱ្យប្រទេសសៀម​ក្នុងការដោះដូរមកវិញជាមួយនឹងថ្នូរដែលមិនសាកសមនឹងតម្លៃ។ ខ្មែរត្រូវបានគេអនុញ្ញាតឱ្យនៅថែរក្សាអង្គរ។ ការឈ្លានពានរបស់ថៃ យ៉ាងណាៗ វាគ្រាន់តែប៉ះទង្គិចតិចតួចទៅលើជីវភាពប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើន ដែលរស់នៅខាងក្រៅតំបន់ពាយព្យប៉ុណ្ណោះ។ [[ឯកសារ:Portrait of Sisowath Monivong.png|រូបភាពតូច|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍របស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស បោះពុម្ពនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គ (ថ្ងៃទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១) ដោយសារឈឺចាប់និងជប៉ុនដែលបានកាត់ទឹកដីខ្មែរទៅឲ្យសៀម។]] ព្រះបាទមុនីវង្សបានសោយទិវង្គតនៅខែ មេសា ១៩៤១។ ទោះបីជាព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គម្ចាស់[[មុនីចៅ]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទាយាទពិតប្រាកដយ៉ាងណាក្ដី ក៏ប៉ុន្តែពួកបារាំងបានដាក់ជំនួសព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]វិញ ជាមហានត្តា (ម្ចាស់ចៅទួត) នៃព្រះបាទ[[នរោត្តម]]មកឡើងសោយរាជ្យជំនួសវិញ។ ព្រះសីហនុគឺជាបេក្ខជនដែលប្រកបដោយឧត្តមភាព​ដោយសារតែការប្រមើលឃើញរបស់ពួកបារាំងព្រោះតែភាពក្មេងវ័យរបស់ទ្រង់ (ព្រះអង្គមានព្រះជន្មដប់ប្រាំបួនព្រះវស្សា) កង្វះបទពិសោធន៍ និងភាពងាយបង្វិលបានតាមចិត្ត។ ជប៉ុនប្រកាសថា "អាស៊ីជារបស់ជនជាតិអាស៊ី" រកបានប្រជាប្រិយភាពពីចំណោមពួកអ្នកជាតិនិយមខ្មែរ ទោះបីយ៉ាងណា នយោបាយទីក្រុងតូក្យូ​នៅឥណ្ឌូចិនបានទុកឱ្យមានរដ្ឋាភិបាលអាណានិគម​ទទួលបន្ទុកត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ព្រះសង្ឃដែលលេចធ្លោហើយសកម្មខាងនយោបាយ គឺព្រះអាចារ្យ[[ហែម ចៀវ|ហែម-ចៀវ]] ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងដោះស្បង់ចីវរ ដោយមិនសមរម្យដោយពួករដ្ឋអំណាចបារាំងនៅខែ កក្កដា ១៩៤២ ពួកអ្នករៀបរៀង សារព័ត៌មាន "នគរវត្ត" បានដឹកនាំបាតុកម្មមួយទាមទារអោយមានការដោះលែងព្រះអង្គ។ ពួកគេ ដូចគ្នានឹងពួកអ្នកជាតិនិយមដទៃទៀតដែរ ជាក់ស្ដែងបានប៉ាន់ស្មានជ្រុលពេក​ទៅលើឆន្ទៈរបស់ជប៉ុនថានឹងជួយពួកគេមកវិញ រីឯរដ្ឋអំណាចវិឈីភ្លាមៗបានចាប់ខ្លួនពួកបាតុករ​និងបានដាក់ទោសប្រហារជីវិតដល់លោកប៉ាច-ឈឿន ដែលជាមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកអ្នករៀបរៀងសារព័ត៌មាន "នគរវត្ត"។ <!--(see Japanese Occupation, 1941-45, ch. 5)-->។ អ្នករៀបរៀងផ្សេងទៀត លោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ បានរត់គេចខ្លួនពីភ្នំពេញ ទៅកាន់ជប៉ុននៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងអស់សង្ឃឹម​ដើម្បីឱ្យទទួលបានការគាំទ្រក្នុងស្រុកនៅប៉ុន្មានខែចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ពួកជប៉ុនបានរំលាយរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ មីនា ១៩៤៥ និងបានជំរុញអោយកម្ពុជាប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួននៅក្នុង​[[មណ្ឌលវិបុលភាពរួមអាស៊ីខាងកើតធំជាងគេ]]។ បួនថ្ងៃក្រោយមក​ ព្រះបាទសីហនុបានចេញរាជក្រឹត្យថាកម្ពុជាបានឯករាជ្យ។ លោកសឺន-ង៉ុកថាញ់បានត្រឡប់មកពីតូក្យូនៅខែ ឧសភា ហើយលោកត្រូវបានគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស។ ថ្ងៃ ១៥ សីហា ១៩៤៥ ថ្ងៃដែលជប៉ុនបានចុះចាញ់ រដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយត្រូវគេបង្កើតឡើងដែលមានលោក សឺន-ង៉ុកថាញ់ដើរតួជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពេលដែលកងកម្លាំង[[សម្ព័ន្ធមិត្ត]]បានកាន់កាប់ភ្នំពេញនៅខែ តុលា លោកថាញ់ត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនដោយសារ[[សហការនិយម|សហការ]]ជាមួយពួកជប៉ុននិង​ត្រូវបញ្ជូននិរទេសទៅកាន់បារាំងដោយឃុំខ្លួនក្នុងផ្ទះ។ ពួកអ្នកគាំទ្រលោកមួយចំនួនបានរត់ទៅភាគខាងជើងឆៀងខាងលិចកម្ពុជា បន្ទាប់មកស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សៀម ជាកន្លែងដែលពួកគេផ្ដុំគ្នារួមជាក្រុមបក្សពួកមួយក្នុងចលនា[[ខ្មែរឥស្សរៈ]] ដំបូងឡើយបង្កើតឡើងជាមួយការលើកទឹកចិត្តរបស់ថៃនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៤០។ * ក្រុម​ដែល​លំអៀង​ទៅ​ខាង​ជប៉ុន មេដឹកនាំ​ក្រុម​នេះ​គឺ​លោក [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]]​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៥ ជប៉ុន​បាន​បណ្ដេញ​[[បារាំង]]​ចេញពី​[[កម្ពុជា]] ហើយ​ប្រកាស​[[កម្ពុជា]]​ជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ ដោយ​លើក សឺន-ង៉ុកថាញ់ ឱ្យ​ធ្វើជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ដែល​តាម​ការពិត​រដ្ឋាភិបាល​របស់ [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] គ្រាន់តែ​ជា​រដ្ឋាភិបាល​ទីងមោង​ប៉ុណ្ណោះ នៃ​ឯករាជ្យ​ក្លែងក្លាយ​ដែល​ផ្ដល់​ដោយ​ពួក​យោធានិយម​[[ជប៉ុន]]​។ ក្រោយពេល​[[ជប៉ុន]]​ចាញ់​[[សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២]] [[បារាំង]]​បាន​វិល​មកកាន់​កម្ពុជា​ជាថ្មី កងទ័ព​របស់ [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] បាន​ប្រឹង​ទប់ទល់​នឹង​[[បារាំង]]​ដែរ តែ​ពុំ​អាច​តស៊ូ​នឹង​[[បារាំង]]​បាន​ឡើយ ហើយ​[[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] ត្រូវ​បាន​ចាប់ខ្លួន​យក​ទៅ​ឃុំ​នៅ​ប្រទេស​[[បារាំង]]​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥១ បារាំង​បាន​ដោះលែង [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] តាម​សំណើ​របស់​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ​។ នៅ​ដើម​ឆ្នាំ ១៩៥២ [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] បាន​រត់​ទៅ​ប្រទេស​[[ថៃ]]​បង្កើត​ចលនា​[[ខ្មែរសេរី]]​។ * ក្រុម​ដែល​មាន​និន្នាការ​ខាង​កុម្មុយនិស្ត នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣០ ចលនា​ប្រជារាស្ត្រ​បាន​រួបរួម​ជាមួយ​ក្រុម​ដែល​មាន​និន្នាការ​ខាង​[[កុម្មុយនិស្ត]]​។ បន្ទាប់​ពី​ការ​មកដល់​នៃ​របប​យោធានិយម​[[ជប៉ុន]] ក្រុម​នេះ​បាន​ក្លាយទៅជា​រណសិរ្ស​អ្នក​ស្នេហា​មាតុភូមិ​ខ្មែរ ឬ​ហៅ​[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]​។ ស្ថានភាព​រង្គោះរង្គើ​ខាង​[[សេដ្ឋកិច្ច]] និង​សង្គម​នៃ​ប្រទេស​ផ្ដល់​ឱ្យ​រណសិរ្ស​[[ខ្មែរឥស្សរៈ]] ពង្រីក​មូលដ្ឋាន​នយោបាយ និង​ពង្រីក​ចម្បាំង​ឈ្លប​ទៅលើ​ពួក​អាណានិគម​។ ទោះបី​មាន​ប្រតិបត្តិការ​ការ​បង្ក្រាប​ដ៏​សាហាវ​អំពី​កងទ័ព​[[បារាំង]]​ក៏ដោយ ក៏​កងកម្លាំង​[[ខ្មែរឥស្សរៈ]] បាន​វាយប្រហារ​តប​វិញ​ធ្វើ​ឱ្យ​[[បារាំង]]​មាន​ការ​ខូចខាត​ដែរ​។ ==ការតស៊ូដើម្បីការបង្រួបបង្រួមខ្មែរ== ស្ថានភាពរបស់កម្ពុជានៅក្នុងរយៈកាលបញ្ចប់សង្គ្រាមមានភាពច្របូកច្របល់នៅឡើយ។ ពួក[[បារាំងសេរី]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល|ហ្សាល-ដឺ-ហ៊្គោល]] បានប្ដេជ្ញាដើម្បីយកឥណ្ឌូចិនត្រឡប់មកវិញឱ្យបាន ថ្វីត្បិតតែពួកគេបានផ្ដល់អោយកម្ពុជា និងដែនអាណាព្យាបាលឥណ្ឌូចិនដទៃទៀតនូវទំហំ​នៃអភិបាលកិច្ចខ្លួនឯងក៏ដោយ ក៏ខ្លួនបានដាក់កំណត់ព្រំដែនដោយប្រុងប្រយ័ត្នដដែល។ ដោយបានធ្វើឱ្យជឿទុកចិត្តថាពួកគេមាន ''[[បេសកកម្មអារ្យធម៌]]'' ពួកបារាំងបានមើលឃើញនូវការចូលរួមរបស់ឥណ្ឌូចិន​ក្នុងសហភាពបារាំងនៃអតីតដែនអាណានិគម​ដែលបានចែករំលែកបទពិសោធន៍ទូទៅនៃវប្បធម៌បារាំង។ មិនថាតែពួកឥស្សរជនដែលមានវិជ្ជាជីវៈនៅតាមទីក្រុង រឺ ក៏ប្រជាជនសាមញ្ញទេ យ៉ាងណាៗក៏ត្រូវបានទាក់ទាញដោយការរៀបចំនេះដែរ។ ចំពោះប្រជាជនខ្មែររស់នៅក្នុងដំណើរជីវិតឆ្លងកាត់ ក្នុងសម័យឯករាជ្យដ៏ខ្លីចាប់ពីខែ មីនា ដល់ ខែ តុលា ១៩៤៥ ទទួលបាននូវភាពសម្បូរសប្បាយរីករាយ។ ភាពជូរចត់របស់ខ្មែរគឺជារឿងអតីតកាល។ នៅភ្នំពេញ ព្រះសីហនុ កំពុងដើរតួជាព្រះ[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ដែលជាតំណែងដ៏លំបាកក្នុងការចរចាជាមួយពួកបារាំង​ដើម្បីទាមទារឯករាជ្យពេញលេញ ក្នុងខណៈពេលនោះដែរ ទ្រង់ក៏ព្យាយាមដើម្បីធ្វើអព្យាក្រឹតកម្មពួកអ្នកនយោបាយ​និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សនៃពួក[[ខ្មែរឥស្សរៈ]] និង [[វៀតមិញ]] ដែលពួកគេចាត់ទុកទ្រង់ថាជាអ្នកចូលដៃជាមួយពួកបារាំង។ កំឡុងសម័យកាលដ៏ជ្រួលច្របល់រវាងឆ្នាំ ១៩៤៦ និង ១៩៥៣ ព្រះសីហនុបានបង្ហាញនូវសម្បទានគួរអោយកត់សំគាល់នូវជីវិតនយោបាយ ដែលបានជម្រុញនាំឱ្យមានការគាំទ្រព្រះអង្គមុន ​និងក្រោយធ្លាក់ពីអំណាចនៅ ខែ មីនា ១៩៧០។ ពួកខ្មែរឥស្សរៈជា[[ចម្បាំងទ័ពព្រៃ|ចលនាទ័ពព្រៃ]]មួយដែលកើតឡើងដោយឯកឯងយ៉ាងធំក្រៃលែង ដែលបានកំពុងតែប្រតិបត្តិការនៅតាមតំបន់ព្រំដែននានា។ ក្រុមនេះរួមមាន[[ពួកឆ្វេងនិយម]][[ប្រជាជនអាស៊ីពីកំណើត|ក្នុងស្រុក]] ពួកឆ្វេងនិយមយួន ពួកជាតិនិយមប្រឆាំងរាជាធិបតេយ្យ ([[ខ្មែរសេរី]]<!-- --see Appendix B-->) ដែលស្ម័គ្រស្មោះទៅខាងលោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ ហើយពួកចោរប្លន់សាមញ្ញបានកំពុងទាញប្រយោជន៍ពីភាពវឹកវរនាំគ្នាបង្កភេរវកម្មលើ​ពួកអ្នកស្រុកអ្នកភូមិ។ ទោះបីជាឱកាសរបស់ពួកគេមាន ​និងបាត់បង់ទៅវិញកំឡុងសម័យក្រោយសង្គ្រាមក៏ដោយ (គ្រោះកាចដ៏សំខាន់មួយគឺការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលជាមិត្តឆ្វេងនិយម​នៅបាងកកនៅឆ្នាំ ១៩៤៧) ក៏នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ពួកខ្មែរឥស្សរៈ​កំពុងតែប្រតិបត្តិការជាមួយពួកវៀតមិញ បើតាម​ការប៉ាន់ស្មានខ្លះថាដូចជាបានគ្រប់គ្រង ៥០ ភាគរយជាង​នៃទឹកដីរបស់កម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៦ បារាំងបានអនុញ្ញាតអោយប្រជាជនខ្មែរបង្កើតគណបក្សនយោបាយ និងប្រារព្ធការបោះឆ្នោតសម្រាប់សភាប្រឹក្សា ដែលនឹងផ្ដល់ប្រឹក្សាដល់ព្រះមហាក្សត្រលើសេចក្ដីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​របស់ប្រទេស។ គណបក្សសំខាន់ៗពីរត្រូវបានដឹកនាំ ដោយព្រះអង្គម្ចាស់ក្នុងខ្សែរាជវង្ស។ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (កម្ពុជា)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់ (អ្នកអង្គម្ចាស់) [[ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស|ស៊ីសុវត្ថិ-យុត្តិវង្ស]] បានចូលទៅក្ដាប់បានឯករាជ្យភ្លាមៗ កំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យ និងរដ្ឋាភិបាលអាស្រ័យសភា។ អ្នកគាំទ្រគណបក្សនេះគឺជាពួកគ្រូបង្រៀន ពួកមន្ត្រីរាជការក្នុងស្រុក ពួកសមាជិកនៃសមណភេទពុទ្ធសាសនាសកម្មៗខាងនយោបាយ និងអ្នកដទៃៗផ្សេងទៀត ដែលគោលគំនិតរបស់ពួកគេត្រូវរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង​ដោយសារការអំពាវនាវជាតិនិយមនៃ សារព័ត៌មាន "នគរវត្ត" មុនពេលត្រូវបានបិទដោយពួកបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩៤២។ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យមួយចំនួនបានពេញចិត្តពេញថ្លើម​ជាមួយនឹងមធ្យោបាយហិង្សាមួយចំនួនរបស់ខ្មែរឥស្សរៈ។ [[គណបក្សសេរីនិយម]] ដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម នរិន្ទដេត|នរោត្តម-នរិន្ទដេត]] (Norodom Norindeth) តំណាងអោយចំណាប់អារម្មណ៍នៃពួកឥស្សរជនចាស់ៗនៅតាមជនបទ រួមមានពួកម្ចាស់ដីធំៗជាដើម។ ពួកគេចូលចិត្តការបន្តទម្រង់ទំនាក់ទំនងអាណានិគមជាមួយបារាំងជាង ហើយគាំទ្រកំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យសើៗ។ ការបោះឆ្នោតសភាប្រឹក្សាបានប្រារព្ធឡើងនៅខែ កញ្ញា ១៩៤៦ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះ ៥០ ក្នុងចំណោម ៦៧ កៅអី។ ជាមួយចំនួនភាគច្រើនដែលមិនប្រែប្រួលក្នុង[[សភា]] ពួក[[អ្នកប្រជាធិបតេយ្យ]]បានព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​]]យកគំរូតាមច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន]]។ អំណាចត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋសភាជាតិ​ដែលបានបោះឆ្នោតដោយប្រជាជន។ ព្រះមហាក្សត្របានប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយស្ទាក់ស្ទើរនៅថ្ងៃ ៦ ឧសភា ១៩៤៧។ កាលណោះបានទទួលស្គាល់ព្រះអង្គត្រឹមជា "ព្រះប្រមុខរដ្ឋក្នុងចិត្ត" បានកាត់បន្ថយទ្រង់ចេញពីលក្ខខណ្ឌ​នៃព្រះមហាក្សត្រអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយដែលបានបន្សល់ទុកនូវភាពមិនច្បាស់លាស់នូវទំហំ​ដែលព្រះអង្គអាចដើរតួនាទីសកម្មនៅក្នុងឆាកនយោបាយជាតិ។ ព្រះសីហនុអាចនឹងបានប្រែភាពមិនច្បាស់លាស់នេះ​ទៅជាគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ​នៅប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមកទៀត។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាជាតិខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៤៧ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះឆ្នោតចំនួនភាគច្រើនក្រៃលែង។ ទោះបីដូច្នេះក៏ដោយ ក៏មានការខ្វែងគំនិតគ្នានៅខាងក្នុងគណបក្សដែលពុំអាចគ្រប់គ្រងបានឡើយ។ ស្ថាបនិករបស់បក្ស ទ្រង់ស៊ីសុវត្ថិ-យុត្តិវង្សបានសុគត និងមិនមានអ្នកដឹកនាំមួយណាច្បាស់លាស់ទេ​ដែលលេចធ្លោដើម្បីស្នងតំណែងបន្តពីទ្រង់។ កំឡុងសម័យឆ្នាំ ១៩៤៨ ដល់ ១៩៤៩ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានប្រែជារួបរួមគ្នាតែមួយ​នៅក្នុងការប្រឆាំងទៅនឹង​ការតែងច្បាប់ដែលបានគាំទ្រដោយព្រះមហាក្សត្រ រឺក៏ ពួកអ្នកត្រូវចាត់តាំង។ បញ្ហាដ៏សំខាន់មួយគឺបដិសណ្ឋារកិច្ចដើម្បីឯករាជ្យរបស់ព្រះអង្គ នៅក្នុងសហភាពបារាំង ដែលបានស្នើសុំសន្ធិសញ្ញាពង្រាងដែលបានផ្ដល់ដោយពួកបារាំងនៅចុងឆ្នាំ ១៩៤៨។ បន្តបន្ទាប់ពីការរំលាយសភាជាតិនៅខែ កញ្ញា ១៩៤៩ កិច្ចព្រមព្រៀងលើកតិកាសញ្ញាបានរំកិល​ទៅមុខតាមរយៈការដោះដូរចុតហ្មាយរវាងព្រះបាទសីហនុ និង រដ្ឋាភិបាលបារាំង។ វាមានប្រសិទ្ធិភាពនៅប៉ុន្មានពីរខែក្រោយមកទៀត ទោះបីជាសច្ចាប័នរបស់សភាជាតិអំពីសន្ធិសញ្ញាមួយនេះមិនមានភាពរឹងមាំម្ដងណាក៏ដោយ។ សន្ធិសញ្ញាបានផ្ដល់អោយកម្ពុជានៅអ្វីដែលព្រះសីហនុមានព្រះបន្ទូលថា "ឯករាជ្យភាពហាសិបភាគរយ": តាមនឹង ទំនាក់ទំនងអាណានិគមត្រូវបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ ហើយប្រជាជនខ្មែរត្រូវបានគេប្រគល់ការគ្រប់គ្រង​ខាងមុខងាររដ្ឋបាលមួយចំនួនភាគច្រើន។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់សេរីភាពឱ្យមានសកម្មភាព​ខាងក្នុងភូមិភាគស្វយ័ត​ដែលគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងដែលរួមមាន ខេត្តបាត់ដំបង និង សៀមរាប ដែលត្រូវបានត្រឡប់ពីប្រទេសថៃមកវិញក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក៏ប៉ុន្តែក្នុងនោះពួកបារាំងបានសង្កត់ធ្ងន់កន្លែងផ្សេងទៀតថា មិនមានធនធានច្រើនដើម្បីត្រួតត្រាឡើយ។ កម្ពុជានៅតែបានស្នើសុំធ្វើសហការបញ្ហានយោបាយការបរទេស​ជាមួយក្រុមប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់នៃសហភាពបារាំង ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាៗ បារាំងទទួលបានទំហំគ្រប់គ្រងសំខាន់ៗលើ ប្រព័ន្ធតុលាការ ហិរញ្ញវត្ថុ និង ទំនៀមទម្លាប់។ ការគ្រប់គ្រងប្រតិបត្តិការយោធាពេលសង្គ្រាមនៅខាងក្រៅភូមិភាគស្វយ័ត​ដែលនៅសេសសល់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃបារាំងនៅឡើយ។ បារាំងក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតផងដែរអោយរក្សាមូលដ្ឋានទ័ពលើទឹកដីកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ ១៩៥០ កម្ពុជាត្រូវបានព្រមព្រៀងទទួលស្គាល់ខាងការទូតដោយ[[សហរដ្ឋ]] និងដោយពួក[[មហាអំណាច]]មិនមែន[[កុម្មុយនិស្ត]]ជាច្រើន ក៏ប៉ុន្តែនៅអាស៊ីមានតែ[[ប្រទេសថៃ]]និង[[កូរ៉េខាងត្បូង]]ទេបានអូសបន្លាយការទទួលស្គាល់។ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះសំឡេងភាគច្រើន​នៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាជាតិនៅខែ កញ្ញា ១៩៥១ ហើយពួកគេក៏បានបន្តនយោបាយរបស់ពួកគេ​ក្នុងការប្រឆាំងព្រះមហាក្សត្រចំមុខតាមដែលអាចធ្វើបាន។ នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែង​ដើម្បីយកឱ្យបានចិត្តរបស់ប្រជាជនភាគច្រើន ព្រះសីហនុបានសុំអោយពួកបារាំងដោះលែងអ្នកជាតិនិយមលោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ពីការនិរទេសខ្លួន ហើយអនុញ្ញាតអោយលោកត្រឡប់ចូលស្រុកវិញ។ លោកបានធ្វើនិវត្តន៍ដោយជោគជ័យ​មកកាន់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២៩ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥១។ វាមិនយូរប៉ុន្មានទេ យ៉ាងហោចណាស់ ក៏មុនពេលដែលលោកចាប់ផ្ដើមទាមទារអោយមានការដកទ័ពបារាំងចេញពីកម្ពុជាដែរ។ លោកក៏បានធ្វើការទាមទារដូចនេះម្ដងទៀតនៅដើមឆ្នាំ ១៩៥២ នៅក្នុង "[[ខ្មែរក្រោក]]" សារព័ត៌មានប្រចាំសប្ដាហ៍ដែលលោកបានបង្កើតឡើង។ សារព័ត៌មាននេះត្រូវបង្ខំអោយបញ្ឈប់ការបោះពុម្ពផ្សាយនៅខែ មីនា ហើយលោកសឺន-ង៉ុកថាញ់បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីរាជធានីទៅ​ជាមួយពួកអ្នកដើរតាមលោកដែលប្រដាប់ដោយអាវុធពីរបីនាក់ ដើម្បីចូលរួមពួកខ្មែរឥស្សរៈ។ ដោយត្រូវបានលាបពណ៌ចុះឡើងថាជា ជនកុម្មុយនិស្តផង និងភ្នាក់ងារនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសម្ងាត់កណ្ដាល]] (ភ.ស.ក. រឺ CIA) របស់សហរដ្ឋអាមេរិចដោយព្រះសីហនុផង លោកក៏បានរស់នៅនិរទេសខ្លួនរហូតដល់លោក[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]បានបង្កើតរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅឆ្នាំ ១៩៧០។ ==យុទ្ធនាការដើម្បីឯករាជ្យ== នៅខែ មិថុនា ១៩៥២ ព្រះសីហនុបានប្រកាសវិស្ថានបនកម្មនូវគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គ ហើយបានព្យួររដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងបានកាន់កាប់គ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយព្រះអង្គផ្ទាល់។ ក្រោយមកទៀត ដោយគ្មានសច្ចាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាស់លាស់ ព្រះអង្គបានរំលាយសភាជាតិ ហើយបានប្រកាសច្បាប់អាជ្ញារសឹកនៅខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣។ ព្រះសីហនុបានប្រើច្បាប់ផ្ទាល់ព្រះអង្គឯងអស់រយៈពេលជិតបីឆ្នាំចាប់ពីខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៥២ រហូតដល់ ខែ កុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៥៥។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសភាចោលហើយ ព្រះអង្គបានបង្កើតសភាប្រឹក្សាដើម្បីចូលជំនួសកន្លែងអង្គនីតិបញ្ញត្តិ ហើយបានតែងតាំងព្រះវរបិតាព្រះអង្គ ព្រះ[[នរោត្តម សុរាម្រិត|នរោត្តម-សុរាម្រិត]]ជា[[រាជានុសិទ្ធិ]]។ នៅខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៥៣ ព្រះសីហនុបានយាងទៅបារាំង។ ដោយបានប្រកាសក្ដែងៗថា ព្រះអង្គកំពុងតែធ្វើដំណើរដើម្បីព្រះរាជសុខភាពទ្រង់ តែព្រះអង្គកំពុងតែចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការយ៉ាងខ្លាំង​ដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលពួកបារាំងអោយប្រគល់ឯករាជ្យពេលលេញមកឱ្យកម្ពុជា។ បរិយាកាសនៃការយល់ឃើញនៅកម្ពុជា​នៅពេលនោះមានដូចតទៅថា បើសិនជាទ្រង់មិនបានសម្រេចឯករាជ្យភាពភ្លាមៗទេ ប្រជាជនប្រហែលជាបែរត្រលប់ទៅរក លោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ និងពួកខ្មែរឥស្សរៈ ដែលពួកគេតាំងចិត្តពេញទីដើម្បីសម្រេចគោលដៅមួយនេះ។ នៅក្នុងជំនួបជាមួយប្រធានាធិបតីបារាំង និងជាមួយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ផ្សេងៗទៀត ព្រះសីហនុបានធ្វើអោយពួកបារាំងក្លាយជា ''អ្នករងការភិតភ័យភ្ញាក់ផ្អើល'' ហួសហេតុអំពីស្ថានភាពនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ពួកបារាំងក៏បានធ្វើការគំរាមកំហែងលាក់កំបាំងបន្តិចថា បើសិនព្រះអង្គបន្តមិនធ្វើសហប្រតិបត្តិការទេ ពួកគេអាចនឹងផ្លាស់ប្ដូរព្រះអង្គចេញពីតំណែង។ ព្រះរាជដំណើរនេះបានទទួលបរាជ័យ ក៏ប៉ុន្តែនៅតាមផ្លូវមកប្រទេសកំណើតវិញឆ្លងកាត់តាម សហរដ្ឋ កាណាដា និង ជប៉ុន ព្រះសីហនុបានផ្សព្វផ្សាយអំពីស្ថានភាពដ៏អាក្រក់របស់កម្ពុជា​នៅតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ ដើម្បីធ្វើវិនាដកម្មបន្ថែមទៀតនូវ ''រាជបូជនីយកិច្ចដើម្បីឯករាជ្យ'' របស់ព្រះអង្គ ព្រះសីហនុបានកំពុងតែប្រកាសថាព្រះអង្គនឹងមិនវិលត្រឡប់ទៅវិញដរាប​ដល់ពួកបារាំងផ្ដល់អោយនូវការធានាអះអាងថា​ ឯករាជ្យពេញលេញនឹងត្រូវផ្ដល់អោយកម្ពុជាវិញ។ ព្រះអង្គក្រោយមកទៀតបានយាងចាកចេញពីភ្នំពេញនៅខែ មិថុនា បាននិរទេសខ្លួនដោយព្រះអង្គឯងទៅកាន់ប្រទេសថៃ។ ដោយគ្មានការស្វាគមពីទីក្រុងបាងកក ព្រះអង្គក៏បានផ្លាស់មករាជដំណាក់របស់ព្រះអង្គ ក្បែរវិកិណ្ណដ្ឋានអង្គរនៅ ខេត្តសៀមរាប វិញ។ សៀមរាប ជាផ្នែកមួយនៃភូមិភាគកងទ័ពស្វយ័តដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៤៩ ដែលត្រូវបានបង្គាប់បញ្ជាការដោយលោក[[នាយវរសេនីយទោ]][[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] ដើមឡើយជាអ្នកនយោបាយស្ដាំ ដែលនឹងក្លាយជាជនលេចធ្លោម្នាក់ ហើយនៅពេលនោះជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ព្រះសីហនុដែលមិនអាចខ្វះបានខាងយោធា។ ចាប់ផ្ដើមពីមូលដា្ឋនទ័ពឯសៀមរាបរបស់ទ្រង់ ព្រះមហាក្សត្រ និងលោកលន់-ណុលបានរិះរកផែនការជាច្រើនដើម្បីធ្វើការតស៊ូ បើសិនជាពួកបារាំងមិនព្រមទទួលកិច្ចសន្យាតាមលក្ខខណ្ឌរបស់ពួកទ្រង់។ [[ឯកសារ:02-Independence Monument Phnom Penh-nX-3.jpg|រូបភាពតូច|វិមានឯករាជ្យកម្ពុជា កសាងដើម្បីរំដោះប្រទេសកម្ពុជាចេញពីអាណានិគមនិយមបារាំងថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣]] ព្រះសីហនុកំពុងបង្កើតល្បែងភ្នាល់ធំមួយ ចំពោះពួកបារាំងវិញអាចដកព្រះអង្គចេញ​ដោយដាក់ជំនួសស្ដេចមួយទៀតដែលងាយបង្វិលបានតាមចិត្ត ក៏ពិតមែន តែស្ថានភាពកងទ័ពនៅពេលនោះនឹងអាចធ្វើអោយខ្ទេចខ្ទាំឥណ្ឌូចិនទាំងមូល ក្រោយមកទៀតរដ្ឋាភិបាលបារាំងនៅថ្ងៃ ៣ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៥៣ បានប្រកាសខ្លួនរួចរាល់​ដើម្បើប្រគល់ឯករាជ្យភាពពេញលេញដល់រដ្ឋទាំងបីមាន កម្ពុជា វៀតណាម លាវ។ ព្រះសីហនុបានទទូចលើលក្ខខណ្ឌផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គ ដែលរួមមានការគ្រប់គ្រងពេញទីខាង ការពារជាតិ នគរបាល តុលាការ និង បញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ។ ពួកបារាំងបានប្រគល់អោយ: នគរបាល និងតុលាការត្រូវបានផ្ទេរមកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កម្ពុជានៅចុងខែ សីហា ហើយនៅក្នុងខែ តុលា ប្រទេសនេះបានក្ដោបក្ដាប់ការបញ្ជាកងកម្លាំងទ័ពរបស់ខ្លួនពេញទី។ ព្រះបាទសីហនុ កាលណោះបានក្លាយជាវីរបុរសនៅក្នុងកែវភ្នែកនៃប្រជាជនរបស់ព្រះអង្គ និងបានត្រឡប់មកភ្នំពេញវិញដោយជ័យជម្នះ ហើយថ្ងៃឯករាជ្យគឺត្រូវប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៥៣។ ការគ្រប់គ្រងបញ្ហានានាដែលសេសសល់កំពុងតែជះឥទ្ធិពលដល់អធិបតេយ្យភាព ដូចជាកិច្ចការហិរញ្ញវត្ថុ និង ថវិកា ត្រូវបានហុចបន្តដល់រដ្ឋកម្ពុជាថ្មីនៅឆ្នាំ ១៩៥៤។ == ព្រះមហាក្សត្រ​សោយរាជ្យ​ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម == {| width=100% class="wikitable" |colspan="7" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ព្រះរាជាសោយរាជ្យនៅសម័យអាណានិគមបារាំង'''</font></center> |- ! style="background-color:white" width=9% | <font color="#000080">ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍</font> ! style="background-color:white" width=9% | <font color="#000080">ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ</font> ! style="background-color:white" width=9% | <font color="#000080">ព្រះនាមផ្ទាល់</font> ! style="background-color:white" width=9% | <font color="#000080">ប្រសូត្រ</font> ! style="background-color:white" width=9% | <font color="#000080">រជ្ជកាល</font> ! style="background-color:white" width=9% | <font color="#000080">សោយ្យទីវង្គត</font> |- |align="center"|[[File:King Norodom.jpg|90px]] |align="center"|[[នរោត្ដម]] <br><small>''ព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម''<small> |align="center"| អង្គច្រលឹង រឺ អង្គវត្តី |align="center"|កុម្ភៈ ១៨៣៤ |align="center"|១៨៦០ - ១៩០៤ |align="center"|២៤ មេសា ១៩០៤ |- |align="center"|[[File:Prince Sisawat.jpg|90px]] |align="center"|[[ស៊ីសុវត្ថិ]] <br><small>''ព្រះបាទសម្ដេចស៊ីសុវត្ថិ''<small><br> |align="center"| ស៊ីសុវត្ថិ |align="center"|០៧ កញ្ញា ១៨៤០ |align="center"|១៩០៤ - ១៩២៧ |align="center"|០៩ សីហា ១៩២៧ |- |align="center"|[[File:Sisowath Monivong.jpg|90px]] |align="center"|[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] <br><small>''ព្រះបាទសម្ដេចស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស ''<small><br> |align="center"| ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស |align="center"|២៧ ធ្នូ ១៨៧៥ |align="center"|១៩២៧ - ១៩៤១ |align="center"|២៤ មេសា ១៩៤១ |- |align="center"|[[File:Norodom Sihanouk 1956.jpg|90px]] |align="center"|[[នរោត្តម សីហនុ]] <br><small>''ព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តមសីហនុ''<small><br> |align="center"| នរោត្តម សីហនុ |align="center"|៣១ តុលា ១៩២២ |align="center"|២៥ មេសា ១៩៤១ - ០២ មីនា ១៩៥៥ |align="center"| ១៥ តុលា ២០១២ |} '''ឯកសារពិគ្រោះ៖''' ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង មាន​ព្រះមហាក្សត្រ ៤ ព្រះអង្គ ដែល​បាន​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​គឺ​៖ * ព្រះបាទ[[នរោត្ដម]] (១៨៥៩-១៩០៤) * ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]] (១៩០៤-១៩២៧) * ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ស៊ីសុវតិ្ថ-មុនីវង្ស]] (១៩២៧-១៩៤១) * ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] (១៩៤១-១៩៥៥) ==ឯកសារពិគ្រោះ== *សៀវភៅសិក្សាសង្គមថ្នាក់ទី១១ ក្រសួងអប់រំឆ្នាំ ២០០០ *[[រឿងភូមិតិរច្ឆាន]] ដោយ[[ឌឹក គាម|ឌឹក-គាម]] និង [[ឌៀក អំ|ឌៀក-អំ]] ឆ្នាំ ១៩៧១ *សៀវភៅ​សិក្សាសង្គម (ភូមិវិទ្យា​+​ប្រវត្តិវិទ្យា) ថ្នាក់ទី ៧ របស់​ក្រសួង​អប់រំ​យុវជន និង កីឡា (១៩៩៧)​។ {{Reflist}} *{{loc}} – [http://countrystudies.us/cambodia/ កម្ពុជា] ==តំណខាងក្រៅ== *[http://angkor1431.tripod.com/index/id21.html សឺង ង៉ុកថាញ់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515092807/http://angkor1431.tripod.com/index/id21.html |date=15 ឧសភា 2011 }} *[http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/cambodia/persons.html ពង្សាវលីវិជ្ជាខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425132057/http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/cambodia/persons.html |date=25 មេសា 2018 }} {{ចក្រភពនាយសមុទ្ររបស់បារាំង}} {{កម្ពុជា}} {{coord missing}} {{DEFAULTSORT:Cambodia, French Protectorate of}} [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] [[Category:អតីតអាណានិគមបារាំង]] [[Category:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[Category:សតវត្សទី១៩នៅកម្ពុជា]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] ==មើលផងដែរ== *[[កម្ពុជាសម័យឧដុង្គ]] *[[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា]] *[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សង្គមរាស្ត្រនិយម]] k7ppygkadi570w0r3jfy5j0qiroradg 0 9557 334969 332690 2026-05-07T09:50:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334969 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | common_name = សហរាជាណាចក្រ | conventional_long_name = សហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង | native_name = {{nobold|''United Kingdom of Great Britain<br/>and Northern Ireland''}} | image_flag = Flag of the United Kingdom.svg | alt_flag = A flag featuring both cross and saltire in red, white and blue | flag_type = [[w:Union Jack|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | symbol_type = [[w:Coat of arms of the United Kingdom|ព្រះរាជសង្ហារ]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x100px]] | other_symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារស្កុតឡិន|ព្រះរាជសង្ហារ (ស្កុតឡិន)]] | national_anthem = "[[w:God Save the King|ព្រះជាម្ចាស់សូមជួយព្រះមហាក្សត្រ]]"{{#tag:ref |There is no authorised version of the national anthem as the words are a matter of tradition; only the first verse is usually sung.<ref>{{cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/national-anthem |website=Official web site of the British Royal Family |accessdate=4 June 2016|date=15 January 2016 }}</ref> No law was passed making "God Save the Queen" the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; proclamation and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the Queen" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''Queen, she, her'', used at present (in the reign of Elizabeth II), are replaced by ''King, he, him, his'' when the monarch is male. |group=note}} <br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]</div> | image_map = United Kingdom on the globe (United Kingdom centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងសហរាជាណាចក្រ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រាជធានី | capital = [[ឡុងដ៍]] | coordinates = {{coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br /> {{nobold|និងភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]] | languages2_type = ភាសាតំបន់ និងភាសាភាគតិច{{#tag:ref |Scots, Ulster Scots, Welsh, Cornish, Scottish Gaelic and Irish are classed as [[Regional language|regional]] or [[Minority language|minority]] languages under the [[Council of Europe]]'s [[European Charter for Regional or Minority Languages]]. <ref name="reglang">{{cite web |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |publisher=[[Council of Europe]] |accessdate=12 December 2013 |archivedate=12 ធ្នូ 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> These include defined obligations to promote those languages.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk|title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |website=www.gov.uk |accessdate=3 August 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |accessdate=3 August 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |accessdate=3 August 2018}}</ref> See also [[Languages of the United Kingdom]]. Welsh has limited ''[[de jure]]'' official status in Wales, as well as in the provision of national government services provided for Wales.|group=note<!--(end #tag:)-->}} | languages2 = {{hlist <!--Anglo--> | [[w:Scots language|ភាសាស្កុត]] | [[w:Ulster Scots|អ៊ុលស្ទឺរស្កុត]] <!--Brittonic--> | [[w:Welsh language|ភាសាវ៉ែល]] <!--Goidelic--> | [[w:Scottish Gaelic|ស្កុតហ្កេឡិក]]<!--Keep "Scottish Gaelic"; people will find "Gaelic" confusing, as the Irish language is also commonly called "Gaelic"--> | [[w:Irish language|ភាសាអៀរឡង់]] }} | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៨៧.១% [[w:White people|ជនជាតិស្បែកស]]<ref group=note>"This category could include Polish responses from the country specific question for Scotland which would have been outputted to ‘Other White’ and then included under ‘White’ for UK ‘White Africans’ may also have been recorded under ‘Other White’ and then included under ‘White’ for UK."</ref> | ៧.០% [[w:British Asians|ជនជាតិអាស៊ី]] | ៣.០% [[w:Black British people |ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]] | ២.០% [[ជនជាតិចម្រុះ (សហរាជាណាចក្រ)|ជនជាតិចម្រុះ]] | ០.៩% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = [[ជំរឿនសហរាជាណាចក្រឆ្នាំ២០១១|២០១១]] | religion = <!-- direct figures from ReligionUNdata reference -->{{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៥៩.៥% [[w:Religion in the United Kingdom #Christianity|គ្រិស្តសាសនា]] | ២៥.៧% គ្មានជំនឿសាសនា | ៤.៤% [[w:Religion in the United Kingdom #Islam|ឥស្លាមសាសនា]] | ១.៣% [[w:Religion in the United Kingdom #Hinduism|ហិណ្ឌូសាសនា]] | ០.៧% [[w:Religion in the United Kingdom #Sikhism|ស៊ីគ]] | ០.៤% [[w:Religion in the United Kingdom #Judaism|ជ្វីហ្វ]] | ០.៤% [[w:Religion in the United Kingdom #Buddhism|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] | ០.៤% [[w:Religion in the United Kingdom|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៧.២% គ្មានព័ត៌មាន }} | religion_year = [[ជំរឿនសហរាជាណាចក្រឆ្នាំ២០១១|២០១១]]<ref name="ReligionUNdata">{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode:28;countryCode:826&c=2,3,6,8,10,12,14,15,16&s=_countryEnglishNameOrderBy:asc,refYear:desc,areaCode:asc&v=1 |title=UNdata {{!}} record view {{!}} Population by religion, sex and urban/rural residence |website=data.un.org |accessdate=13 October 2018}}</ref><ref name="Philby">{{cite news |last=Philby |first=Charlotte |title=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture of Britain today |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |newspaper=[[The Independent]] |date=12 December 2012 |location=London}}</ref> | membership = {{plainlist| * [[អង់គ្លេស]] * [[អេកូស|ស្កុតឡិន]] * [[w:Wales|វេលស៍]] * [[អៀរឡង់ខាងជើង]]}} | membership_type = ប្រទេសសមាជិក | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[រដ្ឋឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធសភា]] | leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រនៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ឆាលស៍ទី៣]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[គៀរ ស្តារមឺ]] | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសហរាជាណាចក្រ|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភានៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្រ្តនៃសហរាជាណាចក្រ|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិនិមិត្តកម្មនៃសហរាជាណាចក្រ|និមិត្តកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីសម្រេចច្បាប់វេលស៍ឆ្នាំ១៥៣៥ និងឆ្នាំ១៥៤២|សេចក្តីសម្រេចច្បាប់វេលស៍]] | established_date2 = ១៥៣៥ និង ១៥៤២ | established_event3 = [[សហភាពរាជបល្ល័ង្ក]] | established_date3 = ២៤ មីនា ១៦០៣ | established_event4 = [[សេចក្តីសម្រេចសហភាពឆ្នាំ១៧០៦|សេចក្តីសម្រេចសហភាពនៃអង់គ្លេសនិងស្កុតឡិន]] | established_date4 = ១ ឧសភា ១៧០៧ | established_event5 = [[សេចក្តីសម្រេចសហភាពឆ្នាំ១៨០០|សេចក្តីសម្រេចសហភាពនៃក្រង់ប្រឺតាញនិងអៀរឡង់]] | established_date5 = ១ មករា ១៨០១ | established_event6 = [[សេចក្តីសម្រេចរដ្ឋធម្មនុញ្ញរដ្ឋសេរីអៀរឡង់ឆ្នាំ១៩២២|សេចក្តីសម្រេចរដ្ឋធម្មនុញ្ញរដ្ឋសេរីអៀរឡង់]] | established_date6 = ៥ ធ្នូ ១៩២២ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២៤២,៤៩៥ | area_footnote = <ref>{{cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2012 |accessdate=9 August 2015}}</ref> | area_rank = ទី៧៨ | percent_water = ១.៣៤ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,០៨១,០០០<ref name="pop_estimate">{{Cite web|title=Office for National Statistics|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/|website=ons.gov.uk}}</ref> | population_census = ៦៣,១៨២,១៧៨<ref name="pop_census">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title=2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate=17 December 2012 |archivedate=31 មករា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = ២០២០ | population_estimate_rank = ទី២១ | population_census_year = ២០១១ | population_census_rank = ទី២២ | population_density_km2 = ២៧០.៧ | population_density_sq_mi = ៧០១.២ | population_density_rank = ទី៥០ | GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៧៦&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOUK">{{Cite web|date=October 2021|title=World Economic Outlook database: April 2021|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=112,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២១ | GDP_PPP_rank = ទី១០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៨,៦៩៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៨ | GDP_nominal = {{increase}} ៣.១០៨&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_year = ២០២១ | GDP_nominal_rank = ទី៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៦,២០០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២២ | Gini = ៣៦.៦ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Inequality - Income inequality|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|website=us.oecd.org|publisher=OECD|access-date=7 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | Gini_rank = ទី៣៣ | HDI = ០.៩៣២ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web|date=15 December 2020|title=Human Development Report 2020|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=7 កុម្ភៈ 2022|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣ | currency = [[ផោនស្ទឺលីង (រូបិយវត្ថុ)|ផោនស្ទឺលីង]]<ref group=note>Some of the devolved countries, Crown dependencies and British Overseas Territories issue their own sterling banknotes or currencies, or use another nation's currency. See [[List of British currencies]] for more information</ref> | currency_code = GBP | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[ម៉ោងមធ្យមហ្រ្គីនវីច]], [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងលិច|WET]] | utc_offset_DST = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប្រឺតាញ]], [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]] | DST_note = <ref group=note>Also in observed by the [[Crown dependencies]], and in the two British Overseas Territories of [[Gibraltar]] and [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]] (though in the latter, without daylight saving time). For further information see [[Time in the United Kingdom#British territories]]</ref> | date_format = {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yyyy|year}}<br />{{abbr|yyyy|year}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|dd|day}}&nbsp;([[គ្រិស្ទរាជ|គ.ស]]) | electricity = 230 V–50 Hz | drives_on = [[ការបើកបរប្រកាន់ឆ្វេងនិងស្តាំ|ឆ្វេង]]<ref group=note>Except two overseas territories: [[Gibraltar]] and the [[British Indian Ocean Territory]].</ref> | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅសហរាជាណាចក្រ|+៤៤]]<ref group=note>[[Telephone numbers in the United Kingdom#Telephone numbers in Overseas Territories|Excludes most overseas territories]]</ref> | cctld = [[.uk]]<ref group=note>The [[.gb]] domain is also reserved for the UK, but has been little used.</ref> | today = }} '''សហរាជាណាចក្រ''' ឬ '''រាជាណាចក្ររួម''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''United Kingdom'', ហៅកាត់ថា"'''UK'''")<ref>{{cite web |at=10.2 Definitions |title=Toponymic guidelines for the United Kingdom |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |website=GOV.UK |author=United Kingdom Permanent Committee on Geographical Names |date=May 2017}}</ref> ដោយមាន​ឈ្មោះផ្លូវការ​ថា '''សហរាជាណាចក្រ​នៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង''' (The ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') ហើយជា​ទូទៅ​ ខ្មែរយើងច្រើន​ហៅថា "'''ចក្រភពអង់គ្លេស'''" គឺជា​រដ្ឋអធិបតេយ្យ​មួយដែល​មានទីតាំងស្ថិតនៅ​ឆ្នេរ​ប៉ែក​ពាយ័ព្យ​នៃ​[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]​។ ប្រទេស​នេះបានគ្របដណ្តប់លើកោះ"ក្រង់ប្រឺតាញ" ផ្នែកភាគឥសាននៅលើ​កោះ"[[អៀរឡង់]]" និងរួម​ជាមួយនឹង​កោះ​តូចៗ​ជាច្រើន​ទៀត​។<ref>{{cite web |title=Definition of Great Britain in English |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain |publisher=Oxford University Press |accessdate=29 October 2014 |archivedate=14 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain |url-status=dead }}</ref> [[អៀរឡង់ខាងជើង]] ដែលជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​រាជាណាចក្ររួម ​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាមួយនឹង[[សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់]]។ សហរាជាណាចក្រត្រូវ​បាន​ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយ​[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ដោយទិសខាងកើតជាប់នឹង[[w:North Sea|សមុទ្រខាងជើង]] ខាងត្បូងជាប់នឹង[[w:English Channel|ច្រកសមុទ្រអង់គ្លេស]] និងទិសនីរតីជាប់នឹង[[w:Celtic Sea|សមុទ្រសែលទិក]]​។ [[w:Irish Sea|សមុទ្រអៀរឡង់]]គឺជាសមុទ្រស្ថិតនៅចន្លោះកណ្តាលនៃកោះអៀរឡង់ និងក្រង់ប្រឺតាញ។ សហរាជាណាចក្រមានផ្ទៃដីសរុបចំនួន ២៤០,០០០ គ.ម^២ និងមានប្រជាជនចំនួន ៦៧ លាននាក់បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។ រាជាណាចក្ររួមជាប្រទេសដែលប្រកាន់​របប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|អាស្រ័យ]][[រដ្ឋឯកភូត|សភាឯកភូត]]។<ref group="note">The United Kingdom does not have a codified constitution but an unwritten one formed of Acts of Parliament, court judgments, traditions, and conventions.{{citation |last= |first= |title=What is the UK Constitution? |publisher= The Constitution Unit of UCL |url=https://www.ucl.ac.uk/constitution-unit/what-uk-constitution/what-uk-constitution |volume= |pages= |access-date=6 February 2020}}</ref><ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"]. Retrieved 27 June 2020</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |date=2019-01-07 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 27 June 2020</ref> [[ព្រះមហាក្សត្រនៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រះរាជា]]បច្ចុប្បន្នគឺព្រះអង្គម្ចាស់[[ឆាលស៍ទី៣]] ហើយទ្រង់បានសោយរាជ្យតាំងពីឆ្នាំ ២០២២ ។ រាជធានីនិងទីក្រុងធំបំផុតរបស់សហរាជាណាចក្រគឺ[[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] ដែលបច្ចុប្បន្នជាមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុពិភពលោកហើយមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១៤ លាននាក់។<ref>{{Cite web|date=2014|title=Summary Table for the 20 largest cities and urban areas in the EU, 2014|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Summary_table_for_20_largest_cities_urban_areas_in_the_EU,_2014_(%C2%B9)_(inhabitants)_Cities16.png|access-date=8 កុម្ភៈ 2022|publisher=Eurostat}}</ref><ref>The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2030, [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218125411/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/|date=18 February 2015}}, Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Retrieved 27 June 2020.</ref> សហរាជាណាចក្រផ្តុំឡើងដោយ​ប្រទេស​ចំនួន​ បួនមាន៖ [[អង់គ្លេស]] [[អៀរឡង់ខាងជើង]] [[ស្កុតឡិន]] និង[[វេលស៍]]។<ref name="page823">{{cite web |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |title=Countries within a country |date=10 January 2003 |publisher=Prime Minister's Office |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |archivedate=9 កញ្ញា 2008 |url-status=dead |accessdate=8 March 2015 |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 }}</ref> ក្រៅពីអង់គ្លេស ប្រទេសទាំងបីទៀតគឺមានប្រតិភូរដ្ឋាភិបាល<ref name="devoladmins">{{cite web|url=https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|title=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland|publisher=United Kingdom Government|accessdate=17 April 2013|quote=In a similar way to how the government is formed from members from the two Houses of Parliament, members of the devolved legislatures nominate ministers from among themselves to comprise executives, known as the devolved administrations...}}</ref> ដែលមានអំណាចផ្សេងៗគ្នា។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7859034.stm|title=Fall in UK university students|date=29 January 2009|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|title=Country Overviews: United Kingdom|publisher=Transport Research Knowledge Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|archivedate=4 April 2010|url-status=dead|accessdate=28 March 2010}}</ref> សហរាជាណាចក្រ​បានលេចចេញឡើង​ពី​ប្រវត្តិសាស្ត្ររាប់រយឆ្នាំនៃការ​កាត់យកទឹកដីជិតខាង និងការចងសហភាពជាមួយរដ្ឋជិតខាង។ [[សន្ធិសញ្ញាសហភាព]]រវាង[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស]] (ដែលរួមបញ្ចូលប្រទេសវេលស៍ដោយទឹកដីវាត្រូវបានកាត់បញ្ចូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៥៤២) និង[[ព្រះរាជាណាចក្រស្កុតឡិន]]នៅឆ្នាំ១៧០៧ បានបង្កើតឱ្យមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រក្រង់ប្រឺតាញ]]ឡើង។ ការចងសហភាពជាមួយ[[ព្រះរាជាណាចក្រអៀរឡង់]]នៅឆ្នាំ១៨០១ បានធ្វើឱ្យប្រទេសនេះបន្តវិវត្តទៅជា[[សហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់]]។ ទឹកដីអៀរឡង់មួយភាគធំត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីចក្រភពអង់គ្លេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ដោយបន្សល់ទុកនូវសហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើងរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ កោះមួយចំនួនដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរដូចជា កោះ[[ម៉ាន់]] [[គែនស៊ី]] និង[[ជែស៊ី]] គឺមិនស្ថិតនៅក្រោម​​សហរាជាណាចក្រផ្ទាល់នោះទេដោយកោះទាំងបីត្រូវជារដ្ឋអនិស្សរភាពដែលធានាការការពារនិងទទួលខុសត្រូវដោយរាជរដ្ឋាភិបាលនៃសហរាជាណាចក្រ។<ref>{{cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |archivedate=15 October 2012 |title=Key facts about the United Kingdom |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |accessdate=6 March 2015 |publisher=Directgov |url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះសព្វថ្ងៃមានទឹកដីក្រៅស្រុកចំនួន ១៦<ref name="overseasterrirories">{{Cite web|title=Supporting the Overseas Territories|url=https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|access-date=8 កុម្ភៈ 2022|publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> ដោយគេបានចាត់ទុកទឹកដីទាំងនោះជាសំណល់ទឹកដីចុងក្រោយរបស់[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដែលពីមុនធ្លាប់គ្រប់គ្រងនិងកាន់កាប់ទឹកដីជិតមួយភាគបួននៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ពិភពលោក និងមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោក ហើយក៏ជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រផងដែរ។ ឥទ្ធិពលរបស់អង់គ្លេសអាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញមានដក់ជាប់នៅក្នុងភាសា វប្បធម៌ ប្រព័ន្ធច្បាប់ និងនយោបាយនៃអតីតទឹកដីអាណានិគមជាច្រើន។<ref>{{Cite book|last=Julian Go |title=Constitutionalism and political reconstruction |date=2007 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-15174-1 |editor-last=Arjomand |editor-first=Saïd Amir |pages=92–94 |chapter=A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945-2000 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94}}</ref>{{sfn|Ferguson|2004|p=307}} យោងតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] សហរាជាណាចក្រគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីប្រាំ ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំបួនបើគិតតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|យុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ)]]។ សហរាជាណាចក្រមានប្រាក់ចំណូលសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ហើយក៏មាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ខ្ពស់ផងដែរដោយជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១៣ នៅលើពិភពលោក]]។ វាជាប្រទេសឧស្សហកម្មដំបូងបំផុតហើយជាមហាអំណាចខ្លាំងជាងគេនៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៩ និងទី២០។<ref>{{cite book |title=The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914 |publisher=Routledge |location=London |author=Mathias, P. |year=2001 |isbn=978-0-415-26672-7}}</ref><ref name="ferguson">{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |year=2004 |title=Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |url=https://archive.org/details/empire00nial |url-access=registration |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-02328-8|ref=harv}}</ref> សព្វថ្ងៃ សហរាជាណាចក្រនូវតែរក្សាខ្លួនជាប្រទេសមហាអំណាច ជឿនលឿនខ្លាំងខាងសេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ យោធា វិទ្យាសាស្រ្ត បច្ចេកវិទ្យា និងឥទ្ធិពលនយោបាយនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។<ref>{{cite book |author1=T.V. Paul |author2=James J. Wirtz |author3=Michel Fortmann |title=Balance of Power |publisher=State University of New York Press |year=2005 |pages=59, 282 |isbn=978-0-7914-6401-4 |url=https://www.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59&dq="Great+power"}} ''Accordingly, the great powers after the Cold War are Britain, China, France, Germany, Japan, Russia and the United States'' p. 59</ref><ref name="David M. McCourt">{{cite book |last=McCourt |first=David |title=Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=2014 |location=United States |pages= |isbn=978-0-472-07221-7 |url=https://books.google.com/?id=lwpOnwEACAAJ&dq=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics}}</ref> រាជាណាចក្ររួមត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបួនខាងការចំណាយលើយោធា។<ref>{{cite web |url=https://www.iiss.org/-/media//documents/publications/the%20military%20balance/mb18/top-15-defence-budgets-2017.jpg?la=en |title=IISS Military Balance 2017 |accessdate=6 March 2018 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215024400/https://www.iiss.org/-/media//documents/publications/the%20military%20balance/mb18/top-15-defence-budgets-2017.jpg?la=en |url-status=dead }}</ref> សហរាជាណាចក្រគឺជា[[សមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|ប្រទេសសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីសម័យប្រជុំលើកទី១ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ មកម្ល៉េះ។ សហរាជាណាចក្រគឺជា​សមាជិក​នាំមុខនៃ[[សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ក្រុមប្រាំពីរ]] [[ក្រុមម្ភៃ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]] [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ​អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]] [[អង្គការ​សហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច និងការ​អភិវឌ្ឍន៍]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]។ល។ សហរាជាណាចក្រជាអតីតសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំ ដោយបានចូលនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយចេញវិញនៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២០។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហរាជាណាចក្រ}} [[ឯកសារ:PalaceOfWestminsterAtNight.jpg|thumb|right|180px|Palace of Westminster]] [[ឯកសារ:Buckinghampalace.jpg|thumb|right|180px|Buckingham Palace]] [[ឯកសារ:Queen+philipp.jpg|thumb|right|180px|Queen Elizabeth II]] [[ឯកសារ:Westminster Abbey - West Door.jpg|thumb|right|160px|Westminster Abbey]] [[ឯកសារ:Royal courts of justice.jpg|thumb|left|180px|Royal Courts of Justice]] [[ឯកសារ:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Ben Nevis]] [[ឯកសារ:Stonehenge-Green.jpg|thumb|left|180px|Stonehenge]] [[ឯកសារ:Queens.guard.buck.palace.arp.jpg|thumb|left|180px|Grenadier Guards]] នា​ថ្ងៃទី​០១ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៧០៧ [[រាជាណាចក្រសហភាពអង់គ្លេស]] "Kingdom of Great Britain" ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​ឯកភាព​នយោបាយ រវាង​[[រាជាណាចក្រអង់គ្លេស]] (មាន​បញ្ចូល​ទាំង​ប្រទេស​[[វ៉ែល]]​ផងដែរ) "Kingdom of England" និង [[រាជាណាចក្រស្កុតឡែន]] "Kingdom of Scotland" ។ ព្រឹត្តិការណ៍ គឺជា​លទ្ធផល​នៃ​សន្ធិសញ្ញារួបរួម (Treaty of Union) ដែល​បាន​យល់ព្រម​នា​ថ្ងៃទី​២២ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៧០៧ ហើយ​បន្ទាប់មក​សន្ធិសញ្ញា​នេះ ត្រូវ​បាន​ផ្ដល់​សច្ចាប័ន​ដោយ​[[រដ្ឋសភា​អង់គ្លេស]] និង [[រដ្ឋសភា​ស្កុតឡែន]] ដែល​ដាក់ចេញ​នូវ​ព្រឹត្តិការណ៍រួបរួម​ឆ្នាំ​១៧០៧​។ ជិត​មួយ​សតវត្ស​ក្រោយមក​ទៀត [[រាជាណាចក្រអៀរឡង់]] (Kingdom of Ireland) ដែល​ធ្លាក់​ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់​[[អង់គ្លេស]]​ចន្លោះ​ឆ្នាំ​១៥៤១ និង ១៦៩១ បាន​រួម​ជាមួយ​[[រាជាណាចក្រសហភាពអង់គ្លេស]] បង្កើត​ជា '''សហរាជាណាចក្រនៃ​សហភាពអង់គ្លេស និង អៀរឡង់''' ({{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}) ដែល​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍រួបរួម​ឆ្នាំ​១៨០០​។ ទោះជា [[អង់គ្លេស]] និង [[ស្កុតឡែន]] បាន​បែងចែក​រដ្ឋ​គ្នា​រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៧០៧ ក៏ដោយ ពួកគេ​មាន​សហភាព​រួមគ្នា​មួយ តាំងតែពី​ការ​មាន​រាជបល្ល័ង្ក​រួមគ្នា​មួយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៦០៣ នៅពេលដែល​ព្រះមហាក្សត្រ [[ជេមស៍ទី៦]] (James VI) របស់​[[ស្កុតឡែន]] បាន​ទទួលមរតក​ពី​[[រាជាណាចក្រអង់គ្លេស]] និង​[[អៀរឡង់]] ហើយ​បាន​ផ្លាស់​ព្រះរាជវាំង​របស់​ទ្រង់​ពី​ទីក្រុង "[[អេឌីនប័រ]]" ទៅ ទីក្រុង "[[ឡុងដ៍]]" ។ នៅ​សតវត្ស​ដំបូង​របស់ខ្លួន សហរាជាណាចក្រ បាន​ដើរតួ​យ៉ាង​សំខាន់ ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​គំនិត​បែប​បស្ចិមលោក នៃ​[[ប្រព័ន្ធសភានិយម]] ដែល​បាន​រួម​វិភាគទាន​យ៉ាង​សំខាន់​ចំពោះ វិស័យ​[[អក្សរសាស្ត្រ]] [[សិល្បៈ]] និង [[វិទ្យាសាស្ត្រ]] ។ សហរាជាណាចក្រ ជា​អ្នកដឹកនាំ​[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]] ដែល​បាន​ប្រែក្លាយ​ប្រទេស​ឲ្យ​រីកចម្រើន និង បង្កើត​នូវ "[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]" ឡើង​។ ក្នុង​សម័យកាល​នោះ សហរាជាណាចក្រ ក៏ដូចជា​មហាអំណាច​ផ្សេងទៀត​ដែរ​មាន​ជាប់​ទាក់ទង​ទៅនឹង​ការស្វែងរក​ទឹកដី​អាណានិគម​។ ក្រោយពី​ជ័យជម្នះ​លើ "[[ណាប៉ូលេអុង]]" ក្នុង​[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអុង]] សហរាជាណាចក្រ​បាន​ក្លាយទៅជា​មហាអំណាច​នាវាចរ​ធំបំផុត នៃ​សតវត្ស​ទី១៩ ហើយ​នៅតែ​រក្សា​បាន​ឧត្ដមភាព​ខ្លាំងក្លា​រហូតដល់​ពាក់កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី២០​។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បាន​រីកធំ​ដល់​កម្រិត​កំពូល​របស់ខ្លួន​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២១ ដោយ​បាន​ទាញយក​ផល​ចំណេញ​ពី "[[សង្គមប្រជាជាតិ]]" (League of Nation) តាមរយៈ​ការបង្កើត "[[ម៉ែនដែត]]" លើ​ទឹកដី​អាណានិគម​[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] និង [[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]] នៅ​ក្រោយ​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]​។ ភាពតានតឹង​ដែល​រ៉ាំរ៉ៃ​អូស​បន្លាយ​ជា​យូរ​មកហើយ​នៅ​[[អៀរឡង់]] បាន​ធ្វើឲ្យ​មាន​ការបែងចែក​កោះ​នេះ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២០ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​នូវ​រដ្ឋឯករាជ្យ​សម្រាប់ "[[រដ្ឋអៀរឡង់សេរី]]" នៅ​ឆ្នាំ​១៩២០ ហើយ​[[អៀរឡង់ខាងជើង]]​នៅតែ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​សហរាជាណាចក្រ។ ជា​លទ្ធផល នា​ឆ្នាំ​១៩២៧ ឈ្មោះ​ផ្លូវការ​នៃ​សហរាជាណាចក្រ ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​មក​ដូច​សព្វថ្ងៃ​គឺ​៖ "សហរាជាណាចក្រនៃ​សហភាពអង់គ្លេស និង អៀរឡង់ខាងជើង" ។ ក្នុងកំលុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩២០ បណ្ដាញ​ផ្សព្វផ្សាយ​ព័ត៌មាន​អន្តរជាតិ​ដ៏​ធំ​ទី១​របស់​[[ពិភពលោក]] ឈ្មោះ [[BBC]] ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​។ សហរាជាណាចក្រ ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដ៏​សំខាន់​មួយ ដែល​បាន​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ពួកណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ក្នុង​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និង បាន​ជួយ​រៀបចំ​គម្រោង​ក្រោយ​សង្គ្រាមលោក​។ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បាន​ធ្វើឲ្យ​ខូចខាត​ដល់​វិស័យ​ហិរញ្ញវត្ថុ​រាជាណាចក្រ​ជា​ដំណំ​។ [[ផែនការម៉ារសាល់]] និង ប្រាក់កម្ចី​យ៉ាងច្រើន​ពី​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង [[កាណាដា]] បាន​ជួយ​ឲ្យ​សហរាជាណាចក្រ ស្ដារ​ឡើងវិញ​នូវ​ហេដ្ឋារចនាសម្ពន្ធ​ផ្លូវថ្នល់​។ នា​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​សង្គ្រាម គេ​ឃើញ​មាន​ការបង្កើត "[[រដ្ឋសុខុមាលភាព]]" (Welfare Sate) ដោយ​រួមមាន​ក្នុង​ចំណោម​សេវា​សុខភាព​សាធារណៈ​ដ៏​ទូលំទូលាយ និង ដំបូងបង្អស់​នៅលើ​ពិភពលោក នៅខណៈដែល ការទាមទារ​ឲ្យ​ស្ដារ​សេដ្ឋកិច្ច​ឡើងវិញ ដែល​ផ្ដល់​ដល់​ប្រជាជន​មកពី​គ្រប់​ទិសទី​នៃ​[[ប្រជាជាតិកុំមុនវាល]] ធ្វើឲ្យ​មាន​ជនភៀសខ្លួន​ពហុជាតិសាសន៍​ចូលមក​រាជាណាចក្ររួម​។ បើទោះជា ក្រោយ​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បាន​កម្រិត​តួនាទី​នយោបាយ​សហរាជាណាចក្រ ដែល​ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​ដោយ "[[វិបត្តិព្រែកជីកស៊ុយអេ]] " ក៏ដោយ តាមរយៈ​ការ​សាយភាយ​ជា​អន្តរជាតិ​នៃ​[[ភាសាអង់គ្លេស]] មានន័យ​ថា សហរាជាណាចក្របាន​បន្ត​ឥទ្ធិពល​នៃ [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង [[វប្បធម៌]]​របស់ខ្លួន ខណៈ​ចាប់ពី​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៦០​មក វប្បធម៌​ដ៏​មាន​ប្រជាប្រិយ​របស់ខ្លួន ក៏​បាន​សាយភាយ​ទៅ​បរទេស​ផងដែរ​។ សហរាជាណាចក្រ គឺជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​មួយ​ក្នុងចំណោម​សមាជិក​ស្ថាបនិក​ទាំង១២ ដែល​បាន​បង្កើត​សហភាពអឺរ៉ុប តាមរយៈ​[[សន្ធិសញ្ញាម៉ាទ្រិក]] នា​ឆ្នាំ​១៩៩២​។ ដំបូងឡើយ សហរាជាណាចក្រ គឺជា​សមាជិក​នាំមុខ​មួយ​នៃ "[[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុប]]" (EEC) ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៣​មក​។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី២០ គេ​ឃើញ​មាន​បំលាស់ប្ដូរ​យ៉ាង​សំខាន់​ចំពោះ​ការគ្រប់គ្រង​នៃ​សហរាជាណាចក្រ ដោយ​មាន​ការបង្កើត​នូវ​ការផ្ទេរ​ការគ្រប់គ្រង​រដ្ឋបាល​ថ្នាក់ជាតិ ឲ្យទៅ​[[អៀរឡង់ខាងជើង]] [[ស្កុតឡែន]] និង [[វ៉ែល]]​។ == រដ្ឋាភិបាល និង នយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅសហរាជាណាចក្រ}} សហរាជាណាចក្រ គឺ​ប្រទេស​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដែល​មាន​ព្រះមហាក្សត្រី [[អេលីហ្សាបែតទី២]] ជា​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ​នៃ​សហរាជាណាចក្រ ក៏ដូចជា​[[អាណាចក្រកុំមុនវាល]]​១៤​ផ្សេងទៀត​។ ស្ថាប័ន​រាជបល្ល័ង្ក​សហរាជាណាចក្រ មាន​អំណាច​លើ​ក្សត្របុរី​ចំណុះ​នៃ Isle of Man, Bailiwicks of Jersey, និង Guernsey ដែល​ពុំ​មែន​ជា​ផ្នែក​នៃ​សហរាជាណាចក្រ​ទេ ថ្វីបើ​រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​សហរាជាណាចក្រ គ្រប់គ្រង​លើ​កិច្ចការ​ការបរទេស និង ការពារជាតិ ហើយ​រដ្ឋសភា​សហរាជាណាចក្រ មាន​អំណាច​អនុម័ត​ជំនួស​ពួកគេ​ក៏ដោយ​។ == ទំនាក់ទំនង​ការបរទេស និង យោធា == សហរាជាណាចក្រ គឺជា​សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ នៃ​[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ​អង្គការសហប្រជាជាតិ]], ជា​សមាជិក [[G8]], [[អង្គការណាតូ]] និង [[សហភាពអឺរ៉ុប]]​។ សហរាជាណាចក្រ មាន​ទំនាក់ទំនង​ពិសេស​ជាមួយ​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]​។ ក្រៅពី​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង [[អឺរ៉ុប]] សម្ព័ន្ធមិត្ត​ជិតស្និទ្ធ​របស់​សហរាជាណាចក្រ​រួមមាន [[ប្រជាជាតិកុំមុនវាល]] និង បណ្ដា​[[ប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស]]​ដទៃទៀត​។ == សេដ្ឋកិច្ច == សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​សហរាជាណាចក្រ គឺ​ត្រូវ​បាន​បូកបញ្ចូល​ទាំង សេដ្ឋកិច្ច​របស់ [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡែន]] [[វ៉ែល]] និង [[អៀរឡង់ខាងជើង]]​។ ដោយ​ផ្អែក​តាម​អត្រាប្ដូរប្រាក់​នៅលើ​ទីផ្សារ បច្ចុប្បន្ន​សហរាជាណាចក្រ គឺជា​មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច​ធំជាងគេ​ទី៥ លើ​[[ពិភពលោក]] និង ទី២ នៅ​[[អឺរ៉ុប]] បន្ទាប់ពី​ប្រទេស​[[អាល្លឺម៉ង់]]​។ [[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]] បាន​ចាប់ផ្ដើម​នៅ​សហរាជាណាចក្រ ជាមួយ​ការប្រមូលផ្ដុំ​ជាចម្បង​ទៅលើ​ឧស្សាហកម្ម​ធុន​ធ្ងន់​ដូចជា ផលិតផល​សំណង់នាវា [[ធ្យូងថ្ម]] [[ដែកថែប]] និង [[វាយនភណ្ឌ]]​។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បាន​បើក​ទីផ្សារ​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស សម្រាប់​ផលិតផល​អង់គ្លេស ដែល​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​សហរាជាណាចក្រ ធ្វើការ​គ្រប់គ្រង​លើ​ទីផ្សារ​អន្តរជាតិ នា​សតវត្ស​ទី១៩​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សហរាជាណាចក្រ​ក៏ដូចជា​ប្រទេសឧស្សាហកម្ម​ដទៃ​ទៀត​ដែរ បាន​ជួប​នឹង​ឱនភាព​សេដ្ឋកិច្ច​បន្ទាប់ពី​សង្គ្រាមលោក​ទាំងពីរ​។ សហរាជាណាចក្រ បាន​បាត់បង់​អត្ថប្រយោជន៍​ប្រកួតប្រជែង និង ឱនភាព​ឧស្សាហកម្ម​ជាខ្លាំង​ពេញ​សតវត្ស​ទី២០​។ វិស័យ​ផលិតកម្ម នៅតែ​ជា​កត្តា​ដ៏​សំខាន់​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​សហរាជាណាចក្រ ប៉ុន្តែ​មាន​តែ ១ ភាគ ៦ នៃ​ផលិតផល​នាំចេញ​សរុប​នា​ឆ្នាំ​២០០៣​ប៉ុណ្ណោះ​។ == មើលផងដែរ == *[[ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសហរាជាណាចក្រ]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=note}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|colwidth=30em}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|n=Category:United Kingdom|voy=United Kingdom|d=Q145}} ; រដ្ឋាភិបាល * [http://www.gov.uk/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាននៃសហរាជាណាចក្រ] * [http://www.royal.gov.uk/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រ] * [https://web.archive.org/web/20131210042804/http://ons.gov.uk/ons/index.html របាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនៃសហរាជាណាចក្រ] ស្ថិតិ * [http://www.number10.gov.uk/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្រ្តី] ; ព័ត៌មានទូទៅ * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 United Kingdom] from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|uk|United Kingdom}} * [https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm United Kingdom] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom United Kingdom] ''Encyclopædia Britannica'' entry * {{wikiatlas|United Kingdom}} * {{osmrelation-inline|62149}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GB Key Development Forecasts for the United Kingdom] from [[International Futures]] ; ការធ្វើដំណើរ * [http://www.visitbritain.com/en/EN/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ទៅប្រឺតាញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213081243/https://www.visitbritain.com/gb/en |date=2021-02-13 }} <!-- Please discuss links on the talk page before adding them to this list – remember to read the WP:EL guideline.--> {{Navboxes | list = {{United Kingdom constituents and affiliations}} {{British Isles}} {{Sovereign states of Europe}} {{Commonwealth realms}} {{English official language clickable map}} {{European Economic Area (EEA)}} {{The Commonwealth}} }} {{Authority control}} {{coord|55|N|3|W|display=title|scale:10000000}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សហរាជាណាចក្រ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កោះប្រឺតាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសតំបន់អឺរ៉ុបខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិច]] 9boa02mt1619ep2xkddaucyc2gl918b 0 9611 334959 332698 2026-05-07T03:47:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334959 wikitext text/x-wiki [[File:Europe Asia transcontinental.png|thumb|upright=1.5| {{legend|#67e836|រដ្ឋទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅលើទឹកដីទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{legend|#9ac0ea|ដែនដីប្រទេសឆ្លងទ្វីបដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអឺរ៉ុប}} {{legend|#5d66be|ដែនដីប្រទេសឆ្លងទ្វីបដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថានៅក្រៅទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{legend|#945dbe|តាមភូមិសាស្ត្រ ជារដ្ឋអាស៊ី (មាន[[អាមេនី]] និង[[ស៊ីប]])}}]] អត្ថបទនេះគឺស្តីអំពី'''បញ្ជីរាយនាមរដ្ឋអធិបតេយ្យ និងរដ្ឋអនិស្សរភាពនៅទ្វីបអឺរ៉ុប'''។ បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋប្រទេសចំនួន ៥០ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋអធិបតេយ្យនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប (មានតែរដ្ឋកូសូវ៉ូទេដែលអធិបតេយ្យភាពមានការកំណត់ តែត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ) — នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនេះដែរមានរដ្ឋធំៗចំនួនប្រាំទៀតដែលជារដ្ឋដែលមិនមានការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ ឬមិនសូវមានការទទួលស្គាល់ច្រើន។ ==រដ្ឋអធិបតេយ្យ== [[File:Europe countries map km 2.png|thumb|upright=2|ផែនទីនៃបណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបនិងតំបន់ជុំវិញ។]] រដ្ឋអធិបតេយ្យគឺជាសមាគមនយោបាយមួយដែលមានអធិបតេយ្យភាពលើប្រជាជនខ្លួនហើយប្រជាជនទាំងនោះត្រូវធ្វើការសម្រេចចិត្តដើម្បីបំពេញនូវផលប្រយោជន៍នៃប្រទេសជាតិខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://mil.sagepub.com/content/17/2/227.short |title=Untying the Sovereign State: A Double Reading of the Anarchy Problematique |publisher=Mil.sagepub.com |date=1 June 1988 |accessdate=24 February 2011 |archivedate=11 ធ្នូ 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211233854/http://mil.sagepub.com/content/17/2/227.short |url-status=dead }}</ref> យោងទៅតាម[[អនុសញ្ញាម៉ុងតេវីដេអូ]]បានឱ្យដឹងថា៖ រដ្ឋនីមួយៗត្រូវតែមានប្រជាជនជានិរន្ត មានទឹកដីកំណត់ច្បាស់លាស់ មានរដ្ឋាភិបាលដឹកនាំសមរម្យ និងមានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងរដ្ឋដទៃទៀត។<ref>{{cite web |url=http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |title=Montevideo Convention on the Rights and Duties of States - Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |accessdate=24 February 2011 |archivedate=28 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628235337/http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |url-status=dead }}</ref> ===សមាជិក អសប និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍=== រដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ៥០ គឺសុទ្ធតែមានទឹកដីស្ថិតនៅតំបន់ទ្វីបអឺរ៉ុប និង/ឬ មានសមាជិកភាពក្នុងអង្គការអឺរ៉ុបអន្តរជាតិដែលស្ទើរតែត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសកល។ រដ្ឋទាំងអស់នោះគឺសុទ្ធតែជារដ្ឋសមាជិក ឬរដ្ឋសង្កេតការណ៍នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អសប)<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/ |title=United Nations Member States |publisher=United Nations |accessdate=24 February 2011}}</ref> ចំណែកឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]វិញគឺមានរដ្ឋសមាជិកចំនួន ៤៧ ដោយដកចេញនូវប្រទេស[[បេឡារុស]] [[កាសាក់ស្ថាន]] និង[[បុរីវ៉ាទីកង់]]។<ref>{{cite web |url=http://www.coe.int/aboutcoe/index.asp?page=47pays1europe |title=47 countries, 1 Europe |publisher=Council of Europe |accessdate=17 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319025613/http://www.coe.int/aboutCoe/index.asp?page=47pays1europe |archivedate=19 March 2011 }}</ref> រដ្ឋចំនួន ៤៤ គឺមានធានីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០) ប្រទេសអឺរ៉ុបចំនួន ២៧ គឺត្រូវជា[[រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋទាំងនោះមានភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មជាមួយគ្នានិងចែករំលែកនូវអធិបតេយ្យភាពគ្នាតាម[[ស្ថាប័នសហភាពអឺរ៉ុប]]។ ប្រអប់បញ្ជីខាងក្រោមក៏មានបង្ហាញពីទីតាំងផែនទីនៃប្រទេសនីមួយៗផងដែរ។ ទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបត្រូវបានបង្ហាញជាពណ៌ប្រផេះចាស់រីឯទឹកដីក្រៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺត្រូវបានបង្ហាញជាពណ៌ក្រផេះខ្ចី (ស្រដៀងពណ៌ប្រាក់)។ ទឹកដីដែលមានពណ៌បែតងខ្ចីគឺតំណាងឱ្យរដ្ឋប្រទេសដែលជាសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប។ {|class="sortable wikitable" |- | style="background:lightcyan; border:1px solid #aaa; width:2em;" | * | = សមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm |title=Member States |publisher=Europa |accessdate=17 February 2011}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ<br><ref name="CIA_Names">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=30 September 2016 |archivedate=14 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |url-status=dead }}</ref><ref name="UN_Names">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Statistics Division |year=2007 |accessdate=24 February 2011}}</ref><ref name="Europa">{{cite web|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |accessdate=10 August 2011}}</ref> ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក<br><ref name="CIA_Names"/><ref name="UN_Names"/> ! ធានី<br><ref name="Europa"/><ref name="Capital">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=17 February 2011 |archivedate=22 វិច្ឆិកា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181122133244/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=13 September 2010 |accessdate=24 February 2011 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107082516/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/%20 |url-status=dead }}</ref> ! ចំនួនប្រជាជន<br>{{Cref2|a}}<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=Country Comparison :: Population |publisher=Central Intelligence Agency |date=July 2014 |accessdate=17 October 2014 |archivedate=27 កញ្ញា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead }}</ref> ! ក្រឡាផ្ទៃ<br>{{Cref2|a}}<ref name="Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=3 March 2011 |archivedate=31 មករា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead }}</ref> |- <!-- 01 ---> | [[File:Flag of Kazakhstan.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិកាហ្សាក់ស្ថាន|alt=Flag of Kazakhstan]] | [[File:Europe-Kazakhstan.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Kazakhstan in Europe]] | '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''{{Cref2|e}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់ស្ថាន | [[ភាសាកាហ្សាក់]]៖ Қазақстан – Қазақстан Республикасы <small>(''{{Transl|kk|Qazaqstan – Qazaqstan Respýblıkasy}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Казахстан – Республика Казахстан <small>(''{{Transl|ru|Kazahstan – Respublika Kazahstan}}'')</small> | [[នុរស៊ុលតង់]]<br /><br />[[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]]៖ Нұр-Сұлтан<br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]៖ Нур-Султан <small>(''{{Transl|ru|Nur-Sultan}}'')</small> | ១៨,៣១១,៧០០ | ២,៧២៤,៩០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 02 ---> | [[File:Flag of Greece.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិក្រិក|alt=Flag of Greece]] | [[File:EU-Greece.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Greece in Europe]] | '''[[ក្រិក]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | [[ភាសាក្រិក]]៖ Ελλάς – Ελληνική Δημοκρατία <small>(''{{Transl|el|Ellás – Ellinikí Dimokratía}}'')</small> | [[អាតែន]]<br /><br />[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]៖ Αθήνα <small>(''{{Transl|el|Athína}}'')</small> | ១០,៨១៦,២៨៦ | ១៣១,៩៥៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 03 ---> | [[File:Flag of Croatia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិក្រូអាស៊ី|alt=Flag of Croatia]] | [[File:EU-Croatia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Croatia in Europe]] | '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | [[ភាសាក្រូអាត]]៖ Hrvatska – Republika Hrvatska | [[សាក្រិប]]<br /><br />[[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]]៖ Zagreb | ៤,១០៥,៤៩៣ | ៥៦,៥៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 04 ---> | [[File:Flag of Georgia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិចចជី|alt=Flag of Georgia]] | [[File:Europe-Georgia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Georgia in Europe]] | '''[[ចចជី]]'''{{Cref2|b}} | [[ភាសាចចជី]]៖ საქართველო <small>(''{{Transl|ka|Sak'art'velo}}'')</small> | [[ប៊ីលីស៊ី]] / T'bilisi<br /><br />[[ភាសាចចជី|ចចជី]]៖ თბილისი <small>(''{{Transl|ka|T'bilisi}}'')</small> | ៣,៧២៩,៦០០ | ៦៩,៧០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 05 ---> | [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋឆែក|alt=Flag of the Czech Republic]] | [[File:EU-Czechia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Czech Republic in Europe]] | '''[[ឆែក]]'''/'''សាធារណរដ្ឋឆែក'''*{{Cref2|k}} | [[ភាសាឆែក]]៖ Česko – Česká republika | [[ប្រាក]]<br /><br />[[ភាសាឆែក|ឆែក]]៖ Praha | ១០,៦២៥,៤៤៩ | ៧៨,៨៦៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 06 ---> | [[File:Flag of Denmark.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិដាណឺម៉ាក|alt=Flag of Denmark]] | [[File:EU-Denmark.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Denmark in Europe]] | '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''*{{Cref2|g}}<br /><br />ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | [[ភាសាដាណឺម៉ាក]]៖ Danmark – Kongeriget Danmark | [[កូពែនហាក]]<br /><br />[[ភាសាដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]]៖ København | ៥,៨០៦,០១៥ | ២,២១០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 07 ---> | [[File:Flag of Turkey.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិតួកគី|alt=Flag of Turkey]] | [[File:Europe-Turkey.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Turkey in Europe]] | '''[[តួកគី]]'''{{Cref2|e}}{{Cref2|j}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋតួកគី | [[ភាសាតួកគី]]៖ Türkiye – Türkiye Cumhuriyeti | [[អង់ការ៉ា]]<br /><br />[[ភាសាតួកគី|តួកគី]]៖ Ankara | ៨០,៨១០,៥២៥<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-population-hits-7981-million-people-increasing-over-one-million.aspx?pageID=238&nid=109166&NewsCatID=341|title=Turkey’s population hits 79.81 million people, increasing over one million|publisher=[[Hürriyet Daily News]] |accessdate=1 February 2017}}</ref> | ៧៨៣,៥៦២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 08 ---> | [[File:Flag of Norway.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិន័រវែស|alt=Flag of Norway]] | [[File:Europe-Norway.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Norway in Europe]] | '''[[ន័រវែស]]'''<br /><br />ព្រះរាជាណាចក្រន័រវែស | [[បុកម៉ាល់]]៖ Norge – Kongeriket Norge<br /><br />[[នីនូស]]៖ Noreg – Kongeriket Noreg<br /><br />[[សាមីខាងជើង]]៖ Norga – Norgga gonagasriika | [[អូស្លូ]]<br /><br />[[ភាសាន័រវែស|ន័រវែស]]៖ Oslo | ៥,៣២៣,៩៣៣ | ៣២៣,៨០២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 09 ---> | [[File:Flag of Poland.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិប៉ូឡូញ|alt=Flag of Poland]] | [[File:EU-Poland.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Poland in Europe]] | '''[[ប្រទេសប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | [[ភាសាប៉ូឡូញ]]៖ Polska – Rzeczpospolita Polska | [[វ៉ាសូរី]]<br /><br />[[ភាសាប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]៖ Warszawa | ៣៨,៤៣៣,៦០០ | ៣១២,៦៨៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 10 ---> | [[File:Flag of Bulgaria.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិប៊ុលការី|alt=Flag of Bulgaria]] | [[File:EU-Bulgaria.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Bulgaria in Europe]] | '''[[ប៊ុលការី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | [[ភាសាប៊ុលការី]]៖ България – Република България <small>(''{{Transl|bg|Bǎlgarija – Republika Bǎlgarija}}'')</small> | [[សូហ្វីយ៉ា]]<br /><br />[[ភាសាប៊ុលការី|ប៊ុលការី]]៖ София <small>(''{{Transl|bg|Sofia}}'')</small> | ៧,០៥០,០៣៤ | ១១០,៨៧៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 11 ---> | [[File:Flag of France.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិបារាំង|alt=Flag of France]] | [[File:EU-France.svg|border|centre|150px|alt=Map showing France in Europe]] | '''[[បារាំង]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋបារាំង | [[ភាសាបារាំង]]៖ France – République française | [[ប៉ារីស]]<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Paris | ៦៧,៣៤៨,០០០ | ៦៣៤,៤២៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<!--551,500 for Metropolitan--> |- <!-- 12 ---> | [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|alt=Flag of Bosnia and Herzegovina]] | [[File:Map of Bosnia and Herzegovina in Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Bosnia and Herzegovina in Europe]] | '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]''' | [[ភាសាបូស្នី]] [[ភាសាក្រូអាត]] [[ភាសាស៊ែប៊ី]] [[អក្សរក្រមហ្គៃឡាតាំង|(ឡាតាំង)]]៖ ''Bosna i Hercegovina''<br /><br />[[ភាសាបូស្នី]] [[ភាសាក្រូអាត]] [[ភាសាស៊ែប៊ី]] [[អក្សរក្រមស៊ែប៊ីស៊ីរីលិក|(ស៊ីរីលិក)]]៖ Босна и Херцеговина | [[សារ៉ាសេវ៉ូ]]<br /><br />[[ភាសាបូស្នី|បូស្នី]] [[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]] [[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]] [[អក្សរក្រមហ្គៃឡាតាំង|(ឡាតាំង)]]៖ ''Sarajevo''<br /><br />[[ភាសាបូស្នី|បូស្នី]] [[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]] [[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]] [[អក្សរក្រមស៊ែប៊ីស៊ីរីលិក|(ស៊ីរីលិក)]]៖ Сарајево | ៣,៥១១,៣៧២ | ៥១,១៩៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 13 ---> | [[File:Flag of Belarus.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិបេឡារុស|alt=Flag of Belarus]] | [[File:Europe-Belarus.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Belarus in Europe]] | '''[[បេឡារុស]]'''<br /><br />សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | [[ភាសាបេឡារុស]]៖ Беларусь – Рэспубліка Беларусь <small>(''{{Transl|ru|Bielaruś – Respublika Bielaruś}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Беларусь – Республика Беларусь <small>(''{{Transl|ru|Belarus' — Respublika Belarus'}}'')</small> | [[មីនស្កឹ]]<br /><br />[[ភាសាបេឡារុស|បេឡារុស]]៖ Мінск <small>(''{{Transl|be|Minsk}}'')</small> | ៩,៤៩១,៨០០ | ២០៧,៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 14 ---> | [[File:Flag of Belgium.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិបែលហ្ស៊ិក|alt=Flag of Belgium]] | [[File:EU-Belgium.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Belgium in Europe]] | '''[[បែលហ្ស៊ិក]]'''*<br /><br />ព្រះរាជាណាចក្របែលហ្ស៊ិក | [[ភាសាហុល្លង់]]៖ België – Koninkrijk België<br /><br />[[ភាសាបារាំង]]៖ Belgique – Royaume de Belgique<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Belgien – Königreich Belgien | [[ព្រុចសែល]]<br /><br />[[ភាសាហុល្លង់|ហុល្លង់]]៖ Brussel<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Bruxelles<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]៖ Brüssel | ១១,៥០២,២០៤ | ៣០,៥២៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 15 ---> | [[File:Flag of Portugal.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិព័រទុយកាល់|alt=Flag of Portugal]] | [[File:EU-Portugal.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Portugal in Europe]] | '''[[ព័រទុយកាល់]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់ | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ Portugal – República Portuguesa | [[លីស្បោន]]<br /><br />[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយកាល់]]៖ Lisboa | ១០,២៩១,១៩៦ | ៩២,០៩០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 16 ---> | [[File:Flag of Malta.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិម៉ាល់តា|alt=Flag of Malta]] | [[File:EU-Malta.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Malta in Europe]] | '''[[ម៉ាល់តា]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Malta – Republic of Malta<br /><br />[[ភាសាម៉ាល់តា]]៖ Malta – Repubblika ta' Malta | [[វ៉ាលែត]]<br /><br />[[ភាសាម៉ាល់តា|ម៉ាល់តា]]៖ Valletta | ៤៧៥,៧០០ | ៣១៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 17 ---> | [[File:Flag of North Macedonia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង|alt=ទង់ជាតិម៉ាសេដ្វានខាងជើង]] | [[File:Europe-Macedonia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing North Macedonia in Europe]] | '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''{{Cref2|j}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង | [[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]៖ Северна Македонија – Република Северна Македонија <small>(''{{Transl|mk|Severna Makedonija – Republika Severna Makedonija}}'')</small> | [[ស្កុបស៊ែ]]<br /><br />[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន|ម៉ាសេដ្វាន]]៖ Скопје <small>(''{{Transl|mk|Skopje}}'')</small> | ២,០៧៥,៣០១ | ២៥,៧១៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 18 ---> | [[File:Flag of Montenegro.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិម៉ុងតេណេក្រូ|alt=ទង់ជាតិម៉ុងតេណេក្រូ]] | [[File:Europe-Montenegro.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Montenegro in Europe]] | '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''{{Cref2|j}} | [[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]៖ Црна Гора, ''Crna Gora'' | [[ប៉ូដកូរីកា]]<br /><br />[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ|ម៉ុងតេណេក្រូ]]៖ Подгорица, ''Podgorica'' | ៦៤២,៥៥០ | ១៣,៨១២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 19 ---> | [[File:Flag of Moldova.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិម៉ុលដាវី|alt=ទង់ជាតិម៉ុលដាវី]] | [[File:Location Moldova Europe.png|border|centre|150px|alt=Map showing Moldova in Europe]] | '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<br /><br />សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | [[ភាសារ៉ូម៉ានី]]៖ Moldova – Republica Moldova | [[ឈីស៊ីណូ]]<br /><br />[[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]]៖ Chișinău | ៣,៣៥០,៩០០ | ៣៣,៨៥១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 20 ---> | [[File:Flag of Monaco.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិម៉ូណាកូ|alt=Flag of Monaco]] | [[File:Location Monaco Europe.png|border|centre|150px|alt=Map showing Monaco in Europe]] | '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<br /><br />ក្សត្របុរីម៉ូណាកូ | [[ភាសាបារាំង]]៖ Monaco – Principauté de Monaco | ម៉ូណាកូ<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Monaco | ៣៧,០០០ | ២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 21 ---> | [[File:Flag of Romania.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិរ៉ូម៉ានី|alt=Flag of Romania]] | [[File:EU-Romania.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Romania in Europe]] | '''[[រ៉ូម៉ានី]]'''* | [[ភាសារ៉ូម៉ានី]]៖ România | [[ប៊ុយការែស]]<br /><br />[[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]]៖ București | ១៩,៦២២,០០០ | ២៣៨,៣៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 22 ---> | [[File:Flag of Russia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|alt=Flag of Russia]] | [[File:Europe-Russia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Russia in Europe]] | '''[[រុស្ស៊ី]]'''{{Cref2|f}}<br /><br />សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | [[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Росси́я – Российская Федерация <small>(''{{Transl|ru|Rossija – Rossijskaja Federacija}}'')</small> | [[ម៉ូស្គូ]]<br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]៖ Москва <small>(''{{Transl|ru|Moskva}}'')</small> | ១៤៤,៥២៦,៦៣៦ | ១៧,០៩៨,២៤២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 23 ---> | [[File:Flag of Liechtenstein.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិលិកតិនស្តាញ|alt=Flag of Liechtenstein]] | [[File:Location Liechtenstein Europe.png|border|centre|150px|alt=Map showing Liechtenstein in Europe]] | '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<br /><br />ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Liechtenstein – Fürstentum Liechtenstein | [[វ៉ាឌូស]]<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]៖ Vaduz | ៣៨,១១១ | ១៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 24 ---> | [[File:Flag of Lithuania.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិលីទុយអានី|alt=Flag of Lithuania]] | [[File:EU-Lithuania.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Lithuania in Europe]] | '''[[លីទុយអានី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | [[ភាសាលីទុយអានី]]៖ Lietuva – Lietuvos Respublika | [[វីលនៀស]]<br /><br />[[ភាសាលីទុយអានី|លីទុយអានី]]៖ Vilnius | ២,៧៩៧,០០០ | ៦៥,៣០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 25 ---> | [[File:Flag of Luxembourg.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិលុចសំបួ|alt=Flag of Luxembourg]] | [[File:EU-Luxembourg.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Luxembourg in Europe]] | '''[[លុចសំបួ]]'''*<br /><br />ពញារដ្ឋលុចសំបួ | [[ភាសាលុចសំបួ]]៖ Groussherzogtum Lëtzebuerg<br /><br />[[ភាសាបារាំង]]៖ Luxembourg – Grand-Duché de Luxembourg<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Luxemburg – Großherzogtum Luxemburg | [[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]]<br /><br />[[ភាសាលុចសំបួ|លុចសំបួ]]៖ Lëtzebuerg<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Luxembourg<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]៖ Luxemburg | ៦០២,០០០ | ២,៥៨៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 26 ---> | [[File:Flag of the Vatican City - 2001 version.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិវ៉ាទីកង់|alt=Flag of the Vatican City]] | [[File:Location Vatican City Europe.png|border|centre|150px|alt=Map showing Vatican City in Europe]] | '''[[វ៉ាទីកង់]]'''<br /><br />រដ្ឋបុរីវ៉ាទីកង់ |[[ភាសាអ៊ីតាលី]]៖ Città del Vaticano – Stato della Città del Vaticano<br /><br />[[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]]៖ Sancta Sedes<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html |title=Holy See (Vatican City) |publisher=Cia.gov |accessdate=24 February 2011 |archivedate=10 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110183740/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html |url-status=dead }}</ref> | រដ្ឋធានីវ៉ាទីកង់<br /><br />[[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]៖ Città del Vaticano | ៨៤២ | ០.៤៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 27 ---> | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិសហរាជាណាចក្រ|alt=Flag of the United Kingdom]] | [[File:Europe-UK.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the UK in Europe]] | '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''{{Cref2|i}}<br /><br />សហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ United Kingdom – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland<br /><br />[[ភាសាកាល់]]៖ Deyrnas Unedig – Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon | [[ឡុងដ៍]]<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ London | ៦៦,០៤០,២២៩ | ២៤៣,៦១០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 28 ---> | [[File:Flag of Cyprus.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស៊ីប|alt=Flag of Cyprus]] | [[File:EU-Cyprus.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Cyprus in Europe]] | '''[[ស៊ីប]]'''*{{Cref2|c}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋស៊ីប | [[ភាសាក្រិក]]៖ Κύπρος – Κυπριακή Δημοκρατία <small>(''{{Transl|el|Kýpros – Kypriakí Dimokratía}}'')</small><br /><br />[[ភាសាតួកគី]]៖ Kıbrıs – Kıbrıs Cumhuriyeti | [[នីកូស៊ី]]<br /><br />[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]៖ Λευκωσία <small>(''{{Transl|el|Lefkosía}}'')</small><br /><br />[[ភាសាតួកគី|តួកគី]]៖ Lefkoşa | ១,១៧២,៤៥៨ | ៩,២៥១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 29 ---> | [[File:Flag of Sweden.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស៊ុយអែត|alt=Flag of Sweden]] | [[File:EU-Sweden.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Sweden in Europe]] | '''[[ស៊ុយអែត]]'''*<br /><br />ព្រះរាជាណាចក្រស៊ុយអែត | [[ភាសាស៊ុយអែត]]៖ Sverige – Konungariket Sverige | [[ស្តុកខូល]]<br /><br />[[ភាសាស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]]៖ Stockholm | ១០,២២១,៩៨៨ | ៤៥០,២៩៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 30 ---> | [[File:Flag of Serbia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស៊ែប៊ី|alt=Flag of Serbia]] | [[File:Europe-Serbia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Serbia in Europe]] | '''[[ស៊ែប៊ី]]'''{{Cref2|j}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | [[ភាសាស៊ែប៊ី]]៖ Србија – Република Србија, {{lang|sr|Srbija – Republika Srbija}} | [[ប៊ែលក្រាដ]]<br /><br />[[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]៖ Београд, {{lang|sr|Beograd}} | ៧,០០១,៤៤៤ | ៨៨,៣៦១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 31 ---> | [[File:Flag of San Marino.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិសានម៉ារីណូ|alt=Flag of San Marino]] | [[File:Location San Marino Europe.png|border|centre|150px|alt=Map showing San Marino in Europe]] | '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<br /><br />សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | [[ភាសាអ៊ីតាលី]]៖ San Marino – Repubblica di San Marino | [[ទីក្រុងសានម៉ារីណូ|សានម៉ារីណូ]]<br /><br />[[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]៖ San Marino | ៣២,៧៤២ | ៦១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 32 ---> | [[File:Flag of Slovakia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស្លូវ៉ាគី|alt=Flag of Slovakia]] | [[File:EU-Slovakia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Slovakia in Europe]] | '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាក | [[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]៖ Slovensko – Slovenská republika | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]]<br /><br />[[ភាសាស្លូវ៉ាគី|ស្លូវ៉ាគី]]៖ Bratislava | ៥,៤៤៥,០៨៧ | ៤៩,០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 33 ---> | [[File:Flag of Slovenia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស្លូវេនី|alt=Flag of Slovenia]] | [[File:EU-Slovenia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Slovenia in Europe]] | '''[[ស្លូវេនី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | [[ភាសាស្លូវេនី]]៖ Slovenija – Republika Slovenija | [[លូប្យាណា]]<br /><br />[[ភាសាស្លូវេនី|ស្លូវេនី]]៖ Ljubljana | ២,០៧០,០៥០ | ២០,២៧៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 34 ---> | [[File:Flag of Switzerland.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស្វីស|alt=Flag of Switzerland]] | [[File:Europe-Switzerland.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Switzerland in Europe]] | '''[[ស្វីស]]'''<br /><br />សហព័ន្ធស្វីស | [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Schweiz – Schweizerische Eidgenossenschaft<br /><br />[[ភាសាបារាំង]]៖ Suisse – Confédération suisse<br /><br />[[ភាសាអ៊ីតាលី]]៖ Svizzera – Confederazione Svizzera<br /><br />[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]៖ Svizra – Confederaziun svizra | [[ប៊ែន]]<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]៖ Bern<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Berne<br /><br />[[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]៖ Berna | ៨,៥៤៤,០៣៤ | ៤១,២៧៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 35 ---> | [[File:Flag of Hungary.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិហុងគ្រី|alt=Flag of Hungary]] | [[File:EU-Hungary.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Hungary in Europe]] | '''[[ហុងគ្រី]]'''* | [[ភាសាហុងគ្រី]]៖ Magyarország | [[ប៊ុយដាប៉ែស]]<br /><br />[[ភាសាហុងគ្រី|ហុងគ្រី]]៖ Budapest | ៩,៧៧១,០០០ | ៩៣,០២៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 36 ---> | [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិហុល្លង់|alt=Flag of the Netherlands]] | [[File:EU-Netherlands.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Netherlands in Europe]] | '''[[ហុល្លង់]]'''*{{Cref2|g}}{{Cref2|h}}<ref name="Netherlands"/><br /><br />[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]] | [[ភាសាហុល្លង់]]៖ Nederland – Koninkrijk der Nederlanden<br /><br />[[ភាសាហ្រ្វីស៊ានខាងលិច|ហ្រ្វីស៊ានខាងលិច]]៖ Nederlân – Keninkryk fan de Nederlannen<br /><br />[[ភាសាប៉ាប៉ៃមេនតូ]]៖ Hulandu – Reino di Hulanda | [[អាំស្ទែដាំ]] (រាជធានី)<br /><br />[[ភាសាហុល្លង់|ហុល្លង់]]៖ Amsterdam<br /><br />[[ភាសាហ្រ្វីស៊ានខាងលិច|ហ្រ្វីស៊ានខាងលិច]]៖ Amsterdam<br /><br />[[ភាសាប៉ាប៉ៃមេនតូ|ប៉ាប៉ៃមេនតូ]]៖ Amsterdam<br /><br />[[ឡាអេ]] (អាសនៈរដ្ឋាភិបាល)<br /><br />[[ភាសាហុល្លង់|ហុល្លង់]]៖ 's-Gravenhage / Den Haag<br /><br />[[ភាសាហ្រ្វីស៊ានខាងលិច|ហ្រ្វីស៊ានខាងលិច]]៖ De Haach<br /><br />[[ភាសាប៉ាប៉ៃមេនតូ|ប៉ាប៉ៃមេនតូ]]៖ Den Haag | ១៧,២៧២,៩៩០ | ៤១,៥៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 37 ---> | [[File:Flag of Finland.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិហ្វាំងឡង់|alt=Flag of Finland]] | [[File:EU-Finland.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Finland in Europe]] | '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | [[ភាសាហ្វាំងឡង់]]៖ Suomi – Suomen tasavalta<br /><br />[[ភាសាស៊ុយអែត]]៖ Finland – Republiken Finland | [[ហែលស៊ីនគី]]<br /><br />[[ភាសាហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]]៖ Helsinki<br /><br />[[ភាសាស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]]៖ Helsingfors | ៥,៥១៩,៤៦៣ | ៣៣៨,១៤៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 38 ---> | [[File:Flag of Latvia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិឡេតូនី|alt=Flag of Latvia]] | [[File:EU-Latvia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Latvia in Europe]] | '''[[ឡេតូនី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | [[ភាសាឡេតូនី]]៖ Latvija – Latvijas Republika | [[រីកា]]<br /><br />[[ភាសាឡេតូនី|ឡេតូនី]]៖ Rīga | ១,៩៣៤,៣៧៩ | ៦៤,៥៨៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 39 ---> | [[File:Flag of Andorra.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអង់ដូរ៉ា|alt=Flag of Andorra]] | [[File:Location Andorra Europe.png|border|centre|150px|alt=Map showing Andorra in Europe]] | '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<br /><br />ក្សត្របុរីអង់ដូរ៉ា | [[ភាសាកាតាឡាន]]៖ Andorra – Principat d'Andorra | [[អង់ដូរ៉ាវីយែល]]<br /><br />[[ភាសាកាតាឡាន|កាតាឡាន]]៖ Andorra la Vella | ៧៨,០០០ | ៤៦៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 40 ---> | [[File:Flag of Italy.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអ៊ីតាលី|alt=Flag of Italy]] | [[File:EU-Italy.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Italy in Europe]] | '''[[អ៊ីតាលី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | [[ភាសាអ៊ីតាលី]]៖ Italia – Repubblica Italiana | [[រ៉ូម]]<br /><br />[[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]៖ Roma | ៦០,៤៩៤,១១៨ | ៣០១,៣៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 41 ---> | [[File:Flag of Iceland.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអ៊ីស្លង់|alt=Flag of Iceland]] | [[File:Europe-Iceland.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Iceland in Europe]] | '''[[អ៊ីស្លង់]]''' | [[ភាសាអ៊ីស្លង់]]៖ Ísland | [[រ៉ៃក្យាវិក]]<br /><br />[[ភាសាអ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]]៖ Reykjavík | ៣៥០,៧១០ | ១០៣,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 42 ---> | [[File:Flag of Ukraine.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអ៊ុយក្រែន|alt=Flag of Ukraine]] | [[File:Europe-Ukraine (disputed territory).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Ukraine in Europe]] | '''[[អ៊ុយក្រែន]]''' | [[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]៖ Украïна <small>(''{{Transl|uk|Ukraina}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Украи́на <small>(''{{Transl|ru|Ukraína}}'')</small> | [[កៀវ]]<br /><br />[[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]]៖ Київ <small>(''{{Transl|uk|Kyiv}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]៖ Киев <small>(''{{Transl|ru|Kiyev}}'')</small> | ៤៤,២៩១,៤១៣ | ៦០៣,៥៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 43 ---> | [[File:Flag of Armenia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអាមេនី|alt=Flag of Armenia]] | [[File:Europe-Armenia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Armenia in Europe]] | '''[[អាមេនី]]'''{{Cref2|b}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋអាមេនី | [[ភាសាអាមេនី]]៖ Հայաստան – Հայաստանի Հանրապետություն <small>(''{{Transl|hy|Hayastan – Hayastani Hanrapetut'yun}}'')</small> | [[យេរេវ៉ា]]<br /><br />[[ភាសាអាមេនី|អាមេនី]]៖ Երևան <small>(''{{Transl|hy|Yerevan}}'')</small> | ២,៩២៥,០០០ | ២៩,៧៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 44 ---> | [[File:Flag of Germany.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអាល្លឺម៉ង់|alt=Flag of Germany]] | [[File:EU-Germany.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Germany in Europe]] | '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Deutschland – Bundesrepublik Deutschland | [[ប៊ែរឡាំង]]<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Berlin | ៨២,៨០០,០០០ | ៣៥៧,០២២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 45 ---> | [[File:Flag of Albania.svg|frameless|centre|100px|link=ទង់ជាតិអាល់បានី|alt=Flag of Albania]] | [[File:Europe-Albania.svg|frameless|centre|150px|alt=Map showing Albania in Europe]] | '''[[អាល់បានី]]'''{{Cref2|j}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋអាល់បានី | [[ភាសាអាល់បានី]]៖ Shqipëri / Shqipëria – Republika e Shqipërisë | [[ទីរ៉ាណា]]<br /><br />[[ភាសាអាល់បានី|អាល់បានី]]៖ Tiranë | ២,៨៨៧,០០០ | ២៨,៧៤៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 46 ---> | [[File:Flag of Azerbaijan.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអាស៊ែបៃសង់|alt=Flag of Azerbaijan]] | [[File:Europe-Azerbaijan.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Azerbaijan in Europe]] | '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''{{Cref2|b}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋអាស៊ែបៃសង់ | [[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]៖ Azǝrbaycan – Azǝrbaycan Respublikası | [[បាគូ]]<br /><br />[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃសង់]]៖ Bakı | ៩,៨៩៨,០៨៥ | ៨៦,៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 47 ---> | [[File:Flag of Austria.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអូទ្រីស|alt=Flag of Austria]] | [[File:EU-Austria.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Austria in Europe]] | '''[[អូទ្រីស]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ Österreich – Republik Österreich | [[វីយែន]]<br /><br />[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]៖ Wien | ៨,៨៥៧,៩៦០ | ៨៣,៨៧១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 48 ---> | [[File:Flag of Ireland.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអៀរឡង់|alt=Flag of Ireland]] | [[File:EU-Ireland.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Ireland in Europe]] | '''[[អៀរឡង់]]'''*{{Cref2|d}}<ref>{{cite web|url= http://www.irishstatutebook.ie/1948/en/act/pub/0022/index.html |title= Republic of Ireland Act, 1948|year= 1948|work= No. 22/1948|accessdate=16 December 2008}}</ref> | [[ភាសាអៀរឡង់]]៖ Éire<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Ireland | [[ឌូប្លាំង]]<br /><br />[[ភាសាអៀរឡង់|អៀរឡង់]]៖ Baile Átha Cliath | ៤,៨៥៧,០០០ | ៧០,២៧៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 49 ---> | [[File:Flag of Estonia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអេស្តូនី|alt=Flag of Estonia]] | [[File:EU-Estonia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Estonia in Europe]] | '''[[អេស្តូនី]]'''*<br /><br />សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | [[ភាសាអេស្តូនី]]៖ Eesti – Eesti Vabariik | [[តាលីន]]<br /><br />[[ភាសាអេស្តូនី|អេស្តូនី]]៖ Tallinn | ១,៣១៥,០០០ | ៤៥,២២៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- style="background:lightcyan;" <!-- 50 ---> | [[File:Flag of Spain.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអេស្ប៉ាញ|alt=Flag of Spain]] | [[File:EU-Spain.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Spain in Europe]] | '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''*<br /><br />ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ España – Reino de España | [[ម៉ាឌ្រីដ]]<br /><br />[[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ Madrid | ៤៧,៧២០,២៩១ | ៥០៥,៣៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |} ===រដ្ឋដទៃទៀត=== អង្គភាពទាំង ៦ ខាងក្រោមនេះគឺត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប មួយឬច្រើនជាងនេះ (ដូច្នេះ វាត្រូវបានកំណត់ថាជារដ្ឋដោយយោងទៅតាមគោលការណ៍បតិដ្ឋាប័ននៃភាពជារដ្ឋ) ឬក៏មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប អ្វីនោះទេប៉ុន្តែត្រូវបានកំណត់ជារដ្ឋតាមសេចក្តីប្រកាសនៃភាពជារដ្ឋ។ រដ្ឋខាងក្រោមនេះដែរគឺមិនមែនជាសមាជិក អសប ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប ឬសហភាពអឺរ៉ុបអ្វីនោះទេ។ {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ ! ស្ថានភាព ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក ! រដ្ឋធានី ! ចំនួនប្រជាជន{{Cref2|a}} ! ក្រឡាផ្ទៃ{{Cref2|a}} |- <!-- 01 ---> | [[File:Flag of Kosovo.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិកូសូវ៉ូ|alt=Flag of Kosovo]] | [[File:Europe-Kosovo.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Kosovo in Europe]] | '''[[កូសូវ៉ូ]]'''<br /><br />សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ<ref name="CIA_Names"/> | [[ខេត្តស្វ័យភាពកូសូវ៉ូនិងមេតូជី|ទាមទារ]]ដោយប្រទេស [[ស៊ែប៊ី]]ថាជាផ្នែកមួយរបស់គេ។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋអធិបតេយ្យដោយ[[ភាពទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិរបស់កូសូវ៉ូ|រដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១១២]] (រាប់បញ្ចូលទាំងរដ្ឋទាំងប៉ុន្មានដែលទើបនឹងដកការទទួលស្គាល់ចេញ)។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa-ks.net/?page=2,33|title=Countries that have recognised the Republic of Kosova|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Kosovo}}</ref> | [[ភាសាអាល់បានី]]៖ Kosova / Kosovë – Republika e Kosovës<br /><br />[[ភាសាស៊ែប៊ី]]៖ Косово – Република Косово, Kosovo – Republika Kosovo | [[ព្រីសទីណា]]<ref name="Capital"/><br /><br />[[ភាសាអាល់បានី|អាល់បានី]]៖ Prishtina, Prishtinë<br /><br />[[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]៖ Приштина, Priština | ១,៨៣៦,៥២៩<ref name="Population"/> | ១០,៨៨៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref name="Area"/> |- <!-- 02 ---> | [[File:Flag of Transnistria (state).svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិត្រង់នីស្ទ្រី|alt=Flag of Transnistria]] | [[File:Transnistria in Europe (zoomed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Transnistria in Moldova]] | '''[[ត្រង់នីស្រ្ទី]]'''<br /><br />សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវីព្រីដណេស្ត្រូវី | អះអាងថាជា[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃម៉ុលដាវី|ផ្នែក]]មួយរបស់ប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]។ ជារដ្ឋឯករាជ្យ<ref name=countersecession>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|last=Ker-Lindsay|first=James|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=...there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognised by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|pages=53}}.</ref> ដែលទទួលស្គាល់ដោយ[[ភាពទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិរបស់ត្រង់នីស្ទ្រី|រដ្ឋក្រៅ អសប ចំនួន ៣]]។ | [[ភាសារ៉ូម៉ានី]]៖ Nistreană – Republica Moldovenească Nistreană <small>(''{{Transl|ro|Nistreană – Republica Moldovenească Nistreană}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Приднестровье – Приднестровская Молдавская Республика <small>(''{{Transl|ru|Pridnestrov'ye – Pridnestrovskaya Moldavskaya Respublika}}'')</small><br /><br />[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]៖ Придністров'я – Придністровська Молдавська Республіка <small>(''{{Transl|uk|Prydnistrov'ya – Pridnistrovs'ka Moldavs'ka Respublika}}'')</small> | [[ទីរ៉ាស្ពុល]]<br /><br />[[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]]៖ Tiraspol<br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]៖ Тира́споль<br /><br />[[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]]៖ Тирасполь | ៥៣០,០០០<ref name="Transnistria">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3641826.stm#facts |title=Trans-Dniester profile |publisher=BBC News |date=20 January 2011 |accessdate=17 February 2011}}</ref> | ៣,៥០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1003890/Transdniestria |title=Transdniestria (separatist enclave, Moldova) |publisher=Britannica.com |accessdate=3 March 2011}}</ref> |- <!-- 03 ---> | [[File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិស៊ីបខាងជើង|alt=Flag of Northern Cyprus]] | [[File:Europe-Northern Cyprus.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Northern Cyprus in Europe]] | '''[[ស៊ីបខាងជើង]]'''{{Cref2|c}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋស៊ីបខាងជើងនៃតួកគី | អះអាងថាជា[[ភូមិភាគនៃស៊ីប|ផ្នែក]]មួយនៃ[[ស៊ីប|សាធារណរដ្ឋស៊ីប]]។ [[ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់ស៊ីបខាងជើង|ទទួលស្គាល់]]ដោយប្រទេសតួកគី។<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/148573/Cyprus|title= Cyprus |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> | [[ភាសាតួកគី]]៖ Kuzey Kıbrıs – Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti | [[នីកូស៊ីខាងជើង]]<br /><br />[[ភាសាតួកគី|តួកគី]]៖ Lefkoşa | ២៩៤,៩០៦<ref>{{cite web|url=http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=82777 |title=Turkish Cyprus announces population as 294,906 |publisher=World Bulletin |date=9 December 2011 |accessdate=9 January 2014}}</ref> | ៣,៣៥៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref name="Area"/> |- <!-- 04 ---> | [[File:Flag of Artsakh.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអាតសាក់|alt=Artsakh]] | [[File:Europe Location Republic of Artsakh.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Artsakh in Azerbaijan]] | '''[[សាធារណរដ្ឋអាតសាក់|អាតសាក់]]'''{{Cref2|b}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋអាតសាក់ | អះអាងថាជា[[បំណែកចែករដ្ឋបាលនៃអាស៊ែបៃសង់|ផ្នែក]]មួយនៃប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។ រដ្ឋឯករាជ្យ<ref name=countersecession/> ដែលទទួលស្គាល់ដោយ[[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់អាតសាក់|រដ្ឋក្រៅ អសប ចំនួន ៣]]។ | [[ភាសាអាមេនី]]៖ Արցախի Հանրապետություն <small>(''{{Transl|hy|Arts'akhi Hanrapetut'yun}}'')</small><ref>{{Cite web |url=http://www.nkrusa.org/country_profile/overview.shtml |title=Country Overview |publisher=nkrusa.org |accessdate=7 March 2011}}</ref> | [[ស្តេផាណាកឺត]]<br /><br />[[ភាសាអាមេនី|អាមេនី]]៖ Ստեփանակերտ <small>(''{{Transl|hy|Khankendi}}'')</small> | ១៤១,៤០០<ref name="Nagorno-Karabakh">{{cite web |url=http://president.nkr.am/en/nkr/statePower/ |title=Official website of the President of the Artsakh Republic |publisher=President.nkr.am |date=1 January 2010 |accessdate=17 February 2011 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107082525/http://president.nkr.am/en/nkr/statePower/%20 |url-status=dead }}</ref> | ៧,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/401669/Nagorno-Karabakh |title=Nagorno-Karabakh (region, Azerbaijan) |publisher=Britannica.com |accessdate=3 March 2011}}</ref> |- <!-- 05 ---> | [[File:Flag of Abkhazia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអាប់កាស៊ី|alt=Flag of Abkhazia]] | [[File:Europe-Abkhazia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Abkhazia in Europe]] | '''[[អាប់កាស៊ី]]'''{{Cref2|b}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី | អះអាងថាជា[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចចជី|សាធារណរដ្ឋស្វ័យភាព]]របស់ប្រទេស[[ចចជី]]។ បានទទួលស្គាល់ដោយ[[ភាពទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិរបស់អាប់កាស៊ី និងអូសេទីខាងត្បូង|រដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៥]]។<ref name=ABKSO>{{cite web|url=http://www.rferl.org/content/tuvalu-georgia-retracts-abkhazia-ossetia-recognition/25315720.html|title=Tuvalu Retracts Recognition of Abkhazia, South Ossetia|date=31 March 2014|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref> | [[ភាសាអាប់កាស៊ី]]៖ Аҧсны <small>(''{{Transl|ab|Apsny}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Абха́зия <small>(''{{Transl|ru|Abhazia}}'')</small> | [[សុខូមី]]<br /><br />[[ភាសាអាប់កាស៊ី|អាប់កាស៊ី]]៖ Аҟəа <small>(''{{Transl|ab|Akwa}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]៖ Сухум | ២៥០,០០០<ref name="Abkhazia">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3261059.stm |title=Regions and territories: Abkhazia |publisher=BBC News |date=8 February 2011 |accessdate=17 February 2011}}</ref> | ៨,៦៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1358/Abkhazia |title=Abkhazia (autonomous republic, Georgia) |publisher=Britannica.com |accessdate=3 March 2011}}</ref> |- <!-- 06 ---> | [[File:Flag of South Ossetia.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអូសេទីខាងត្បូង|alt=Flag of South Ossetia]] | [[File:Europe-South Ossetia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing South Ossetia in Europe]] | '''[[អូសេទីខាងត្បូង]]'''{{Cref2|b}}<br /><br />សាធារណរដ្ឋអូសេទីខាងត្បូង | អះអាងថាជា[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចចជី|ផ្នែក]]មួយនៃប្រទេស[[ចចជី]]។ បានទទួលស្គាល់ដោយ[[ភាពទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិរបស់អាប់កាស៊ីនិងអូសេទីខាងត្បូង|រដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៥]]។<ref name=ABKSO/> | [[ភាសាអូសេទី]]៖ Хуссар Ирыстон – Республикӕ Хуссар Ирыстон <small>(''{{Transl|os|Khussar Iryston – Respublikæ Khussar Iryston}}'')</small><br /><br />[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Южная Осетия – Республика Южная Осетия <small>(''{{Transl|ru|Yuzhnaya Osetiya – Respublika Yuzhnaya Osetiya}}'')</small> | [[ស្គីនវ៉ាលី]]<br /><br />[[ភាសាអូសេទី]]៖ Цхинвал ឬ Чъреба <small>(''{{Transl|os|Chreba}}'')</small> | ៧០,០០០<ref name="South Ossetia">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3797729.stm |title=Regions and territories: South Ossetia |publisher=BBC News |date=8 February 2011 |accessdate=17 February 2011}}</ref> | ៣៩០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref>{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/63/129.html |title=South Ossetia |publisher=Hartford-hwp.com |accessdate=9 March 2011}}</ref> |} ==ទឹកដីអនិស្សរភាព== ខាងក្រោមនេះគឺជាទឹកដីអនិស្សរភាពចំនួន ៦ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=CIA - The World Factbook - Field Listing :: Dependency status |publisher=Cia.gov |date=9 February 1920 |accessdate=17 February 2011 |archivedate=6 វិច្ឆិកា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181106014648/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |url-status=dead }}</ref> {| |- | style="background:lightcyan; border:1px solid #aaa; width:2em;" | * | = ជាផ្នែកនៃសហភាពអឺរ៉ុប, ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃគឺកំពុងតែមាន[[តំបន់រដ្ឋសមាជិកពិសេស និងសហភាពអឺរ៉ុប|កិច្ចការដែលត្រូវសម្រុះសម្រួល]] |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ<ref name="CIA_Names"/><ref name="Europa"/> ! ស្ថានភាព ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក ! ធានី<ref name="Capital"/> ! ចំនួនប្រជាជន<ref name="Population"/> ! ក្រឡាផ្ទៃ<ref name="Area"/> |- <!-- 01 ---><!--Not EU [http://www.cab.org.je/index.php?option=com_content&task=view&id=212&Itemid=53]--> | [[File:Flag of Jersey.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិជឺស៊ី|alt=Flag of Jersey]] | [[File:Europe-Jersey.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Jersey in Europe]] | '''[[ជឺស៊ី]]'''{{Cref2|i}}<br /><br />មណ្ឌលតំបន់ជឺស៊ី | [[រដ្ឋាភិបាលអនិស្សរភាព|រាជរដ្ឋាភិបាលអនិស្សរភាព]]នៃជឺស៊ី<ref name="Supreme Court decision"/><ref name="royal.gov.uk"/><ref name="gov.uk"/> | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Jersey – Bailiwick of Jersey<br /><br />[[ភាសាបារាំង]]៖ Jersey – Bailliage de Jersey<br /><br />[[ភាសាជឺស៊ី]]៖ ''Jèrri – Bailliage de Jèrri'' | [[សង់ហេលី]]<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Saint Helier<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Saint-Hélier<br /><br />[[ភាសាជឺស៊ី|ជឺស៊ី]]៖ ''Saint Hélyi'' | ៩៦,៥១៣ | ១១៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 02 ---><!--Not EU [http://www.gov.im/cso/externalrelations/eu.xml]--> | [[File:Flag of the Isle of Mann.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិកោះមែន|alt=Flag of the Isle of Man]] | [[File:Europe-Isle of Man.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Isle of Man in Europe]] | '''[[កោះមែន]]''' ឬ '''អែលអុហ្វមែន'''{{Cref2|i}} | [[រដ្ឋាភិបាលអនិស្សរភាព|រាជរដ្ឋាភិបាលអនិស្សរភាព]]នៃមែន<ref name="gov.uk"/><ref>{{Cite web |url=https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf |title=Supreme Court decision "The Channel Islands, like the Isle of Man (although it has a rather different history), are not part of the United Kingdom. Nor have they ever been British colonies, or British Overseas Territories as the few remaining colonies are now termed. They are Crown Dependencies, enjoying a unique relationship with the United Kingdom and the rest of the British Commonwealth through the Crown, in the person of the Sovereign." |access-date=16 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008031758/https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf |archive-date=8 October 2016 |url-status=dead |archivedate=8 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008031758/https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf }}</ref><ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/QueenandCrowndependencies.aspx Queen and Crown dependencies page of the official website of the British Monarchy]</ref> | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Isle of Man<br /><br />[[ភាសាមែនស៍]]៖ Mannin – Ellan Vannin | [[ឌូក្លាស, កោះមែន|ឌូក្លាស]]<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Douglas<br /><br />[[ភាសាមែនស៍|មែនស៍]]៖ Doolish | ៨៦,៨៦៦ | ៥៧២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 03 ---> | [[File:Flag of Gibraltar.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិហ្គីប្រាលតា|alt=Flag of Gibraltar]] | [[File:Gibraltar location in Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Gibraltar in Europe]] | '''[[ហ្គីប្រាលតា]]'''<ref>{{cite web|author1=Mark Oliver |author2=Sally Bolton |author3=Jon Dennis |author4=Matthew Tempest |url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/04/qanda.foreignpolicy |title=Gibraltar; Politics |work=The Guardian|date=4 August 2004 |accessdate=17 February 2011}}</ref> | [[ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់អង់គ្លេស]] | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Gibraltar | [[ហ្គីប្រាលតា]]<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Gibraltar | ២៩,១៨៥ | ៦.៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 04 ---><!--Not EU [http://www.gov.gg/ccm/general/press-releases/2002/may/guernseys-position-on-eu-tax-package-to-be-reported-by-hm-government-to-econfin-meeting-of-4-june-2002.en;jsessionid=EE07D4CE023D2AF478E5E8E561234CF6]--> | [[File:Flag of Guernsey.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិហ្គឺនស៊ី|alt=Flag of Guernsey]] | [[File:Europe-Guernsey.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Guernsey in relation to the United Kingdom]] | '''[[មណ្ឌលតំបន់ហ្គឺនស៊ី|ហ្គឺនស៊ី]]'''{{Cref2|i}}<br /><br />មណ្ឌលតំបន់ហ្គឺនស៊ី | [[រដ្ឋាភិបាលអនិស្សរភាព|រាជរដ្ឋាភិបាលអនិស្សរភាព]]នៃហ្គឺនស៊ី<ref name="Supreme Court decision">{{Cite web |url=https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf |title=Supreme Court decision |access-date=16 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008031758/https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf |archive-date=8 October 2016 |url-status=dead |archivedate=8 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008031758/https://www.supremecourt.uk/decided-cases/docs/UKSC_2013_0155_Judgment.pdf }}</ref><ref name="royal.gov.uk">[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx Queen and Crown dependencies page of the official website of the British Monarchy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921052748/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx |date=21 September 2012 }}</ref><ref name="gov.uk">[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/361537/crown-dependencies.pdf Ministry of Justice's fact sheet on the UK's relationship with the Crown Dependencies]</ref> | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Guernsey – Bailiwick of Guernsey<br /><br />[[ភាសាបារាំង]]៖ Guernesey – Bailliage de Guernesey<br /><br />[[ភាសាហ្គឺនស៊ី]]៖ ''Guernési – Bailliage de Guernési'' | [[ក្រុងផែសង់ភីតធឺ]]<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Saint Peter Port<br /><br />[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Saint Pierre Port<br /><br />[[ភាសាហ្គឺនស៊ី|ហ្គឺនស៊ី]]៖ ''Saint Pierre Port'' | ៦៥,៨៤៩ | ៧៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 05 ---> | [[File:Flag of the Faroe Islands.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិនៃកោះហ្វារ៉ូ|alt=Flag of the Faroe Islands]] | [[File:Europe-Faroe Islands.svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Faroe Islands in Europe]] | '''[[កោះហ្វារ៉ូ]]''' ឬ '''កោះហ្វារ៉ូស៍''' | [[ប្រទេស (អសង្ស័យកម្ម)|"ប្រទេស"សមាជិក]]ក្រោម[[ដាណឺម៉ាក|ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]] | [[ភាសាហ្វារ៉ូ]]៖ Føroyar<br /><br />[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]៖ Færøerne | [[ទ័រសន]]<br /><br />[[ភាសាហ្វារ៉ូ|ហ្វារ៉ូ]]៖ Tórshavn<br /><br />[[ភាសាដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]]៖ Thorshavn | ៤៩,៩៤៧ | ១,៣៩៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 06 ---> | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិនៃសហរាជាណាចក្រ|alt=Flag of the United Kingdom, as used in Akrotiri and Dhekelia]] | [[File:Akrotiri and Dhekelia in United Kingdom.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Akrotiri and Dhekelia in Europe]] | '''[[អាក្រូទីរីនិងដេកេលី]]'''{{Cref2|c}}<br /><br />តំបន់មូលដ្ឋានអធិបតេយ្យនៃអាក្រូទីរីនិងដេកេលី | [[ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់អង់គ្លេស]] | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Akrotiri and Dhekelia – Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia | [[បន្ទាយអេពីស្កូពី]]<br /><br />[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Episkopi Cantonment | ១៥,៧០០ | ២៥៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |} ==តំបន់ពិសេសនៅក្នុងរដ្ឋអធិបតេយ្យ== កន្លែងខាងក្រោមត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកដ៏សំខាន់នៃរដ្ឋគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេប៉ុន្តែមានរបៀបគ្រប់គ្រងនយោបាយដែលត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិ។ {| |- | style="background:lightcyan; border:1px solid #aaa; width:2em;" | * | =  ជាផ្នែកនៃសហភាពអឺរ៉ុប, ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃគឺកំពុងតែមាន[[តំបន់សមាជិកពិសេស និងសហភាពអឺរ៉ុប|កិច្ចការដែលត្រូវសម្រុះសម្រួល]] |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ ! ស្ថានភាព ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក ! ធានី ! ចំនួនប្រជាជន ! ក្រឡាផ្ទៃ |- <!-- 01 ---> | [[File:Flag of Norway.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិន័រវែស|alt=Flag of Norway, as used in Svalbard]] | [[File:Norway-Svalbard.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Svalbard in Europe]] | '''[[ស្វាលបាត]]'''<ref name="CIA_Names"/> | តំបន់ពិសេសរបស់ប្រទេស[[ន័រវែស]] កំណត់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាស្វាលបាត]]<ref>{{cite web|url=http://www.sysselmannen.no/hovedEnkel.aspx?m=45301 |title=The Svalbard Treaty |publisher=Governor of Svalbard |date=9 April 2008 |accessdate=3 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65uD75yZV?url=http://www.sysselmannen.no/hovedEnkel.aspx?m=45301 |archivedate=4 March 2012 }}</ref> | [[ភាសាន័រវែស]]៖ Svalbard | [[ឡងយាប៊ៀន]]<ref name="Europa"/><ref name="Capital"/><br /><br />[[ភាសាន័រវែស|ន័រវែស]]៖ Longyearbyen | ២,០១៩<ref name="Population"/> | ៦២,០៤៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- <!-- 02 ---> | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិនៃសហរាជាណាចក្រ|alt=Flag of the United Kingdom]] | [[File:Northern Ireland in the UK and Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Northern Ireland in the United Kingdom and Europe]] | '''[[អៀរឡង់ខាងជើង]]'''* | ផ្នែកនៃ[[សហរាជាណាចក្រ|រាជាណាចក្ររួម]], រដ្ឋាភិបាលស្វ័យភាពដែលកំណត់ដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងហ្គូតហ្វ្រាយដេ]] (Good Friday Agreement)<ref>{{cite web|title=Good Friday Agreement|url=http://www.britannica.com/topic/Good-Friday-Agreement|website=Encyclopædia Britannica|accessdate=7 July 2015}}</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Northern Ireland<br /><br />[[ភាសាអៀរឡង់]]៖ Tuaisceart Éireann<br /><br />[[ភាសាស្កុត]]៖ Norlin Airlann | [[បេលហ្វាស្ត]]<ref name="ONS Countries">{{cite web|title=The Countries of the UK|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|website=Office for National Statistics|publisher=Office for National Statistics (United Kingdom)|accessdate=7 July 2015|ref=ONS Countries|archivedate=11 ឧសភា 2015|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20150511003245/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|url-status=dead}}</ref> | ១,៨១០,៨៦៣<ref name="Northern Ireland Statistics & Research Agency 2012">{{cite web|title=Census 2011 Key Statistics for Northern Ireland |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |accessdate=14 January 2013 |author=Northern Ireland Statistics & Research Agency |date=December 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |archivedate=24 December 2012 }}</ref> | ១៤,១៣០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref name="ONS Countries" /> |- style="background:lightcyan;" <!-- 03 ---> | [[File:Flag of Åland.svg|border|centre|100px|link=ទង់ជាតិអ័រឡែន|alt=Flag of Åland]] | [[File:Location of Åland within Finland and Europe.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Åland in Europe]] | '''[[កោះអ័រឡែន|អ័រឡែន]]''' ឬ '''អ័រឡង់'''*<ref>{{Cite book | last = European Commission for Democracy through Law | authorlink = Venice Commission | title = Local self-government, territorial integrity, and protection of minorities: proceedings of the UniDem Seminar organised in Lausanne on 25–27 April 1996, in co-operation with the Swiss Institute of Comparative Law | publisher = Council of Europe | year = 1996 | location = Strasbourg | pages = 32–35 | url = https://books.google.com/books?id=TF5JDsGeJuUC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false | isbn = 92-871-3173-2}}</ref><br /><br />កោះអ័រឡែន<ref name="Europa"/> | តំបន់រដ្ឋបាលស្វ័យភាពរបស់ប្រទេស[[ហ្វាំងឡង់]] កើតឡើងដោយសារតែ[[វិបត្តិអ័រឡង់]]<ref>{{cite web |url=http://www.visitaland.com/en/facts/facts/independence |title=Independence |publisher=Visitaland.com |accessdate=3 March 2011 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107082447/http://www.visitaland.com/en/good-to-know/history/ |url-status=dead }}</ref> | [[ភាសាស៊ុយអែត]]៖ Åland – Landskapet Åland | [[ម៉ារីហាម]]<ref name="Europa"/><br /><br />[[ភាសាស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]]៖ Mariehamn | ២៧,៥០០<ref name="Åland Islands">{{cite web |url=http://www.visitaland.com/en/facts |title=Åland Official Tourist Gateway - Facts |publisher=Visitaland.com |accessdate=17 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110210150745/http://www.visitaland.com/en/facts |archivedate=10 February 2011 }}</ref> | ៦,៧៨៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ<ref name="Åland Islands"/> |} ==កំណត់ចំណាំ== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឈ្មោះ​ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស​នៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អឺរ៉ុប]] [[he:אירופה#מדינות באירופה]] kbvha34v5xn93bxu2giue7qdimwbm0e 0 9747 334968 308227 2026-05-07T09:49:04Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា]] 334968 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា]] ==ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល== ===ភស្តុតាងនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លពីបុរាណកាល=== ទំនៀមស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជរដ្ឋ ទើបនឹងមានក្នុងសម័យនេះឬមានមកពីបុរាណកាល? តាមសេចក្ដីយល់របស់ខ្មែរដោយច្រើនថា មានមកអំពីបុរាណកាល ពិតមែនតែថារឿងស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លក្នុង[[សម័យនគរភ្នំ]](ហ្វូណន) និងក្នុង[[សម័យនគរធំ]] (យសោធរបុរៈ) ឯណោះមិនឃើញមានប្រាកដក្នុងព្រះរាជពង្សាវតារ ឬក្នុងសេចក្ដីកត់ហេតុឯណានីមួយៗ ទោះបីដូច្នោះក៏ត្រូវតែយល់ថា ទំនៀមស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លនោះ ធ្លាប់មានមកហើយជាប្រាកដ ដោយមានភស្តុតាងប្រាកដនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងច្បាប់ខ្មែរបុរាណជាគ្រឿងសំអាងខ្លះ ដូច្នេះគឺ ប្រាកដតាមប្រវត្តិសាស្ត្រថា ពួកជនដែលស្ថាបនាប្រទេសកម្ពុជាក្នុងជាន់ដើមនោះ គឺពពួកមនុស្សដែលចុះមកពីប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូងដូចយ៉ាង[[ព្រះបាទកោណ្ឌញ្ញរាជ]] (ដែលចិនហៅថាហ៊ុនទៀន) ជាបឋមក្សត្ររបស់ខ្មែរ និង[[ព្រះបាទកោណ្ឌញ្ញជ័យវរ្ម័ន]] ដែលជាក្សត្រល្បីនាមក្នុង[[សម័យនគរភ្នំ]] កាលដែលចុះមកស្ថាបនាឥស្សរភាពក្នុងប្រទេសនេះ មិនមែនមកតែខ្លួនទទេទេ បានទាំងនាំយកអារ្យធម៌គឺលទ្ធិទំនៀម សាសនា និងវិជ្ជាផ្សេងៗមកប្រព្រឹត្ត ប្រតិបត្តិផ្សាយក្នុងប្រទេសនេះផង ទាល់តែប្រាកដកិត្តិយសថា ខ្មែរជាឥណ្ឌាតូចនៅក្នុងដែនសុវណ្ណភូមិនេះ។ នេះប្រសិនបើគេព្យាយាមរួបរួមរឿងលទ្ធិទំនៀមក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាមក ប្រៀបធៀបនឹងលទ្ធិទំនៀមរបស់ខ្មែរគង់តែឃើញត្រូវគ្នាជាច្រើន អន្លើ។ មានរូបមួលឈ្មោះ[[ពលទេព]] ឬហៅថាពលរាម ជារូបលីនង្គ័ល គេសាងឡើងសម្រាប់បូជាក្នុងពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល រូបគេនេះសម្គាល់ឃើញថាសាងឡើងតាំងពី[[សម័យនគរធំ]] ឬសាងមុននោះទៅទៀតក៏សឹងថាបាន ហើយក្នុងសម័យនោះគង់សាងឡើងជាច្រើន សព្វថ្ងៃនេះគេឃើញរូបមួយនៅមាន[[ហោព្រះបញ្ចក្សេត្រ]]ក្នុងព្រះបរមរាជវាំងជារូបសមិទ្ធិលីនង្គ័ល ឬចបកាប់មើលមិនច្បាស់ រូបមួយទៀតធ្វើដោយថ្មភក់ជារូបលីនង្គ័ល មាននៅសារមន្ទីរភ្នំពេញ ដោយហេតុមានរូបនេះជាស្នាដៃរបស់ខ្មែរសាង មាននៅក្នុងមណ្ឌលស្រុកខ្មែរតាំងពីបុរាណកាល ដូច្នេះទើបនាំឲ្យយល់ថា ទំនៀមច្រត់ព្រះនង្គ័លគង់មានមកពីបុរាណយ៉ាងតិចណាស់ក៏ត្រឹមសម័យ ក្រុងនគរធំ។ ==ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លសង្ខេប== នៅថ្ងៃទី១រោច ២រោច និង៣រោចខែពិសាខ ចាត់ឲ្យព្រាហ្មណ៍៥នាក់ធ្វើហោមពិធីបូជាទេវតា៥អន្លើនៅទីព្រះស្រែ។ ថ្ងៃទី៤រោចខែពិសាខចាប់ហែមន្ត្រីអ្នកច្រត់ព្រះនង្គ័លតំណាង ព្រះអង្គនិងភរិយាចេញពីព្រះបរមរាជវាំងទៅកាន់ទីព្រះស្រែ។ [[គោឧសភរាជ]] ៣នឹម ទឹមច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រៀមចាំនៅមុខរោងពិធី ពេលព្រឹកម៉ោង៧កន្លះចាប់ផ្ដើមច្រត់ព្រះនង្គ័លពីទិសនិរតីវិល ស្ដាំ រៀងគ្រប់បីជុំឈប់ ដោះព្រះគោឲ្យបរិភោគអាហារ៧យ៉ាង។ មុនថ្ងៃទី១រោច ខែពិសាខ ក្រុមមេការត្រូវរៀបចំធ្វើរោងមណ្ឌលពិធីនៅព្រះស្រែ៥អន្លើ គឺនៅត្រង់ទិសបូព៌មួយ ទិសអាគ្នេយ៍មួយ ទិសនិរតីមួយ ទិសពាយ័ព្យមួយ និងទិសឦសានមួយ។ ខ្នាតរោងនីមួយៗទំហំទទឹង២ហត្ថកន្លះ បណ្ដោយ៤ហត្ថ ក្រាលរនាប ជញ្ជាំងស្លឹកភ្ជល់ ដំបូលប្រក់ស្លឹកដូចគ្នាទាំង៥អន្លើ។ *រោងទិសបូព៌ ជាមុខងារសេនាបតីទី១រៀបធ្វើ *រោងទិសអាគ្នេយ៍ ជាមុខងារសេនាបតីទី២រៀបធ្វើ *រោងទិសនិរតី ជាមុខងារសេនាបតីទី៣រៀបធ្វើ *រោងទិសពាយ័ព្យ ជាមុខងារសេនាបតីទី៤រៀបធ្វើ ក្រៅពីនោះមានការសង់ព្រះពន្លាមួយខ្នង ជាទីសម្រាប់គង់ទតការច្រត់ព្រះនង្គ័ល។ ខ្នាតព្រះពន្លាទទឹង១៤ហត្ថ បណ្ដោយ៤៦ហត្ថ បាសសំពត់យ៉ាងប៉ារ៉ាំ បាំងវាំងនន និងតាំងព្រះទីនាំងកៅអីសម្រាប់ព្រះករុណាគង់ និងកៅអីសម្រាប់មន្ត្រីរាជការ និងប្រដាប់ដោយទង់តាមសមគួរ។ ==ការរៀបចំព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល== ===ការរៀបចំមុនថ្ងៃច្រត់ព្រះនង្គ័ល=== ====សែនក្រុងព្រះពលី==== ការបូជាដល់ស្ដេចនៃពួកទេត្យឈ្មោះពលីហៅថា [[សែនក្រុងពលី]] ឬពលិការក្រុងពលី។ នៅថ្ងៃ១រោចវេលារសៀលរវាងខាងដើមយាម៦ '''គឺម៉ោង៥''' មុនពេលធ្វើហោមពិធី ព្រហ្មណ៍អម្បាលនោះប្រជុំគ្នារៀប[[សែនក្រុងពលី]] និង'''ព្រះភូមិនាងគង្ហីង ព្រះធរណី''' ដែលគេនិយមហៅថា ម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដីនៅត្រង់រវាងកណ្ដាលព្រះស្រែដើម្បីសុំទឹកដី ធ្វើការ។ ឯរណ្ដាប់សែនក្រុងពលី មានកំណត់ចំនួនដូច្នោះគឺ ជម៤ អង្ករមួយសៀន ឬមួយផ្ដិល សណ្ដែក ល្ង១កន្ទោង ទៀនធំ១ ប្រាក់១បាត (សម័យនោះប្រើប្រាក់មួយរៀល) សំពត់ស្លៀកពាក់១សម្រាប់គឺសំពត់ស្លៀក១ អាវ១ ក្រមា១ ទឹកអប់១គូ ស្លាបារី១គូ (ពីរជើងពាន) ចម្អាប១ថាស បង្អែម១ថាស ទឹក១ផ្ដិល កន្ទេល១ ខ្នើយ១ និងមានពែមួយរួត១ (គេហៅថាពែក្រុងពលី) ទំហំ១ហត្ថ៥ធ្នាប់បួនជ្រុងស្មើ ហើយមានពែមូលមួយតូចដាក់ត្រង់កណ្ដាល ពែធំនេះជាសម្រាប់ក្រុងពលីពែច្រមុះជ្រូក៤ ដាក់ត្រង់ជ្រុងទាំង៤ នៃពែធំជាសម្រាប់ព្រះភូមិ និងនាងគង្ហីងព្រះធរណី។ វេលាសែនគេយកកន្ទេលដែលពោលខាងលើនេះមកក្រាល យកខ្នើយដាក់នៅក្បាលរមូរកន្ទេល ហើយយកគ្រឿងសំណែនទាំងអស់នេះរៀបចំដាក់លើកន្ទេល មានក្លស់មួយបាំងពីលើនៅខាងត្បូងទីសែននោះមានជីករណ្ដៅ៤ជ្រុង ជម្រៅ១ចំអាមទំហំល្មមចុះពែដែលពោលមក។ ខណៈនោះពួកព្រាហ្មណ៍ជួបជុំរៀបសែន ព្រាហ្មណ៍ជាអធិបតីយកទៀន៤អុជបិទនៅជ្រុងពែទាំង៤ តាំងនមោ៣បទ ហើយសូត្របូជាថា '''បទុមុត្តរោ ច បុញ្វាយំ អត្តនិយេ ច រេវតោ ទក្ខិណេ កស្សបោ ពុទ្ធោ'''។ សូត្រចប់ហើយចាប់គ្រឿងសំណែនគ្រប់មុខដាក់នៅក្នុងពែ ហើយលើកពែដាក់ទៅក្នុងរណ្ដៅជាការសម្រេចកិច្ច (បើខ្នើតដាក់ពែផ្ងារក្នុងរណ្ដៅ បើខាងរនោចគេដាក់ពែផ្កាប់ក្នុងរណ្ដៅ)។ ====ត្រណមរបស់ព្រាហ្មណ៍==== ពួកព្រាហ្មណ៍តាមធម្មតាតែងកាន់ត្រណមវៀរចាកបរិភោគសាច់សត្វជំពូក ខ្លះរហូតអស់ជីវិតដូចមានកំណត់ក្នុងសាស្ត្រា[[ច្បាប់ព្រះកេតុមាលា]]គឺ សាច់គោ រមាំង ឈ្លូស ប្រើស ក្របីឃ្លៀច ជ្រូកស្រុក ក្រពើ ទន្សង មាន់ស្រុក ពស់ កង្កែប ក្ដាម អន្ទង់ ត្រីទីពោ ត្រីក្រាយ ត្រីសណ្ដាយ ត្រីផ្ទក់ លៀស ខ្ចៅ គ្រំ។ តែព្រហ្មណ៍ស្រុកខ្មែរក្នុងសម័យនេះឃើញដូចជាមិនសូវកាន់តឹងតាម វិន័យនេះប៉ុន្មានទេ។ ក្នុងឱកាសចូលហោមពិធីត្រូវកាន់តែត្រណមតឹងធម្មតា គឺកាន់[[សីលវៀរមេថុនធម្ម]] រៀរបរិភោគសាច់សព្វគ្រប់ជំពូក កំណត់ឲ្យបរិភោគបាយលាយនឹងល្ងលីង សណ្ដែកលីង អំបិលលីង សម្លសាបដែលស្លដោយត្រឡាច ល្ពៅជាបន្លែដាក់ខ្ទិះដូងនិងស្ករបន្តិចផង សម្ដេចឥសីភទ្ធាធិបតី (ម៉ាំង) ថា បើស្លឲ្យត្រូវមែនទែនត្រូវលាយមីសួ និងពពុះសណ្ដែកផង។ លុះចេញពីពិធីហើយទើបបរិភោគអាហារធម្មតាបាន។ ====គ្រឿងស៊ីព្រត(ស៊ីបួស)របស់ព្រហ្មណ៍==== ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកធ្វើហោមពិធីត្រូវបានទទួលគ្រឿងស៊ីព្រត(ស៊ីបួស)តាមលទ្ធិព្រាហ្មណ៍គឺដូងទុំ១៥ផ្លែ សណ្ដែកបាយ១០នាឡិ ល្ង១០នាឡិ ស្ករស១០នាទ្បិ តែ៥កញ្ចប់ ហើយនិងជើងក្រាន (ដីដុត) ៥ទៀត។ របស់អម្បាលនេះព្រាហ្មណ៍តែងបើកអំពីឃ្លាំង ហើយបែងជា៥ភាគស្មើគ្នា ចែកទៅតាមរោងមណ្ឌលទាំង៥ សម្រាប់ធ្វើបរិភោគដូចមានពោលមកខាងលើ។ ====រណ្ដាប់ពលិការទេវរូបក្នុងរោងពិធី==== ក្រោយពេលសែនក្រុងពលីរួចហើយ វេលាព្រលប់ដល់ពេលត្រូវពលិការបូជាទេវរូបក្នុងរោងពិធី ព្រាហ្មណ៍បុរោហិតនិមន្តព្រះបញ្ចក្សេត្រ(ទេវរូបផ្សេងៗ)ទៅតាំងនៅក្នុងរោងពិធីទាំង៥ន្លើ ហើយនឹងធ្វើកិច្ចបូជាតាមទំនៀមដូចមានក្នុងព្រះរាជកំណត់(កម្មវិធី)ដូច្នេះ។ *រោងទិសបូព៌ត្រូវព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជគ្រូនិមន្តព្រះកច្ចាយនៈទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។ *រោងទិសអាគ្នេយ៍ត្រូវព្រះព្រហ្មាធិរាជនិមន្តព្រះនារាយណ៍ទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។ *រោងទិសនិរតីត្រូវព្រះជយាធិបតីនិមន្តព្រះចន្ទទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។ *រោងទិសពាយ័ព្យត្រូវព្រះមិន្ធរ(មហេធរ) និមន្តព្រះឥសូរទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។ *រោងទិសឦសានត្រូវព្រះធម្មរាជនិមន្ត[[ព្រះភក្ខណេស]](ពិឃណេស)ទៅតាំងនិងធ្វើហោមពិធី។ ====រណ្ដាប់តង្វាយទេវរូបក្នុងរោងពិធី==== រណ្ដាប់សម័យបុរាណចម្លងតាមក្បួនព្រះរាជពិធីទ្វារទសមាសមួយ ច្បាប់ ដែលគេស្មានថារៀបរៀងឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេច[[ព្រះជ័យចេស្ដា]]ដូច្នេះ៖ *ចៅហ្វាយឃ្លាំងមណីរ័តន៍ ត្រូវដាក់ប្រាក់តង្វាយទេវតា៥តម្លឹងគ្រប់រោងមណ្ឌលទាំង៥ និងយកកន្ទេល២ ថ្លាង២ ក្អម២ ទៅរៀបដាក់គ្រប់រោងមណ្ឌល។ *ចៅហ្វាយឃ្លាំងកោសេយ្យភស្ដុត្រូវដាក់សំពត់សក្រាលអាសនៈអាវ២ សំពស់វ័ន្ធពុង១ សំពត់អាវថ្វាយទេវតា៨ ឆ្វេង៤ ស្ដាំ៤ កន្ទេល២ ស្លាធម៌៨ ស្លាត្រួយ១០ ជម២ ដូងឡៅ១ ល្ងសណ្ដែកកន្ទោង១ ឲ្យរៀបដាក់ដូចគ្នាដូច្នេះគ្រប់មណ្ឌល។ *ចៅហ្វាយឃ្លាំងភោជន៍សាលីឲ្យដាក់ផ្លែឈើតោក៨ មានអង្ករទ្រាបក្រោមបាយបញ្ជតាបសម្រាប់១ បាយយិជ ៦០ ពានលាជ១ ម្សៅកន្ទោង១ របស់អម្បាលនេះឲ្យរៀបតាំងដូចគ្នាគ្រប់រោងមណ្ឌលទាំង៥ តាំងគ្រប់៣ថ្ងៃ។ របៀបសម័យបច្ចុប្បន្ន តាមបែបដែលបានសួរ និងកត់អំពី[[សម្ដេចឥសីភទ្វាធិបតី]](ម៉ាំង) មានចំនួនដូច្នេះ៖ *[[ប្រាក់ព្រះពិស្ណុការ]]៣រៀល សំពត់ស២០ត្បូង (ក្នុង១ត្បូង១០ហត្ថ) [[ទៀនក្រមួនឃ្មុំ]] (ក្រមួនទម្ងន់៣គីឡូក្រាមលញ់ជាទៀន) ៣០០ដើម ដូងឡៅ១៥ផ្លែឈើ (មាន[[នំអន្សម]]លាយផង) ១២០តោក ម្សៅ១៥[[កន្ទោង]] បាយព្រះ៧៥កញ្ចប់ ធូប៥ខ្សុក ថ្លាង១០ ក្អម១០កន្ទេល ទឹកខ្មៅ៥កន្ទេលចចូត៥។ របស់អម្បាលនេះបែងចែកជា៥ភាគ ចែកទៅតាមរោងមណ្ឌលទាំង៥ សម្រាប់បូជាទេវតា (របស់តង្វាយទេវតាទាំងប៉ុន្មាន របស់ណាដែលនៅប្រើការបានវេលាលើកលែងធ្វើ ត្រូវបានព្រាហ្មណ៍អ្នកធ្វើពិធីទាំងអស់) កាលរៀបពលិការថ្វាយទេវតារួចដូច្នេះហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកធ្វើពិធីដែលក្នុងរោងមណ្ឌលទាំង៥អន្លើ ក៏ផ្ដើមសូត្រមន្តបូជាទេវតា។ ====ឈ្មោះមន្តសម្រាប់សូត្រក្នុងរោងពិធី==== ដំបូងគ្រប់រោងពិធីឲ្យសូត្រមន្តឈ្មោះ[[ព្រះស្រីរតនត្រ័យ]]១ [[ព្រះភូមិ]]១ [[ព្រះពិស្ណុការ]]១ ស្រេចហើយក្នុងរោងពិធីនីមួយៗត្រូវសូត្រផ្សេងគ្នាដូចតទៅគឺ៖ *រោងពិធីទិសបូព៌សូត្រ[[មន្តកំពូលត្រៃវេទ]] *រោងពិធីទិសអាគ្នេយ៍សូត្រ[[មន្តព្រះព្រហ្ម]] *រោងពិធីទិសនិរតីសូត្រ[[មន្តអធិកាល]] *រោងពិធីទិសពាយ័ព្យ សូត្រ[[មន្តកម្រាបមារ មហារនាំង]] រោងពិធីទិសឦសាន សូត្រ[[មន្តរតនជង្គុលី]] *រួចសូត្រធម៌ចម្រើន (ឫទ្ធិតេជោ)១០៨ចប់។ អស់វេលាក៏សមគួរហើយ ដល់យប់ជ្រៅស្ងាត់ ទើបផ្ដើមធ្វើហោមពិធីក្នុងមួយយប់ម្ដងរៀងរាល់យប់។ តែសូមជ្រាបថា ហោមពិធីនោះពួកព្រាហ្មណ៍ក្នុងកម្ពុជរដ្ឋបានលើកលែងធ្វើមកយូរ ឆ្នាំហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមានជីវិតនៅសព្វថ្ងៃនេះ គ្មានអ្នកណាមកធ្លាប់ធ្វើហោមពិធីនេះទេ ក្នុងសម័យនេះគេធ្វើសង្ខេបត្រឹមតែពលីការទេវរូប និងសូត្រមន្តប៉ុណ្ណោះជាការស្រេច ឯហោមពិធីសូម្បីមានចេញឈ្មោះនៅក្នុងព្រះរាជកំណត់ (កម្មវិធី) ដូចពោលមកខាងលើក៏ពិត តែឥតមានធ្វើដល់ទេ គឺគេសំដៅយកពិធីសូត្រមន្តនោះឯងជាហោមពិធី។ អ្នកមិនដឹងអាចសន្និដ្ឋានថា របៀបនេះហើយជាហោមពិធី តែសេចក្ដីពិតហោមពិធីនៅមានផ្សេងចេញទៅទៀត។ ====ព្រះគោ ឬគោឧសភរាជ==== ក្នុងវេលាមុនច្រត់ព្រះនង្គ័ល៣ថ្ងៃ គឺក្នុងពេលដែលព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធី៣ថ្ងៃ ព្រះគោទាំងគូ និងព្រះនង្គ័លនោះតាមទំនៀមពីដើម គេយកទៅតាំងក្នុងរោងមួយដែលទើបសង់ថ្មី នៅក្នុងទីព្រះស្រែនោះ ដោយមានភ្នាក់ងារក្រុមព្រះស្រែមើលថែរក្សា ដាក់ស្មៅ ដាក់ទឹកឲ្យព្រះគោស៊ី ផឹក ឆ្អែតឆ្អន់រាល់ថ្ងៃ ក្នុងរវាង៣ថ្ងៃនោះ ហាមមិនឲ្យយកចេញទៅក្រៅទីព្រះស្រែ [[សម្ដេចឥសីភទ្ទាធិបតីម៉ាំង]]ថា ព្រះគោ និងព្រះនង្គ័លនេះធ្លាប់មានជារបស់ព្រះរាជទ្រព្យមកតាំងពី បុរាណ ទើបមកលើកលែងក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ដោយលុបមិនឲ្យមានក្រុមក្សត្រ និងមិនឲ្យមានគោព្រះរាជទ្រព្យឡើយ ដល់ពេលធ្វើព្រះរាជពិធី គេយកតែនង្គ័លទៅតាំងនៅរោងទិសនិរតី រហូតដល់សព្វឆ្នាំនេះការតាំងដូច្នោះដើម្បីឲ្យព្រះគោ និងព្រះនង្គ័លចូលក្នុងពិធីរបស់ព្រាហ្មណ៍ផង។ ===ការរៀបចំនៅថ្ងៃច្រត់ព្រះនង្គ័ល=== ====អ្នកតំណាងព្រះអង្គក្នុងការច្រត់ព្រះនង្គ័ល==== កាលព្រាហ្មណ៍ធ្វើហោមពិធីគ្រប់បីថ្ងៃហើយ ក្នុងថ្ងៃទី៤ ពេលព្រឹកព្រះរាជាព្រះអង្គឯង ឬទ្រង់ចាត់ឲ្យអ្នកតំណាងចេញទៅច្រត់ព្រះនង្គ័ល តែមកសម័យនេះឃើញទ្រង់ចាត់ឲ្យមានតំណាងព្រះអង្គរាល់ៗឆ្នាំ។ ====ការតែងខ្លួនអ្នកតំណាងព្រះអង្គ==== របៀបតែងខ្លួនបែបបុរាណមានរបៀបដូចម្ដេចខ្លះ មិនដែលប្រទះតម្រារាយការណ៍ទុកសព្វគ្រប់ទេ តែបើពោលចំពោះប្រការដែលសំខាន់ៗតាមមតិរបស់អ្នករៀបរៀងថា អ្នកតំណាងព្រះអង្គនោះតែងខ្លួនពេញយស សមស័ក្ដិជាអ្នកតំណាងព្រះអង្គ គឺតែងបែបព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងការតែងខ្លួននេះ ជាងារគ្រូស្រីល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យ រៀបចំតែងឲ្យគ្រឿងតែងខ្លួន និងគ្រឿងដែលពួកបរិពារប្រុស ស្រី កាន់ហែទាំងប៉ុន្មានជារបស់ព្រះរាជទ្រព្យ។ អ្នកតំណាងព្រះអង្គ(ស្ដេចមេឃ) តែងខ្លួនក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម]]តាមបែបចាស់ទុំតំណាលមកគឺ៖ *ស្លៀក[[សំពត់សារបាប់]]ពណ៌លឿងទុំសំឡុយ *ពាក់[[អាវសាបាប់]]លឿងទុំ មកក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្តិមុនីវង្ស]] និងក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះសីហនុវរ្ម័ន]] មានពាក់ស្រោមជើងពណ៌ខ្មៅផង។ ឯចំណែកជំទាវ(មេហួ) ក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះករុណាព្រះបាទនរោត្តម]] តាមចាស់ទុំទាំងឡាយតំណាលមកថា តែងខ្លួនដូច្នេះ ៖ *ពាក់[[សំពត់សារបាប់]] សំឡុយ *ពាក់[[អាវប្រែបំពង់វែង]] ពណ៌លឿងទុំ *ពានាក្រមាព្រែ ពណ៌លឿងបៃតង *ប្រដាប់គ្រឿងពេជ្រ គឺពាក់[[ទំហ៊ូ]] ពាក់ខ្សែមាសឆៀងខ្លួន ពាក់ជញ្ចៀនក្បាលទទេឥតមានពាក់អ្វី។ មកក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្តិ]] តាមដែលប្រាកដ ក្នុងកំណត់ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លក្នុងឆ្នាំម្សាញ់សប្តស័ក ពុទ្ធសករាជ២៤៤៨ គ្រិះសករាជ១៩០៥ថា ៖ *ស្លៀកពាក់[[ហូល]]មានជរ *ពានា[[ផាហ៊ុម]] ខាងក្នុង ស្បៃ[[សារបាប់]]ខាងក្រៅ។ មកដល់ក្នុងកាលបច្ចុប្បន្ន គេឃើញព្រះមេហួតែងខ្លួនប្រហែលកូនល្ខោនគឺ ៖ *ស្លៀកពាក់[[សារបាប់]]សំឡុយ *ពាក់អាវទ្រនាប់ពណ៌លឿងរឹតខ្លួន *ពាក់ស្បៃឆៀងដូចកូនល្ខោន *និងប្រដាប់មាសពេជ្រដូចពោលហើយ។ ឯមហាតលិកទាំងបួនរបស់ស្ដេចមេឃ តែងខ្លួនរបៀបបច្ចុប្បន្ន ស្លៀកសំពត់ពណ៌ចងក្បិន ពាក់អាវផ្កាមាសនង ពាក់មួកប្រពាត់ដូចៗគ្នា នាងសាវឡិករបស់ជំទាវ ស្លៀកសំពត់ពណ៌ គឺពីរនាក់ពណ៌ម្យ៉ាង និងពីរនាក់ទៀតពណ៌ម្យ៉ាង ពាក់អាវទ្រនាប់រឹតខ្លួន ពានាក្រមាពណ៌ពីរនាក់ ពណ៌ម្យ៉ាង និងពីរនាក់ទៀត ពណ៌ម្យ៉ាង ក្បាលឥតមានពាក់អ្វីទេ។ របៀបតែងខ្លួនអ្នកតំណាងព្រះអង្គ នូវបរិពារ និងចំនួនមនុស្ស បើប្រមើលមើលតាំងពីបុរាណកាលរៀងមកសម័យនេះ គេស្មានថាគង់មិនឈរបែបតែមួយទេ រមែងមានការកែប្រែរេទៅតាមសម័យខ្លះជាធម្មតា តែគង់មិនឆ្ងាយប៉ុន្មានអ្វីពីរបៀបដើម។ ====ការច្រត់ព្រះនង្គ័ល==== ការជួបជុំសព្វគ្រប់ដូច្នេះ ហើយលំដាប់នោះក្បួនហែក៏ហែទៅដល់ទីព្រះស្រែក្នុងពេលបន្ទាប់ៗ គ្នានេះកាលទៅដល់ស្ដេចមេឃ និងព្រះមេហួចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះទេវរូបនៅរោងពិធីទិសនិរតី(ជា ទីតាំង[[ព្រះចន្ទទេវរូប]]) [[បាគូ]]ផ្លុំស័ង្ខ៣បទ រួចចេញច្រត់ព្រះនង្គ័លភ្នាក់ងារអ្នកកាន់នង្គ័លស្ដេចមេឃក៏ប្រគល់ឲ្យស្ដេចមេឃ ហើយចេញទៅដើរនាំមុខនង្គ័ល១ច្រត់មុខយោង នង្គ័ល១ទៀតច្រត់តាមក្រោយព្រះនង្គ័លស្ដេចមេឃនៅជាកណ្ដាល មានម្នាក់បាំងក្លស់និងមហាតលិក៤នាក់កាន់គ្រឿងដើរតាមក្រោយ។ មេហួដើរក្រោយនង្គ័លទី៣ម្នាក់បាំងក្លស់ និងសាវឡិក៤នាក់ កាន់គ្រឿងដើរហែតាមក្បួនព្រះនង្គ័លចេញច្រត់ជាទក្ខិណាព័ទ្ធ៣ជុំ ខណៈកំពុងច្រត់នោះ មេហួចាប់ស្រូវហៅថាក្រយាសំពាន់ក្នុងកញ្ជើព្រាចសាចទៅឆ្វេង ទៅស្ដាំដរាបណាឈប់ច្រត់ តែក្នុងមួយជុំពួកបាគូផ្លុំស័ង្ខម្ដង។ លុះច្រត់គ្រប់បីជុំហើយ ភ្នាក់ងារដែលដើរនាំមុខ ក៏ដើរនាំក្បួនព្រះនង្គ័លទៅឈប់ដោះគោចេញពីនឹមនៅទីទាបខាងរោង ពិធីទិសបូព៌។ ====ការផ្សងគោឧសភរាជ==== លំដាប់នោះព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជគ្រូសូត្រពាក្យអធិដ្ឋានផ្សងគោ ឧសភរាជ ដែលទឹមច្រត់ព្រះនង្គ័លនោះឲ្យស៊ីផឹកអាហារទាំង៧យ៉ាង ដែលភ្នាក់ងាររៀបដាក់តុប្រាក់ធំៗតាំងទុកនៅទីមុខព្រះពន្លា គឺគ្រាប់ស្រូវមួយតុ គ្រាប់សណ្ដែកមួយតុ គ្រាប់ពោតមួយតុ គ្រាប់ល្ងមួយតុ ស្មៅស្រស់មួយតុ ទឹកមួយតុ ស្រាមួយតុ។ សូត្រចប់ព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជគ្រូយកទឹកមន្តប្រស់ក្បាលព្រះគោ ទាំងពីរហើយមន្ត្រីម្នាក់ ដែលកាន់នង្គ័លស្ដេចមេឃដឹកគោឧសភរាជទាំងពីរទៅឲ្យស៊ី ផឹករបស់ទាំង៧យ៉ាង គឺដឹកទៅជិតរបស់ទាំង៧យ៉ាងស្រេចហើយ តែគោឧសភរាជចូលចិត្តស៊ី ផឹកអ្វី ក៏ស៊ីផឹកទៅ គេមិនបង្ខំឲ្យស៊ី ផឹកចំពោះអាហារណាមួយៗទេ កាលព្រះគោស៊ី ផឹកអ្វីម្យ៉ាង ឬពីរយ៉ាង ព្រហ្មណ៍ក៏ទាយផលប្រផ្នូលទៅខាងមុខតាមនោះ ក៏ឯទំនាយមិនជាការប្រាកដបានទេ គឺថាបើព្រះគោស៊ីអ្វីក៏ទាយថា ក្នុងឆ្នាំនេះរបស់នេះសម្បូរប្លែក តែបើស៊ីស្មៅទាយថា នឹងកើតជំងឺគោ បើផឹកស្រា នឹងកើតមនុស្សពាលចោរលួចចោរប្លន់ជាច្រើន។ លំដាប់នោះស្ដេចមេឃ និងនាងមេហួចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះទេវរូប នៅក្នុងរោងមណ្ឌលទិសខាងកើត(ជាទីតាំង[[ព្រះកច្ជាយនទេវរូប]] នោះពួកបាគូក៏ចូលផ្លុំស័ង្ខ ព្រះរាជគ្រូយកទឹកមន្តប្រោះព្រំឲ្យអ្នកទាំងពីរ ព្រមទាំងឲ្យសព្វសាធុការពរឲ្យបានប្រកបដោយសេរីសួស្ដី នូវសេចក្ដីសុខ មហាប្រសើររៀងទៅប៉ុណ្ណោះជាការស្រេចព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយ៕ ==ឯកសារពិគ្រោះ== *ដកស្រង់ និងកែសម្រួលចេញពី [http://4kunkhmer.wordpress.com/ គេហទំព័រសម្រាប់កូនខ្មែរ] [[Category:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] a8o80co6ukiw7bu5ebrr3k2vnbrog4v 0 15457 334963 332764 2026-05-07T06:52:02Z CommonsDelinker 142 Replacing Gen-commons.jpg with [[File:1954_Geneva_Conference.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 334963 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១ |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image = [[File:First Indochina War COLLAGE.jpg|300px]] |caption = '''រូបពីឆ្វេងទៅស្តាំចុះក្រោម'''៖ បន្ទាប់ពី[[សមរភូមិឌៀនបៀនភូ|ការដួលរលំនៃឌៀនបៀនភូ]] កងកម្លាំងឡាវបានដកថយឆ្លងកាត់ទន្លេមេគង្គចូលទៅក្នុងប្រទេសខ្លួនវិញ។ កងកុម្ម៉ង់ដូជើងទឹកបារាំងកំពុងបោះជំហានដើរឆ្លងឆ្នេរសមុទ្រនៅអាណ្ណាមក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។ រថក្រោះធន់ស្រាលអាមេរិកប្រភេទ[[ឆាហ្វី M២៤]]កំពុងបញ្ជាដោយទាហានបារាំងនៅវៀតណាម។ ទិដ្ឋភាព[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|សន្ធិសីទទីក្រុងហ្សឺណេវ]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។ យន្ដហោះ Grumman F6F-5 Hellcat មកពី Escadrille 1F ត្រៀមចុះចតលើនាវាដឹកយន្តហោះឈ្មោះ Arromanches (R95) ដែលកំពុងធ្វើប្រតិបត្តិការនៅឈូងសមុទ្រតុងកឹង។ |date = ១៩ ធ្នូ ១៩៤៦ – ១ សីហា ១៩៥៤<br/>(៧ឆ្នាំ, ៧ខែ, ១សប្តាហ៍, និង ៦ថ្ងៃ) |place = [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ភាគច្រើននៅ[[វៀតណាមខាងជើង]] |casus = ឧបត្តិហេតុ[[ហាយប៉ុង]]នាថ្ងៃទី២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៦ |territory = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|ការបែងចែកទឹកដីវៀតណាមជាបន្តោះអាសន្ន]] |result = ជ័យជម្នះរបស់វៀតមិញ</br>• ទឹកដីវៀតណាមត្រូវបានបែងចែកទៅជាពីរ៖ ខាងជើង (គ្រប់គ្រងដោយវៀតមិញ) និងខាងត្បូង (គ្រប់គ្រងដោយ[[រដ្ឋវៀតណាម]])</br>• [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]<br>• ពួកបារាំងបានដកថយចេញពីឥណ្ឌូចិន</br>• [[រដ្ឋវៀតណាម]] [[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] [[រាជាណាចក្រឡាវ]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានទទួលឯករាជ្យពីបារាំង |combatant1 = {{flagicon|France}} '''[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]]''' <br /> *{{flagicon|France}} [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] <small>(១៩៤៥–១៩៥៤)</small> *{{nowrap|{{flagdeco|Cambodia}} [[សម័យអាណានិគមបារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}<br>(១៩៤៦–១៩៥៣) * {{flagicon image|Flag of Laos (1952-1975).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]]<br>(១៩៤៧–១៩៥៤) *{{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[រដ្ឋវៀតណាម]] <small>(១៩៤៩–១៩៥៤)</small> '''គាំទ្រដោយ'''៖ <br />{{flagicon|United States|1912}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]<ref>[http://www.cnn.com/2005/US/02/28/cia.pilots/index.html France honors CIA pilots]</ref> <small>(១៩៥០–១៩៥៤)</small> |combatant2 = {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង|1945}} '''[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]''' *{{flagdeco|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[វៀតមិញ]] {{nowrap|{{flagdeco|Laos}} [[ឡាវឥស្សរ៉ា]] (១៩៤៥–១៩៤៩)}}<br>{{flagicon|Laos}} [[ប៉:ថេតឡាវ]] (១៩៤៩–១៩៥៤)<ref>Jacques Dalloz, ''La Guerre d'Indochine 1945–1954'', Seuil, Paris, 1987,pp. 129–130, 206</ref> <br>{{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរឥស្សរៈ]]<ref>Jacques Dalloz, ''La Guerre d'Indochine 1945–1954'', Seuil, Paris, 1987,pp. 129–130</ref> *{{nowrap|{{flagdeco|Cambodia|1975}} [[សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ]]}}<br />(១៩៥០–១៩៥៤)<ref>[[Kiernan, Ben]]. ''How Pol Pot Came to Power''. London: Verso, 1985. p. 80</ref> {{flagdeco|Cambodia}} [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] (១៩៥៣ - ១៩៥៤)<br> {{flagdeco|Japan|1947}} កងទ័ពស្មាគចិត្តជប៉ុន</br> '''គាំទ្រដោយ'''៖<ref>[http://www.dailymotion.com/video/x2082a_john-foster-dulles-on-the-fall-of-d_events US Secretary of State John Foster Dulles on the fall of Dien Bien Phu]</ref><br/>{{flag|សហភាពសូវៀត|1936}}<ref name="qdnd.vn"/></br> {{flag|ចិន|1949}} (១៩៤៩–១៩៥៤)<ref name="qdnd.vn">{{cite web|url=http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/3/3/32/75212/Default.aspx|title=Viện trợ của Trung Quốc đối với cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Nam|accessdate=August 19, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202043712/http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-VN/61/43/3/3/32/75212/Default.aspx|archivedate=December 2, 2013|df=mdy-all}}</ref></br>{{Flagicon image|Flag of the German Democratic Republic.svg|23px}} [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]<ref>{{Cite thesis |last=Dao |first=Duc Thuan |title=The Federal Republic of Germany and the first Indochina War (1946-1954) |date=2012 |publisher=Universitätsbibliothek Gießen |url=http://geb.uni-giessen.de/geb/volltexte/2013/9311/pdf/DaoDucThuan_2013_02_05.pdf |doi=10.22029/jlupub-15279 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-5159.html|title=East Germany – The National People's Army and the Third World|publisher=}}</ref></br> {{flagdeco|Poland|1944}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]<ref>Radvanyi, Janos (1980). "Vietnam War Diplomacy: Reflections of a Former Iron Curtain Official" (PDF). Paramaters: Journal of the US Army War College. Carlise Barracks, Pennsylvania. 10 (3): 8–15.</ref> |commander1 = {{flagicon|France}} [[ហ្វីលីព លេឃ្លែរ ដេ ហ្អ៊ូតខ្លក|ហ្វីលីព លេឃ្លែរ]]</br> {{flagicon|France}} [[ហ្សង់-អង់ទាន វ៉ាលុយ]]</br> {{flagicon|France}} [[រ៉ូជើរ ប្លេហ្សូ]]</br> {{flagicon|France}} [[ម៉ាហ្សេល កាប៉ុងធាអេ]] </br>{{flagicon|France}} [[ហ្សង់ ដេ ឡាដ្រេ ដេ តាស៊ីងី]] </br> {{flagicon|France}} [[រ៉ាអ៊ូ សាឡង់]] </br> {{flagicon|France}} [[ហង់រី ណាវ៉ារ]]<br> {{flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[បាវ ដាយ]]<br>{{flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិនយៀម]]<br>{{flagdeco|Cambodia}} [[នរោត្តម សីហនុ]] (១៩៤៦ - ១៩៥៣)<br>{{flagicon image|Flag of Laos (1952-1975).svg|23px}} [[ស្រីស្វាងវង្ស]] |commander2 = {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[ហូ ជីមិញ]],<br> {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាប]]<br />{{flagdeco|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[ប៉ាម វ៉ាន់ដុង]]<br />{{flagdeco|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[ត្រឿង ឈីង]]<br />{{flagdeco|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[ឡេ ដ្វឹន]]<br>{{flagdeco|វៀតណាមខាងជើង|1945}} [[ឡេ ឌុកថូក]]<br>{{flagdeco|Laos}} [[សុផានុវង្ស]]<br>{{flagdeco|Laos}} [[កៃសុន​ ផុមវិហ៉ាន]]<br>{{flagdeco|Cambodia|1979}} [[សឺន ង៉ុកមិញ]]<br>{{flagdeco|Cambodia|1979}} [[ទូ សាមុត]]<br>{{flagdeco|Cambodia}} [[នរោត្តម សីហនុ]] (១៩៥៣ - ១៩៥៤) |strength1 = '''បារាំង'''៖<br />[[អង្គភាពបេសនកម្មចុងបូព៌ាបារាំង|អង្គភាពបេសនកម្ម]]: ១៩០,០០០<br />ជំនួយក្នុងតំបន់: ៥៥,០០០<br />'''រដ្ឋវៀតណាម'''៖<br />១៥០,០០០<ref name="windrow">{{cite book| last = Windrow| first = Martin| title = The French Indochina War 1946–1954 (Men-At-Arms, 322)| year = 1998| publisher = Osprey Publishing| location = London| isbn = 978-1-85532-789-4| page = 11 }}</ref><br />'''សរុប៖ ~៣៩៥,០០០''' |strength2 = '''វៀតមិញ៖'''<br />ទាហានទៀងទាត់: ១២៥,០០០<br />ទាហានតាមតំបន់: ៧៥,០០០<br />ទាហានមិនទៀតទាត់: ២៥០,០០០<ref>{{harvnb|Windrow|1998|p=23}}</ref><br />អតីត[[កងទ័ពរាជាធិរាជជប៉ុន]]ស្ម័គ្រចិត្ត: ~៥,០០០<ref>{{cite web|last1=Ford|first1=Dan|title=Japanese soldiers with the Việt Minh|url=http://www.warbirdforum.com/japviet.htm}}</ref><br />'''សរុប: ~៤៥០,០០០''' |casualties1 = '''សហភាពបារាំង៖'''<br />ស្លាប់ ៧៥,៥៨១ នាក់ (២០,៥២៤ ជាជនជាតិបារាំង)<ref>{{cite book|author=Pierre Vermeren|title=Le Choc des décolonisations: De la guerre d'Algérie aux printemps arabes|url=https://books.google.com/books?id=0dzcCgAAQBAJ&pg=PP16|year=2015|publisher=Éditions Odile Jacob|isbn=978-2-7381-6477-3|page=16}}</ref><ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=XOnVBgAAQBAJ&pg=PA119&dq=%2220+524%22+%22indochine%22#v=onepage | title=La Legion et la bataille a Điên Biên Phú: LA LEGION EST LEUR PATRIE| isbn=9783734765964| last1=Duthel| first1=Heinz| date=2015-02-26}}</ref><br />រងរបួស ៦៤,១២៧ នាក់<br />៤០,០០០ ត្រូវគេចាប់ខ្លួន<br />'''រដ្ឋវៀតណាម៖'''<br />អ្នកស្លាប់និងបាត់ខ្លួនចំនួន ៥៨,៨៧៧ នាក់<ref>[https://books.google.com/books?id=MauWlUjuWNsC&pg=PA252&dq=The+Indochinese+Experience+of+the+French+and+the+Americans+100,000+to+150,000&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjt-L-o-9bQAhXFqo8KHZq-A58Q6AEIGTAA#v=onepage&q=The%20Indochinese%20Experience%20of%20the%20French%20and%20the%20Americans%20100%2C000%20to%20150%2C000&f=false Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, pg. 252]</ref><br />'''សរុប: អ្នកស្លាប់និងបាត់ខ្លួនទាំងអស់ប្រមាណ ~១៣៤,៥០០ នាក់''' |casualties2 = '''វៀងមិញ៖'''<br />អ្នកស្លាប់និងបាត់ខ្លួបមានប្រមាណ ១៧៥,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ (ប៉ានស្មានដោយអ្នកប្រវត្តិវិទូលោកខាងលិច)<ref>Fall, Bernard, The Two Vietnams (1963)</ref><ref>Eckhardt, William, in World Military and Social Expenditures 1987–88 (12th ed., 1987) by Ruth Leger Sivard.</ref><ref name="Clodfelter, Michael 1995"/><ref>Stanley Kutler: Encyclopedia of the Vietnam War (1996)</ref><br />អ្នកស្លាប់និងបាត់ខ្លួនប្រមាណ ១៩១,៦០៥ នាក់ (តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម)<ref>{{Cite web |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |title=Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO, datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Quản%20lý%20chỉ%20đạo/Chuyên%20đề%204.doc |access-date=2020-07-07 |archivedate=2023-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |url-status=dead }}</ref> |casualties3 = អ្នកស្លាប់សរុបប្រមាណ ៤០០,០០០ ទៅ ៨៤២,៧០៧ នាក់<ref>T. Lomperis, From People's War to People's Rule (1996)</ref><ref name="Clodfelter, Michael 1995"/><ref>S. Karnow, Vietnam : a History (1983)</ref><br />ជនស៊ីវិលប្រមាណ ១២៥,០០០ ទៅ ៤០០,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់<ref name="Clodfelter, Michael 1995">Clodfelter, Michael, Vietnam in Military Statistics (1995)</ref><ref>Smedberg, M (2008), ''Vietnamkrigen: 1880–1980''. Historiska Media, p. 88</ref><ref>Eckhardt, William, in World Military and Social Expenditures 1987–88 (12th ed., 1987) by [[Ruth Leger Sivard]].</ref><ref name="Ref-1">Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, pg. 252.</ref> |notes= }} '''សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១''' ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''Guerre d’Indochine'') (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ដែរថាជា '''សង្គ្រាមបារំាង[[ឥណ្ឌូចិន]]''' '''សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងបារាំង''') គឺជាសង្គ្រាមដែលចាប់ផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់ពីថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៤។ ការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នារវាងកងកម្លាំងបារាំងនិងចលនាតស៊ូ[[វៀតមិញ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ មកម្លេះ។ ជម្លោះនេះមានភាគីសង្គ្រាមជាច្រើនដូចជា [[អង្គភាពបេសនកម្មចុងបូព៌ាបារាំង|អង្គភាពបេសនកម្មចុងបូព៌ា]]របស់សហភាពឥណ្ឌូចិន, ដឹកនាំដោយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] និងគាំទ្រដោយ[[កងទ័ពជាតិវៀតណាម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[បាវ ដាយ|ព្រះចៅអធិរាជបាវ-ដាយ]] ប្រឆាំងនឹងចលនា[[វៀតមិញ]]<ref>[https://books.google.at/books?id=zeweA9cfoxEC&pg=PA119&lpg=PA119&dq=led+by+France+and+supported+by+B%E1%BA%A3o+%C4%90%E1%BA%A1i%27s+Vietnamese+National+Army&source=bl&ots=3Z4cBeSWaC&sig=Nr3ctgaicScVaDphtvmK3C-6OtM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj9w4uc1MvaAhVOblAKHUi2BakQ6AEIVjAH#v=onepage&q&f=false Saigon under Bảo Đại's 1945–1954]</ref>ដែលដឹកនាំដោយ[[ហូ ជីមិញ]]<ref>[https://www.britannica.com/biography/Ho-Chi-Minh Ho Chi Minh PRESIDENT OF NORTH VIETNAM]</ref> និង[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាប]]។<ref>[https://www.britannica.com/biography/Vo-Nguyen-Giap Vo Nguyen Giap VIETNAMESE GENERAL]</ref> ការប្រយុទ្ធចម្បាំងភាគច្រើនមានទីតាំងស្ថិតនៅតំបន់[[តុងកឹង]]នៃវៀតណាមភាគខាងជើង<ref>[https://www.history.com/topics/vietnam-war/gulf-of-tonkin-resolution Gulf of Tonkin Resolution]</ref> ប៉ុន្តែក៏រីករាលដាលដល់ប្រទេសទាំងមូលហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បន្តរាលដាលដល់រដ្ឋជិតខាងដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់បារាំងដូចជា [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]។ នៅឯ[[សន្និសីទផតស៍ដាម]]ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៥ នាយសេនាធិការចម្រុះបានសម្រេចថាតំបន់ឥណ្ឌូចិនភាគខាងត្បូងនៃខ្សែបន្ទាត់ទី១៦ ខាងជើងនឹងត្រូវដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជាការតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមនារីឯកម៉ោនបាតង់។ កងទ័ពជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែបន្ទាត់នោះក៏បានសុំចុះចាញ់ទៅលោកហើយទ័ពជប៉ុនដែលនៅភាគខាងជើងក៏សុំចុះចាញ់ទៅមេបញ្ជាការចិនឈ្មោះ[[ចាង ខាយចៀក]]។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងកម្លាំងចិនក៏វាយចូលតំបន់តុងកឹងចំណែកឯកងកម្លាំងអង់គ្លេសតូចមួយក៏បានចុះមកដល់[[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងសៃហ្គន]]។ ពួកចិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ហូ ជីមិញ ដែលពេលនោះគឺកំពុងកាន់អំណាចនៅ[[ទីក្រុងហានូយ|ទីក្រុងហាណូយ]]។ ប៉ុន្តែអង់គ្លេសនិងបារាំងបានបដិសេដនឹងការគាំទ្រវៀតមិញដោយចិននិងអ្នកតំណាំងអាមេរិក[[ការិយាល័យសេវាយុទ្ធសាស្រ្ត|អូអេសអេស]]។ នៅ[[ថ្ងៃជ័យជម្នះមកលើជប៉ុន|ថ្ងៃដែលជប៉ុនបានចុះចាញ់]] គឺថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញាក្នុងទីក្រុងហាណូយ លោកហូ ជីមិញបានប្រកាសពីការបង្កើតនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម (សបវ)។ សបវ បានគ្រប់គ្រងជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលតែមួយគត់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមបានរយៈពេលប្រហែល ២០ ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យរបស់អធិរាជបាវ ដាយ។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបានដំណឹងពីមេបញ្ជាការអង់គ្លេសនៅសៃហ្គន កងកម្លាំងបារាំងបានផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាល សបវ ក្នុងតំបន់នោះហើយបានប្រកាស ការស្តារឡើងវិញនូវអាជ្ញាធរបារាំងក្នុងតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]]។ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃបានចាប់ផ្តើមផ្ទុះនៅជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គនភ្លាមៗ<ref>[[s:Page:Pentagon-Papers-Part I.djvu/30]]</ref> ប៉ុន្តែបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ភាគខាងត្បូងនិងខាងជើងនៃឥណ្ឌូចិនវិញបានបន្តិមម្តងៗ។ ហូ ជីមិញក៏យល់ព្រមចរចាអំពីស្ថានភាពអនាគតរបស់វៀតណាមប៉ុន្តែកិច្ចពិភាក្សាដែលធ្វើឡើងនៅប្រទេសបារាំងមិនបានបង្កើតឱ្យមានដំណោះស្រាយអ្វីនោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីមានជម្លោះដ៏តូចមួយរយៈពេលជាងមួយឆ្នាំ សង្គ្រាមក៏បានផ្ទុះឡើងនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ រវាងកងទ័ពបារាំងនិងវៀតមិញ ហើយបន្ទាប់មកហូ ជីមិញនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់ក៏រត់ដំណើរការជាសម្ងាត់។ បារាំងបានព្យាយាមធ្វើឱ្យមានស្ថេរភាពនៅឥណ្ឌូចិនវិញដោយរៀបចំវាជាសហព័ន្ធនៃ[[រដ្ឋសមាគម]]។ នៅឆ្នាំ១៩៤៩ បារាំងបានដាក់អតីតព្រះចៅអធិរាជបាវ ដាយអោយកាន់អំណាចជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មីគឺ[[រដ្ឋវៀតណាម]]។ ពីរបីឆ្នាំដំបូងនៃសង្គ្រាមគឺច្រើនតែជាកុបកម្មប្រឆាំងនឹងអាណានិគមបារាំងនៅតាមតំបន់ជនបទ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ជម្លោះបានប្រែទៅជាសង្គ្រាមពេញលេញរវាងកងយោធាពីរដែលបំពាក់ដោយអាវុធទំនើបដែលផ្គត់ផ្គង់ផ្តល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ចិន និងសហភាពសូវៀត។<ref>Fall, ''Street Without Joy'', p. 17.</ref> ក្នុងជួរកងកម្លាំងសហភាពបារាំងមានទាហានដែលមកពីរដ្ឋអាណានិគមនៃអតីតចក្រភពទាំងមូល (មានដូចជា៖ ម៉ារ៉ុក អាល់ហ្សេរី ទុយនីស៊ី ឡាវ ខ្មែរ និងជនជាតិភាគតិចវៀតណាមមួយចំនួន) ហើយនិងទាហានអាជីពនិងអង្គភាពនៃ[[កងកម្លាំងបរទេសបារាំង]]។ ការកេណ្ឌមនុស្សពីទីប្រជុំជនមកធ្វើជាទាហានត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលហាមឃាត់ដោយសារតែខ្លាចអ្នកស្រុកកំណើត (បារាំង) របស់ខ្លួនមិនពេញចិត្ត។ សង្គ្រាមនេះត្រូវបានអ្នកឆ្វេងនិយមបារាំងហៅថា"សង្គ្រាមដ៏ថោកទាប" (''la sale guerre'')។<ref>Edward Rice-Maximin, ''Accommodation and Resistance: The French Left, Indochina, and the Cold War, 1944–1954'' (Greenwood, 1986).</ref> យុទ្ធសាស្ត្រនៃការរុញច្រានពួកវៀតមិញចូលទៅក្នុងមូលដ្ឋានទ័ពការពារនៅតាមតំបន់ជនបទ (ខាងជើងប្រទេសវៀតណាម) នៅក្នុង[[សមរភូមិណាសាន]]គឺមានប្រសឹទ្ធភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់បារាំង។ ទោះជាយ៉ាងណា មូលដ្ឋាននោះមានសភាពខ្សោយដោយសារខ្វះបេតុងនិងដែកការពារ។ ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំងក៏កាន់តែមានភាពលំបាកដែរដោយសារតែរថក្រោះរបស់ពួកគេមិនអាចដំណើរការរត់កាត់ព្រៃដ៏ក្រាស់បាន ការខ្វះកងកម្លាំងជើងអាកាស និងទ័ពខ្លួនភាគច្រើនជាជនបរទេសដែលបានកេណ្ឌពីរដ្ឋអាណានិគមខ្លួន។ វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏បានបញ្ចេញយុទ្ធសាស្រ្តប្រកបដោយប្រសឹទ្ធភាពជាច្រើនដូចជា៖ បាញ់កាំភ្លើងធំឱ្យចំតំបន់ទាហានរបស់បារាំង ប្រើកាំភ្លើងធំបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះបារាំងដើម្បីបង្អាក់ការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធនិងស្បៀងទៅដល់ទាហានជើងគោកបារាំង និងកេណ្ឌបានទាហានទៀងទាត់ជាច្រើននាក់បន្ថែមទៀតព្រោះដោយសារតែវៀតមិញត្រូវបានប្រជាជនវៀតណាមជាច្រើនគាំទ្រ ទោះបីត្រូវតែលះបង់ជីវិតរបស់ពួកគេក៏ដោយ។ ការបង្ហាត់បង្រៀនយុទ្ធសាស្រ្តទ័ពព្រៃដោយចិន ជាមួយនឹងការផ្គត់ផ្គង់អាវុធនិងសម្ភារៈធ្វើសឹកសង្គ្រាមដោយសហភាពសូវៀត បានធ្វើឱ្យវៀតមិញក្លាយជាចលនាតស៊ូមួយដែលបារាំងមិនអាចនឹងងាយយកឈ្នះបាន។ ទីបំផុត វៀតមិញក៏បានយកឈ្នះលើបារាំងវិញនៅក្នុង[[សមរភូមិឌៀនបៀនភូ]]។<ref>{{cite web|last1=Flitton|first1=Dave|title=Battlefield Vietnam – Dien Bien Phu, the legacy|url=https://www.youtube.com/watch?v=eQdFGr7NQ4o|publisher=Public Broadcasting System PBS|accessdate=29 July 2015}}</ref> នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទអន្តរជាតិក្រុងហ្សឺណែវ]] ថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមរបស់បារាំងថ្មីនិងវៀតមិញបានធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលធ្វើឱ្យវៀតមិញមានសឹទ្ធិគ្រប់គ្រង[[វៀតណាមខាងជើង|វៀតណាមភាគខាងជើង]]នៅលើខ្សែស្របទី១៧។ ចំណែកឯខាងត្បូងវិញគឺស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់បាវ-ដាយ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងខាងលើនេះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋវៀតណាមនិងសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក បាវ-ដាយក៏ត្រូវបានទម្លាក់ពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តីរបស់ព្រះអង្គគឺលោក[[ង៉ូ ឌិនយៀម]]ហើយក៏បង្កើតរដ្ឋថ្មីមួយទៀតមានឈ្មោះថា[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]។ ក្រោយមក ក៏មានកុបកម្មដឹកនាំដោយយួនខាងជើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌិនយៀម។ ជម្លោះកុបកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏បានប្រែក្លាយទៅជាសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមគ្នាដែលគេស្គាល់ថា"[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]" (១៩៥៥–១៩៧៥)។ ==មូលហេតុ និងផ្ទៃរឿង== {{See|ការឈ្លានពានឥណ្ឌូចិនដោយជប៉ុន|សង្គ្រាមបារាំង–ថៃ|បដិវត្តន៍ជប៉ុននៅសហភាពឥណ្ឌូចិន|ចក្រភពវៀតណាម|បដិវត្តន៍ខែសីហា|ការអត់ឃ្លាននៅវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៤៥|ការប្រកាសឯករាជ្យនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥–១៩៤៦)}} [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|left|ផែនទីឥណ្ឌូចិនបារាំង (១៩១៣)]] ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ក្នុងដំណាក់កាលរវាងឆ្នាំ១៨៥៨ និងឆ្នាំ១៨៨៧។ ជាតិនិយមបានកើនឡើងតាំងពីពេលដំបូងៗមកម្លេះរហូតទាន់តែសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានកើតឡើងទើបបារាំងបានរបូតឥណ្ឌូចិនពីការការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ ជនតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យវៀតណាមដំបូងគឺជាបញ្ញវន្តម្នាក់ឈ្មោះ[[ផាន់ ប៊ុនឆាវ]]។ ឆាវបានយកប្រទេសជប៉ុនជាគំរូ, ជប៉ុនគឺជាប្រទេសដែលធ្វើទំនើបកម្មបានយ៉ាងរហ័សនៅចុងសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០ ហើយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិអាស៊ីមួយចំនួនតូចដែលអាចទប់ទល់នឹងមហាអំណាចអាណានិគមអឺរ៉ុបបាន។ ជាមួយនឹងព្រះអង្គម្ចាស់[[គួង ឌេ]] លោកបានទៅបង្កើតអង្គការរំដោះជាតិចំនួនពីរនៅឯប្រទេសជប៉ុន។ ដោយសារតែមានការដាក់សម្ពាធពីបារាំង ជប៉ុនក៏ត្រូវនិរទេសលោកផាន់ ប៊ុនឆាវទៅប្រទេសចិន។ នៅឯប្រទេសចិន ឆាវបានទទួលបទពិសោធន៍ពី[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|បដិវត្តិន៍ចិន]]របស់លោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]]។ បដិវត្តន៍របស់ចិនមួយនេះក៏បានញ៉ាំងឆាវឱ្យរៀបចំបង្កើតចលនាបដិវត្តន៍នៅទីក្រុង[[ក្វាងចូវ]]។ ពីឆ្នាំ១៩១៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១៧ ឆាវក៏ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងបដិវត្តន៍របស់លោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ចាប់ដាក់គុក។ នៅឆ្នាំ១៩២៥ គាត់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយភ្នាក់ងារបារាំងនៅទីក្រុង[[ស៊ាងហៃ]]ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញឱ្យត្រឡប់មកវៀតណាមវិញ។ ដោយសារប្រជាប្រិយភាពរបស់គាត់នៅវៀតណាម ឆាវមិនបានទទួលទោសប្រហារជីវិតឡើយដោយបារាំងបានដាក់លោកឃុំជាប់នៅក្នុងគេហដ្ឋានគាត់រហូតទាន់តែបានឆាវបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លោកផាន់ ប៊ុនឆាវ ជប៉ុនក៏បានចូលមកឈ្លានពានតំបន់ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំងក្រោយពីសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺ[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|ប្រទេសអាឡឺម៉ង់]]បានសម្រេចដណ្តើមកាន់កាប់[[បារាំងវិឈី|បារាំង]]នៅអឺរ៉ុប។ ដោយរក្សានូវរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង ជប៉ុនបានគ្រប់គ្រងតំបន់ឥណ្ឌូចិននៅពីក្រោយខ្នង។ រឿងក៏គួរឱ្យព្រួយបារម្ភបំផុតរបស់អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមក៏បានក្លាយជាការពិត នៅពេលដែលដឹងថាវៀតណាមបានក្លាយជារដ្ឋអាយ៉ងដែលគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសពីរ។ ក៏ដូចជាមួយបារាំងដែរ អធិរាជ[[បាវ ដាយ]]បានសហការជាមួយជប៉ុនដើម្បីបន្តរក្សានូវតំណែងរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤០ រហូតដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤១ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមបារាំង–ថៃ]] ទ័ពបារាំងវិឈីនៅតំបន់ឥណ្ឌូចិនបានការពារទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះព្រំដែនដែលកងកម្លាំងថៃបានកំពុងលុកលុយឈ្លានពាន។ ទោះជាយ៉ាងណា ជ័យជម្នះរបស់ថៃនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវមានកំណត់ហើយនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤១ កងកម្លាំងទ័ពជើងទឹកបារាំងវិឈីបាញ់កម្ទេចកងកម្លាំងទ័ពជើងទឹកថៃនៅឯ[[សមរភូមិកោះឆាង]]។ សង្រ្គាមក៏បានបញ្ចប់នៅខែឧសភា ដោយបារាំងបានយល់ព្រមកាត់ទឹកដីបន្តិចបន្តួចដែលពីមុនៗធ្លាប់ជារបស់ថៃទៅឱ្យប្រទេសថៃវិញ។ [[File:Giap-Ho.jpg|thumb|លោក[[វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាប]] និង[[ហូ ជីមិញ]] (១៩៤៥)]] នៅឆ្នាំ១៩៤១ ហូ ជីមិញបានយល់ឃើញថាមានតែបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តតែមួយទេដែលជាមាគ៌ានៃសេរីភាពវៀតណាម ហើយក៏បានវិលត្រឡប់មកស្រុកកំណើតលោកវិញហើយចាប់បង្កើត"សម្ព័ន្ធដើម្បីឯករាជ្យវៀតណាម" ([[ភាសាវៀតណាម|យួន]]៖ ''Việt Nam độc lập đồng minh'') ឫគេច្រើនហៅថាវៀតមិញ។ ហូ ជីមិញបានបង្កើតវៀតមិញឡើងជាលក្ខណៈអង្គការធំមួយសម្រាប់ចលនាតស៊ូជាតិនិយមវៀងណាមទាំងអស់ដោយមិនបានសង្កត់ធ្ងន់ឫបង្ហាញពីសាវតាបដិវត្តន៍សង្គមកុម្មុយនិស្តរបស់គាត់នោះទេ។ ក្នុងពេលនៃ[[ការអត់ឃ្លាននៅវៀតណាមឆ្នាំ១៩៤៥|ភាពអត់ឃ្លាននៅវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥]] ហូ ជីមិញបានចោទប្រកាន់ជប៉ុនពីការកេងប្រវ័ញ្ចដោយគ្មានមេត្តាភាព ហើយនិងមកពីអាកាសធាតុមិនល្អ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យជនជាតិវៀតណាមរហូតដល់ទៅ ២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត។ ជាលទ្ធផល វៀតមិញបានរៀបចំកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជួយសង្គ្រោះនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស ហើយក៏ទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់នៅតំបន់នោះ។{{citation needed}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមនូវ[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុននៅសហភាពឥណ្ឌូចិន|យុទ្ធនាការបារាំងឥណ្ឌូចិនលើកទី២]] ដើម្បីទម្លាក់វិឈីបារាំងចេញពីអំណាចហើយតម្លើងអធិរាជបាវ ដាយជាប្រមុខដឹកនាំនៃ[[ចក្រភពវៀតណាម]]ថ្មី។ ពួកជប៉ុនបានចាប់ខ្លួនរាល់មន្រ្តីនិងមន្រ្តីយោធាបារាំងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេស។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកកាលនោះគឺលោក[[ហ្រ្វែងគ្លីន រ៉ូសឺវេលត៍]] និងឧត្តមសេនីយ៍[[ចូសែហ្វ ស្ទីលវែល]] បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថាបារាំងនឹងមិនបន្តគ្រប់គ្រងសហភាពឥណ្ឌូចិនតទៅទៀតទេនៅពេលចប់សង្គ្រាម។ រូសឺវេលត៍បានលើកឡើងថា [[ចាង កាយចៀក]]គួរតែដាក់ឥណ្ឌូចិនឱ្យនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន, លោកចាង កាយចៀកបានតបមកវិញថា "នៅក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ!" (មានន័យថា ឥណ្ឌូចិនអាចនឹងក្លាយជារបស់ចិនឫមិនមែនគឺអាស្រ័យទៅតាមកាលៈទេសៈនៃប្រទេសចិន)។<ref>{{harvnb|Tuchman|1985|p=235}}</ref> បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លោករ៉ូសឺវេលត៍នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៥ ការប្រឆាំងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកទៅនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅឥណ្ឌូចិនក៏បានចុះខ្សោយ។<ref>{{harvnb|Tuchman|1985|p=237}}</ref> ===ក្រោយការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន=== [[File:Gcma commando french indochina japanese.jpg|thumb|កុម៉្មង់ដូនៃ អអត ([[អង្គភាពអន្តរាគមន៍តូច]]) នៅឥណ្ឌូវចិន[[បរិធានការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|បន្ទាប់ពីជប៉ុនបានទទួលចុះចាញ់]]|alt=]] បទឈប់បាញ់ត្រូវបានចុះរវាងប្រទេសជប៉ុននិងសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃទី២០ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥។ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំង]]ចង់ស្តារការគ្រប់គ្រងអាណានិគមរបស់ខ្លួនវិញនៅឥណ្ឌូចិនសម្រាប់ជំហានចុងក្រោយនៃ[[បារាំងសេរិ|ការរំដោះបារាំង]]។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ភ្នាក់ងារអូអេសអេសចំនួនពីរនាក់បានមកដល់ទីក្រុងហាណូយក្នុងបេសកកម្មប្រោសប្រណីដើម្បីរំដោះអ្នកឈ្លើយសង្គ្រាមខាងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន និងត្រូវបានអមដំណើរដោយមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំងលោក[[ហ្សង់ សាងតេនី]]។<ref>{{cite web|title=Interview with Carleton Swift, 1981|url=http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift|website=Open Vault|accessdate=October 15, 2016|archivedate=មីនា 5, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305210732/http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift|url-status=dead}}</ref> កងទ័ពរាជាធិរាជជប៉ុនដែលជាកងកម្លាំងតែមួយគត់ដែលអាចរក្សាច្បាប់និងសណ្តាប់ធ្នាប់បាន នូវតែជាអ្នកកាន់អំណាចខណៈពេលដែលកំពុងរក្សាឃុំខ្លួនកងទ័ពអាណានិគមបារាំងនិងលោកសាងតេនី។<ref name="taiwandocuments.org">{{cite book|last=Stuart-Fox|first=Martin|title=A History of Laos|publisher=Cambridge|location=Cambridge University Press|year=1997|url=http://www.taiwandocuments.org/japansurrender.htm}}</ref> កងកម្លាំងជប៉ុនបានអនុញ្ញាតឱ្យវៀតមិញនិងក្រុមជាតិនិយមផ្សេងទៀតកាន់កាប់អាគារសាធារណៈនិងអាវុធយ៉ាងស្រួល នេះគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]]។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ហូ ជីមិញក៏បានបង្ខំឱ្យអធិរាជបាវ-ដាយដាក់រាជ្យ។ រួចហើយ បាវ-ដាយក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់នៃរដ្ឋាភិបាលថ្មីដែលដឹកនាំដោយវៀតមិញនៅហាណូយ។ [[File:The Allied Occupation of French Indo-china SE5769.jpg|thumb|កងទ័ពជប៉ុនកំពុងទម្លាក់អាវុធនៅមុខកងទ័ពអង់គ្លេសក្នុងពិធីមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៤៥)។]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា នៅលើនាវា[[មីស៊ូរី (BB‐៦៣)|''មីស៊ូរី'']] នៅឯឈូងសមុទ្រទីក្រុងតូក្យូ, កុម៉្មង់ដូនៃ[[អង្គភាពបេសនកម្មចុងបូព៌ាបារាំង]]គឺលោកលេឃ្លែរបានធ្វើជាអ្នកតំណាងបារាំងហើយបានចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាមួយជប៉ុន។ នាថ្ងៃដដែលនោះហូ ជីមិញបានប្រកាសពីឯករាជ្យភាពនៃវៀតណាមពីប្រទេសបារាំង។ ដោយយកត្រាបតាមសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហូ ជីមិញបានប្រកាសថា៖ <blockquote>យើងប្រកាន់ការពិតថាមនុស្សកើតមកគឺមានភាពស្មើៗគ្នាទាំងអស់, ម្នាក់ៗកើតមកត្រូវតែមានសឹទ្ធិពេញលេញនៅក្នុងជីវិតរបស់គេ សឹទ្ធិសេរីភាព និងការស្វែងរកសុភមង្គល។<ref>Stanley Karnow, ''Vietnam: A History'', (New York: Penguin Books Ltd., 1997), 146</ref></blockquote> បន្ទាប់ពីការសុំទទួលចុះចាញ់របស់ពួកគេទៅនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត កងទ័ពជប៉ុនបានប្រគល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានមកឱ្យពួកវៀតមិញទាំងអស់។ ដើម្បីជួយដល់ក្រុមជាតិនិយមបន្ថែមទៀត ជប៉ុនបានឃុំឃាំងមន្ដ្រីបារាំងនិងមន្រ្តីយោធាឱ្យជាប់ពន្ធនាគារអស់រយៈពេលជាងមួយខែបន្ទាប់ពីការចុះចាញ់របស់គេ។ ភ្នាក់ងារអូអេសអេស បានសូមជួបគ្នាម្តងហើយម្តងទៀតជាមួយហូ ជីមិញនិងមន្រ្តីវៀតមិញផ្សេងទៀតក្នុងអំឡុងពេលនេះ។<ref>{{cite web|url=http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-bf3262-interview-with-archimedes-l-a-patti-1981|title=WGBH Open Vault – Interview with Archimedes L. A. Patti, 1981|publisher=|accessdate=2015-08-19|archivedate=2021-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210301131857/https://openvault.wgbh.org/catalog/V_3267C58E4C104A54A0AFDF230D618AE6|url-status=dead}}</ref> ពួកវៀតមិញបានកេណ្ឌទាហានជប៉ុនប្រមាណជាង ៦០០ នាក់ហើយប្រគល់តួនាទីឱ្យពួកគេហ្វឹកហាត់និងបញ្ជាទាហានវៀតណាម។<ref>{{cite web | title=ベトナム独立戦争参加日本人の事跡に基づく日越のあり方に関する研究 | website=井川 一久 | publisher=Tokyo foundation | url = http://nippon.zaidan.info/seikabutsu/2005/01036/pdf/0001.pdf |date = October 2005 |accessdate =2010-06-10}}</ref><ref>{{cite web | title=日越関係発展の方途を探る研究 ヴェトナム独立戦争参加日本人―その実態と日越両国にとっての歴史的意味― | website=井川 一久 | publisher=Tokyo foundation | url = http://nippon.zaidan.info/seikabutsu/2006/00197/pdf/0001.pdf |date = May 2006 |accessdate =2010-06-10}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងប៉ូលីសនិងក្រុមការងារបារាំង–អង់គ្លេសក៏បានមកដល់[[កោះជ្វា]], ដែលកាលនោះជាកោះសំខាន់បំផុតរបស់[[ឥណ្ឌាខាងលិចហូឡង់]] (ដើម្បីដោះស្រាយរឿងកិច្ចការឯករាជ្យដែលស្នើដោយលោក[[ស៊ូការណូ]]) ហើយក្រោយមកក៏បានមកដល់ទីក្រុងសៃហ្គន (នៅក្រោមកាន់កាប់ដោយជប៉ុននៅឡើយ)។<ref>[http://www.dailymotion.com/video/x1z4ft_les-allies-a-saigon-et-a-java-01011_news ''Allies Reinforce Java and Saigon''], British Paramount News rushes, 1945</ref> សៃហ្គនក៏ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងជើងអាកាស កងវរសេនាធំអង់គ្លេស–ឥណ្ឌាចំនួនពីរ និងកងរវសេនាធំអាណានិគមបារាំងទី៥ ដែលមានលោកឧត្តមសេនីយ៍អង់គ្លេសម្នាក់ឈ្មោះ[[ឌូក្លាស ក្រាស៊ី]] ជាមេបញ្ជាការកំពូល។ ក្រោយមកទៀតក៏បានប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹកនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា។ នៅយប់បន្ទាប់កងទ័ពបារាំង–អង់គ្លេសក៏បានសម្រេចកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន។<ref name="Hauteloque 1947">''Philipe Leclerc de Hauteloque (1902–1947), La légende d'un héro'', Christine Levisse-Touzé, Tallandier/Paris Musées, 2002</ref> [[File:HoChiMinhTelegramToTruman1946.png|thumb|upright=0.9|តេឡេក្រាមពីហូ ជីមិញផ្ញើទៅប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ហារី ទ្រូម៉ាន់]] ស្នើសុំការគាំទ្រឯករាជ្យ (ហាណូយ, ថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ១៩៤៦)]] ការបញ្ជូនទ័ពចិនប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ចូលទៅក្នុងឥណ្ឌូចិនទៅតាមសន្ធិសិទផតស៍ដាមក៏បានប្រព្រឹត្តិទៅដើម្បីបណ្តេញទ័ពជប៉ុនចេញពីតំបន់។<ref>[https://web.archive.org/web/20021014090104/http://taiwandocuments.org/surrender05.htm Text of Supreme Commander for the Allied Powers General Order no. One, Taiwan Documents Project] </ref><ref name="Walker2012">{{cite book|author=Hugh Dyson Walker|title=East Asia: A New History|url=https://books.google.com/books?id=3Z3a0NU4RHMC&pg=PA621#v=onepage|date=November 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-6516-1|pages=621–}}</ref> សកម្មភាពនេះក៏បានបញ្ចប់នូវអធិបតេយ្យភាពនៃរដ្ឋាភិបាលហូ ជីមិញនៅហាណូយ។ ដំបូងឡើយចិនបានរក្សាទាហានអាណានិគមបារាំងឱ្យធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ទាប់ពីមានការយល់ស្របពីអាមេរិក។<ref name="taiwandocuments.org"/> ចិនក៏បានប្រើប្រាស់ [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|គជវ]] ជាឈ្នាន់ដើម្បីបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅឥណ្ឌូចិននិងដើម្បីដាក់សម្ពាធទៅលើគូប្រជែងរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite book| author = Peter Neville| title = Britain in Vietnam: prelude to disaster, 1945-6| url = https://books.google.com/books?id=U2Is6wfZQ70C| accessdate = 2010-11-28| year = 2007| publisher = Psychology Press| isbn = 978-0-415-35848-4| page = 119 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៥ ឧត្តមសេនីយ៍លេក្លែរបានទៅដល់សៃហ្គន ដោយមានការអមដោយក្រុមទាហានរបស់លោកវរសេនីយ៍ឯកម៉ាស៊ូ។ គោលបំណងចំបងរបស់លេក្លែរគឺ ស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈឡើងវិញនៅវៀតណាមខាងត្បូងនិងបង្កើនចំនួនទ័ពនៅតុងកឹង (វៀតណាមខាងជើង)។ គោលបំណងបន្ទាប់គឺរងចាំទ័ពបម្រុងរបស់បារាំងមកដល់រួចនាំគ្នាសម្រុកយកទីក្រុងហាណូយពីចិនមកវិញ ហើយបន្ទាប់មកចូលធ្វើការចរចាជាមួយពួកមន្រ្តីវៀតមិញ។<ref name="Hauteloque 1947"/> ចាង កាយចៀកបានគំរាមបារាំងថានឹងមានសង្គ្រាមប្រសិនបើបារាំងនិងហូ ជីមិញធ្វើសមយុទ្ធប្រឆាំងគ្នា នេះគឺជាហេតុដែលបង្ខំឱ្យពួកគេធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៦ ចិនបានបង្ខំបារាំងឱ្យបោះបង់និងប្រគល់ដីសម្បទាននិងកំពង់ផែទាំងប៉ុន្មានដែលធ្លាប់ជាកម្មសឹទ្ធរបស់ចិនដូចជាទីក្រុងស៊ាងហៃជាដើម។ ជាការស្នងវិញ ចិនក៏បានដកទ័ពរបស់ខ្លួនចេញពីភាគខាងជើងឥណ្ឌូចិននិងអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពបារាំងធ្វើសមាហរណកម្មតំបន់នេះឡើងវិញ ចាប់ផ្តើមពីខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៦។<ref>{{cite book| author = Van Nguyen Duong| title = The tragedy of the Vietnam War: a South Vietnamese officer's analysis| url = https://books.google.com/books?id=pVNaoUu7veUC| accessdate = 2010-11-28| year = 2008| publisher = McFarland| isbn = 978-0-7864-3285-1| page = 21 }}</ref><ref>{{cite book| author = Stein Tønnesson| title = Vietnam 1946: how the war began| url = https://books.google.com/books?id=1I4HOcmE4XQC| accessdate = 2010-11-28| year = 2010| publisher = University of California Press| isbn = 978-0-520-25602-6| page = 41 }}</ref><ref>{{cite book| author = Elizabeth Jane Errington| title = The Vietnam War as history | editor=Elizabeth Jane Errington | editor2=B. J. C. McKercher| url = https://books.google.com/books?id=yQGqQ3LmExwC| accessdate = 2010-11-28| year = 1990| publisher = Greenwood Publishing Group| isbn = 978-0-275-93560-3| page = 63 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|title=The Vietnam War Seeds of Conflict 1945–1960|publisher=The History Place|year=1999|accessdate=2010-12-28}}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងនេះ កងកម្លាំងជាតិនិយមវៀតណាមអាចនឹងងាយរងគ្រោះយ៉ាងធ្ងន់បន្ទាប់ពីចិនបានដកទ័ពចេញ ហើយក៏ត្រូវបានវាយប្រហារដោយកងទ័ពវៀតមិញ ហើយនិងកងទ័ពបារាំង។ វៀតមិញបានសម្លាប់សមាជិក គជវ រាប់ពាន់នាក់និងព្រមទាំងអ្នកជាតិនិយមផ្សេងទៀតផងដែរនៅក្នុងយុទ្ធនាការធ្វើវិសុទ្ធកម្មរបស់ពួកគេ។<ref>Tucker, Spencer C. (2000). ''Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social and Military History''. Santa Barbara, Californiap. p 443.</ref><ref>Currey, Cecil B. (1999). ''Victory at Any Cost: the genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap''. Washington, D.C.: Brassey. p 120.</ref> ==ដំណាក់កាលនៃសង្គ្រាម== ===បន្ទុះសង្គ្រាម (១៩៤៦)=== [[File:Vietnam France modus vivendi.JPG|thumb|ហូ ជីមិញ និងលោក[[ម៉ារីស មូទិត]]កំពុងចាប់ដៃគ្នានៅក្នុង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហ្វនតេណេព្លាវ]]]] នៅដើមឆ្នាំ១៩៤៦ កងកម្លាំងយោធាបារាំងបានចុះនៅក្រុង[[ហៃហ្វុង]]ហើយកិច្ចចរចាក៏បានធ្វើឡើងស្តីពីអនាគតរបស់វៀតណាមក្នុងនាមជារដ្ឋមួយនៅក្នុងសហភាពបារាំង។{{citation needed}} ការឈ្លោះប្រឆាំងគ្នាក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហៃហ្វុងរវាងរដ្ឋាភិបាលវៀតមិញនិងបារាំងនៅជុំវិញទំនាស់ហ៊ុននៃពន្ធនាំចូលនៅកំពង់ផែ។<ref>{{harvnb|Windrow|2004|p=90}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៦ កងនាវាបារាំងបានបើកការបាញ់ប្រហារមកលើផ្នែកមួយនៃទីក្រុងដែលបណ្តាលឱ្យជនស៊ីវិលប្រមាណ ៦,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងវេលារសៀលតែមួយ។<ref name="inerventionandrevolution">{{cite book| last = Barnet| first = Richard J.| title = Intervention and Revolution: The United States in the Third World| url = https://archive.org/details/interventionrevo00barnrich| url-access = registration| year = 1968| publisher = World Publishing| isbn = 978-0-529-02014-7| page = [https://archive.org/details/interventionrevo00barnrich/page/185 185] }}</ref><ref name=Sheehan>{{cite book|last1=Sheehan|first1=Neil|title=A Bright Shining Lie|url=https://archive.org/details/brightshininglie01shee|url-access=registration|date=1988|publisher=Random House|location=New York|isbn=978-0-394-48447-1|page=[https://archive.org/details/brightshininglie01shee/page/155 155]}}<!--|accessdate=17 September 2015--></ref><ref>{{Cite book|title = The Shape of Battles to Come|last = Cirillo|first = Roger|publisher = University Press of Kentucky|year = 2015|isbn = 978-0813165752|location = Louisville|pages = 187}}</ref> ពួកវៀតមិញក៏បានទទួលយល់ស្របនឹងបទឈប់បាញ់ភ្លាមៗហើយក៏បានចាកចេញពីទីក្រុង។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[ឧប្បត្តិហេតុហៃហ្វុង]]។ តែវៀតមិញមិនមានចេតនាសុំចុះចាញ់អ្វីនោះទេ មិនយូរប៉ុន្មានឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាប]]ក៏បានលើកទ័ពចំនួន ៣០,០០០ នាក់មកវាយប្រហារលើទីក្រុងហៃហ្វុង។ ទោះបីជាបារាំងមានចំនួនទ័ពតិចជាក៏ដោយតែបារាំងមានរអាវុធទំនើបៗនិងកងទ័ពជើងទឹកដ៏ខ្លាំងពូកែរបស់ពួកគេបានធ្វើឱ្យការវាយលុករបស់វៀតមិញបរាជ័យ។ នៅអំឡុងខែធ្នូ អរិភាពរវាងវៀតមិញនិងបារាំងក៏បាន[[សមរភូមិហាណូយ|ផ្ទុះឡើងនៅទីក្រុងហាណូយ]] ហើយហូ ជីមិញក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ចូលទៅក្នុងព្រៃក្រាស់ៗនិងតំបន់ភ្នំ។ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃបានកើតឡើង ហើយបារាំងវិញបានត្រួតត្រាទឹកដីភាគច្រើននៃវៀតណាមលើកលែងតែតំបន់ឆ្ងាយៗ និងតំបន់ដាច់ស្រយ៉ាល។ ===ការវាយប្រហារដោយបារាំង និងការបង្កើតរដ្ឋវៀតណាម (១៩៤៧–១៩៤៩)=== [[File:1947-01-16 New Head Of Church Installed.ogv|200px|thumb|"''Envoys probe Indo-China rebellion'' " (១៦ មករា ១៩៤៧), [[ភាពយន្តបច្ចុប្បន្នភាពសកល]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ឧត្តមសេនីយវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបនិងទាហានរបស់គាត់បានដកថយទៅតំបន់ភ្នំក្នុង[[ខេត្តទិញក្វាង]]។ បារាំងបានបញ្ជូនបេសកកម្មយោធាទៅវាយប្រហារមូលដ្ឋានទ័ពរបស់គាត់ប៉ុន្តែលោកវ៉ាបបានបដិសេធមិនឱ្យទាហានខ្លួនចូលប្រយុទ្ធទរទល់នឹងបារាំងឡើយ។ គ្រប់ទីកន្លែងដែលកងទ័ពបារាំងបានទៅដល់ វៀតមិញក៏បានបាត់ខ្លួនចេញពីទីនោះ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៤៧ បារាំងបានបើកធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការលែរ]]ដើម្បីដណ្តើមយកមជ្ឈមណ្ឌលទំនាក់ទំនងវៀតមិញនៅក្រុង[[បាក់កាន]]។ ពួកគេបានបរាជ័យក្នុងការចាប់ខ្លួនហូ ជីមិញនិងអនុសេនីយ៍ទោសំខាន់ៗរបស់វៀតមិញតាមការដែលចង់បាន។ បារាំងក៏បានអះអាងថាដែរថាទាហានវៀតមិញប្រមាណ ៩,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ បើមតិរបស់បារាំងនេះពិតជាត្រឹមត្រូវមែន នុះវាគឺជាការបាត់បង់ខូចខាតដ៏ធ្ងន់ធ្ងរសម្រាប់ខាងក្រុមវៀតមិញ។ នៅឆ្នាំ១៩៤៨ បារាំងបានចាប់ផ្តើមស្វែងរកមធ្យោបាយដើម្បីប្រឆាំងនឹងវៀតមិញតាមរយៈកិច្ចការនយោបាយ ដោយបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលផ្សេងមួយទៀតនៅសៃហ្គន។ ពួកបារាំងបានចាប់ផ្តើមការចរចាជាមួយអតីតព្រះចៅអធិរាជបាវ-ដាយដើម្បីឱ្យទ្រង់ចូលដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល"ស្វយ័ត"មួយនៅក្នុង[[សហភាពបារាំង|សហភាពប្រជាជាតិបារាំង]]គឺ[[រដ្ឋវៀតណាម]]។ ពួកបារាំងមានឆន្ទៈក្នុងការប្រគល់តំណែងមួយនោះទៅឱ្យបាវ-ដាយ ព្រោះទ្រង់ធ្លាប់បានសហការជាមួយការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅវៀតណាមដោយសេរីកាលពីអតីតកាលហើយគ្មានគោលជំហរក្នុងការចរចាឬដាក់ការទាមទារយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់អ្វីនោះទេ។ [[File:1stIndochinaWar001.jpg|thumb|រូបកងកុម្ម៉ង់ដូជើងទឹកបារាំងសេរីកំពុងតែដើរឆ្លងឆ្នេរសមុទ្រនៅអាណ្ណាម។]] នៅឆ្នាំ១៩៤៩ បារាំងបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវ"ឯករាជ្យភាព"នៃរដ្ឋវៀតណាមថាជារដ្ឋសមាគមន៍នៅក្នុងសហភាពបារាំងក្រោមការដឹកនាំរបស់បាវ-ដាយ។ តែទោះមានឈ្មោះជារដ្ឋឯករាជ្យក្តី បារាំងគឺនូវតែគ្រប់គ្រងរាល់ទំនាក់ទំនងបរទេសនិងរាល់បញ្ហាកិច្ចការពារជាតិ។ ភ្លាមៗនោះ វៀតមិញក៏ប្រកាសមិនទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលដែលបង្កើតថ្មីនោះហើយបានថ្លែងថា ពួកគេចង់បាន"ឯករាជ្យភាពពិតប្រាកដ មិនមែនឯករាជ្យបែបបាវ-ដាយ"នោះទេ។ នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃសហភាពបារាំងនេះ បារាំងក៏បានផ្តល់ឯករាជ្យភាពទៅឱ្យប្រជាជាតិដទៃទៀតនៅឥណ្ឌូចិនផងដែររួមមាន ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ និងកម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីបានសម្រេចបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះហើយ និងជាមធ្យោបាយដើម្បីបង្កើនចំនួនរបស់ពួកគេ បារាំងក៏បានយល់ព្រមក្នុងការបង្កើត[[កងទ័ពជាតិវៀតណាម]]ដែលបង្គាប់បញ្ជាដោយពួកនាយទាហានវៀតណាម។ កងទ័ពទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ភាគច្រើនក្នុងផ្នែកយោធភូមិភាគដូច្នេះកងកម្លាំងបារាំងនឹងមានពេលត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការប្រយុទ្ធជាមួយនឹងវៀតមិញ។ ===ការរៀបចំឡើងវិញរបស់ក្រុមវៀតមិញ (១៩៤៩–១៩៥០)=== ជាមួយនឹងជ័យជម្នះរបស់ពួកកុម្មុយនិស្តចិននៅក្នុង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] ទំនាក់ទំនងនយោបាយរវាងកុម្មុយនិស្តវៀតណាមនិងចិនក៏កានតែមានភាពជិតស្និទ្ធ។ ចិនបានគាំទ្រកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រឆាំងនឹងបារាំងដោយផ្តល់នូវគ្រឿងសព្វាវុធនិងគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ផ្សេងៗទៀត។ វ៉ាបបានរៀបចំកងកម្លាំងគាត់ឡើងវិញហើយចែកកងកម្លាំងនោះទៅជាកងពលចំនួន ៥ គឺ កងពលទី៣០៤ ៣០៨ ៣១២ ៣១៦ និង ៣២០។ សង្គ្រាមក៏បានឆាបឆេះកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេលដែលវ៉ាបបានលើកទ័ពវាយលុកមកលើមូលដ្ឋានទ័ពបារាំងមួយនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនចិន។ ចូលដល់ជំហាននេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមប្រលូកដៃផ្តល់ជំនួយយោធាដល់បារាំងក្នុងទម្រង់ជាគ្រឿងសព្វាវុធនិងអ្នកសង្កេតការណ៍យោធា។ [[File:PentagonPapers.jpg|thumb|190px|ផែនទីនៃសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។]] នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៥០ រដ្ឋាភិបាលរបស់ហូ-ជីមិញក៏ត្រូវបានប្រទេសចិននិងសហភាពសូវៀតទទួលស្គាល់។ ហើយក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ រដ្ឋាភិបាលបាវ-ដាយក៏ត្រូវមានការទទួលស្គាល់ពីសំណាក់រដ្ឋមហាអំណាចដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិកនិងចក្រភពអង់គ្លេសផងដែរ។ នៅខែកុម្ភៈ វ៉ាបបានរឹបអូសយកបន្ទាយទាហានបារាំងដែលមានកងកម្លាំងចំនួន ១៥០ នាក់នៅឡៃខៃក្នុងតំបន់តុងកឹង ភាគខាងត្បូងជាប់ព្រំដែនជាមួយប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួកកុម្មុយនិស្ត[[កូរ៉េខាងជើង]]ដែលគាំទ្រដោយប្រទេសចិននិងសហភាពសូវៀត នឹង[[កូរ៉េខាងត្បូង]]ដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងប្រទេសសមាជិកមួយចំនួននៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។ សង្គ្រាមត្រជាក់ក៏ចាប់ក្តៅឡើងៗនៅអាស៊ីបូព៌ា ហើយរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកក៏មានការព្រួយបារម្ភខ្លាចពួកកុម្មុយនិស្តចូលត្រួតត្រាតំបន់ទាំងមូលដែលអាចមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់ផលប្រយោជន៍អាមេរិក។ ដូចនេះហើយ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានប្រឆាំងដាច់ខាតទៅនឹងរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញដោយសារតែវាត្រូវបានគាំទ្រដោយចិន។ ឧត្តមសេនីយ៍ទោវៀតមិញគឺលោក[[ហុង វ៉ានតៃ|តៃ]]បានវាយលុកមកលើតំបន់[[សមរភូមិដុងឃេ|ដុងឃេ]]<ref>[http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/khoa-hoc-nghe-thuat-quan-su/tran-then-chot-dong-khe/329531.html Trận then chốt Đông Khê] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105103510/http://qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/khoa-hoc-nghe-thuat-quan-su/tran-then-chot-dong-khe/329531.html |date=November 5, 2014 }}. 02 November, 2014.</ref> ហើយតំបន់នោះក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតមិញនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា។ កងកម្លាំងវៀតមិញបានវាយស្ទាក់កងយោធភូមិកាវបាំងនិងកងកម្លាំងជំនួយមកពីថាត់ខេដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យកម្លាំងទាំងពីររត់គេចទៅភាគខាងត្បូង។ ចម្បាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សមរភូមិផ្លូវអាណានិគមលេខ៤]]។ កងទ័ពអាកាសបារាំងបានទម្លាក់កងវរសេនាធំឆត្រយោងនៅភាគខាងត្បូងកាវបាំងដើម្បីដើរតួរជាទ័ពបង្វែរ ប៉ុន្តែគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលទ័ពឆត្រយោងទាំងអស់នោះក៏បាននាំគ្នារត់គេចពីវៀតមិញដូចកងកម្លាំងដទៃទៀតដែរ។ បន្តិចក្រោយមក កងកម្លាំងបារាំងនៅឡាកសុនក៏បានដកថយព្រោះខ្លាចកងកម្លាំងវៀតមិញមកសម្លាប់ពួកគេ។ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងដែលនៅសល់បានមកដល់ទីសុវត្ថិភាពនៅ[[ដីសណ្តរទន្លេហុង|តំបន់សណ្តរទន្លេហុង]] គេក៏បានធ្វើការវិភាគ។ ក្នុងការវិភាគនោះ គេឃើញថា កងទ័ពបារាំងចំនួន ៤,៨០០ នាក់បានស្លាប់ ឫត្រូវវៀតមិញចាប់បាន ឫក៏បាត់ខ្លួន, ទ័ពចំនួន ២,០០០ នាក់បានរងរបួសនៅក្នុងចំណោមកម្លាំងទាហានសរុបជាង ១០,០០០ នាក់។ គួរបញ្ជាក់ដែរថា បារាំងមិនមែនបាត់បង់តែជីវិតទាហានខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ត្រូវបាត់បង់អាវុធនិងគ្រឿងសង្គ្រាមជាច្រើនទៀតដែរដូចជា កាំភ្លើងធំចំនួន ១៣ កាំភ្លើងត្បាលចំនួន ១២៥ ឡានធំឫឡានដឹកជញ្ជូនចំនួន ៤៥០ គ្រឿង កាំភ្លើងយន្តចំនួន ៩៤០ កាំភ្លើងយន្តស្រាលចំនួន ១,២០០ និងកាំភ្លើងវែងធម្មតាចំនួន ៨,០០០ គ្រឿង។ ប្រទេសចិននិងសហភាពសូវៀតបានទទួលស្គាល់ហូ-ជីមិញជាមេដឹកនាំស្របច្បាប់របស់ប្រទេសវៀតណាមហើយបានបញ្ជូនរដ្ឋាភិបាលលោកនូវអាវុធនិងជំនួយសម្ភារៈកាន់តែច្រើនឡើងៗ។ ឆ្នាំ១៩៥០ ត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជាពេលដំបូងបង្អស់ដែលគ្រាប់[[ណាប៉ាល់]]ត្រូវបានប្រើនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម (អាវុធប្រភេទនេះត្រូវបានផ្តល់ឱ្យដោយសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ឱ្យកងជើងអាកាសបារាំងប្រើប្រាស់)។ ===ជ័យជម្នះជាថ្មីរបស់បារាំង (មករា–មិថុនា ១៩៥០)=== ស្ថានភាណយោធារបស់បារាំងក៏មានភាពធូរស្រាលបន្ទាប់ពីមេបញ្ជាការថ្មីគឺលោក[[ហ្សង់ ដេ ឡាដ្រេ ដេ តាស៊ីងី]]បានកសាងខ្សែការពារពីក្រុងហាណូយរហូតទៅដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ដោយឆ្លងកាត់តាមដែនដីសណ្ត[[ទន្លេហុង|ទន្លេក្រហម]]។ ការសាងខ្សែការពារនេះគឺដើម្បីទប់ការពារក្រុមវៀតមិញ និងដើម្បីឱ្យងាយបំបែកទ័ពរបស់ពួកគេ។ [[File:Trình Minh Thế.jpg|thumb|190px|ឧត្តមសេនីយ៍លោក[[ត្រិញ មិញថេ]]]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥១ វ៉ាបបានបញ្ជូនកងពលទី៣០៨ និង៣១២ ដែលមានកម្លាំងជាង ២ ម៉ឺននាក់ទៅវាយប្រហារក្រុង[[វិនយាន]]ដែលមានចម្ងាយ ២០ ម៉ាយ (៣២ គីឡូម៉ែត្រ) ពីភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងហាណូយ។ អ្វីដែលវៀតមិញមិនដឹងនោះគឺពួកគេកំពុងដើរចូលអន្ទាក់របស់បារាំង ដោយគ្មានជម្រើសពួកគេក៏បង្ខំវាយប្រយុទ្ធទរទល់ជាមួយនឹងកងកម្លាំងបារាំងដែលបំពាក់ដោយកាំភ្លើងយន្តនិងកាំភ្លើងធំនៅកណ្តាលវាល។ ត្រឹមថ្ងៃទី១៦ ខែមករា កងកម្លាំងរបស់វ៉ាបក៏ត្រូវបង្ខំខ្លួនរត់ដកថយ ហើយជាលទ្ធផល វៀតមិញបានបាត់បង់ទាហានចំនួន ៦,០០០ នាក់ រងរបួសចំនួន ៨,០០០ នាក់ ហើយប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយពួកបារាំង។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា វ៉ាបបានព្យាយាមម្តងទៀតដោយលើកនេះបានបើកការវាយប្រហារមកលើក្រុងម៉ៅឃេ ដែលមានចម្ងាយ ២០ ម៉ាយ (៣២ គម) ពីភាគខាងជើងទីក្រុងហៃហ្វុង។ ទាហានវៀតមិញប្រមាណ ១១,០០០ នាក់បានសម្រុកចូលវាយប្រហារក្រុងនោះ។ លទ្ធផលគឺដូចមុនដដែរ ដោយវៀតមិញបានដកថយ និងត្រូវបាត់បង់មនុស្សចំនួនពី ៥០០ នាក់ (ការប៉ានស្មានដោយវៀតមិញ) ទៅដល់ ៣,០០០ នាក់ (ការប៉ានស្មានរបស់បារាំង)។ មិនអស់ចិត្ត វ៉ាបក៏បានបើកការវាយប្រហារមួយទៀត ដោយលើកនេះនៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហម, នៅថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ការវាយប្រហារដំបូងគឺប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្រុង[[ភូលី]] និងទីបីនៅនិញប៊ិញ ហើយកងពលធំរបស់ខ្លួនបានធ្វើការវាយលុកនៅ[[ផាត់ឌៀម]] ភាគខាងត្បូងនៃក្រុងហាណូយ។ ការវាយប្រហារទាំងបីកន្លែងគឺសុទ្ធតែទទួលបរាជ័យទាំងអស់ ជាពិសេសគឺការវាយប្រហារទីបី។ ដោយមានឱកាលល្អ លោកឡាដ្រេ ដេ តាស៊ីងីបានធ្វើការវាយបកមកវិញដោយបានរុញច្រានកងកម្លាំងវៀតមិញដែលនៅសេសសល់ឱ្យចូលទៅក្នុងព្រៃជ្រៅ និងចេញពីតំបន់សណ្តទន្លេក្រហមត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ដោយធ្វើឱ្យវៀតមិញបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ១០,០០០ នាក់សរុប។<ref>{{cite book|last=Gras|first=Yves|title=Histoire de la Guerre d'Indochine|location=Paris|date=1979|isbn=978-2-259-00478-7|page=408}}</ref> រាល់ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានទទួលបរាជ័យទាំងអស់ និងការវាយតបមកវិញរបស់បារាំងបានធ្វើឱ្យបាត់បង់ទ័ពវៀតមិញជាច្រើន។ ប្រជាជនវៀតណាមជាច្រើនបានមានចម្ងល់ទៅនឹងរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តវៀតមិញ សម្បីតែសមាជិកបក្សខ្លួនក៏មានចម្ងល់ផងដែរ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ផលប្រយោជន៍របស់បារាំងគឺមិននៅបានយូរនោះទេ ដោយសារតែមានបក្សពួកឧទ្ទាមជាច្រើនបានងើបឡើងប្រឆាំងនៅទូទាំងដែនដីអាណានិគមបារាំង ហើយក្នុងនោះក៏មានកម្ពុជានិងឡាវផងដែរ។ ===ភាពជាប់គាំង (កក្កដា ១៩៥០–១៩៥៣)=== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឧត្តមសេនីយ៍បារាំងម្នាក់ឈ្មោះ[[សាល ឆានសុន]]ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅឯក្រុង[[សាដេក]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងខណៈពេលកំពុងធ្វើការឃោសនា។ បារាំងបានចោទប្រកាន់វៀតមិញថានៅពីក្រោយរឿងនេះ ក៏ប៉ុន្តែខ្លះវិញបានចោទទៅលើអ្នកជាតិនិយមកាវដាយមួយរូបគឺលោក[[ត្រិញ មិញថេ]]ថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយរឿងឃាតុកម្មនោះ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិឆ្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥១ កងឆ័ត្រយោងបារាំងបានចុះកាន់កាប់[[ខេត្តហាវប៊ិញ]] ដែលមានចម្ងាយ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិចនៃខ្សែការពារដេឡាដ្រេ។ នៅខែមករា លោកឧត្តមសេនីយ៍ដេ ឡាដ្រេបានធ្លាក់ខ្លួនឈឺដោយសារជំងឺមហារីកហើយក៏ត្រូវវិលត្រឡប់ទៅប្រទេសបារាំងវិញដើម្បីទទួលការព្យាបាល។ លោកឡាដ្រេក៏បានស្លាប់នៅបារាំង ហើយត្រូវបានជំនួសដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[រ៉ាអ៊ូ សាឡង់]]ជាមេបញ្ជាការទូទៅនៃកងទ័ពបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ ក្រុមវៀតមិញបានបើកការវាយប្រហារចូលក្នុងខេត្តហាវប៊ិញ ដែលបង្ខំឱ្យកងកម្លាំងបារាំងរត់ដកថយទៅខ្សែដេឡាដ្រេរបស់គេវិញនៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៥២។ ភាគីទាំងពីរបានបាត់បង់ទាហានជិត ៥,០០០ នាក់រៀងៗខ្លួននៅក្នុងយុទ្ធនាការនេះ ហើយវាគឺជាសញ្ញាបង្ហាញថាសង្គ្រាមនេះគឺមិនងាយនឹងបញ្ចប់ស្រួលៗនោះទេ។ [[File:French indochina 1953 12 1.png|190px|thumb|ទាហានសហភាពបារាំងកំពុងបាញ់កាំភ្លើងយន្តធន់ស្រាល (១៩៥២)]] ស្ទើរជិតពេញមួយឆ្នាំ ពួកវៀតមិញបានដើរផ្តាច់បណ្តាញផ្គត់ផ្គង់បារាំង និងដេញវាយបំបែកកងកម្លាំងបារាំងដែលពួកគេប្រទះឃើញ។ ឆ្នាំនោះគឺរាងស្ងាត់ជាងឆ្នាំមុនៗ តែការវាយឆ្មក់ និងការវាយប្រហារដោយក្រុមឧទ្ទាមភាគីទាំងពីរគឺនូវតែបន្ត ដោយសារភាគីនីមួយៗបានត្រៀមរៀបចំធ្វើប្រតិបត្តិការធំទុកពេលអនាគត។ នៅក្នុង[[សមរភូមិណាសាន]] ដែលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា, មេបញ្ជាការបារាំងបានចាប់ផ្តើមប្រើយុទ្ធសាស្ត្រ"កាំប្រមា"ដែលក្នុងនោះ បារាំងបានរៀបចំប៉ុស្តិ៍/បន្ទាយការពារដើម្បីបណ្តេញវៀតមិញចេញពីព្រៃហើយបង្ខំពួកគេឱ្យប្រយុទ្ធទរទល់ជំនួសការប្រើយុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥២ វ៉ាបបានផ្តើមការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងកងទ័ពបារាំងនៅតាមបណ្តោយក្រុងងាឡូ នៅភាគពាយព្យនៃទីក្រុងហាណូយ និងជ្រលងដងទន្លេខ្មៅ ប៉ុន្តែលើកលែងតែអាកាសយានដ្ឋានណាសានដែលជាកន្លែងដែលសម្បូរកងកម្លាំងបារាំងច្រើនជាងកន្លែងដទៃ។ វ៉ាបឥឡូវត្រូវគ្រប់គ្រងបានទឹកដីភាគច្រើននៃតំបន់តុងកឹង ហួសពីខ្សែដេឡាដ្រេទៅទៀត។ សាឡង់ដោយដឹងថាខ្លួនកំពុងតែចាញ់ ក៏បានផ្តើមប្រតិបត្តិការឡររែននៅតាមដងទន្លេឃ្លាដើម្បីបង្ខំឱ្យកងកម្លាំងវ៉ាបបន្ថយការវាយប្រហាររបស់ពួកគេមកលើបន្ទាយងាឡូ។ នៅថ្ងៃទី២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥២ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការដ៏ធំបំផុតនៅឥណ្ឌូចិន៖ ទាហានសហភាពបារាំងចំនួន ៣០,០០០ នាក់បានឆ្លងខ្សែរឡាដ្រេដើម្បីវាយលុកកន្លែងស្តុកផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅ[[ខេត្តភូយិន]]។ កងកម្លាំងសាឡង់បានដណ្តើមកាន់កាន់ខេត្តភូថុកនៅថ្ងៃទី៥ ខែវិច្ឆិកា និងភូដូននៅថ្ងៃទី៩ ហើយទីបំផុតខេត្តភូយិននៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា។ ដំបូង វ៉ាបមិនបានអើពើអ្វីទៅនឹងការវាយលុករបស់បារាំងនោះទេដោយវ៉ាបមានគម្រោងថានឹងរងចាំរហូតទាន់តែខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់បារាំងអូសបន្លាយវែង រួចកងកម្លាំងលោកនឹងវាយកាត់ផ្តាច់ខ្សែនោះចេញពីដីសណ្ដទន្លេក្រហម។ សាឡង់បានស្មានដឹងពីកលល្បិចរបស់វៀតមិញ រួចហើយក៏រំសាយប្រតិបត្តិការខ្លួនចោលនៅថ្ងៃទី១៤ ហើយបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងលោកដកថយទៅខ្សែឡាដ្រេវិញ។ ខណៈពេលដែលកំពុងដកថយ វៀតមិញបានលួចវាយឆ្មក់មកលើកងពលបារាំងនៅចាន់មឿងក្នុងថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា។ ការដកថយរបស់បារាំងក៏បានបន្ត បន្ទាប់ពីខ្លួនបានបញ្ជូនកងពលតូចមួយទៅពិនិត្យមើលផ្លូវខាងមុខ។ បារាំងបានបាត់បង់ជីវិតទាហានប្រមាណ ១,២០០ នាក់នៅក្នុងប្រតិបត្តិការនោះ ហើយចំនួនអ្នកស្លាប់ភាគច្រើនគឺកើតឡើងនៅពេលកំពុងប្រយុទ្ធទរទល់នឹងការវាយឆ្មក់របស់វៀតមិញនៅចាន់មឿង។ ថ្មីត្បិតតែបារាំងមិនសូវបានទទួលជោគជ័យនៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះមែន តែវាបានបង្ហាញថាបារាំងនូវអាចធ្វើសកម្មភាពនៅក្រៅខ្សែឡាដ្រេរបស់ខ្លួនបាន។ ប៉ុន្តែប្រតិបត្តិការនេះមិនបានបង្វែរការវាយលុករបស់វៀតមិញឬបំផ្លាញបណ្តាញផ្គត់ផ្គង់វៀតមិញអ្វីនោះទេ។ [[File:French indochina napalm 1953-12 1.png|thumb|upright=1.15|បន្ទុះគ្រាប់ណាប៉ាល់ដែលបានទម្លាក់ដោយកងជើងអាកាសបារាំងនៅក្នុង''[[ប្រតិបត្តិការមូអ៊ិតេ]]'' (ខែវិឆ្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣)]] នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិឆ្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣, វ៉ាបបន្ទាប់ពីបានបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅក្នុងការវាយលុកមកលើបន្ទាយបារាំងនៅវៀតណាម ក៏បានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រខ្លួនហើយចាប់ផ្តើមដាក់សម្ពាធទៅលើបារាំងដោយលុកលុយប្រទេសឡាវនិងសម្រេចវាយយកទីតាំងរបស់បារាំងជាច្រើនដូចជានៅតំបន់[[មឿងឃូ]]ជាដើម។ នៅខែឧសភា នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ហង់រី ណាវ៉ារ៉េ]]បានជំនួសលោកសាឡង់ជាមេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ថ្មីនៃកងទ័ពបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ គាត់បានធ្វើការរាយការណ៍ទៅរដ្ឋាភិបាលបារាំងថា៖ "...មិនមានលទ្ធភាពអាចឈ្នះសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនបាននោះទេ" ហើយបានបន្ថែមទៀតថា អ្វីដែលយើងអាចរំពឹងបាននោះគឺមានតែការឈរទរទល់នៅមួយកន្លែង។ លោកណាវ៉ារ៉េបានតបទៅនឹងការលុកលុយប្រទេសឡាវរបស់វៀតមិញ ដោយចូលទៅកាន់កាប់ក្រុងតូចមួយឈ្មោះថា[[ឌៀបបៀនភូ]] ដែលមានចម្ងាយ ១៦ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែនភាគខាងជើងប្រទេសឡាវ។ [[ប្រតិបត្តិការកាស្ទ័រ]]ក៏ចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២០ ខែវិឆ្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ដោយទាហានបារាំងប្រមាណ ១,៨០០ នាក់បានចុះឆត្រយោងមកលើជ្រលងភ្នំក្បែរក្រុងឌៀនបៀនភូ ហើយក៏ចាប់ផ្តើមតាមកម្ចាត់យោធភូមិវៀតមិញតូចៗនៅក្បែរនិងនៅក្នុងក្រុង។ តាមយុទ្ធសាស្រ្ត ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាភាពជោគជ័យរបស់បារាំង។ ក៏ប៉ុន្តែ វ៉ាបបានមើលឃើញចំណុចខ្សោយរបស់បារាំងហើយក៏ចាប់ផ្តើមរំកិលកងកម្លាំងគាត់នៅខ្សែការពារឡាដ្រេមកជិតក្រុងឌៀនបៀនភូ។ ត្រឹមពាក់កណ្តាលខែធ្នូ កងល្បាតបារាំងនិងឡាវដែលនៅលើកំពូលភ្នំជុំវិញឌៀនបៀនភូក៏ត្រូវវៀតមិញលួចវាយឆ្មក់កម្ចាត់ចោលស្ទើរទាំងអស់។ ការប្រយុទ្ធតតាំងដើម្បីរក្សាការកាន់កាប់ក្រុងឌៀនបៀនភូគឺជាការប្រយុទ្ធដ៏មានរយៈពេលយូរនិងលំបាកបំផុតសម្រាប់អង្គភាពបេសនកម្មចុងបូព៌ាបារាំង, ពួកគេបានចងចាំការប្រយុទ្ធនេះថា"៥៧ ថ្ងៃនៅក្នុងឋាននរក"។ ===ការបរាជ័យរបស់បារាំងនៅឌៀនបៀនភូ និងការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាម=== [[File:First Indochina War map 1954 en.svg|thumb|ផែនទីសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ទោះបីមានការផ្សព្វផ្សាយជាផ្លូវការថាវាគឺជា"សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត"ក្តី<ref name="guerreindochinenewsreel">{{cite web|title=La Guerre En Indochine|work=newsreel|date=October 26, 1950|url=http://www.dailymotion.com/video/x1z4co_la-guerre-en-indochine-26101950|format=video|accessdate=May 20, 2007}}</ref><ref name="bigeardetdienbienphu">{{cite web|title=Bigeard et Dien Bien Phu|work=TV news|publisher=Channel 2 (France)|date=May 3, 2004|url=http://www.dailymotion.com/video/x2059h_bigeard-et-dien-bien-phu|format=video|accessdate=May 20, 2007}}</ref> តែនៅឯបារាំង សាធារណជនគ្រប់គ្នាបានប្រឆាំងនិងមិនគាំទ្រសង្គ្រាមនេះជាដាច់ខាត។ ការជាប់គាំងខាងផ្នែកនយោបាយរបស់សាធារណរដ្ឋបារាំងទី៤ គឺមានន័យថាខ្លួននឹងមិនអាចដកខ្លួនចេញពីជម្លោះនេះបានទេ។ [[សមរភូមិឌៀនបៀនភូ]]បានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ រវាងកងទ័ពវៀតមិញក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាប]] ដែលបានគាំទ្រដោយចិននិងសហភាពសូវៀត ទរទល់ប្រយុទ្ធនឹងអង្គភាពបេសនកម្មចុងបូព៌ារបស់សហភាពបារាំង ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួននៅឥណ្ឌូចិន។ ការប្រយុទ្ធនេះបានកើតនៅភូមិមួយក្បែរឌៀនបៀនភូ ហើយវាគឺជាសមរភូមិសំខាន់ជាងគេរវាងបារាំងនិងវៀតណាមនៅក្នុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១។ សមរភូមិនេះបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា នៅពេលដែលវៀតមិញបានបើកការបាញ់ប្រហារជាសម្ងាត់មកលើកងទ័ពបារាំង។ គ្រាប់កាំភ្លើងធំរបស់វៀតមិញបានធ្លាក់មកចំអាកាសយានដ្ឋានធំៗរបស់បារាំងដែលទុកសម្រាប់ឱ្យយន្តហោះចុះមកផ្តល់គ្រឿងផ្គត់ផ្គង់។ ផ្លូវតែមួយគត់ដែលធ្វើដំណើរចូលក្រុងឌៀនបៀនភូគឺមានលក្ខណៈពក់ផុយ ពិបាកក្នុងការឆ្លងកាត់ហើយអ្វីដែលធ្វើឱ្យមានការពិបាកដល់បារាំងថែមទៀតនោះគឺផ្លូវនោះត្រូវបានកម្ទិចនិងកាន់កាប់ដោយក្រុមវៀតមិញរួចទៅហើយ។ បន្ទាប់ពីបណ្តាញផ្គត់ផ្គង់របស់បារាំងត្រូវបានវៀតមិញកម្ទិចហើយក៏ចូលមកដល់នូវរដូវ[[មូសុង]]ដែលធ្វើឱ្យការទម្លាក់ទ័ពតាមឆត្រយោងមានការពិបាកខ្លាំងសម្រាប់បារាំង។ កាលៈទេសៈរបស់បារាំងក៏កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ប៉ុន្តែពួកគេនូវតែខិតខំព្យាយាមឈរទប់ទល់ប្រយុទ្ធរហូតទាន់តែ[[សន្និសិទទីក្រុងហ្សឺណេវ ឆ្នាំ១៩៥៤|កិច្ចប្រជុំសន្តិភាពក្រុងហ្សឺណែវ]]នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា បើកដំណើរការឡើង។ ពួកវៀតមិញក៏បានប្រើបន្ទាយបារាំងចាស់ៗជាកន្លែងស្តុកទុកអាវុធនិងគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ផ្សេងៗដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនិស្តខ្លួន។ {{Citation needed|date=January 2011}} [[File:HD-SN-99-02043.JPEG|thumb|190px|ទាហានពេទ្យបារាំង–វៀតណាមបានកំពុងមើលព្យាបាលឈ្លើយសង្គ្រាមវៀតមិញដែលរងរបួសនៅឯក្រុង[[ហួងអៀន]] (១៩៥៤)]] ដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃសង្គ្រាមមានរយៈពេលពីរថ្ងៃគឺថ្ងៃទី៦ និងថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ខណៈពេលដែលបារាំងបានកំពុងបន្តប្រយុទ្ធ ក៏ស្រាប់តែត្រូវវាយប្រហារដោយកងកម្លាំងវៀតមិញដ៏ធំមួយ។ ឧត្តមសេនីយ៍ខុកនីនៅហាណូយបានបញ្ជាឱ្យនាយឧត្តមសេនីយ៍កាស្រ្ទីដែលជាមេបញ្ជាការប្រចាំនៅឌៀបៀនភូឱ្យចេញបទឈប់បាញ់នៅម៉ោង ៥:៣០ នាទីល្ងាច ហើយត្រូវបំផ្លាញរាល់ប្រដាប់ប្រដារ សម្ភារៈ អាវុធទាំងអស់ដើម្បីកុំឱ្យរបស់ទាំងនោះធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកវៀតមិញ។ ការប្រយុទ្ធភាគច្រើនបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា។ ក៏ប៉ុន្តែបទឈប់បាញ់នេះគឺមិនត្រូវបានគោរពនៅបន្ទាយអ៊ីសាប៊ែលទេដែលជាបន្ទាយរបស់បារាំងនៅវៀតណាមខាងត្បូងដោយការប្រយុទ្ធនោះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៨ ខែឧសភា នៅវេលាម៉ោង ១:០០ ព្រឹក។<ref>{{cite web |url=http://www.dienbienphu.org/ |title=dienbienphu.org |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031024004709/http://dienbienphu.org/ |archivedate=October 24, 2003 |df=mdy }}</ref> ទាហានបារាំងប្រមាណ ២,២០០ នាក់នៅក្នុងចំណោមទាហានសរុប ២០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយ ទាហានចំនួន ១,៧២៩ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបាត់ខ្លួន ហើយ ១១,៧២១ នាក់ទៀតត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយវៀតមិញ។ ក្នុងចំណោមទាហានវៀតណាមចំនួន ៥០,០០០ នាក់ដែលបានចូលរួមប្រយុទ្ធ, ក្នុងនោះមានប្រមាណពី ៤,៨០០ ទៅ ៨,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយពី ៩,០០០ ទៅ ១៥,០០០ នាក់ទៀតត្រូវរងរបួស។ រយៈពេលមួយខែបន្ទាប់ពីសមរភូមិឌៀនបៀនភូត្រូវបាមបញ្ចប់ កងកម្លាំងបារាំងក៏ត្រូវជម្លាសចេញពីបន្ទាយ[[អានឃេ]] ហើយក៏ត្រូវលួចវាយលុកដោយទ័ពវៀតមិញនៅក្នុង[[សមរភូមិច្រកម៉ាំងយ៉ាង]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ហើយបញ្ចប់ទៅវិញនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា។ ជ័យជម្នះរបស់វៀតមិញនៅឌៀនបៀនភូបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់លទ្ធផលនៃសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ ១៩៥៤ ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា។ នៅខែសីហា, [[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]ក៏ផ្តើមឡើងដោយក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ គេបានជម្លៀសអ្នកកាតូលិកនិងប្រជាជនវៀតណាមមួយចំនួនឱ្យរត់គេចពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមខាងជើង។ ==សន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវ និងការបែកចែកប្រទេសវៀតណាម== {{Further|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណេវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]}} [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|190px|ទិដ្ឋភាពនៅឯសន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវ]] សន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវនៃថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤ បានទទួលស្គាល់ខ្សែស្របទី១៧ ថាជា"ខ្សែកំណត់ព្រំដែនយោធាបណ្តោះអាសន្ន"ដោយបានបែកចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ (ជាបណ្តោះអាសន្ន)៖ ភាគខាងជើង (លើខ្សែស្របទី១៧) គឺរដ្ឋកុម្មុយនិស្ត[[វៀតណាមខាងជើង]] និងភាគខាងត្បូង (ក្រោមខ្សែស្របទី១៧) គឺ[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែលគាំទ្រដោយលោកខាងលិច។ [[File:Charles DeGaulle and Ho Chi Minh are hanged in effigy during the National Shame Day celebration in Saigon, July 1964.jpg|thumb|right|190px|និស្សិតកំពុងធ្វើបាតុកម្មនៅទីក្រុងសៃហ្គនក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៤ នៅក្នុងពិធីគំរបខួបលើកទី១០ នៃសន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។]] ការចរចារវាងបារាំងនិងវៀតមិញបានចាប់ធ្វើឡើងនៅឯទីក្រុងហ្សឺណេវក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤, ដែលពេលនោះ កងកម្លាំងសហភាពបារាំងនិងវៀតមិញបានកំពុងប្រយុទ្ធគ្នានៅក្នុងសមរភូមិឌៀនបៀនភូ។ នៅឯប្រទេសបារាំង លោក[[ព្យែរ មិនដេសហ្រ្វង់ស៍]] ដែលត្រូវជាអ្នកប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមនេះក៏បានឡើងកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៤។ លោកបានសន្យាថានឹងខិតខំធ្វើយ៉ាងណាដើម្បីបញ្ឈប់សង្គ្រាមនេះឱ្យបាន ហើយត្រឹមតែរយៈពេលបួនខែប៉ុណ្ណោះ បទឈប់បាញ់ក៏ត្រូវបានចុះ៖ <blockquote> "ថ្ងៃនេះ វាអាចជាថ្ងៃដែលយើងរាល់គ្នាមកជួបជុំនៅទីនេះដើម្បីសន្តិភាព វាគឺជាសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ប្រទេសយើង (បារាំង) ជាយូរណាស់មកហើយ...ប្រហែលជាពីរបីឆ្នាំមកហើយ ការចរចាសម្របសម្រួលរកសន្តិភាពជាមួយនឹងគូប្រជែងហាក់ដូចជាជម្រើសចុងក្រោយរបស់ខ្ញុំ សន្តិភាពនេះនឹងអាចជួយដល់ហិរញ្ញវត្ថុជាតិយើង និងសេដ្ឋកិច្ចជារួម។ សង្គ្រាមមួយនេះគឺជាបន្ទុកដែលប្រទេសយើងមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហើយថ្ងៃនេះគឺជាការគំរាមកំហែងថ្មីមួយទៀតសម្រាប់ភាគីទាំងអស់៖ ប្រសិនបើជម្លោះនៅឥណ្ឌូចិនមិនត្រូវបានដោះស្រាយ — បានយ៉ាងឆាប់រហ័ស — ទេនោះ វានឹងអាចវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមគ្នាដ៏ឃោរឃៅ សង្គ្រាមអន្តរជាតិ ហើយអ្វីដែលអាក្រក់បំផុតនោះគឺការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបរិមាណូ។ ខ្ញុំចង់បានសន្តិភាព សន្តិភាពដែលអាចជួយដល់ការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសយើង។ សម្បីឥឡូវ ស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋ ទាហាន និងអ្នកមួយចំនួននៅទីនេះ លះបង់និងលែងគាំទ្រទៅហើយ។ បារាំងនឹងមិនចាំបាច់ទទួលយកហើយនិង"មិនទទួលយក"ដំណោះស្រាយដែលមិនត្រូវនឹងផលប្រយោជន៍សំខាន់របស់ខ្លួននោះទេ។ ប្រទេសបារាំងនូវតែមានវត្តមានពីចម្ងាយ។ ទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តនិងគូប្រជែងរបស់យើងគឺមិនត្រូវរក្សាការសង្ស័យអ្វីមកលើអត្ថន័យនៃការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់យើងឡើយ។ ការចរចាមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯក្រុងហ្សឺណេវ...ខ្ញុំបានសិក្សាពីរបាយការណ៍នេះយូរមកហើយ...និងបានពិគ្រោះយោបល់ជាមួយនឹងអ្នកជំនាញខាងយោធានិងអ្នកការទូតរួចមកហើយ។ ការជឿជាក់របស់ខ្ញុំថាដំណោះស្រាយទំនាស់សន្តិភាពដែលអាចទៅរួចត្រូវបានបញ្ជាក់ហើយ។ ពីថ្ងៃនេះតទៅ បទឈប់បាញ់នឹងត្រូវមានការសម្របសម្រួលយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីដែលខ្ញុំត្រៀមនឹងបង្កើតនេះ នឹងដោះស្រាយដោយខ្លួនឯង — ជាមួយនឹងគូប្រជែង — ដោយចំណាយពេល ៤ សប្តាហ៍ដើម្បីរងចាំការឆ្លើយតបពីពួកវា។ ថ្ងៃនេះគឺជាថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ហើយខ្ញុំនឹងបង្ហាញខ្លួនខ្ញុំនៅចំពោះមុខអ្នកមុនថ្ងៃទី២០ ខែកក្តដា...ប្រសិនបើគ្មានដំណោះស្រាយណាដែលគួរឱ្យពេញចិត្តនៅថ្ងៃនុះនោះទេ អ្នកនឹងរួចផុតពីកិច្ចសន្យាដែលអាចនឹងចងភ្ជាប់យើងឱ្យរួមគ្នាហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់ខ្ញុំនឹងផ្តល់នូវវិស្ថាបនកម្មពីតំណែងទៅកាន់ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋ។"<ref>[http://www.assembleenationale.fr/histoire/pierre-mendes_france/mendes_france-7.asp June 17, 1954 discourse of Mendès-France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926220917/http://www.assembleenationale.fr/histoire/pierre-mendes_france/mendes_france-7.asp |date=កញ្ញា 26, 2007 }} on the website of the French National Assembly</ref> </blockquote> កិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណេវបានសន្យាថានឹងធ្វើការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីកំណត់រដ្ឋាភិបាលជាតិតែមួយសម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម។ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមទាំងពីរគឺមិនបានចុះហត្ថលេខាលើអ្វីនោះទេនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវនោះ។ ទាក់ទងទៅនឹងសំណួរនៃការបង្រួបបង្រួមជាតិឡើងវិញ គណៈប្រតិភូវៀតណាមប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តបានជំទាស់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែការជំទាស់របស់ខ្លួនត្រូវបានបដិសេដក្រោយពីពួកបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើររបស់ប្រតិភូវៀតមិញម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៉ាម វ៉ាន់ដុង]]។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ក្នុងសំណើរនោះគេបាននិយាយថា ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវធ្វើឡើងនៅក្រោមការបោះឆ្នោតជាតិដោយមានការឃ្លាំមើលពី"គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានជំទាស់ទៅនឹងសំណើរវៀតមិញដោយលើកឡើងនូវមតិមួយដែលគេច្រើនស្គាល់ថា"ផែនការអាមេរិក" ដោយមតិនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> ក្នុងមតិ (សំណើរ) របស់អាមេរិកបាននិយាយថា ការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយមានការឃ្លាំមើលពី[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ប៉ុន្តែសំណើររបស់អាមេរិកនេះត្រូវបានបដិសេដដោយសហភាពសូវៀត។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ពេលកំពុងស្នាក់នៅប្រទេសបារាំង អតីតអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]បានតែងតាំងលោក[[ង៉ូ ឌិនយៀម]]ធ្វើជា[[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង|នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃវៀតណាមខាងត្បូង]]។ ដោយមានការគាំទ្រពីអាមេរិក យៀមបានធ្វើប្រជាមតិមួយដើម្បីដកបាវ ដាយចេញពីអំណាចហើយបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]។ នៅពេលការបោះឆ្នោតមិនបានសម្រេចកើតឡើង កម្មាភិបាលវៀតមិញនៅវៀតណាមខាងត្បូងបាននាំគ្នាងើបឡើងធ្វើសកម្មភាពប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។ វៀតណាមខាងជើងបានចូលលុកលុយផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសឡាវដើម្បីបង្កើតជាផ្លូវចូលទៅផ្គត់ផ្គង់កងទ័ពនិងកម្មាភិបាលខ្លួននៅឯវៀតណាមខាងត្បូង ពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិ]]។ សង្គ្រាមនេះក៏បានវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមវៀតណាម|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី២]] ដែលភាគច្រើនត្រូវបានគេស្គាល់ថា''សង្គ្រាមវៀតណាម'' ហើយសម្រាប់ជនជាតិវៀតណាមវិញ គេច្រើននិយមហៅថា''សង្គ្រាមអាមេរិក''។ ==ស្ថានភាពផ្ទៃក្នុងប្រទេសបារាំង== [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំងនៃឆ្នាំ១៩៤៦|រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤៦]] បានធ្វើឱ្យប្រទេសបារាំងក្លាយជា[[សាធារណរដ្ឋប្រកាន់សភា]] (សាធារណរដ្ឋទីបួន)។ ដោយសារតែបរិបទនយោបាយ បារាំងអាចមានស្ថេរភាពបានលុះត្រាតែត្រូវបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពរវាងគណបក្សធំៗចំនួនបីគឺ [[ចលនាសាធារណរដ្ឋប្រជាជន]] (ប្រជាធិបតេយ្យ) [[បក្សកុម្មុយនិស្តបារាំង]] (បកប) និងគណបក្សសង្គមនិយមឈ្មោះថា[[ផ្នែកបារាំងនៃពលករអន្តរជាតិ]] (ផបពអ)។ សម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថា"[[ត្រីភាគីនិយម]]" (''Tripartisme'') ហើយសម្ព័ន្ធភាពនេះមានអត្ថិភាពរហូតដល់ត្រឹមខែឱសភា ឆ្នាំ១៩៤៧។ នៅពេលនោះ បារាំងបានជួបនូវវិបត្តិនយោបាយដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបណ្តេញចេញនូវពួកមន្រ្តីកុម្មុយនិស្តមួយចំនួនចេញពីអំណាច។ សង្គ្រាមត្រជាក់នៅបារាំងក៏ចាប់មានឡើងចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ កត្តាខាងលើបានធ្វើឱ្យរបបថ្មីនោះចុះខ្សោយជាលំដាប់ព្រោះថាចលនាសំខាន់ៗចំនួនពីរនាពេលនោះគឺចលនាកុម្មុយនិស្តនិងបក្សពួកដឺហ្គោលត្រូវបានធ្លាក់ចេញពីអំណាច។ ដើម្បីបង្កើតបានជារដ្ឋាភិបាលមួយទៀត បក្សពួកស្តាំនិយមនិងឆ្វេងនិយមក៏បង្ខំខ្លួនចូលជាសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគ្នាដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋសភាជាតិ។ ជាលទ្ធផល អស្ថេរភាពនៅក្នុងសភាក៏កើតមានឡើងហើយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៤៧ និងឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានផ្លាស់ប្តូរនាយករដ្ឋមន្រ្តីអស់ចំនួន ១៤ រូប។ ភាពចលាចលនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល (នៅអំឡុងសង្គ្រាម រដ្ឋាភិបាលបារាំងចំនួន ១៧ ផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានបង្កើតឡើង) បានធ្វើឱ្យបារាំងមិនអាចផ្តោតទៅលើសង្គ្រាមបានតាមគោលការណ៍នយោបាយណាមួយនោះទេ។<ref name="hercombedoc">{{cite web|last=Hercombe|first=Peter|title=Dien Bien Phu, Chronicles of a Forgotten Battle|website=documentary|publisher=Transparences Productions/Channel 2 (France)|year=2004|url=http://contrecourant.france2.fr/article.php3?id_article=175|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070321224045/http://contrecourant.france2.fr/article.php3?id_article=175|archivedate=March 21, 2007|df=mdy-all}}</ref> ការចំណាយរបស់បារាំងមកលើសង្គ្រាមក៏ចាប់ថយឡើងៗ ហើយនៅត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ ហិរញ្ញប្បទានប្រមាណ ៨០% នៃសង្គ្រាមគឺត្រូវបានផ្តល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកដើម្បីបន្តសង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥២ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវចំណាយប្រាក់ចំនួន ៣,០០០,០០០ ដុល្លារក្នុងមួយថ្ងៃ។<ref name="newsreelmay52">{{cite web|title=France's war against Communists rages on|website=newsreel|publisher=News Magazine of the Screen/Warner Bros.|date=May 1952|url=http://www.dailymotion.com/video/x1ziii_frances-war-against-communists-rage|format=video|accessdate=May 20, 2007}}</ref><ref>[https://www.mises.org/journals/lar/pdfs/3_3/3_3_8.pdf A Bernard Fall Retrospective], presentation of [[Bernard B. Fall]], ''Vietnam Witness 1953–56'', New York, Praeger, 1966, by the [[Ludwig von Mises Institute]]</ref> ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនក៏ចាប់មានឡើងនៅក្នុងប្រទេសបារាំងដែលត្រូវជំរុញនិងគាំទ្រដោយបក្សកុម្មុយនិស្តបារាំង និងសមាគមអ្នកសកម្មប្រយុទ្ធមួយចំនួនដូចជា [[សហព័ន្ធការងារទូទៅ (បារាំង)|សហព័ន្ធការងារទូទៅ]] និងបញ្ញវន្តឆ្វេងនិយមមួយចំនួន។<ref name="ruscio">{{cite news|last=Ruscio|first=Alain|title=Guerre d'Indochine: Libérez Henri Martin|language=French|publisher=l'Humanité|date=August 2, 2003|url=http://www.humanite.fr/journal/2003-08-02/2003-08-02-376623|accessdate=May 20, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929134829/http://www.humanite.fr/journal/2003-08-02/2003-08-02-376623|archivedate=2007-09-29|url-status=live}}</ref><ref name="memoir">{{cite news|last=Nhu Tang|first=Truong|title=A Vietcong Memoir: An Inside Account of the Vietnam War and Its Aftermath|publisher=Vintage|date=March 12, 1986|url=http://www.amazon.com/Vietcong-Memoir-Account-Vietnam-Aftermath/dp/0394743091/|accessdate=June 27, 2007}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ដំបូងប្រហែលជាកើតមាននៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិនាថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ខណៈពេលដែលអ្នកតំណាងកុម្មុយនិស្តមិនបានជំរុញគាំទ្រសកម្មភាពយោធានៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ កិច្ចប្រជុំស្តីពីសន្តិនិយមមួយក៏បានរៀបចំធ្វើឡើងដែលមានឈ្មោះថា"[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពពិភពលោក|សមាជបក្សពួកសន្តិភាពពិភពលោកទី១]]" (''1er Congrès Mondial des Partisans de la Paix'') ហើយកម្មវិធីនោះបានចាប់ធ្វើឡើងពីថ្ងៃទី២៥–២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៨ នៅទីក្រុងប៉ារីសដោយមានលោក[[ហ្រ្វេឌឺរិច ជូលីអូ‐គុយរី]]ជាប្រធាន។<ref name="quidencyclopedia">{{cite web|title=France History, IV Republic (1946–1958)|publisher=Quid Encyclopedia|language=French|url=http://www.quid.fr/2007/Histoire_De_France/Ive_Republique_1946_1958/1|accessdate=May 20, 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830150329/http://www.quid.fr/2007/Histoire_De_France/Ive_Republique_1946_1958/1|archivedate=August 30, 2007|df=mdy-all}}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធកុម្មុយនិស្តវ័យក្មេងមួយចំនួនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីការប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពបំផ្លិចបំផ្លាញដូចជា[[ព្រឹត្តិការណ៍ហេនរី ម៉ាទីន|រឿងរ៉ាវរបស់ហេនរី ម៉ាទីន]] និងករណីរបស់អ្នកស្រី[[រេម៉ុងដេ ឌៀន]]ដែលគាត់ត្រូវបានគេចាប់ដាក់ពន្ធនាគារអស់រយៈពេលមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីអ្នកស្រីនិងអ្នកសកម្មប្រយុទ្ធមួយចំនួនបានព្យាយាមបិទផ្លូវរថភ្លើងដើម្បីរារាំងកុំឱ្យរថភ្លើងដឹកសម្ភារៈសង្គ្រាមបន្តធ្វើដំណើរទៅដល់ឥណ្ឌូចិន។<ref name="hercombedoc"/><ref name="ruscio"/> សកម្មភាពស្រដៀងៗគ្នាជាមួយនឹងរថភ្លើងនេះបានកើតមានឡើងនៅតាមក្រុងមួយចំនួន សម្បីតែនៅប៉ារីសក៏មានដែរ។ គេបានរាយការណ៍ថានៅពេលខ្លះគ្រាប់បែកត្រូវបានផ្ទុះដោយឯកឯង ពួកគេបានថាក្រុមភ្នាក់ងារ បកប ប្រហែលជាជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងរឿងនេះហើយត្រូវតែទទួលខុសត្រូវ។<ref name="hercombedoc"/> សកម្មភាពទាំងនេះបានក្លាយជាបុព្វហេតុដែលគួរឱ្យព្រួយបារម្ភមួយនៅឆ្នាំ១៩៥០ រហូតដល់ថ្នាក់សភាបារាំងបានចាប់ធ្វើការបោះឆ្នោតអនុម័តច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពបំផ្លិចបំផ្លាញនៅចន្លោះថ្ងៃទី២–៨ ខែមីនា។ ភាពតានតឹងកាន់តែកើនឡើងៗនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំរវាងអ្នកនយោបាយធម្មតានឹងអ្នកតំណាងកុម្មុយនិស្ត ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមទាំងពីរបានស្រែកតវ៉ាគ្នាខ្លាំងៗនៅក្នុងសភាបន្ទាប់ពីអ្នកតំណាងកុម្មុយនិស្តបានស្រែកប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយនៅឥណ្ឌូចិន។<ref name="quidencyclopedia"></ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា មន្រ្តីកុម្មុយនិស្តទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានបណ្តេញចេញពីរដ្ឋាភិបាលដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រីភាគីនិយមបានបញ្ចប់។<ref name="quidencyclopedia"></ref> ប៉ុន្មានខែក្រោយមក គឺនៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥០ មេដឹកនាំបក្សកុម្មុយនិស្តបារាំង លោក[[ម៉ររីស តូរេស]]ក៏បានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុងមូស្គូ។ រឿងអាស្រូវខាងនយោបាយពីរបីបានកើតឡើងនាពេលនោះដូចជារឿងអាស្រូវស្តីអំពីរបាយការណ៍របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍រីវើរ (''Rapport Revers'' ) ជាដើម។<ref>Patrick Pesnot, [http://www.radiofrance.fr/franceinter/em/rendezvousavecx/index.php?id=28843 Rendez-vous Avec X – Dien Bien Phu], France Inter, December 4, 2004 (Rendez-vous With X broadcasted on public station France Inter)</ref> រឿងអាស្រូវខាងនយោបាយ–យោធាដែលកើតឡើងដំបូងត្រូវគេបានស្គាល់ថា"[[ព្រឹត្តិការណ៍នៃឧត្តមសេនីយ៍]] (''Affaire des Généraux'') បានចាប់ផ្តើមពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៩ រហូតដល់ខែវិឆ្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥០។ ជាលទ្ធផល លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ហ្ស៊ក រីវើរ]]ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីការងារនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិសង្គមនិយមម្នាក់គឺលោក[[ជូល ម៉ុគ]] ត្រូវបានរដ្ឋសភានាំចូលតុលាការនៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥០។ រឿងអាស្រូវទីបីគឺរឿងនយោបាយ–ហិរញ្ញវត្ថុដែលទាក់ទងនឹងអំពើពុករលួយ ប្រាក់កាស និងការជួញដូរអាវុធរវាងកងទ័ពសហភាពបារាំងនឹងវៀតមិញ។ សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនក៏បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែរឿងអាស្រូវសម្រាប់ប្រទេសបារាំងគឺនៅតែបន្ត ដោយលើកនេះគឺនៅ[[អាល់ហ្សេរីក្រោមអាណានិគមបារាំង|អាល់ហ្សេរី]]។ បក្សកុម្មុយនិស្តបារាំងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ដោយបានផ្គត់ផ្គង់[[រណសិរ្សរំដោះជាតិ (អាល់ហ្សេរី)|រណសិរ្សរំដោះជាតិអាល់ហ្សេរី]]ជាមួយនឹងឯកសារស៊ើបការសម្ងាត់ៗនិងជំនួញហិរញ្ញវត្ថុ។ នៅក្នុងព័ត៌មានបារាំង សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនត្រូវបានបង្ហាញជាការបន្តផ្ទាល់នៃសង្គ្រាមកូរ៉េដែលបារាំងបានចូលរួម៖ កងវរសេនាតូចបារាំងនៃ អសប ដែលបានបញ្ចូលទៅក្នុងអង្គភាពអាមេរិកនៅប្រទេសកូរ៉េក្រោយមកត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធបន្តនៅឯ[[សមរភូមិច្រកម៉ាំងយ៉ាង]]នៅខែមិថុនា និងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។ នៅក្នុងបទសម្ភាសន៍មួយដែលបានថតនៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៤ អតីតឧត្តមសេនីយ៍លោក[[ម៉ាហ្សេល ប៊ីហ្គាត]] បានអះអាងថា"កំហុសដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតមួយដែលប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយបារាំងក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមទាំងនោះគឺការឃោសនាប្រាប់ថា អ្នកកំពុងតែតស៊ូដើម្បីសេរីភាព អ្នកកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត"<ref name="bigeardetdienbienphu"/> ដូចនៅក្នុងសមរភូមិឌៀនបៀនភូអញ្ជឹង ដែលទាហានស្ម័គ្រចិត្តជាច្រើននាក់បានលះបង់ជីវិតរបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃចុងក្រោយនៃសមរភូមិនោះ ទាហានបារាំងចំនួន ៦៥២ នាក់នៃកងទាហានទាំងអស់បានចេញទៅប្រយុទ្ធជាលើកដំបូងនិងជាលើកចុងក្រោយនៅក្នុងជីវិតរបស់ពួកគេដើម្បីគាំទ្រសហជីវិនគេនិងដើម្បី"សេរីភាព"។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ សេចក្តីដោះសាដើម្បីបន្តសង្គ្រាមត្រជាក់ត្រូវបានលើកឡើងដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[មោរីស ឆាល]]ថា"តើលោកអ្នកចង់ឱ្យក្រុង[[អាល់ហ្សែរ]]ក្លាយជារបស់សូវៀតនៅថ្ងៃស្អែកឬ?"។<ref>{{Cite web |url=http://home.nordnet.fr/jcpillon/piedgris/photovisiteur/appel-challe.jpg |title=General Challe's appeal (April 22, 1961) |access-date=May 19, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614163354/http://home.nordnet.fr/jcpillon/piedgris/photovisiteur/appel-challe.jpg |archive-date=June 14, 2007 |url-status=dead |df=mdy-all |archivedate=មិថុនា 14, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614163354/http://home.nordnet.fr/jcpillon/piedgris/photovisiteur/appel-challe.jpg }}</ref> ពីរបីម៉ោងបន្ទាប់ពីសហភាពបារាំងបានទទួលបរាជ័យនៅឌៀនបៀនភូក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៤ រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វស្ទើរ ឌលស៍]]បានធ្វើសុន្ទរកថាផ្លូវការមួយដែលបរិយាយថា វាគឺជា"ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏គួរឱ្យខ្លោចផ្សាបំផុត" និង"ការឈរខិតខំប្រយុទ្ធរបស់ទាហានបារាំងនៅឌៀនបៀនភូអស់រយៈពេលជាងហាសិបប្រាំពីរថ្ងៃនិងយប់គឺជាទង្វើដ៏ក្លាហានបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត"។ ក្រោយមកទៀត លោកបានប្រកាសព្រមានចិនពីការផ្តល់ជំនួយរបស់ពួកគេទៅឱ្យវៀតមិញ ហើយលោកបានពន្យល់ថា សហរដ្ឋអាមេរិកមិនអាចធ្វើសកម្មភាពដោយបើកចំហបានទេដោយសារតែមានសម្ពាធពីអន្តរជាតិ ហើយចុងក្រោយលោកបានអំពាវនាវឱ្យ"ប្រជាជាតិទាំងឡាយដែលមានការព្រួយបារម្ភ"ចាំបាច់ចូល"រួបរួមគ្នាការពារប្រយុទ្ធ"ប្រឆាំងនឹង"ការឈ្លានពានរបស់ពួកកុម្មុយនិស្ត"។<ref name="henrisalvador"/> ជ័យជម្នះរបស់វៀតមិញនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះគឺមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដែលបានជម្រុញដល់ចលនាឯករាជ្យផ្សេងៗនៅតាមអាណានិគមរបស់បារាំងឱ្យងើបបម្រាស់ឡើងជាពិសេសគឺចលនា ររដ នៅអាល់ហ្សេរី។ [[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៤, ៦ ខែបន្ទាប់ពីសន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវបានបញ្ចប់។ លោក[[ប៊ិនយូឆេហ្វ ប៊ិងកេដា]]ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋអាល់ហ្សេរីបានកោតសរសើរចំពោះជ័យជម្នះរបស់វៀតមិញនៅឌៀនបៀនភូថា"មានឥទ្ធិពលជម្រុញលើកទឹកចិត្តអ្នកដែលគិតថាការបះបោរភ្លាមៗគឺជាយុទ្ធសាស្រ្តតែមួយគត់"។<ref>{{cite news|author=Alain Ruscio|title=Dien Bien Phu, Symbol for All Time|work=Le Monde diplomatique|date=July 2004|url=https://www.globalpolicy.org/component/content/article/155/25981.html#author}}</ref> ==ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយសហភាពបារាំង== {{See|សហភាពបារាំង}} By 1946, France headed the French Union. As successive governments had forbidden the sending of metropolitan troops, the French Far East Expeditionary Corps (CEFEO) was created in March 1945. The Union gathered combatants from almost all French territories made of colonies, protectorates and associated states (Madagascar, Senegal, Tunisia, etc.) to fight in French Indochina, which was then occupied by the Japanese. About 325,000 of the 500,000 French troops were Indochinese, almost all of whom were used in conventional units.<ref>Alf Andrew Heggoy and ''Insurgency and Counterinsurgency in Algeria'' , Bloomington, Indiana, Indiana University Press, 1972, p.175</ref> The Afrique Occidentale Française (AOF) was a federation of African colonies. Senegalese and other African troops were sent to fight in Indochina. Some African alumni were trained in the Infantry Instruction Center no.2 (''Centre d'Instruction de l'Infanterie no.2'' ) located in southern Vietnam. Senegalese of the Colonial Artillery fought at the siege of Dien Bien Phu. As a French colony (later a full province), French Algeria sent local troops to Indochina including several RTA (''Régiment de Tirailleurs Algériens'' ) light infantry battalions. Morocco was a French protectorate and sent troops to support the French effort in Indochina. Moroccan troops were part of light infantry RTMs (''Régiment de Tirailleurs Marocains'' ) for "Moroccan Sharpshooters Regiment". As a French protectorate, Bizerte, Tunisia, was a major French base. Tunisian troops, mostly RTT (''Régiment de Tirailleurs Tunisiens'' ), were sent to Indochina. Part of French Indochina, then part of the French Union and later an associated state, [[ឡាវ|Laos]] fought the communists along with French forces. The role played by Laotian troops in the conflict was depicted by veteran Pierre Schoendoerffer's famous ''317th Platoon'' released in 1964.<ref>{{Cite web |url=http://www.net4war.com/e-revue/dossiers/indochine/317-section.pdf |title=''The 317th Platoon'' s script |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614163354/http://www.net4war.com/e-revue/dossiers/indochine/317-section.pdf |url-status=dead }}</ref> The French Indochina state of Cambodia played a significant role during the Indochina War through its infantrymen and paratroopers.{{Citation needed|date=July 2007}} While Bảo Đại's State of Vietnam (formerly Annam, Tonkin, Cochinchine) had the Vietnamese National Army supporting the French forces, some minorities were trained and organized as regular battalions (mostly infantry ''tirailleurs'' ) that fought with French forces against the Việt Minh. The Tai Battalion 2 (BT2, ''2e Bataillon Thai'' ) is famous for its desertion during the siege of Dien Bien Phu. Propaganda leaflets written in Tai and French sent by the Việt Minh were found in the deserted positions and trenches. Such deserters were called the ''Nam Yum rats'' by Bigeard during the siege, as they hid close to the Nam Yum river during the day and searched at night for supply drops.<ref>{{Cite web |url=http://www.ena.lu/?lang=2&doc=14652 |title=Original audio recordings of General de Castries (Dien Bien Phu) and General Cogny (Hanoi) transmissions on May 7, 1954, during the battle of Dien Bien Phu (from the European Navigator based in Luxembourg) |access-date=កក្កដា 23, 2011 |archivedate=កញ្ញា 30, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930181358/http://www.ena.lu/?lang=2&doc=14652 |url-status=dead }}</ref> Another allied minority was the Muong people (''Mường'' ). The 1st Muong Battalion (''1er Bataillon Muong'' ) was awarded the ''Croix de guerre des TOE'' after the victorious battle of Vinh Yen in 1951.<ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=573&page=1&dossierid=496&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives, ECPAD |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914065738/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=573&page=1&dossierid=496&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref> In the 1950s, the French established secret commando groups based on loyal montagnard ethnic minorities referred as "partisans" or "maquisards", called the ''Groupement de Commandos Mixtes Aéroportés'' (Composite Airborne Commando Group or GCMA), later renamed ''Groupement Mixte d'Intervention'' (GMI, or Mixed Intervention Group), directed by the SDECE counter-intelligence service. The SDECE's "Service Action" GCMA used both commando and guerrilla techniques and operated in intelligence and secret missions from 1950 to 1955.<ref>''[http://www.alapage.com/-/Fiche/Livres/9782703001003/services-speciaux-en-indochine-1950-1954-deroo.htm?fulltext=services%20sp%E9ciaux&id=254581179999440&donnee_appel=GOOGL Service Spéciaux – GCMA Indochine 1950/54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330054443/http://www.alapage.com/-/Fiche/Livres/9782703001003/services-speciaux-en-indochine-1950-1954-deroo.htm?fulltext=services%20sp%E9ciaux&id=254581179999440&donnee_appel=GOOGL|date=2009-03-30}}'' , Commandant Raymond Muelle &#x26; Eric Deroo, Crépin-Leblond editions, 1992, ISBN 2-7030-0100-2</ref><ref>''[http://www.amazon.fr/dp/2702506364 Guerre secrète en Indochine – Les maquis autochtones face au Viêt-Minh (1950–1955)]'' , Lieutenant-Colonel Michel David, Lavauzelle editions, 2002, ISBN 2-7025-0636-4</ref> Declassified information about the GCMA include the name of its commander, famous Colonel Roger Trinquier, and a mission on April 30, 1954, when Jedburgh veteran Captain Sassi led the Mèo partisans of the GCMA Malo-Servan in Operation Condor during the siege of Dien Bien Phu.<ref>''[http://www.amazon.fr/dp/B0007UMEV6 Dien Bien Phu – Le Rapport Secret]'' , Patrick Jeudy, TF1 Video, 2005</ref> In 1951, Adjutant-Chief Vandenberghe from the 6th Colonial Infantry Regiment (6e RIC) created the "Commando Vanden" (aka "Black Tigers", aka "North Vietnam Commando #24") based in Nam Dinh. Recruits were volunteers from the Thổ people, Nung people and Miao people. This commando unit wore Việt Minh black uniforms to confuse the enemy and used techniques of the experienced Bo doi (''Bộ đội'' , regular army) and Du Kich (guerrilla unit). Việt Minh prisoners were recruited in POW camps. The commando was awarded the ''Croix de guerre des TOE'' with palm in July 1951, however Vandenberghe was betrayed by a Việt Minh recruit, commander Nguien Tinh Khoi (308th Division's 56th Regiment), who assassinated him (and his Vietnamese fiancee) with external help on the night of January 5, 1952.<ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/result.asp?dossierid=486&photo=1&Npage=2&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070915022432/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/result.asp?dossierid=486&photo=1&Npage=2&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/result.asp?dossierid=486&photo=1&Npage=3&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914050956/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/result.asp?dossierid=486&photo=1&Npage=3&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/result.asp?dossierid=486&photo=1&Npage=4&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070916204607/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/result.asp?dossierid=486&photo=1&Npage=4&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref> Coolies and POWs known as ''PIM'' (''Prisonniers Internés Militaires'' which is basically the same as POW) were civilians used by the army as logistical support personnel. During the battle of Dien Bien Phu, coolies were in charge of burying the corpses – the first days only, after they were abandoned hence a terrible smell according to veterans – and they had the dangerous job of gathering supply packets delivered in drop zones while the Việt Minh artillery was firing hard to destroy the crates. The Việt Minh also used thousands of coolies to carry the Chu-Luc (regional units) supplies and ammunition during assaults. The PIM were civilian males old enough to join Bảo Đại's army. They were captured in enemy controlled villages, and those who refused to join the State of Vietnam's army were considered prisoners or used as coolies to support a given regiment.<ref>[http://echo.levillage.org/207/3639.cbb Dr. Jacques Cheneau in "''In Vietnam, 1954. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014060136/http://echo.levillage.org/207/3639.cbb |date=2007-10-14 }}[http://echo.levillage.org/207/3639.cbb ''Eight episode'' "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014060136/http://echo.levillage.org/207/3639.cbb |date=2007-10-14 }}</ref> [[File:Samochod (GAZ) Lublin-51.jpg|thumb|190px|China supplied the Viet Minh with hundreds of Soviet-built GAZ-51 trucks in the 1950s.]] One point that neither the Americans nor the French seemed to grasp, was the concept of sanctuary. As long as the revolutionaries who are fighting a guerilla war have a sanctuary, in which they can hide out, recoup after losses, and store supplies, it is almost impossible for any foreign enemy to ever destroy them.{{Citation needed|date=October 2009}} In the early 1950s, southern China was used as a sanctuary by Việt Minh guerrillas. Several hit and run ambushes were successfully operated against French Union convoys along the neighboring Route Coloniale 4 (RC 4) which was a major supply way in Tonkin (northern Vietnam). One of the most famous attack of this kind was the battle of Cao Bang. China supplied the Việt Minh guerrillas with food (thousands of tons of rice), money, medics, arms, ammunitions, artillery (24 guns were used at Dien Bien Phu) and other military equipment including a large part of material captured from Chiang Kai-shek's National Revolutionary Army during the Chinese Civil War. Evidences of the Chinese secret aid were found in caves during Operation Hirondelle in July 1953.<ref name="French Defense Ministry archives">{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=5374&page=1&dossierid=483&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927211120/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=5374&page=1&dossierid=483&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=1628&page=4&dossierid=483&photo=1&Npage=4&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930155504/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=1628&page=4&dossierid=483&photo=1&Npage=4&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref> 2,000 Chinese and Soviet Union military advisors trained the Việt Minh guerrilla to turn it into a full range army.<ref name="hercombedoc"></ref> On top of this China sent two artillery battalions at the siege of Dien Bien Phu on May 6, 1954. One operated 12 x 6 Katyusha rockets<ref>Chinese General Hoang Minh Thao and Colonel Hoang Minh Phuong quoted by Pierre Journoud researcher at the Defense History Studies (CHED), Paris University Pantheon-Sorbonne, in ''Paris Hanoi Beijing'' published in ''Communisme'' magazine and the Pierre Renouvin Institute of Paris, July 20, 2004.</ref> China and the Soviet Union were the first nations to recognize North Vietnam. The Soviet Union was the other ally of the Việt Minh supplying GAZ trucks, truck engines, fuel, tires, arms (thousands of Skoda light machine guns), all kind of ammunitions, anti-aircraft guns (4 x 37&nbsp;mm type) and cigarettes. During Operation Hirondelle, the French Union paratroopers captured and destroyed tons of Soviet supply in the Ky Lua area.<ref name="French Defense Ministry archives"></ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=5373&page=1&dossierid=483&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914094855/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=5373&page=1&dossierid=483&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref> According to General Giap, the Viet Minh used 400 GAZ-51 soviet-built trucks at the battle of Dien Bien Phu. Using highly effective camouflage, the French Union reconnaissance planes were not able to notice them. On May 6, 1954 during the siege, Katyusha were successfully used against the outpost. Together with China, the Soviet Union sent 2,000 military advisors to train the Viet Minh and turn it into a fully organized army.<ref name="hercombedoc"></ref> The Soviet Union and China the were first nations to recognize Ho Chi Minh's North Vietnam. ==ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីបរទេស== ===Mutual Defense Assistance Act (1950–1954)=== [[File:HD-SN-99-02045.JPEG|190px|thumb|Anti-communist Vietnamese refugees moving from a French LSM landing ship to the USS Montague during Operation Passage to Freedom in 1954.]] At the beginning of the war, the U.S. was neutral in the conflict because of opposition to imperialism and consequently to help colonial empires regain their power and influence, because the Việt Minh had recently been their allies, and because most of its attention was focused on Europe where Winston Churchill argued an Iron Curtain had fallen. Then the U.S. government gradually began supporting the French in their war effort, primarily through Mutual Defense Assistance Act, as a means of stabilizing the French Fourth Republic in which the French Communist Party was a significant political force. A dramatic shift occurred in American policy after the victory of Mao Zedong's Communist Party of China in the Chinese Civil War. By 1949, however, the United States became concerned about the spread of communism in Asia, particularly following the end of the Chinese Civil War, and began to strongly support the French as the two countries were bound by the Cold War Mutual Defense Programme.<ref name="replacingfrance">{{cite web | title =Replacing France: The Origins of American Intervention in Vietnam | work=book | publisher=University Press of Kentucky | date= 2007-07 | url =http://www.amazon.com/Replacing-France-Origins-American-Intervention/dp/0813124409/ | format =PDF | accessdate =June 28, 2007 }}</ref> After the Moch–Marshall meeting of September 23, 1950, in Washington, the United States started to support the French Union effort politically, logistically and financially. Officially, US involvement did not include use of armed force. However, recently it has been discovered that undercover (CAT) -or not- US Air Force pilots flew to support the French during Operation Castor in November 1953. Two US pilots were killed in action during the siege of Dien Bien Phu the following year. These facts were declassified and made public more than 50 years after the events, in 2005 during the Légion d'honneur award ceremony by the French ambassador in Washington.<ref name="embassyoffrance"></ref> In May 1950, after the capture of Hainan island by Chinese Communist forces, U.S. President Harry S. Truman began covertly authorizing direct financial assistance to the French, and on June 27, 1950, after the outbreak of the Korean War, announced publicly that the U.S. was doing so. It was feared in Washington that if Ho were to win the war, with his ties to the Soviet Union, he would establish a puppet state with Moscow with the Soviets ultimately controlling Vietnamese affairs. The prospect of a communist dominated Southeast Asia was enough to spur the U.S. to support France, so that the spread of Soviet-allied communism could be contained. On June 30, 1950, the first U.S. supplies for Indochina were delivered. In September, Truman sent the Military Assistance Advisory Group (MAAG) to Indochina to assist the French. Later, in 1954, U.S. President Dwight D. Eisenhower explained the escalation risk, introducing what he referred to as the "domino principle", which eventually became the concept of Domino theory. During the Korean War, the conflict in Vietnam was also seen as part of a broader proxy war with China and the USSR in Asia. ===US Navy assistance (1951–1954)=== [[File:USS Belleau Wood (CVL-24) underway on 22 December 1943 (NH 97269).jpg|thumb|190px|Bois Belleau (aka [126]) transferred to France in 1953.]] The {{USS|Windham Bay|CVE-92|6}} delivered Grumman F8F Bearcat fighter aircraft to Saigon on January 26, 1951.<ref>{{Cite web |url=http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=2953&page=1&dossierid=497&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |title=French Defense Ministry archives |access-date=2011-07-23 |archivedate=2006-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061123133022/http://www.ecpad.fr/ecpa/PagesDyn/notfot.asp?id=2953&page=1&dossierid=497&photo=1&Npage=1&collectionid=4 |url-status=dead }}</ref> On March 2 of that year, the United States Navy transferred the {{USS|Agenor|ARL-3}} (LST 490) to the French navy in Indochina in accordance with the MAAG-led MAP. Renamed RFS ''Vulcain'' (A-656), she was used in Operation Hirondelle in 1953. The {{USS|Sitkoh Bay|CVE-86|6}} carrier delivered Grumman F8F Bearcat aircraft to Saigon on March 26, 1951. During September 1953, the {{USS|Belleau Wood|CVL-24|6}} (renamed ''Bois Belleau'' ) was lent to France and sent to French Indochina to replace the ''Arromanches'' . She was used to support delta defenders in the Halong Bay operation in May 1954. In August, she joined the Franco-American evacuation operation called "''Passage to Freedom'' ". The same month, the United States delivered additional aircraft, again using the USS ''Windham Bay'' .<ref>http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=corpus&amp;code=C0524208764# Indochina War: The "good offices" of the Americans (National Audiovisual Institute)</ref> On April 18, 1954, during the siege of Dien Bien Phu, the {{USS|Saipan|CVL-48|6}} delivered 25 Korean War AU-1 Corsair aircraft for use by the French Aeronavale in supporting the besieged garrison. ===US Air Force assistance (1952–1954)=== [[File:F4U-Corsair.JPG|thumb|190px|A 1952 F4U-7 Corsair of the 14.F flotilla who fought at Dien Bien Phu.]] A total of 94 F4U-7s were built for the Aeronavale in 1952, with the last of the batch, the final Corsair built, rolled out in December 1952. The F4U-7s were actually purchased by the U.S. Navy and passed on to the Aeronavale through the U.S. Military Assistance Program (MAP). They were supplemented by 25 ex-U.S.MC AU-1s (previously used in the Korean War) and moved from Yokosuka, Japan to Tourane Air Base (Da Nang), Vietnam in April 1952. US Air Force assistance followed in November 1953 when the French commander in Indochina, General Navarre, asked General McCarty, commander of the Combat Cargo Division, for 12 Fairchild C-119 for Operation Castor at Dien Bien Phu. The USAF also provided C-124 Globemasters to transport French paratroop reinforcements to Indochina. On March 3, 1954, twelve C-119s of the 483rd Troop Carrier Wing ("Packet Rats") based at Ashiya, Japan, were painted with France's insignia and loaned to France with 24 CIA pilots for short term use. Maintenance was carried out by the US Air Force and airlift operations were commanded by McCarty.<ref name="embassyoffrance">{{cite web | title =U.S. Pilots Honored For Indochina Service | publisher =Embassy of France in the U.S. | date =February 24, 2005 | url =http://ambafrance-us.org/IMG/pdf/nff/NFF0502.pdf | accessdate =March 30, 2010 | archivedate =សីហា 11, 2011 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20110811102754/http://ambafrance-us.org/IMG/pdf/nff/NFF0502.pdf | url-status =dead }}</ref> ===Central Intelligence Agency covert operations (1954)=== [[File:Dien bien phu castor or siege deinterlaced.png|thumb|190px|France-marked USAF C-119 flown by CIA pilots over Dien Bien Phu in 1954.]] Twenty four CIA (CAT) pilots supplied the French Union garrison during the siege of Dien Bien Phu by airlifting paratroopers, ammunition, artillery pieces, tons of barbed wire, medics and other military material. With the reducing DZ areas, night operations and anti-aircraft artillery assaults, many of the "packets" fell into Việt Minh hands. The 37 CIA pilots completed 682 airdrops under anti-aircraft fire between March 13 and May. 6 Two CAT pilots, Wallace Bufford and James B. McGovern, Jr. were killed in action when their Fairchild C-119 Flying Boxcar was shot down on May 6, 1954 .<ref name="embassyoffrance"></ref> The ceasefire began on May 7 at 5:00&nbsp;pm under Hanoi-based General Cogny's orders.<ref name="embassyoffrance"></ref> On February 25, 2005, the French ambassador to the United States, Jean-David Levitte, awarded the seven remaining CIA pilots with the Légion d'honneur.<ref name="embassyoffrance"></ref> ===Operation Passage to Freedom (1954)=== {{Main|Operation Passage to Freedom}} In August 1954, in support to the French navy and the merchant navy, the U.S. Navy launched Operation Passage to Freedom and sent hundreds of ships, including USS Montague, in order to evacuate non-communist – especially Catholic Vietnamese refugees from North Vietnam following the July 20, 1954 armistice and partition of Vietnam. Around 450,000 Vietnamese civilians were transported from North to South during this period, with around one tenth of that number moving in the opposite direction. ==ក្នុងវប្បធម៌== [[File:French Indochina medal law of 1 August 1953.jpg|thumb|French Indochina medal, law of August 1, 1953.]] Although a kind of taboo in France, "the dirty war" has been featured in various films, books and songs. Since its declasification in the 2000s television documentaries have been released using new perspectives about the U.S. covert involvement and open critics about the French propaganda used during wartime. Famous Communist propagandist Roman Karmen was in charge of the media exploitation of the battle of Dien Bien Phu. In his documentary, ''Vietnam'' (Вьетнам, 1955), he staged the famous scene with the raising of the Viet Minh flag over de Castries' bunker which is similar to the one he staged over the Berlin Reichstag roof during World War II (''Берлин'' , 1945) and the "S" shaped POW column marching after the battle, where he used the same optical technique he experimented before when he staged the German prisoners after the Siege of Leningrad (''Ленинград в борьбе'' , 1942) and the Battle of Moscow (''Разгром немецких войск под Москвой'' , 1942).<ref>{{Cite web |url=http://www.dien-bien-phu.info/articles.php?lng=fr&pg=29 |title=Pierre Schoendoerffer interview with Jean Guisnel in ''Some edited pictures'' |access-date=2011-07-23 |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928135001/http://www.dien-bien-phu.info/articles.php?lng=fr&pg=29 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.artepro.com/programmes/58707/presentation.htm ''Roman Karmen, un cinéaste au service de la révolution'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914175605/http://www.artepro.com/programmes/58707/presentation.htm |date=2007-09-14 }}, Dominique Chapuis &amp; Patrick Barbéris, Kuiv Productions / Arte France, 2001</ref> Hollywood made a film about Dien Bien Phu in 1955, ''Jump Into Hell'' , directed by David Butler and scripted by Irving Wallace, before his fame as a bestselling novelist. Hollywood also made several films about the war, Robert Florey's ''Rogue's Regiment'' (1948). Samuel Fuller's ''China Gate'' (1957). and James Clavell's ''Five Gates to Hell'' (1959). The first French movie about the war, ''Shock Patrol'' (''Patrouille de Choc'' ) aka ''Patrol Without Hope'' (''Patrouille Sans Espoir'' ) by Claude Bernard-Aubert, came out in 1956. The French censor cut some violent scenes and made the director change the end of his movie which was seen as "''too pessismistic'' ".<ref>[http://www.lacinemathequedetoulouse.com/films/index.php?m=f&amp;id=1952 The Cinematheque of Toulouse]</ref> Léo Joannon's film ''Fort du Fou'' (Fort of the Mad)/''Outpost in Indochina'' was released in 1963. Another film was ''The 317th Platoon'' (''La 317ème Section'' ) was released in 1964, it was directed by Indochina War (and siege of Dien Bien Phu) veteran Pierre Schoendoerffer. Schoendoerffer has since become a media specialist about the Indochina War and has focused his production on realistic war movies. He was cameraman for the army ("Cinematographic Service of the Armies", SCA) during his duty time, moreover as he had covered the Vietnam War he released ''The Anderson Platoon'' , which won the Academy Award for Documentary Feature. Graham Greene's novel ''The Quiet American'' takes place during this war. ==មើលផងដែរ== {{Commons category|First Indochina War}} * Japanese Invasion of French Indochina * French-Thai War * Second Japanese Campaign in French Indochina * Indochina Wars * North Vietnamese invasion of Laos * Second Indochina War * Third Indochina War * Cambodian-Vietnamese War * Pathet Lao * United Issarak Front ==កំណត់សំគាល់== {{Reflist|3}} ==ឯកសារយោង== {{Refbegin|2}} * {{Cite book|last=Buttinger|first=Joseph|title=A dragon defiant: a short history of Vietnam|year=1972|publisher=Praeger}} * Chaliand, Gérard. 1982. ''Guerrilla Strategies: An Historical Anthology from the Long March to Afghanistan'' , California. ISBN 0-520-04443-6 * Chen Jian. 1993. "China and the First Indo-China War, 1950–54", ''The China Quarterly'' , No. 133. (Mar., 1993), pp.&nbsp;85–110. London: School of Oriental and African Studies. * Cogan, Charles G. 2000. "L'attitude des États-Unis à l'égard de la guerre d'Indochine" in Vaïsse (2000: 51–88). * {{Cite book|last1=Devillers|first1=Philippe|last2=Lacouture|first2=Jean|title=End of a war; Indochina, 1954|year=1969|publisher=Praeger}} * Dunstan, Simon. ២០០៤ ''Vietnam Tracks: Armor in Battle 1945–75'' , Osprey Publishing. ISBN 1-84176-833-2 * {{Cite book|last=Fall|first=Bernard B.|title=Hell in a very small place: the siege of Dien Bien Phu|year=1967|publisher=Lippincott}} * Fall, Bernard. 1994. ''Street Without Joy'' , Stackpole Books. ISBN 0-8117-1700-3 * {{Cite book|last=Fall|first=Bernard B.|title=The two Viet-Nams: a political and military analysis|year=1963|publisher=Praeger}} * Giap, Vo Nguyen. 1971. ''The Military Art of People's War'' . Modern Reader, New York &amp; London. ISBN 0-85345-193-1 * {{Cite book|last=Hammer|first=Ellen Joy|title=The struggle for Indochina|year=1954|publisher=Stanford University Press}} * Humphries, James. F. 1999. ''Through the Valley: Vietnam, 1967–1968'' , Lynne Rienner Publishers. ISBN 1-55587-821-0 * Perkins, Mandaley. ''Hanoi, adieu: A bittersweet memoir of French Indochina.'' Sydney: Harper Perennial, 2006. ISBN 9780-7322-8197-7, ISBN 0-7322-8197-0 * {{Cite book|last=Roy|first=Jules|title=The battle of Dienbienphu|year=1963|publisher=Pyramid Books}} * Summers, JR., Harry G. ''Historical Atlas of the Vietnam War.'' New York: Houghton Mifflin, 1995. ISBN 0-395-72223-3 * Thi, Lam Quang. 2002. ''The Twenty-Five Year Century: A South Vietnamese General Remembers the Indochina War to the Fall of Saigon'' , University of North Texas. ISBN 1-57441-143-8 * Vaïsse, Maurice (editor). 2000. ''L'Armée française dans la guerre d'Indochine (1946–1954)'' . Editions Complexe, Paris. ISBN 978-2-87027-810-9 * Wiest, Andrew (editor). ''Rolling Thunder in a Gentle Land.'' Oxford: Osprey Publishing, 2006. ISBN 978-1-84693-020-6 * Windrow, Martin. 1998. ''The French Indochina War, 1946–1954'' , Osprey. ISBN 1-85532-789-9 * Windrow, Martin. ២០០៤ ''The Last Valley'' . Weidenfeld and Nicolson. ISBN 0-306-81386-6 {{Refend}} ==អត្ថបទបន្ថែមទៀត== {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Pescali|first=Piergiorgio|title=Indocina|year=2010|publisher=Emil|location=Bologna|isbn=978-88-9602-642-7}} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent5.htm Pentagon Papers, Chapter 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806004651/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent5.htm |date=2011-08-06 }} * [http://home.att.net/~r.hodgeman/history1.html Vietnam: The Impossible War] * Fall, Bernard B. [http://books.google.com/books?id=GkHH8OoCTtAC&amp;pg=PA1&amp;lpg=PP5&amp;dq=%22Street+Without+Joy:+The+French+Debacle+In+Indochina%22&amp;psp=9&amp;sig=fnRSyGmHppqW4pwqG8O6tX0Y3zQ ''Street Without Joy: The French Debacle In Indochina'' ] * [http://www.anapi.asso.fr/en_Historical-context_56.htm ANAPI's official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928021314/http://www.anapi.asso.fr/en_Historical-context_56.htm |date=2007-09-28 }} (National Association of Former POWs in Indochina) * [http://vietnam.vnagency.com.vn/VNP-Website/NewsEvent/Default.asp?ID=55&amp;Event_ID=353&amp;language=EN Hanoi upon the army's return in victory (bicycles demystified)] Viet Nam Portal * {{fr icon}} [http://www.ecpad.fr/tag/fonds-guerre-dindochine Photos about the First War of Indochina (French Defense Archives)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011133420/http://www.ecpad.fr/tag/fonds-guerre-dindochine |date=2018-10-11 }} (ECPAD) {{French Indochina}} {{Vietnamese independence movement}} {{Vietnam in the 20th century}} {{Cold War}} [[Category:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] im8oo40gfjih0driaedkfbhb1xq5ypg 0 19995 334941 260039 2026-05-06T12:54:46Z Annika16888 50803 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352794954|Isaac Newton]]" 334941 wikitext text/x-wiki {{Infobox |name = អ៊ីសាក់ ញូតុន |bodystyle = |title = អ៊ីសាក់ ញូតុន |titlestyle = |image = [[File:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg |200px]] |imagestyle = |caption = រូបគំនូរ លោក អ៊ីសាក់ ញូតុន គូរដោយលោក [[ហ្កតហ្វ្រ៊ី ណេលលើ]] នៅឆ្នាំ១៦៨៩ |captionstyle = |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |datastyle = | data1 = {{Infobox | child = yes | label1= កាលបរិច្ឆេទនិងទីកន្លែង កំណើត | data1 = ៤ មករា ១៦៤៣ នៅ វូលស្ថប-បាយ-ខូលស្ទើវស, លីនខូនសៀ, អង់គ្លេស }} | data2 = {{Infobox | child = yes | label1= កាលបរិច្ឆេទនិងទីកន្លែង មរណភាព | data1 = ៣១ មីនា ១៧២៧ (អាយុ ៨៤ឆ្នាំ) នៅ ខេនស៊ីងតុន, មីដដលសេក្ស, ចក្រភព អង់គ្លេស }} | data3 ={{Infobox | child = yes | label1 = កន្លែងសម្រាកចុងក្រោយ | data1 = យេស្ទមីនស្ទើ អាបប៊ី | label2 = ការអប់រំ | data2 = [[មហាវិទ្យាល័យ ទ្រីនីធី]], [[ខេមប្រ៊ីជ]] (M.A., 1668)<ref>Kevin C. Knox, Richard Noakes (eds.), ''From Newton to Hawking: A History of Cambridge University's Lucasian Professors of Mathematics'', Cambridge University Press, 2003, p. 61.</ref> | label3 = ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារ | data3 = {{collapsible list|[[Classical mechanics|Newtonian mechanics]]| [[Universal gravitation]]| [[Calculus]]| [[Newton's laws of motion]]| [[Optics]]| [[Binomial series]]| ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]''| [[Newton's method]] | [[Newton's Law of Cooling]]| [[Newton's identities]]| [[Newton's metal]]| [[Newton line]]| [[Newton-Gauss line]]| [[Newtonian fluid]]| [[Newton's rings]]| [[List of things named after Isaac Newton|List of all other works and concepts]]|}} | label4 = ពានរង្វាន់ | data4 = {{unbulleted list | [[Fellow of the Royal Society|FRS]]&nbsp;(1672)<ref name=frs>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows|archive-date=16 March 2015|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society}}</ref> | [[Knight Bachelor]]&nbsp;(1705)}} }} | data4 = {{Infobox | child = yes | header1 = អាជីពផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ }} | data5 = {{Infobox | child = yes | label1 = ផ្នែក | data1 = {{hlist| [[រូបវិទ្យា]]| [[ទស្សនវិទ្យាធម្មជាតិ]]| [[អាល់គីមី]]| [[ទេវវិទ្យា]]| [[គណិតវិទ្យា]]| [[តារាវិទ្យា]]| [[សេដ្ឋកិច្ចវិទ្យា]]}} | label2 = ស្ថាប័ន | data2 = {{unbulleted list| [[សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ]]| [[Royal Society]]| [[Royal Mint]]}} }} | data6 = {{Infobox | child = yes | headerstyle = background:#ccf; | header1 = ព័ត៌មានផ្ទាល់ខ្លួន }} | data7 = {{Infobox | child = yes | header1 = ហត្ថលេខា }} | data8 = {{Infobox | child = yes | image = [[File:Isaac Newton signature ws.svg|200px]] }} }} '''អ៊ីសាក់ ញូតុន''' ឬ អាយស្សាក់ ញូតុន (Isaac Newton)(គិតតាមប្រតិទិនជូល្យុស៖ ២៥ ធ្នូ ១៦៤២ – ២០ មិនា ១៧២៧) (គិតតាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរាន៖ ៤ មករា ១៩៦៣ – ៣១ មិនា ១៧២៧) គឺជារូបវិទូ គណិតវិទូ តារាវិទូ ទស្សនវិទូធម្មជាតិ អាល់គីមីវិទូ សញ្ញាតិអង់គ្លេស។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា«អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ខារ្យនិងមានឥទ្ធិពលបំផុត ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក»។ សៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (គោលការណ៍គណិតវិទ្យាស្ដីអំពីទស្សនវិជ្ជាធម្មជាតិ) ដែលបោះពុម្ភផ្សាយនៅឆ្នាំ១៦៨៧ បានក្លាយជាគោលគ្រឺះរបស់មេកានិចក្លាស់សិច។ ក្នុងសៀវភៅនេះ ញូតុនបានបកស្រាយអំពី កំលាំងទំនាញសាកល និង ច្បាប់ចលនាទាំង៣ ដែលច្បាប់ទាំងអស់នេះគ្រោបដណ្ដប់លើទស្សនវិស័យបែបវិទ្យាសាស្ត្រដែលយើងមើលលើសាកលរូបវិទ្យា នារយៈពេល៣សតវត្សរ៍។ ញូតុនបានបង្ហាញថារាល់ចលនារបស់អង្គធាតុទាំងអស់​នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាអង្គធាតុអណ្ដែតក្នុងលំហអវកាសទាំងអស់ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយចង្កោមច្បាប់ធម្មជាតិដូចគ្នា ដោយបានស្រាយបញ្ជាក់ថាច្បាប់ចលនាភពរបស់កេព្លែត្រូវគ្នានឹងច្បា់ទំនាញសាកលរបស់គាត់។ ជាលទ្ធផល គេបានស្រាយចំងល់អំពីទ្រឹស្ដីអេល្យូសង់ទ្រិច (ទ្រឹស្ដីដែលចែងថាផែនដីនិងភពដទៃទៀតវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ) អោយបានជំរុញចូលទៅក្នុងសម័យកាលនៃការបដិវត្ដន៍វិទ្យាសាស្ត។ សៀវភៅ ''Principia'' នេះត្រូវបានគេអោយតំលៃជាទូទៅថាជាសៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលមិនធ្លាប់មាននរណាសរសេរពីមុនមក ដោយសារតែវាបរិយាយ​យ៉ាងជោគជ័យនូវច្បាប់រូបវិទ្យាបានច្បាស់លាស់ ប្រកបដោយបែបផែនត្រឹមត្រូវ ដែលបានក្លាយជាស្តង់ដារសំរាប់ឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រនានារហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ញូតុនជាអ្នកធ្វើតេលេទស្សន៍ចំនាំងផ្លាតបានជោគជ័យដំបូងគេ និងបានចងក្រងទ្រឹស្ដីអំពីពណ៌ពន្លឺ នៅពេលដែលគាត់សង្កេតឃើញព្រីសបំបែកពន្លឺពណ៌សជាពណ៌ជាច្រើន ក្នុងទំរង់ជាស៊្បិចមើលឃើញ។ ញូតុនក៏បានសរសេររូបមន្តស្ដីពីអង្គធាតុចុះត្រជាក់(ក្នុងទែរម៉ូឌីណាមិច) និងសិក្សាអំពីល្បឿនសំលេងផងដែរ។ ក្នុងគណិតវិទ្យា ញូតុនរួមស្នាដៃជាមួយ ឡៃបនីហ ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍គណិតវិទ្យាវិភាគផ្នែកឌីផេរ៉ង់ស្យែលនិងអាំងតេក្រាល។ គាត់ក៏បានស្រាយបញ្ជាក់ទ្រឹស្ដីទ្វេធាទូទៅ បង្កើតវិធីញូតុនក្នុងការគណនាឫសអនុគមន៍ និងចូលរួមចំនែកស្រាវជ្រាវពីស៊េរីស្វ័យគុណ។ == កុមារភាព == អ៊ីសាក់ ញូតុនបានកើត (យោងតាម ប្រតិទិនជូល្យុស ដែលកំពុងប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសនាពេលនោះ) នៅថ្ងៃបុណ្យណូអែល ថ្ងៃទី ២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៦៤២ ( NS ៤ ខែមករា ឆ្នាំ ១៦៤៣ {{Efn|name=OSNS}} ) នៅភូមិគ្រឺះវូលស្ថប ក្នុង វូលស្ថប-បាយ-ខូលស្ទើវស ដែលជាភូមិតូចមួយនៅលីនខូនសៀ ។ <ref>{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |date=1988 |title=Sir Isaac Newton |url=http://users.clas.ufl.edu//ufhatch/pages/01-courses/current-courses/08sr-newton.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105011958/http://users.clas.ufl.edu/ufhatch/pages/01-Courses/current-courses/08sr-newton.htm |archive-date=5 November 2022 |access-date=13 June 2023 |website=The Scientific Revolution Homepage}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាគឺ អ៊ីសាក់ ញូតុន បានទទួលមរណភាពបីខែមុន។ ដោយសារកើតមិនគ្រប់ខែ​ ញូតុនជាក្មេងមានរូបរាងតូចល្អិត។ ម្តាយរបស់គាត់គឺ ហាណា អេស្កូ បាននិយាយថា អ៉ីសាក់អាចដាក់់ចូលក្នុងកែវចំណុះមួយ ក្វាតបាន។ <ref>{{Cite journal|last=Storr|first=Anthony|author-link=Anthony Storr|date=December 1985|title=Isaac Newton|journal=British Medical Journal (Clinical Research Edition)|volume=291|issue=6511|pages=1779–84|doi=10.1136/bmj.291.6511.1779|jstor=29521701|pmc=1419183|pmid=3936583}}</ref> នៅអាយុបីឆ្នាំ ម្តាយរបស់គាត់បានរៀបការម្តងទៀត ហើយទៅរស់នៅជាមួយស្វាមីថ្មីរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល បាណាបាស ស្មុីធ (Reverend Barnabas Smith) ដោយទុកកូនប្រុសឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការថែទាំរបស់ជីដូនខាងម្តាយគឺ ម៉ាហ្សឺរី អេស្កូ (Margery Ayscough)។ ញូតុនមិនចូលចិត្តឪពុកចុងរបស់គាត់ទេ ហើយនៅតែស្អប់ម្តាយរបស់គាត់ចំពោះការរៀបការជាមួយគាត់ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយក៉ណត់ត្រានៅក្នុងបញ្ជីនៃអំពើបាបដែលបានប្រព្រឹត្តរហូតដល់អាយុ ១៩ ឆ្នាំ៖ "បានគំរាមកំហែងឪពុក និងម្តាយរបស់ខ្ញុំថានឹងដុតពួកគេ ព្រមទាំងផ្ទះឲ្យឆេះគ្របពីលើពួកគេ"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=20 September 2008|title=Balancing Newton's Mind: His Singular Behaviour and His Madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|jstor=20462679|pmid=19244857|doi-access=free}}</ref> ម្តាយរបស់ញូតុនមានកូនបីនាក់ (ម៉ារី បេនយ៉ាមីន និងហាណា) ពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ទីពីររបស់គាត់។ {{Sfn|Westfall|1980}} === សាលា​ដឺឃីង === ចាប់ពីអាយុប្រហែលដប់ពីរឆ្នាំ រហូតដល់អាយុដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ ញូតុនបានទទួលការអប់រំនៅសាលាដឺឃីង ក្នុងហ្ក្រានថាម ដែលបង្រៀន[[ភាសាឡាតាំង]] និងក្រិកបុរាណ ហើយប្រហែលជាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់នៃគណិតវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|last=Whiteside|first=D. T.|author-link=Tom Whiteside|title=Contemporary Newtonian Research|date=1982|publisher=Springer|isbn=978-94-009-7717-4|editor-last=Bechler|editor-first=Zev|series=Studies in the History of Modern Science|location=Dordrecht|pages=110–111|chapter=Newton the Mathematician|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LP3nCAAAQBAJ&pg=110}}</ref> គាត់ត្រូវបានម្តាយរបស់គាត់ដកចេញពីសាលារៀន ហើយបានត្រឡប់ទៅវូលស្ថបវិញនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥៩។ ម្តាយរបស់គាត់ ដែលជាស្ត្រីមេម៉ាយជាលើកទីពីរ បានព្យាយាមធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាកសិករ ដែលជាមុខរបរដែលគាត់ស្អប់។ {{Sfn|Westfall|1994|pages=16–19}} ហេនរី ស្តូក (Henry Stokes) នាយកនៅសាលាដឺឃីង និងគ្រូគង្វាល វិល្លៀម អេស្កូ (Reverend William Ayscough) (ពូរបស់ញូតុន) បានបញ្ចុះបញ្ចូលម្តាយឱ្យបញ្ជូនគាត់ទៅសាលារៀនវិញ។ {{Sfn|Westfall|1994}} បំណងចង់សងសឹកប្រឆាំងនឹងក្មេងអន្ធពាលនៅសាលា ដែលញូតុនបានវាយឈ្នះក្នុងការប្រយុទ្ធ និងធ្វើឱ្យអាម៉ាស់មុខបានលើកទឹកចិត្តឲ្យគាត់ក្លាយជាសិស្សពូកែប្រកបចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ {{Sfn|White|1997}} ដែលសម្គាល់ខ្លួនឯងតាមរយៈការសាងសង់នាឡិកាព្រះអាទិត្យ និងគំរូនៃរហាត់ខ្យល់។ {{Sfn|Westfall|1980|pages=60–62}} === សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ === នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៦១ ញូតុនត្រូវបានទទួលឲ្យចូលរៀនក្នុងមហាវិទ្យាល័យទ្រីនីធី នៅ សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ។ ពូរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល វីល្លៀម អេស្កូដែលធ្លាប់សិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ បានណែនាំគាត់ឱ្យចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យនោះ។ នៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ញូតុនបានចាប់ផ្តើមប្រកបការងារជាអ្នកបម្រើ សម្រាប់ប្រាក់ចិញ្ចឹមជីវិតរហូតដល់គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍នៅឆ្នាំ១៦៦៤ ដែលគ្របដណ្តប់លើការចំណាយនៅសាកលវិទ្យាល័យអស់រយៈពេលបួនឆ្នាំទៀតរហូតដល់បញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត ។ {{Sfn|Westfall|1980}} នៅសម័យនោះ ការបង្រៀនរបស់ខេមប្រ៊ីជផ្អែកលើការបង្រៀនរបស់[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូថូល]] ដែលញូតុនបានអានរួមជាមួយទស្សនវិទូសម័យទំនើប រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត]] និងតារាវិទូដូចជាកាលីឡេអូ កាលីឡៃ និងថូម៉ាស់ ស្ទ្រីត ។ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់គាត់នូវ "<nowiki><i id="mw_g">សំណួរ<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Quaestiones_quaedam_philosophicae" rel="mw:ExtLink" title="Quaestiones quaedam philosophicae" class="cx-link" data-linkid="494">Quaestiones</a></nowiki><nowiki></i></nowiki> " មួយចំនួនអំពីទស្សនវិជ្ជាមេកានិច ដែលគាត់បានរកឃើញ។ <ref>{{Cite journal|last=Westfall|first=Richard S.|author-link=Richard S. Westfall|date=1962|title=The Foundations of Newton's Philosophy of Nature|journal=The British Journal for the History of Science|volume=1|issue=2|pages=171–182|doi=10.1017/S0007087400001345|jstor=4025131}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៦៥ គាត់បានរកឃើញ[[ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា|ទ្រឹស្តីបទប៊ីណូមៀ]] ទូទៅហើយបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទ្រឹស្តីគណិតវិទ្យាដែលក្រោយមកបានក្លាយជា កាល់គុល ។ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីញូតុនទទួលបានសញ្ញាបត្របនៅខេមប្រ៊ីជក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦៥ សាកលវិទ្យាល័យបានបិទជាបណ្តោះអាសន្នជាការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏ធំ ។ ទោះបីជាគាត់មិនត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជានិស្សិតខេមប្រ៊ីជក៏ដោយ ស្វ័យសិក្សារបស់គាត់ និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្ររបស់គាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជា "ការសិក្សាដែលប្រកបដោយផលិតភាព និងសម្បូរបែបបំផុតដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្លាប់ជួបប្រទះ"។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Connor|first=Elizabeth|date=1 January 1942|title=Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics|journal=Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific|volume=4|issue=158|page=55|bibcode=1942ASPL....4...55C}}</ref> ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ដែលនៅតែម្នាក់ឯង បានឃើញការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីលើកាល់គុល <ref name="Waste Book">{{Cite web |last=Newton |first=Isaac |title=Waste Book |url=http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108205159/http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004/ |archive-date=8 January 2012 |access-date=10 January 2012 |publisher=Cambridge University Digital Library}}</ref> អុបទិក និងច្បាប់ទំនាញ នៅផ្ទះរបស់គាត់នៅវូលស្ថប ។ រូបវិទូ ល្វីស៍ ត្រេនឆាត ម័រ (Louis Trenchard More) សរសេរថា "មិនមានឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀតនៃសមិទ្ធផលក្នុងប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីប្រៀបធៀបជាមួយសមិទ្ធផលរបស់ញូតុនក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំពីរនោះទេ"។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29977800/page/41|title=Isaac Newton: A Biography|year=1934|page=41}}</ref> ញូតុនត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាមនុស្សម្នាក់ដែលមាន "របៀបរៀបរយខ្ពស់" ជាពិសេសនៅពេលកត់ត្រា ថែមទាំងបត់ចុងទំព័រដែលគាត់យល់ថាមានសារៈសំខាន់។ លើសពីនេះ "លិបិក្រមរបស់ញូតុនមើលទៅដូចលិបិក្រមសម័យបច្ចុប្បន្ន៖ រៀបតាមលំដាប់អក្ខរក្រម តាមប្រធានបទ"។ សៀវភៅរបស់គាត់បានបង្ហាញពីចំណង់ចំណូលចិត្ត ថាមានភាពទូលំទូលាយ ដោយញូតុនបានពិពណ៌នាខ្លួនឯងថាជា "អ្នកគិតបែបបដិបក្ខនិយម (Janusian) បុគ្គលដែលអាចបញ្ចុល និងផ្សារភ្ជាប់នូវវិស័យដែលហាក់ដូចជាខុសគ្នា ដើម្បីជំរុញការច្នៃប្រឌិត"។ <ref>{{Cite news|last=Mochari|first=Ilan|date=19 October 2015|title=Here's How Isaac Newton Remembered Everything He Read: The scientific genius had very specific habits when he pored over books in his favorite library.|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|url=https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|url-status=live|access-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004085538/https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|archive-date=4 October 2025}}</ref> វិល្លៀម ស្តុកលីបានសរសេរថា ញូតុន "មិនត្រឹមតែជាអ្នកជំនាញខាងឧបករណ៍មេកានិចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មានភាពបុិនប្រសប់ដូចគ្នាក្នុងការប្រើប្រាស់ប៊ិចរបស់គាត់" ហើយបានបង្ហាញបន្ថែមទៀតអំពីជញ្ជាំងបន្ទប់របស់ញូតុននៅហ្ក្រានថាម គ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងគំនូរនៃ "សត្វស្លាប សត្វសាហាវ មនុស្ស កប៉ាល់ និងគ្រោងការណ៍គណិតវិទ្យា ហើយបានរចនាឡើងយ៉ាងល្អ"។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ពី "ជំនាញដ៏វិសេសវិសាល និងភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាមមិនធម្មតារបស់ក្នុងការងារមេកានិច"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=2008-09-20|title=Balancing Newton's mind: his singular behaviour and his madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|pmid=19244857}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៦៦៧ ញូតុនបានត្រឡប់ទៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជវិញ ហើយនៅខែតុលា ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃទ្រីនិធី។ {{Sfn|Westfall|1980|p=178}} សមាជិកទាំងអស់តម្រូវឱ្យទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធ និងត្រូវបានតែងតាំងជាបូជាចារ្យ អង់គ្លីកង់ ទោះបីជារឿងនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងឆ្នាំស្តារឡើងរាជានិយមឡើងវិញ ក៏ដោយ ហើយការអះអាងពីការអនុលោមតាមសាសនាចក្រអង់គ្លេស គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ លោកបានធ្វើការប្តេជ្ញាចិត្តថា "ខ្ញុំនឹងកំណត់ទេវវិទ្យាជាគោលបំណងនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ ហើយនឹងទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធនៅពេលដែលពេលវេលាដែលបានកំណត់ដោយច្បាប់ទាំងនេះ [៧]&nbsp;ឆ្នាំ] មកដល់ ឬខ្ញុំនឹងលាលែងពីមហាវិទ្យាល័យ។" {{Sfn|Westfall|1980|p=179}} រហូតមកដល់ចំណុចនេះ គាត់មិនទាន់គិតច្រើនអំពីសាសនានៅឡើយទេ ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់គាត់ចំនួនពីរដងចំពោះមាត្រាសាមសិបប្រាំបួន ដែលជាមូលដ្ឋាននៃគោលលទ្ធិសាសនានៃចក្រអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ 1675 បញ្ហានេះមិនអាចជៀសវាងបានទេ ហើយទស្សនៈមិនធម្មតារបស់គាត់បានឈរនៅក្នុងផ្លូវ។ {{Sfn|Westfall|1980}} ការងារសិក្សារបស់លោកបានធ្វើឱ្យសាស្ត្រាចារ្យ អ៊ីសាក់ បារ៉ូ មកពីលូកាស៊ីអាន មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ដែលមានចិត្តចង់អភិវឌ្ឍសក្តានុពលសាសនា និងរដ្ឋបាលផ្ទាល់ខ្លួន (លោកបានក្លាយជានាយកនៃមហាវិទ្យាល័យទ្រីនិធីពីរឆ្នាំក្រោយមក)។ នៅឆ្នាំ 1669 ញូតុនបានឡើងស្នងតំណែងពីលោក ត្រឹមតែមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីទទួលបានការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត។ ញូតុនបានអះអាងថា រឿងនេះគួរតែលើកលែងលោកពីតម្រូវការតែងតាំង ហើយព្រះបាទសាលទី២ ដែលត្រូវការការអនុញ្ញាត បានទទួលយកអំណះអំណាងនេះ។ ដូច្នេះ ជម្លោះរវាងទស្សនៈសាសនារបស់លោកញូតុន និងគោលលទ្ធិអង់គ្លីកង់ត្រូវបានជៀសវាង។ {{Sfn|White|1997|p=151}} លោកត្រូវបានតែងតាំងនៅអាយុ 26 ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000ackr/page/39|title=Isaac Newton|date=2007|isbn=978-0-09-928738-4|location=London|pages=39–40}}</ref> ទោះបីជាលោកញូតុនមានស្នាដៃជាអ្នកទ្រឹស្តីក៏ដោយ លោកមិនសូវមានសមត្ថភាពក្នុងនាមជាគ្រូបង្រៀនទេ។ ថ្នាក់រៀនរបស់លោកតែងតែទទេស្អាត។ ហាំហ្វ្រី ញូតុន ជំនួយការរបស់លោក បានកត់សម្គាល់ថា ញូតុននឹងមកដល់ទាន់ពេលវេលា ហើយប្រសិនបើបន្ទប់ទទេ គាត់នឹងកាត់បន្ថយពេលវេលាបង្រៀនរបស់លោកពាក់កណ្តាលពី 30 នាទីមកត្រឹម 15 នាទី និយាយទៅកាន់ជញ្ជាំង បន្ទាប់មកដកថយទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោក ដោយហេតុនេះបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមកិច្ចសន្យារបស់លោក។ ចំពោះលោកញូតុនវិញ មិនចូលចិត្តការបង្រៀន ឬសិស្សទេ។ ពេញមួយអាជីពរបស់លោក លោកត្រូវបានចាត់តាំងសិស្សតែបីនាក់ប៉ុណ្ណោះឱ្យបង្រៀន ហើយគ្មាននរណាម្នាក់គួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ។ {{Sfn|White|1997}} ញូតុនត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកនៃសមាគមរាជវង្ស (FRS) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧២។ === ការពិនិត្យឡើងវិញនៃ ''ភូមិសាស្ត្រទូទៅ'' === [[ឯកសារ:Geographia_Generalis_1733_Figures_43,_44,_45,_46,_47,_48,_and_49.jpg|រូបភាពតូច|តួលេខមួយចំនួនបានបន្ថែមដោយអ៊ីសាក់ ញូតុន នៅក្នុងឆ្នាំ 1672 និង 1681 នៃ ''Geographia Generalis'' ។ តួលេខទាំងនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}</ref>]] តំណែង​សាស្ត្រាចារ្យ​គណិតវិទ្យាលូកាស៊ីអាន នៅខេមប្រ៊ីជ រួមមាន​ការទទួលខុសត្រូវ​ក្នុងការបង្រៀន [[ភូមិសាស្ត្រ|​ភូមិវិទ្យា]] ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWarntz1989">Warntz, William (June 1989). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x "Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii"]</span>. ''Annals of the Association of American Geographers''. '''79''' (2): <span class="nowrap">165–</span>191. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-5608 0004-5608].</cite></ref> នៅឆ្នាំ ១៦៧២ និងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៦៨១ ញូតុន​បានបោះពុម្ព​សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ដែលបានកែសម្រួល កែតម្រូវ និងធ្វើវិសោធនកម្ម ជាសៀវភៅភូមិវិទ្យាដែលបានបោះពុម្ពលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៦៥០ ដោយ ប៊ែរណាឌូស វ៉ារីញូស ដែលបានទទួលមរណភាពនៅពេលនោះ។ {{Sfn|Westfall|1994}} <ref name="Baker1955">{{Cite journal|last=Baker|first=J. N. L.|date=1955|title=The Geography of Bernhard Varenius|journal=Transactions and Papers (Institute of British Geographers)|volume=21|issue=21|pages=51–60|doi=10.2307/621272|jstor=621272}}</ref> នៅក្នុងសៀវភៅ ''Geographia Generalis'' លោកវ៉ារីញូស បានព្យាយាមបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះទ្រឹស្តីដែលភ្ជាប់គោលការណ៍វិទ្យាសាស្ត្រទៅនឹងគោលគំនិតបុរាណក្នុងភូមិវិទ្យា ហើយបានចាត់ទុកភូមិវិទ្យាថាជាល្បាយរវាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យាសុទ្ធដែលអនុវត្តចំពោះការវាស់វែងលក្ខណៈពិសេសនៃផែនដី។ <ref name="Warntz1989" /> <ref name="Schuchard2008">{{Cite book|title=Bernhard Varenius (1622–1650)|date=2008|isbn=978-90-04-16363-8|pages=227–237}}</ref> ខណៈពេលដែលវាមិនច្បាស់ថាតើញូតុនធ្លាប់បានបង្រៀនផ្នែកភូមិសាស្ត្រដែរឬទេ ការបកប្រែសៀវភៅជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ដាកឌែល (Dugdale) និងហ្ស័រ (Shaw) ឆ្នាំ ១៧៣៣ បានបញ្ជាក់ថា ញូតុនបានបោះពុម្ពសៀវភៅនេះដើម្បីឱ្យសិស្សអាន ពេលដែលគាត់បង្រៀនលើប្រធានបទនេះ។ <ref name="Warntz1989" /> សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ត្រូវបានអ្នកខ្លះមើលឃើញថាជាខ្សែបែងចែករវាងប្រពៃណីបុរាណ និងសម័យទំនើបនៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមិវិទ្យា ហើយការចូលរួមរបស់ញូតុននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកធំមួយនៃហេតុផលសម្រាប់មរតកដ៏យូរអង្វែងនេះ។ <ref name="Mayhew2011">{{Cite book|title=The SAGE Handbook of Geographical Knowledge|date=2011|isbn=978-1-4129-1081-1}}</ref> ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអង់គ្លេស]] 3o74qg4d0pbxdbo0zfufa508xidu1iw 334962 334941 2026-05-07T06:32:45Z Annika16888 50803 Created by translating the section "Personality" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352794954|Isaac Newton]]" 334962 wikitext text/x-wiki {{Infobox |name = អ៊ីសាក់ ញូតុន |bodystyle = |title = អ៊ីសាក់ ញូតុន |titlestyle = |image = [[File:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg |200px]] |imagestyle = |caption = រូបគំនូរ លោក អ៊ីសាក់ ញូតុន គូរដោយលោក [[ហ្កតហ្វ្រ៊ី ណេលលើ]] នៅឆ្នាំ១៦៨៩ |captionstyle = |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |datastyle = | data1 = {{Infobox | child = yes | label1= កាលបរិច្ឆេទនិងទីកន្លែង កំណើត | data1 = ៤ មករា ១៦៤៣ នៅ វូលស្ថប-បាយ-ខូលស្ទើវស, លីនខូនសៀ, អង់គ្លេស }} | data2 = {{Infobox | child = yes | label1= កាលបរិច្ឆេទនិងទីកន្លែង មរណភាព | data1 = ៣១ មីនា ១៧២៧ (អាយុ ៨៤ឆ្នាំ) នៅ ខេនស៊ីងតុន, មីដដលសេក្ស, ចក្រភព អង់គ្លេស }} | data3 ={{Infobox | child = yes | label1 = កន្លែងសម្រាកចុងក្រោយ | data1 = យេស្ទមីនស្ទើ អាបប៊ី | label2 = ការអប់រំ | data2 = [[មហាវិទ្យាល័យ ទ្រីនីធី]], [[ខេមប្រ៊ីជ]] (M.A., 1668)<ref>Kevin C. Knox, Richard Noakes (eds.), ''From Newton to Hawking: A History of Cambridge University's Lucasian Professors of Mathematics'', Cambridge University Press, 2003, p. 61.</ref> | label3 = ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារ | data3 = {{collapsible list|[[Classical mechanics|Newtonian mechanics]]| [[Universal gravitation]]| [[Calculus]]| [[Newton's laws of motion]]| [[Optics]]| [[Binomial series]]| ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]''| [[Newton's method]] | [[Newton's Law of Cooling]]| [[Newton's identities]]| [[Newton's metal]]| [[Newton line]]| [[Newton-Gauss line]]| [[Newtonian fluid]]| [[Newton's rings]]| [[List of things named after Isaac Newton|List of all other works and concepts]]|}} | label4 = ពានរង្វាន់ | data4 = {{unbulleted list | [[Fellow of the Royal Society|FRS]]&nbsp;(1672)<ref name=frs>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows|archive-date=16 March 2015|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society}}</ref> | [[Knight Bachelor]]&nbsp;(1705)}} }} | data4 = {{Infobox | child = yes | header1 = អាជីពផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ }} | data5 = {{Infobox | child = yes | label1 = ផ្នែក | data1 = {{hlist| [[រូបវិទ្យា]]| [[ទស្សនវិទ្យាធម្មជាតិ]]| [[អាល់គីមី]]| [[ទេវវិទ្យា]]| [[គណិតវិទ្យា]]| [[តារាវិទ្យា]]| [[សេដ្ឋកិច្ចវិទ្យា]]}} | label2 = ស្ថាប័ន | data2 = {{unbulleted list| [[សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ]]| [[Royal Society]]| [[Royal Mint]]}} }} | data6 = {{Infobox | child = yes | headerstyle = background:#ccf; | header1 = ព័ត៌មានផ្ទាល់ខ្លួន }} | data7 = {{Infobox | child = yes | header1 = ហត្ថលេខា }} | data8 = {{Infobox | child = yes | image = [[File:Isaac Newton signature ws.svg|200px]] }} }} '''អ៊ីសាក់ ញូតុន''' ឬ អាយស្សាក់ ញូតុន (Isaac Newton)(គិតតាមប្រតិទិនជូល្យុស៖ ២៥ ធ្នូ ១៦៤២ – ២០ មិនា ១៧២៧) (គិតតាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរាន៖ ៤ មករា ១៩៦៣ – ៣១ មិនា ១៧២៧) គឺជារូបវិទូ គណិតវិទូ តារាវិទូ ទស្សនវិទូធម្មជាតិ អាល់គីមីវិទូ សញ្ញាតិអង់គ្លេស។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា«អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ខារ្យនិងមានឥទ្ធិពលបំផុត ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក»។ សៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (គោលការណ៍គណិតវិទ្យាស្ដីអំពីទស្សនវិជ្ជាធម្មជាតិ) ដែលបោះពុម្ភផ្សាយនៅឆ្នាំ១៦៨៧ បានក្លាយជាគោលគ្រឺះរបស់មេកានិចក្លាស់សិច។ ក្នុងសៀវភៅនេះ ញូតុនបានបកស្រាយអំពី កំលាំងទំនាញសាកល និង ច្បាប់ចលនាទាំង៣ ដែលច្បាប់ទាំងអស់នេះគ្រោបដណ្ដប់លើទស្សនវិស័យបែបវិទ្យាសាស្ត្រដែលយើងមើលលើសាកលរូបវិទ្យា នារយៈពេល៣សតវត្សរ៍។ ញូតុនបានបង្ហាញថារាល់ចលនារបស់អង្គធាតុទាំងអស់​នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាអង្គធាតុអណ្ដែតក្នុងលំហអវកាសទាំងអស់ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយចង្កោមច្បាប់ធម្មជាតិដូចគ្នា ដោយបានស្រាយបញ្ជាក់ថាច្បាប់ចលនាភពរបស់កេព្លែត្រូវគ្នានឹងច្បា់ទំនាញសាកលរបស់គាត់។ ជាលទ្ធផល គេបានស្រាយចំងល់អំពីទ្រឹស្ដីអេល្យូសង់ទ្រិច (ទ្រឹស្ដីដែលចែងថាផែនដីនិងភពដទៃទៀតវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ) អោយបានជំរុញចូលទៅក្នុងសម័យកាលនៃការបដិវត្ដន៍វិទ្យាសាស្ត។ សៀវភៅ ''Principia'' នេះត្រូវបានគេអោយតំលៃជាទូទៅថាជាសៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលមិនធ្លាប់មាននរណាសរសេរពីមុនមក ដោយសារតែវាបរិយាយ​យ៉ាងជោគជ័យនូវច្បាប់រូបវិទ្យាបានច្បាស់លាស់ ប្រកបដោយបែបផែនត្រឹមត្រូវ ដែលបានក្លាយជាស្តង់ដារសំរាប់ឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រនានារហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ញូតុនជាអ្នកធ្វើតេលេទស្សន៍ចំនាំងផ្លាតបានជោគជ័យដំបូងគេ និងបានចងក្រងទ្រឹស្ដីអំពីពណ៌ពន្លឺ នៅពេលដែលគាត់សង្កេតឃើញព្រីសបំបែកពន្លឺពណ៌សជាពណ៌ជាច្រើន ក្នុងទំរង់ជាស៊្បិចមើលឃើញ។ ញូតុនក៏បានសរសេររូបមន្តស្ដីពីអង្គធាតុចុះត្រជាក់(ក្នុងទែរម៉ូឌីណាមិច) និងសិក្សាអំពីល្បឿនសំលេងផងដែរ។ ក្នុងគណិតវិទ្យា ញូតុនរួមស្នាដៃជាមួយ ឡៃបនីហ ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍គណិតវិទ្យាវិភាគផ្នែកឌីផេរ៉ង់ស្យែលនិងអាំងតេក្រាល។ គាត់ក៏បានស្រាយបញ្ជាក់ទ្រឹស្ដីទ្វេធាទូទៅ បង្កើតវិធីញូតុនក្នុងការគណនាឫសអនុគមន៍ និងចូលរួមចំនែកស្រាវជ្រាវពីស៊េរីស្វ័យគុណ។ == កុមារភាព == អ៊ីសាក់ ញូតុនបានកើត (យោងតាម ប្រតិទិនជូល្យុស ដែលកំពុងប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសនាពេលនោះ) នៅថ្ងៃបុណ្យណូអែល ថ្ងៃទី ២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៦៤២ ( NS ៤ ខែមករា ឆ្នាំ ១៦៤៣ {{Efn|name=OSNS}} ) នៅភូមិគ្រឺះវូលស្ថប ក្នុង វូលស្ថប-បាយ-ខូលស្ទើវស ដែលជាភូមិតូចមួយនៅលីនខូនសៀ ។ <ref>{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |date=1988 |title=Sir Isaac Newton |url=http://users.clas.ufl.edu//ufhatch/pages/01-courses/current-courses/08sr-newton.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105011958/http://users.clas.ufl.edu/ufhatch/pages/01-Courses/current-courses/08sr-newton.htm |archive-date=5 November 2022 |access-date=13 June 2023 |website=The Scientific Revolution Homepage}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាគឺ អ៊ីសាក់ ញូតុន បានទទួលមរណភាពបីខែមុន។ ដោយសារកើតមិនគ្រប់ខែ​ ញូតុនជាក្មេងមានរូបរាងតូចល្អិត។ ម្តាយរបស់គាត់គឺ ហាណា អេស្កូ បាននិយាយថា អ៉ីសាក់អាចដាក់់ចូលក្នុងកែវចំណុះមួយ ក្វាតបាន។ <ref>{{Cite journal|last=Storr|first=Anthony|author-link=Anthony Storr|date=December 1985|title=Isaac Newton|journal=British Medical Journal (Clinical Research Edition)|volume=291|issue=6511|pages=1779–84|doi=10.1136/bmj.291.6511.1779|jstor=29521701|pmc=1419183|pmid=3936583}}</ref> នៅអាយុបីឆ្នាំ ម្តាយរបស់គាត់បានរៀបការម្តងទៀត ហើយទៅរស់នៅជាមួយស្វាមីថ្មីរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល បាណាបាស ស្មុីធ (Reverend Barnabas Smith) ដោយទុកកូនប្រុសឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការថែទាំរបស់ជីដូនខាងម្តាយគឺ ម៉ាហ្សឺរី អេស្កូ (Margery Ayscough)។ ញូតុនមិនចូលចិត្តឪពុកចុងរបស់គាត់ទេ ហើយនៅតែស្អប់ម្តាយរបស់គាត់ចំពោះការរៀបការជាមួយគាត់ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយក៉ណត់ត្រានៅក្នុងបញ្ជីនៃអំពើបាបដែលបានប្រព្រឹត្តរហូតដល់អាយុ ១៩ ឆ្នាំ៖ "បានគំរាមកំហែងឪពុក និងម្តាយរបស់ខ្ញុំថានឹងដុតពួកគេ ព្រមទាំងផ្ទះឲ្យឆេះគ្របពីលើពួកគេ"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=20 September 2008|title=Balancing Newton's Mind: His Singular Behaviour and His Madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|jstor=20462679|pmid=19244857|doi-access=free}}</ref> ម្តាយរបស់ញូតុនមានកូនបីនាក់ (ម៉ារី បេនយ៉ាមីន និងហាណា) ពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ទីពីររបស់គាត់។ {{Sfn|Westfall|1980}} === សាលា​ដឺឃីង === ចាប់ពីអាយុប្រហែលដប់ពីរឆ្នាំ រហូតដល់អាយុដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ ញូតុនបានទទួលការអប់រំនៅសាលាដឺឃីង ក្នុងហ្ក្រានថាម ដែលបង្រៀន[[ភាសាឡាតាំង]] និងក្រិកបុរាណ ហើយប្រហែលជាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់នៃគណិតវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|last=Whiteside|first=D. T.|author-link=Tom Whiteside|title=Contemporary Newtonian Research|date=1982|publisher=Springer|isbn=978-94-009-7717-4|editor-last=Bechler|editor-first=Zev|series=Studies in the History of Modern Science|location=Dordrecht|pages=110–111|chapter=Newton the Mathematician|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LP3nCAAAQBAJ&pg=110}}</ref> គាត់ត្រូវបានម្តាយរបស់គាត់ដកចេញពីសាលារៀន ហើយបានត្រឡប់ទៅវូលស្ថបវិញនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥៩។ ម្តាយរបស់គាត់ ដែលជាស្ត្រីមេម៉ាយជាលើកទីពីរ បានព្យាយាមធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាកសិករ ដែលជាមុខរបរដែលគាត់ស្អប់។ {{Sfn|Westfall|1994|pages=16–19}} ហេនរី ស្តូក (Henry Stokes) នាយកនៅសាលាដឺឃីង និងគ្រូគង្វាល វិល្លៀម អេស្កូ (Reverend William Ayscough) (ពូរបស់ញូតុន) បានបញ្ចុះបញ្ចូលម្តាយឱ្យបញ្ជូនគាត់ទៅសាលារៀនវិញ។ {{Sfn|Westfall|1994}} បំណងចង់សងសឹកប្រឆាំងនឹងក្មេងអន្ធពាលនៅសាលា ដែលញូតុនបានវាយឈ្នះក្នុងការប្រយុទ្ធ និងធ្វើឱ្យអាម៉ាស់មុខបានលើកទឹកចិត្តឲ្យគាត់ក្លាយជាសិស្សពូកែប្រកបចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ {{Sfn|White|1997}} ដែលសម្គាល់ខ្លួនឯងតាមរយៈការសាងសង់នាឡិកាព្រះអាទិត្យ និងគំរូនៃរហាត់ខ្យល់។ {{Sfn|Westfall|1980|pages=60–62}} === សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ === នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៦១ ញូតុនត្រូវបានទទួលឲ្យចូលរៀនក្នុងមហាវិទ្យាល័យទ្រីនីធី នៅ សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ។ ពូរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល វីល្លៀម អេស្កូដែលធ្លាប់សិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ បានណែនាំគាត់ឱ្យចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យនោះ។ នៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ញូតុនបានចាប់ផ្តើមប្រកបការងារជាអ្នកបម្រើ សម្រាប់ប្រាក់ចិញ្ចឹមជីវិតរហូតដល់គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍នៅឆ្នាំ១៦៦៤ ដែលគ្របដណ្តប់លើការចំណាយនៅសាកលវិទ្យាល័យអស់រយៈពេលបួនឆ្នាំទៀតរហូតដល់បញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត ។ {{Sfn|Westfall|1980}} នៅសម័យនោះ ការបង្រៀនរបស់ខេមប្រ៊ីជផ្អែកលើការបង្រៀនរបស់[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូថូល]] ដែលញូតុនបានអានរួមជាមួយទស្សនវិទូសម័យទំនើប រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត]] និងតារាវិទូដូចជាកាលីឡេអូ កាលីឡៃ និងថូម៉ាស់ ស្ទ្រីត ។ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់គាត់នូវ "<nowiki><i id="mw_g">សំណួរ<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Quaestiones_quaedam_philosophicae" rel="mw:ExtLink" title="Quaestiones quaedam philosophicae" class="cx-link" data-linkid="494">Quaestiones</a></nowiki><nowiki></i></nowiki> " មួយចំនួនអំពីទស្សនវិជ្ជាមេកានិច ដែលគាត់បានរកឃើញ។ <ref>{{Cite journal|last=Westfall|first=Richard S.|author-link=Richard S. Westfall|date=1962|title=The Foundations of Newton's Philosophy of Nature|journal=The British Journal for the History of Science|volume=1|issue=2|pages=171–182|doi=10.1017/S0007087400001345|jstor=4025131}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៦៥ គាត់បានរកឃើញ[[ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា|ទ្រឹស្តីបទប៊ីណូមៀ]] ទូទៅហើយបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទ្រឹស្តីគណិតវិទ្យាដែលក្រោយមកបានក្លាយជា កាល់គុល ។ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីញូតុនទទួលបានសញ្ញាបត្របនៅខេមប្រ៊ីជក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦៥ សាកលវិទ្យាល័យបានបិទជាបណ្តោះអាសន្នជាការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏ធំ ។ ទោះបីជាគាត់មិនត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជានិស្សិតខេមប្រ៊ីជក៏ដោយ ស្វ័យសិក្សារបស់គាត់ និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្ររបស់គាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជា "ការសិក្សាដែលប្រកបដោយផលិតភាព និងសម្បូរបែបបំផុតដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្លាប់ជួបប្រទះ"។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Connor|first=Elizabeth|date=1 January 1942|title=Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics|journal=Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific|volume=4|issue=158|page=55|bibcode=1942ASPL....4...55C}}</ref> ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ដែលនៅតែម្នាក់ឯង បានឃើញការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីលើកាល់គុល <ref name="Waste Book">{{Cite web |last=Newton |first=Isaac |title=Waste Book |url=http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108205159/http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004/ |archive-date=8 January 2012 |access-date=10 January 2012 |publisher=Cambridge University Digital Library}}</ref> អុបទិក និងច្បាប់ទំនាញ នៅផ្ទះរបស់គាត់នៅវូលស្ថប ។ រូបវិទូ ល្វីស៍ ត្រេនឆាត ម័រ (Louis Trenchard More) សរសេរថា "មិនមានឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀតនៃសមិទ្ធផលក្នុងប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីប្រៀបធៀបជាមួយសមិទ្ធផលរបស់ញូតុនក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំពីរនោះទេ"។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29977800/page/41|title=Isaac Newton: A Biography|year=1934|page=41}}</ref> ញូតុនត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាមនុស្សម្នាក់ដែលមាន "របៀបរៀបរយខ្ពស់" ជាពិសេសនៅពេលកត់ត្រា ថែមទាំងបត់ចុងទំព័រដែលគាត់យល់ថាមានសារៈសំខាន់។ លើសពីនេះ "លិបិក្រមរបស់ញូតុនមើលទៅដូចលិបិក្រមសម័យបច្ចុប្បន្ន៖ រៀបតាមលំដាប់អក្ខរក្រម តាមប្រធានបទ"។ សៀវភៅរបស់គាត់បានបង្ហាញពីចំណង់ចំណូលចិត្ត ថាមានភាពទូលំទូលាយ ដោយញូតុនបានពិពណ៌នាខ្លួនឯងថាជា "អ្នកគិតបែបបដិបក្ខនិយម (Janusian) បុគ្គលដែលអាចបញ្ចុល និងផ្សារភ្ជាប់នូវវិស័យដែលហាក់ដូចជាខុសគ្នា ដើម្បីជំរុញការច្នៃប្រឌិត"។ <ref>{{Cite news|last=Mochari|first=Ilan|date=19 October 2015|title=Here's How Isaac Newton Remembered Everything He Read: The scientific genius had very specific habits when he pored over books in his favorite library.|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|url=https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|url-status=live|access-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004085538/https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|archive-date=4 October 2025}}</ref> វិល្លៀម ស្តុកលីបានសរសេរថា ញូតុន "មិនត្រឹមតែជាអ្នកជំនាញខាងឧបករណ៍មេកានិចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មានភាពបុិនប្រសប់ដូចគ្នាក្នុងការប្រើប្រាស់ប៊ិចរបស់គាត់" ហើយបានបង្ហាញបន្ថែមទៀតអំពីជញ្ជាំងបន្ទប់របស់ញូតុននៅហ្ក្រានថាម គ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងគំនូរនៃ "សត្វស្លាប សត្វសាហាវ មនុស្ស កប៉ាល់ និងគ្រោងការណ៍គណិតវិទ្យា ហើយបានរចនាឡើងយ៉ាងល្អ"។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ពី "ជំនាញដ៏វិសេសវិសាល និងភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាមមិនធម្មតារបស់ក្នុងការងារមេកានិច"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=2008-09-20|title=Balancing Newton's mind: his singular behaviour and his madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|pmid=19244857}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៦៦៧ ញូតុនបានត្រឡប់ទៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជវិញ ហើយនៅខែតុលា ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃទ្រីនិធី។ {{Sfn|Westfall|1980|p=178}} សមាជិកទាំងអស់តម្រូវឱ្យទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធ និងត្រូវបានតែងតាំងជាបូជាចារ្យ អង់គ្លីកង់ ទោះបីជារឿងនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងឆ្នាំស្តារឡើងរាជានិយមឡើងវិញ ក៏ដោយ ហើយការអះអាងពីការអនុលោមតាមសាសនាចក្រអង់គ្លេស គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ លោកបានធ្វើការប្តេជ្ញាចិត្តថា "ខ្ញុំនឹងកំណត់ទេវវិទ្យាជាគោលបំណងនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ ហើយនឹងទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធនៅពេលដែលពេលវេលាដែលបានកំណត់ដោយច្បាប់ទាំងនេះ [៧]&nbsp;ឆ្នាំ] មកដល់ ឬខ្ញុំនឹងលាលែងពីមហាវិទ្យាល័យ។" {{Sfn|Westfall|1980|p=179}} រហូតមកដល់ចំណុចនេះ គាត់មិនទាន់គិតច្រើនអំពីសាសនានៅឡើយទេ ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់គាត់ចំនួនពីរដងចំពោះមាត្រាសាមសិបប្រាំបួន ដែលជាមូលដ្ឋាននៃគោលលទ្ធិសាសនានៃចក្រអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ 1675 បញ្ហានេះមិនអាចជៀសវាងបានទេ ហើយទស្សនៈមិនធម្មតារបស់គាត់បានឈរនៅក្នុងផ្លូវ។ {{Sfn|Westfall|1980}} ការងារសិក្សារបស់លោកបានធ្វើឱ្យសាស្ត្រាចារ្យ អ៊ីសាក់ បារ៉ូ មកពីលូកាស៊ីអាន មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ដែលមានចិត្តចង់អភិវឌ្ឍសក្តានុពលសាសនា និងរដ្ឋបាលផ្ទាល់ខ្លួន (លោកបានក្លាយជានាយកនៃមហាវិទ្យាល័យទ្រីនិធីពីរឆ្នាំក្រោយមក)។ នៅឆ្នាំ 1669 ញូតុនបានឡើងស្នងតំណែងពីលោក ត្រឹមតែមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីទទួលបានការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត។ ញូតុនបានអះអាងថា រឿងនេះគួរតែលើកលែងលោកពីតម្រូវការតែងតាំង ហើយព្រះបាទសាលទី២ ដែលត្រូវការការអនុញ្ញាត បានទទួលយកអំណះអំណាងនេះ។ ដូច្នេះ ជម្លោះរវាងទស្សនៈសាសនារបស់លោកញូតុន និងគោលលទ្ធិអង់គ្លីកង់ត្រូវបានជៀសវាង។ {{Sfn|White|1997|p=151}} លោកត្រូវបានតែងតាំងនៅអាយុ 26 ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000ackr/page/39|title=Isaac Newton|date=2007|isbn=978-0-09-928738-4|location=London|pages=39–40}}</ref> ទោះបីជាលោកញូតុនមានស្នាដៃជាអ្នកទ្រឹស្តីក៏ដោយ លោកមិនសូវមានសមត្ថភាពក្នុងនាមជាគ្រូបង្រៀនទេ។ ថ្នាក់រៀនរបស់លោកតែងតែទទេស្អាត។ ហាំហ្វ្រី ញូតុន ជំនួយការរបស់លោក បានកត់សម្គាល់ថា ញូតុននឹងមកដល់ទាន់ពេលវេលា ហើយប្រសិនបើបន្ទប់ទទេ គាត់នឹងកាត់បន្ថយពេលវេលាបង្រៀនរបស់លោកពាក់កណ្តាលពី 30 នាទីមកត្រឹម 15 នាទី និយាយទៅកាន់ជញ្ជាំង បន្ទាប់មកដកថយទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោក ដោយហេតុនេះបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមកិច្ចសន្យារបស់លោក។ ចំពោះលោកញូតុនវិញ មិនចូលចិត្តការបង្រៀន ឬសិស្សទេ។ ពេញមួយអាជីពរបស់លោក លោកត្រូវបានចាត់តាំងសិស្សតែបីនាក់ប៉ុណ្ណោះឱ្យបង្រៀន ហើយគ្មាននរណាម្នាក់គួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ។ {{Sfn|White|1997}} ញូតុនត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកនៃសមាគមរាជវង្ស (FRS) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧២។ === ការពិនិត្យឡើងវិញនៃ ''ភូមិសាស្ត្រទូទៅ'' === [[ឯកសារ:Geographia_Generalis_1733_Figures_43,_44,_45,_46,_47,_48,_and_49.jpg|រូបភាពតូច|តួលេខមួយចំនួនបានបន្ថែមដោយអ៊ីសាក់ ញូតុន នៅក្នុងឆ្នាំ 1672 និង 1681 នៃ ''Geographia Generalis'' ។ តួលេខទាំងនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}</ref>]] តំណែង​សាស្ត្រាចារ្យ​គណិតវិទ្យាលូកាស៊ីអាន នៅខេមប្រ៊ីជ រួមមាន​ការទទួលខុសត្រូវ​ក្នុងការបង្រៀន [[ភូមិសាស្ត្រ|​ភូមិវិទ្យា]] ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWarntz1989">Warntz, William (June 1989). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x "Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii"]</span>. ''Annals of the Association of American Geographers''. '''79''' (2): <span class="nowrap">165–</span>191. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-5608 0004-5608].</cite></ref> នៅឆ្នាំ ១៦៧២ និងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៦៨១ ញូតុន​បានបោះពុម្ព​សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ដែលបានកែសម្រួល កែតម្រូវ និងធ្វើវិសោធនកម្ម ជាសៀវភៅភូមិវិទ្យាដែលបានបោះពុម្ពលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៦៥០ ដោយ ប៊ែរណាឌូស វ៉ារីញូស ដែលបានទទួលមរណភាពនៅពេលនោះ។ {{Sfn|Westfall|1994}} <ref name="Baker1955">{{Cite journal|last=Baker|first=J. N. L.|date=1955|title=The Geography of Bernhard Varenius|journal=Transactions and Papers (Institute of British Geographers)|volume=21|issue=21|pages=51–60|doi=10.2307/621272|jstor=621272}}</ref> នៅក្នុងសៀវភៅ ''Geographia Generalis'' លោកវ៉ារីញូស បានព្យាយាមបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះទ្រឹស្តីដែលភ្ជាប់គោលការណ៍វិទ្យាសាស្ត្រទៅនឹងគោលគំនិតបុរាណក្នុងភូមិវិទ្យា ហើយបានចាត់ទុកភូមិវិទ្យាថាជាល្បាយរវាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យាសុទ្ធដែលអនុវត្តចំពោះការវាស់វែងលក្ខណៈពិសេសនៃផែនដី។ <ref name="Warntz1989" /> <ref name="Schuchard2008">{{Cite book|title=Bernhard Varenius (1622–1650)|date=2008|isbn=978-90-04-16363-8|pages=227–237}}</ref> ខណៈពេលដែលវាមិនច្បាស់ថាតើញូតុនធ្លាប់បានបង្រៀនផ្នែកភូមិសាស្ត្រដែរឬទេ ការបកប្រែសៀវភៅជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ដាកឌែល (Dugdale) និងហ្ស័រ (Shaw) ឆ្នាំ ១៧៣៣ បានបញ្ជាក់ថា ញូតុនបានបោះពុម្ពសៀវភៅនេះដើម្បីឱ្យសិស្សអាន ពេលដែលគាត់បង្រៀនលើប្រធានបទនេះ។ <ref name="Warntz1989" /> សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ត្រូវបានអ្នកខ្លះមើលឃើញថាជាខ្សែបែងចែករវាងប្រពៃណីបុរាណ និងសម័យទំនើបនៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមិវិទ្យា ហើយការចូលរួមរបស់ញូតុននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកធំមួយនៃហេតុផលសម្រាប់មរតកដ៏យូរអង្វែងនេះ។ <ref name="Mayhew2011">{{Cite book|title=The SAGE Handbook of Geographical Knowledge|date=2011|isbn=978-1-4129-1081-1}}</ref> == បុគ្គលិកលក្ខណៈ == អ៊ីសាក ញូតុន បានកើត (យោងតាម ប្រតិទិនជូល្យុស ដែលប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសនាសម័យនោះ) នៅថ្ងៃបុណ្យណូអែល ថ្ងៃទី 25 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1642 ( NS 4 ខែមករា ឆ្នាំ 1643 {{Efn|name=OSNS}} ) នៅ Woolsthorpe Manor ក្នុង Woolsthorpe-by-Colsterworth ដែលជាភូមិតូចមួយនៅ លីនខូនសៀ ។ <ref>{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |date=1988 |title=Sir Isaac Newton |url=http://users.clas.ufl.edu//ufhatch/pages/01-courses/current-courses/08sr-newton.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105011958/http://users.clas.ufl.edu/ufhatch/pages/01-Courses/current-courses/08sr-newton.htm |archive-date=5 November 2022 |access-date=13 June 2023 |website=The Scientific Revolution Homepage}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាថា អ៊ីសាក ញូតុន បានទទួលមរណភាពបីខែមុន។ ញូតុនកើតមិនគ្រប់ខែនៅក្មេង។ ម្តាយរបស់គាត់ គឺ Hannah Ayscough បាននិយាយថា គាត់អាចដាក់កែវមួយ ក្វាត បាន។ <ref>{{Cite journal|last=Storr|first=Anthony|author-link=Anthony Storr|date=December 1985|title=Isaac Newton|journal=British Medical Journal (Clinical Research Edition)|volume=291|issue=6511|pages=1779–84|doi=10.1136/bmj.291.6511.1779|jstor=29521701|pmc=1419183|pmid=3936583}}</ref> នៅពេលដែលញូតុនមានអាយុបីឆ្នាំ ម្តាយរបស់គាត់បានរៀបការម្តងទៀត ហើយបានទៅរស់នៅជាមួយស្វាមីថ្មីរបស់គាត់ គឺ Reverend Barnabas Smith ដោយទុកកូនប្រុសរបស់គាត់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការថែទាំរបស់ជីដូនខាងម្តាយរបស់គាត់ គឺ Margery Ayscough (née Blythe)។ ញូតុនមិនចូលចិត្តឪពុកចុងរបស់គាត់ទេ ហើយនៅតែស្អប់ម្តាយរបស់គាត់ចំពោះការរៀបការជាមួយគាត់ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយធាតុនេះនៅក្នុងបញ្ជីនៃអំពើបាបដែលបានប្រព្រឹត្តរហូតដល់អាយុ 19 ឆ្នាំ៖ "គំរាមឪពុក និងម្តាយរបស់ខ្ញុំឈ្មោះ Smith ឱ្យដុតពួកគេ និងផ្ទះពីលើពួកគេ"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=20 September 2008|title=Balancing Newton's Mind: His Singular Behaviour and His Madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|jstor=20462679|pmid=19244857|doi-access=free}}</ref> ម្តាយរបស់ញូតុនមានកូនបីនាក់ (ម៉ារី បេនយ៉ាមីន និងហាណា) ពីអាពាហ៍ពិពាហ៍លើកទីពីររបស់គាត់។ {{Sfn|Westfall|1980}} === សាលា​ដឺឃីង === ចាប់ពីអាយុប្រហែលដប់ពីរឆ្នាំ រហូតដល់អាយុដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ ញូតុនបានទទួលការអប់រំនៅសាលាដឺឃីង ក្នុងហ្ក្រានថាម ដែលបង្រៀន[[ភាសាឡាតាំង]] និងក្រិកបុរាណ ហើយប្រហែលជាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់នៃគណិតវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|last=Whiteside|first=D. T.|author-link=Tom Whiteside|title=Contemporary Newtonian Research|date=1982|publisher=Springer|isbn=978-94-009-7717-4|editor-last=Bechler|editor-first=Zev|series=Studies in the History of Modern Science|location=Dordrecht|pages=110–111|chapter=Newton the Mathematician|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LP3nCAAAQBAJ&pg=110}}</ref> គាត់ត្រូវបានម្តាយរបស់គាត់ដកចេញពីសាលារៀន ហើយបានត្រឡប់ទៅវូលស្ថបវិញនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥៩។ ម្តាយរបស់គាត់ ដែលជាស្ត្រីមេម៉ាយជាលើកទីពីរ បានព្យាយាមធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាកសិករ ដែលជាមុខរបរដែលគាត់ស្អប់។ {{Sfn|Westfall|1994|pages=16–19}} ហេនរី ស្តូក (Henry Stokes) នាយកនៅសាលាដឺឃីង និងគ្រូគង្វាល វិល្លៀម អេស្កូ (Reverend William Ayscough) (ពូរបស់ញូតុន) បានបញ្ចុះបញ្ចូលម្តាយឱ្យបញ្ជូនគាត់ទៅសាលារៀនវិញ។ {{Sfn|Westfall|1994}} បំណងចង់សងសឹកប្រឆាំងនឹងក្មេងអន្ធពាលនៅសាលា ដែលញូតុនបានវាយឈ្នះក្នុងការប្រយុទ្ធ និងធ្វើឱ្យអាម៉ាស់មុខបានលើកទឹកចិត្តឲ្យគាត់ក្លាយជាសិស្សពូកែប្រកបចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ {{Sfn|White|1997}} ដែលសម្គាល់ខ្លួនឯងតាមរយៈការសាងសង់នាឡិកាព្រះអាទិត្យ និងគំរូនៃរហាត់ខ្យល់។ {{Sfn|Westfall|1980|pages=60–62}} === សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ === នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៦១ ញូតុនត្រូវបានទទួលឲ្យចូលរៀនក្នុងមហាវិទ្យាល័យទ្រីនីធី នៅ សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ។ ពូរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល វីល្លៀម អេស្កូដែលធ្លាប់សិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ បានណែនាំគាត់ឱ្យចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យនោះ។ នៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ញូតុនបានចាប់ផ្តើមប្រកបការងារជាអ្នកបម្រើ សម្រាប់ប្រាក់ចិញ្ចឹមជីវិតរហូតដល់គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍នៅឆ្នាំ១៦៦៤ ដែលគ្របដណ្តប់លើការចំណាយនៅសាកលវិទ្យាល័យអស់រយៈពេលបួនឆ្នាំទៀតរហូតដល់បញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត ។ {{Sfn|Westfall|1980}} នៅសម័យនោះ ការបង្រៀនរបស់ខេមប្រ៊ីជផ្អែកលើការបង្រៀនរបស់[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូថូល]] ដែលញូតុនបានអានរួមជាមួយទស្សនវិទូសម័យទំនើប រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត]] និងតារាវិទូដូចជាកាលីឡេអូ កាលីឡៃ និងថូម៉ាស់ ស្ទ្រីត ។ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់គាត់នូវ "<nowiki><i id="mw_g">សំណួរ</i></nowiki>''[[:en:Quaestiones_quaedam_philosophicae|Quaestiones]]'' " មួយចំនួនអំពីទស្សនវិជ្ជាមេកានិច ដែលគាត់បានរកឃើញ។ <ref>{{Cite journal|last=Westfall|first=Richard S.|author-link=Richard S. Westfall|date=1962|title=The Foundations of Newton's Philosophy of Nature|journal=The British Journal for the History of Science|volume=1|issue=2|pages=171–182|doi=10.1017/S0007087400001345|jstor=4025131}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៦៥ គាត់បានរកឃើញ[[ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា|ទ្រឹស្តីបទប៊ីណូមៀ]] ទូទៅហើយបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទ្រឹស្តីគណិតវិទ្យាដែលក្រោយមកបានក្លាយជា កាល់គុល ។ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីញូតុនទទួលបានសញ្ញាបត្របនៅខេមប្រ៊ីជក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦៥ សាកលវិទ្យាល័យបានបិទជាបណ្តោះអាសន្នជាការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏ធំ ។ ទោះបីជាគាត់មិនត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជានិស្សិតខេមប្រ៊ីជក៏ដោយ ស្វ័យសិក្សារបស់គាត់ និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្ររបស់គាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជា "ការសិក្សាដែលប្រកបដោយផលិតភាព និងសម្បូរបែបបំផុតដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្លាប់ជួបប្រទះ"។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Connor|first=Elizabeth|date=1 January 1942|title=Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics|journal=Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific|volume=4|issue=158|page=55|bibcode=1942ASPL....4...55C}}</ref> ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ដែលនៅតែម្នាក់ឯង បានឃើញការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីលើកាល់គុល <ref name="Waste Book">{{Cite web |last=Newton |first=Isaac |title=Waste Book |url=http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108205159/http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004/ |archive-date=8 January 2012 |access-date=10 January 2012 |publisher=Cambridge University Digital Library}}</ref> អុបទិក និងច្បាប់ទំនាញ នៅផ្ទះរបស់គាត់នៅវូលស្ថប ។ រូបវិទូ ល្វីស៍ ត្រេនឆាត ម័រ (Louis Trenchard More) សរសេរថា "មិនមានឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀតនៃសមិទ្ធផលក្នុងប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីប្រៀបធៀបជាមួយសមិទ្ធផលរបស់ញូតុនក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំពីរនោះទេ"។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29977800/page/41|title=Isaac Newton: A Biography|year=1934|page=41}}</ref> ញូតុនត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាមនុស្សម្នាក់ដែលមាន "របៀបរៀបរយខ្ពស់" ជាពិសេសនៅពេលកត់ត្រា ថែមទាំងបត់ចុងទំព័រដែលគាត់យល់ថាមានសារៈសំខាន់។ លើសពីនេះ "លិបិក្រមរបស់ញូតុនមើលទៅដូចលិបិក្រមសម័យបច្ចុប្បន្ន៖ រៀបតាមលំដាប់អក្ខរក្រម តាមប្រធានបទ"។ សៀវភៅរបស់គាត់បានបង្ហាញពីចំណង់ចំណូលចិត្ត ថាមានភាពទូលំទូលាយ ដោយញូតុនបានពិពណ៌នាខ្លួនឯងថាជា "អ្នកគិតបែបបដិបក្ខនិយម (Janusian) បុគ្គលដែលអាចបញ្ចុល និងផ្សារភ្ជាប់នូវវិស័យដែលហាក់ដូចជាខុសគ្នា ដើម្បីជំរុញការច្នៃប្រឌិត"។ <ref>{{Cite news|last=Mochari|first=Ilan|date=19 October 2015|title=Here's How Isaac Newton Remembered Everything He Read: The scientific genius had very specific habits when he pored over books in his favorite library.|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|url=https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|url-status=live|access-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004085538/https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|archive-date=4 October 2025}}</ref> វិល្លៀម ស្តុកលីបានសរសេរថា ញូតុន "មិនត្រឹមតែជាអ្នកជំនាញខាងឧបករណ៍មេកានិចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មានភាពបុិនប្រសប់ដូចគ្នាក្នុងការប្រើប្រាស់ប៊ិចរបស់គាត់" ហើយបានបង្ហាញបន្ថែមទៀតអំពីជញ្ជាំងបន្ទប់របស់ញូតុននៅហ្ក្រានថាម គ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងគំនូរនៃ "សត្វស្លាប សត្វសាហាវ មនុស្ស កប៉ាល់ និងគ្រោងការណ៍គណិតវិទ្យា ហើយបានរចនាឡើងយ៉ាងល្អ"។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ពី "ជំនាញដ៏វិសេសវិសាល និងភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាមមិនធម្មតារបស់ក្នុងការងារមេកានិច"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=2008-09-20|title=Balancing Newton's mind: his singular behaviour and his madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|pmid=19244857}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៦៦៧ ញូតុនបានត្រឡប់ទៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជវិញ ហើយនៅខែតុលា ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃទ្រីនិធី។ {{Sfn|Westfall|1980|p=178}} សមាជិកទាំងអស់តម្រូវឱ្យទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធ និងត្រូវបានតែងតាំងជាបូជាចារ្យ អង់គ្លីកង់ ទោះបីជារឿងនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងឆ្នាំស្តារឡើងរាជានិយមឡើងវិញ ក៏ដោយ ហើយការអះអាងពីការអនុលោមតាមសាសនាចក្រអង់គ្លេស គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ លោកបានធ្វើការប្តេជ្ញាចិត្តថា "ខ្ញុំនឹងកំណត់ទេវវិទ្យាជាគោលបំណងនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ ហើយនឹងទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធនៅពេលដែលពេលវេលាដែលបានកំណត់ដោយច្បាប់ទាំងនេះ [៧]&nbsp;ឆ្នាំ] មកដល់ ឬខ្ញុំនឹងលាលែងពីមហាវិទ្យាល័យ។" {{Sfn|Westfall|1980|p=179}} រហូតមកដល់ចំណុចនេះ គាត់មិនទាន់គិតច្រើនអំពីសាសនានៅឡើយទេ ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់គាត់ចំនួនពីរដងចំពោះមាត្រាសាមសិបប្រាំបួន ដែលជាមូលដ្ឋាននៃគោលលទ្ធិសាសនានៃចក្រអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ 1675 បញ្ហានេះមិនអាចជៀសវាងបានទេ ហើយទស្សនៈមិនធម្មតារបស់គាត់បានឈរនៅក្នុងផ្លូវ។ {{Sfn|Westfall|1980}} ការងារសិក្សារបស់លោកបានធ្វើឱ្យសាស្ត្រាចារ្យ អ៊ីសាក់ បារ៉ូ មកពីលូកាស៊ីអាន មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ដែលមានចិត្តចង់អភិវឌ្ឍសក្តានុពលសាសនា និងរដ្ឋបាលផ្ទាល់ខ្លួន (លោកបានក្លាយជានាយកនៃមហាវិទ្យាល័យទ្រីនិធីពីរឆ្នាំក្រោយមក)។ នៅឆ្នាំ 1669 ញូតុនបានឡើងស្នងតំណែងពីលោក ត្រឹមតែមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីទទួលបានការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត។ ញូតុនបានអះអាងថា រឿងនេះគួរតែលើកលែងលោកពីតម្រូវការតែងតាំង ហើយព្រះបាទសាលទី២ ដែលត្រូវការការអនុញ្ញាត បានទទួលយកអំណះអំណាងនេះ។ ដូច្នេះ ជម្លោះរវាងទស្សនៈសាសនារបស់លោកញូតុន និងគោលលទ្ធិអង់គ្លីកង់ត្រូវបានជៀសវាង។ {{Sfn|White|1997|p=151}} លោកត្រូវបានតែងតាំងនៅអាយុ 26 ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000ackr/page/39|title=Isaac Newton|date=2007|isbn=978-0-09-928738-4|location=London|pages=39–40}}</ref> ទោះបីជាលោកញូតុនមានស្នាដៃជាអ្នកទ្រឹស្តីក៏ដោយ លោកមិនសូវមានសមត្ថភាពក្នុងនាមជាគ្រូបង្រៀនទេ។ ថ្នាក់រៀនរបស់លោកតែងតែទទេស្អាត។ ហាំហ្វ្រី ញូតុន ជំនួយការរបស់លោក បានកត់សម្គាល់ថា ញូតុននឹងមកដល់ទាន់ពេលវេលា ហើយប្រសិនបើបន្ទប់ទទេ គាត់នឹងកាត់បន្ថយពេលវេលាបង្រៀនរបស់លោកពាក់កណ្តាលពី 30 នាទីមកត្រឹម 15 នាទី និយាយទៅកាន់ជញ្ជាំង បន្ទាប់មកដកថយទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោក ដោយហេតុនេះបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមកិច្ចសន្យារបស់លោក។ ចំពោះលោកញូតុនវិញ មិនចូលចិត្តការបង្រៀន ឬសិស្សទេ។ ពេញមួយអាជីពរបស់លោក លោកត្រូវបានចាត់តាំងសិស្សតែបីនាក់ប៉ុណ្ណោះឱ្យបង្រៀន ហើយគ្មាននរណាម្នាក់គួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ។ {{Sfn|White|1997}} ញូតុនត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកនៃសមាគមរាជវង្ស (FRS) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧២។ === ការពិនិត្យឡើងវិញនៃ ''ភូមិសាស្ត្រទូទៅ'' === [[ឯកសារ:Geographia_Generalis_1733_Figures_43,_44,_45,_46,_47,_48,_and_49.jpg|រូបភាពតូច|តួលេខមួយចំនួនបានបន្ថែមដោយអ៊ីសាក់ ញូតុន នៅក្នុងឆ្នាំ 1672 និង 1681 នៃ ''Geographia Generalis'' ។ តួលេខទាំងនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}</ref>]] តំណែង​សាស្ត្រាចារ្យ​គណិតវិទ្យាលូកាស៊ីអាន នៅខេមប្រ៊ីជ រួមមាន​ការទទួលខុសត្រូវ​ក្នុងការបង្រៀន [[ភូមិសាស្ត្រ|​ភូមិវិទ្យា]] ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៦៧២ និងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៦៨១ ញូតុន​បានបោះពុម្ព​សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ដែលបានកែសម្រួល កែតម្រូវ និងធ្វើវិសោធនកម្ម ជាសៀវភៅភូមិវិទ្យាដែលបានបោះពុម្ពលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៦៥០ ដោយ ប៊ែរណាឌូស វ៉ារីញូស ដែលបានទទួលមរណភាពនៅពេលនោះ។ {{Sfn|Westfall|1994}} <ref name="Baker1955">{{Cite journal|last=Baker|first=J. N. L.|date=1955|title=The Geography of Bernhard Varenius|journal=Transactions and Papers (Institute of British Geographers)|volume=21|issue=21|pages=51–60|doi=10.2307/621272|jstor=621272}}</ref> នៅក្នុងសៀវភៅ ''Geographia Generalis'' លោកវ៉ារីញូស បានព្យាយាមបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះទ្រឹស្តីដែលភ្ជាប់គោលការណ៍វិទ្យាសាស្ត្រទៅនឹងគោលគំនិតបុរាណក្នុងភូមិវិទ្យា ហើយបានចាត់ទុកភូមិវិទ្យាថាជាល្បាយរវាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យាសុទ្ធដែលអនុវត្តចំពោះការវាស់វែងលក្ខណៈពិសេសនៃផែនដី។ <ref name="Warntz1989" /> <ref name="Schuchard2008">{{Cite book|title=Bernhard Varenius (1622–1650)|date=2008|isbn=978-90-04-16363-8|pages=227–237}}</ref> ខណៈពេលដែលវាមិនច្បាស់ថាតើញូតុនធ្លាប់បានបង្រៀនផ្នែកភូមិសាស្ត្រដែរឬទេ ការបកប្រែសៀវភៅជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ដាកឌែល (Dugdale) និងហ្ស័រ (Shaw) ឆ្នាំ ១៧៣៣ បានបញ្ជាក់ថា ញូតុនបានបោះពុម្ពសៀវភៅនេះដើម្បីឱ្យសិស្សអាន ពេលដែលគាត់បង្រៀនលើប្រធានបទនេះ។ <ref name="Warntz1989" /> សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ត្រូវបានអ្នកខ្លះមើលឃើញថាជាខ្សែបែងចែករវាងប្រពៃណីបុរាណ និងសម័យទំនើបនៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមិវិទ្យា ហើយការចូលរួមរបស់ញូតុននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកធំមួយនៃហេតុផលសម្រាប់មរតកដ៏យូរអង្វែងនេះ។ <ref name="Mayhew2011">{{Cite book|title=The SAGE Handbook of Geographical Knowledge|date=2011|isbn=978-1-4129-1081-1}}</ref> ញូតុនត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាបុរសម្នាក់ដែលមានការខិតខំប្រឹងប្រែង និងមានវិន័យខ្ពស់ ដែលបានលះបង់ជីវិតចំពោះការងារ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានចំណង់ចំណូលចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការងារ ដែលគាត់ផ្តល់អាទិភាពលើសពីសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនថែមទៀតផង។ ញូតុនក៏បានគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើចំណង់អាហាររបស់គាត់ ដោយសន្សំសំចៃអាហារ និងភេសជ្ជៈ ហើយក្លាយជាអ្នកបរិភោគបួស នៅដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃជីវិត។ ខណៈពេលដែលញូតុន ជាមនុស្សសម្ងាត់ និងមានអារម្មណ៍ភ័យកង្វល់ច្រើន គាត់មិនត្រូវបានចាត់ទុកថាមានជំងឺ[[Psychotic|វិកលចរិត]] ឬជំងឺ[[Bipolar|បាយប៉ូឡា]]ទេ។ គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា «បុគ្គលពហុជំនាញដ៏អស្ចារ្យ» ដែល «មានសមត្ថភាពចម្រុះច្រើនផ្នែក» ហើយការសិក្សាដំបូងៗរបស់គាត់មួយចំនួនពាក់ព័ន្ធនឹង[[Phonetic Alphabet|អក្សរសាស្ត្រសំឡេង]] និង[[Universal language|ភាសាសកល]]ដែលអាចប្រើបានទូទាំងពិភពលោក។<ref name="Rowlands2017b">{{Cite book|last=Rowlands|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=CRM0DwAAQBAJ&pg=PA50|title=Newton And Modern Physics|publisher=[[World Scientific Publishing]]|year=2017|isbn=978-1-78634-332-1|pages=50–55}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍ចម្រុះរបស់លោកញូតុនត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងបណ្ណាល័យរបស់គាត់ ដែលមានសៀវភៅចំនួន ១៧៥២ ក្បាលដែលអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណបាន។ មួយផ្នែកធំមានស្នាដៃលើទេវវិទ្យា (27.2% ឬ ៤៧៧ ក្បាល) បន្ទាប់មកគឺអាល់គីមី (9.6%, ១៦៩ ក្បាល) គណិតវិទ្យា (7.2%, ១២៦ ក្បាល) រូបវិទ្យា (3.0%, ៥២ ក្បាល) និងចុងក្រោយគឺតារាសាស្ត្រ (1.9%, ៣៣ ក្បាល)។ នៅទីបំផុត សៀវភៅដែលទាក់ទងនឹងស្នាដៃវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញរបស់គាត់មានចំនួនតិចជាង 12% នៃការឈុតសរុប។ <ref>{{Cite journal|last=van Gent|first=Robert H.|date=1993|title=Isaac Newton and Astrology: Witness for the Defence or for the Prosecution?|url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/astrology/newton.htm|journal=Correlation: J. Research Astrology|volume=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210015001/https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/astrology/newton.htm|archive-date=10 December 2025|accessdate=9 December 2025}}</ref> ទោះបីជាមានការអះអាងថាគាត់ធ្លាប់ភ្ជាប់ពាក្យក៏ដោយ {{Efn|This claim was made by William Stukeley in 1727, in a letter about Newton written to [[Richard Mead]]. [[Charles Hutton]], who in the late eighteenth century collected oral traditions about earlier scientists, declared that there "do not appear to be any sufficient reason for his never marrying, if he had an inclination so to do. It is much more likely that he had a constitutional indifference to the state, and even to the sex in general."<ref>Hutton, Charles (1795/6). ''A Mathematical and Philosophical Dictionary''. vol.&nbsp;2. p.&nbsp;100.</ref>|name=claim}} ញូតុនមិនដែលរៀបការទេ។ [[វ៉ុលទែរ]] ដែលនៅទីក្រុងឡុងដ៍នៅពេលពិធីបុណ្យសពរបស់ញូតុន បាននិយាយថាគាត់ "មិនដែលមានអារម្មណ៍ទាក់ទាញចំពោះតណ្ហាណាមួយឡើយ មិនទទួលរងនូវភាពទន់ខ្សោយទូទៅរបស់មនុស្សជាតិ ហើយក៏មិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយស្ត្រីដែរ - ជាស្ថានភាពមួយ ត្រូវបានធានាដោយវេជ្ជបណ្ឌិត និងគ្រូពេទ្យវះកាត់ដែលបានទៅជួបគាត់នៅវេលាចុងក្រោយរបស់គាត់" <ref>{{Cite book|last=Voltaire|title=Letters on England|date=1894|publisher=Cassell|page=100|chapter=14|chapter-url=https://archive.org/stream/lettersonenglan00voltgoog#page/n102}}</ref> ញូតុនមានមិត្តភាពជិតស្និទ្ធជាមួយគណិតវិទូជនជាតិស្វីស នីកូឡា ហ្វាទីយ៉ូ ដឺ ឌុយលីយេ ដែលបានជួបនៅទីក្រុងឡុងដ៍ប្រហែលក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៩; <ref name="Hatch">{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |title=Newton Timeline |url=http://web.clas.ufl.edu/users/ufhatch/pages/13-NDFE/newton/05-newton-timeline-m.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120802071026/http://web.clas.ufl.edu/users/ufhatch/pages/13-NDFE/newton/05-newton-timeline-m.htm |archive-date=2 August 2012 |access-date=13 August 2012 |website=The Scientific Revolution}}</ref> ការឆ្លើយឆ្លងមួយចំនួនរបស់ពួកគេនៅសេសសល់។ <ref>{{Cite web |title=Duillier, Nicholas Fatio de (1664–1753) mathematician and natural philosopher |url=http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=CV%2FPers%2FDuillier%2C%20Nicholas%20Fatio%20de%20%281664-1753%29%20mathematician%20and%20natural%20philosopher |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701114749/http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=CV%2FPers%2FDuillier%2C%20Nicholas%20Fatio%20de%20%281664-1753%29%20mathematician%20and%20natural%20philosopher |archive-date=1 July 2013 |access-date=22 March 2013 |publisher=Janus database}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Collection Guide: Fatio de Duillier, Nicolas [Letters to Isaac Newton] |url=http://www.oac.cdlib.org/search?style=oac4;Institution=UCLA::Clark%20%28William%20Andrews%29%20Memorial%20Library;idT=4859632 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531055908/http://www.oac.cdlib.org/search?style=oac4;Institution=UCLA::Clark%20%28William%20Andrews%29%20Memorial%20Library;idT=4859632 |archive-date=31 May 2013 |access-date=22 March 2013 |publisher=Online Archive of California}}</ref> ទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេបានឈានដល់ទីបញ្ចប់ភ្លាមៗ និងពិបាកពន្យល់នៅឆ្នាំ ១៦៩៣ ហើយក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ញូតុនបានទទួលរងនូវ[[រោគសរសៃប្រសាទ|ជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត]] រួមមានការផ្ញើសំបុត្រចោទប្រកាន់យ៉ាងព្រៃផ្សៃទៅកាន់មិត្តភក្តិគឺ សាមុយអែល ភីបស៍ និង[[ចន ឡុក]] ។ កំណត់ត្រារបស់គាត់ទៅកាន់ឡុក រួមមានការចោទប្រកាន់ថាឡុក ធ្វើឲ្យគាត់ជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងបញ្ហាជាមួយស្ត្រី តាមវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗទៀត"។ {{Sfn|Manuel|1968}} ញូតុនហាក់ដូចជាមានចិត្តរាបទាបចំពោះសមិទ្ធផលរបស់គាត់ ដោយបានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅអនុស្សាវរីយ៍ក្រោយៗទៀតថា "ខ្ញុំមិនដឹងថាខ្ញុំមើលដូចអ្វីចំពោះពិភពលោកទេ ប៉ុន្តែចំពោះខ្លួនខ្ញុំផ្ទាល់ វាហាក់ដូចជាក្មេងប្រុសម្នាក់កំពុងលេងនៅលើឆ្នេរសមុទ្រ ហើយពេលខ្លះតែងតែស្វែងរកគ្រួសរលោងជាង ឬសំបកខ្យងស្រស់ស្អាតជាងធម្មតា ខណៈពេលដែលមហាសមុទ្រនៃសេចក្តីពិតមិនទាន់រកឃើញនៅចំពោះមុខខ្ញុំនៅឡើយ" យ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់អាចមានចិត្តប្រកួតប្រជែងខ្លាំង ហើយពេលខ្លះគាត់មានការចងកំហឹងចំពោះគូប្រជែងខាងបញ្ញា ហើយមិនស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការវាយប្រហារដោយផ្ទាល់ រាល់ពេលដែលសមស្រប - លក្ខណៈទូទៅដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសម័យរបស់គាត់ជាច្រើន។ <ref name="Rowlands2017b">{{Cite book|last=Rowlands|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=CRM0DwAAQBAJ&pg=PA50|title=Newton And Modern Physics|publisher=[[World Scientific Publishing]]|year=2017|isbn=978-1-78634-332-1|pages=50–55}}</ref> ជាភស្តុតាង នៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់រូប៊ីត ហុក ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៦៧៥ គាត់បានសារភាពថា "បើខ្ញុំបានមើលឃើញឆ្ងាយជាងនេះ នោះគឺដោយសារខ្ញុំបាន[[Standing on the shoulders of giants|ឈរលើស្មារបស់យក្ស]]"។ <ref>{{Cite web |last=Newton |first=Isaac |title=Letter from Sir Isaac Newton to Robert Hooke |url=https://discover.hsp.org/Record/dc-9792/Description#tabnav |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804215356/https://discover.hsp.org/Record/dc-9792/Description#tabnav |archive-date=4 August 2020 |access-date=7 June 2018 |website=Historical Society of Pennsylvania}}</ref> ប្រវត្តិវិទូខ្លះបានអះអាងថា រឿងនេះ ដែលសរសេរនៅពេលដែលញូតុន និងហុកកំពុងឈ្លោះប្រកែកគ្នាលើការរកឃើញអុបទិក គឺជាការវាយប្រហារដោយចេតនាទៅលើហុក ដែលទំនងជាមានកម្ពស់ទាប និងខ្នងកោង ជាជាង(ឬបន្ថែមលើ)សេចក្តីថ្លែងការណ៍នៃភាពថ្លៃថ្នូរ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780713997316/page/164|title=Science: A History; 1543–2001|year=2002|isbn=978-0-7139-9503-9|location=London|page=241}}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត សុភាសិតដែលគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយអំពីការឈរលើស្មារបស់យក្ស រកឃើញនៅក្នុង {{Lang|la|Jacula Prudentum}} របស់កវី ចច ហឺបឺត នៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ (១៦៥១) ក្នុងចំណោមរបស់ផ្សេងទៀត មានចំណុចសំខាន់របស់ខ្លួនថា "មនុស្សតឿនៅលើស្មារបស់យក្សមើលឃើញឆ្ងាយជាងក្នុងចំណោមអ្នកទាំងពីរ" ដូច្នេះ តាមពិតដាក់ញូតុនខ្លួនឯងជំនួសហុកថាជា 'មនុស្សតឿ' ដែលមើលឃើញវែងឆ្ងាយជាង។ {{Sfn|White|1997}} ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអង់គ្លេស]] s5vj3mbqt9di4b52ox348unnt5lwgnx 0 23271 334964 334934 2026-05-07T06:52:06Z CommonsDelinker 142 Replacing Gen-commons.jpg with [[File:1954_Geneva_Conference.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 334964 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តភឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិភឿកឡុង|វាយចូលខេត្តភឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តភឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=301–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=62}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=68}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=318–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=live }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=127}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian" />{{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026}}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} msi045xm4vkrqnlh0kahmijcz87xkh1 334967 334964 2026-05-07T09:28:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334967 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តភឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិភឿកឡុង|វាយចូលខេត្តភឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តភឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=301–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=62}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=68}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=318–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=127}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian" />{{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026}}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} d57bmmouv9se68hcj6kt74hssz0rcqv 0 23868 334958 332762 2026-05-07T02:50:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334958 wikitext text/x-wiki [[File:World Population.svg|thumb|right|300px|ផែនទីប្រជាជនពិភពលោក។ សញ្ញាសំគាល់ទំហំពណ៌ប្រផេះ: ០ទៅ៥០&nbsp;ល. ទៅដល់ 400&nbsp;លទៅ១'៣៣៦&nbsp;ល (លាន)]] នេះគឺជាបញ្ជី[[បញ្ជីរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេសឯករាជ្យ]] និង បណ្ដា[[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ដែលមានរស់នៅ—ផ្អែកលើ[[អ.ម.អ.៣១៦៦-១]]មាត្រដ្ឋានអ.ម.អ. (ISO)—តាម [[ប្រជាជន]]។ ក៏បានផ្ដល់ក្នុងភាគរយគឺអត្រាប្រជាជននៃប្រទេសនីមួយៗប្រៀបធៀបទៅនឹង[[ប្រជាជនពិភពលោក]] ដែលអនុលោមតាមការកត់សំគាល់ប្រជាជនរបស់[[ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋ]]ត្រូវបានប៉ាន់ស្មាន{{Formatnum:{{#expr: {{worldpop}} / 10^9 round 3}}}}&nbsp;ពាន់លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/main/www/popclock.html | title=U.S. & World Population Clocks | publisher=Census.gov | date=2012-04-06 | accessdate=2012-04-17}}</ref> According to a separate estimate by the [[United Nations]], world population exceeded 7&nbsp;billion in October 2011.<ref name=UN7bn> {{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643 | title=Population seven billion: UN sets out challenges | date=2011-10-26 | publisher=BBC | accessdate=2011-10-27}} </ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 | title=World's 'seven billionth baby' is born | date=2011-10-31 | publisher=The Guardian |accessdate=2011-10-31}}</ref><ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200 "7 billion people is a 'serious challenge'"]. UPI, 31 October 2011. Retrieved 2011-11-09.</ref> Areas that form integral parts of sovereign states, such as the [[countries of the United Kingdom]], are counted as part of the sovereign states concerned. Not included are other entities, such as the [[European Union]],<ref>The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 503,491,975 on January 1, 2012, it would be ranked 3rd if it were included in the list, and it has {{#expr: 503491975 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population&nbsp;— see {{cite web | title=Total population | publisher=[[Eurostat]] | url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001 | accessdate=2010-06-18}}</ref> that are not sovereign states, and dependent territories that do not have permanent populations, such as [[Territorial claims of Antarctica|various countries' claims]] to [[Antarctica]].{{ref|n1|n1}} Figures used in this chart are based on the most up to date estimate or projections<ref>[http://www.economist.com/node/18651512 China's Population: The Most Surprising Demographic Crisis], The Economist, 2013.</ref> by the national [[census]] authority where available, and are usually rounded off. Where updated national data are not available, figures are based on the 2013 estimates by the Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]].<ref name=unpop>{{cite journal |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm | title=World Population Prospects| version=2012 revision | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2013 | accessdate= 2013-06-15}}</ref> Because the compiled figures are not collected at the same time in every country, or at the same level of [[statistics|accuracy]], the resulting numerical comparisons may create misleading conclusions. Furthermore, the addition of figures from all countries may not equal the world total. For a graphical version of this list, see [[list of countries by population (graphical)]]. See also [[List of sovereign states and dependent territories by population density]] and the [[list of regional organizations by population]]. ==Countries== <!-- PLEASE READ BEFORE EDITING! WHEN YOU UPDATE A COUNTRY'S POPULATION - PLEASE ALSO UPDATE THE EXPRESSION NEXT TO IT (column "% of world population") WITH THE SAME NUMBER EXCLUDING COMMAS (the #expr: equation). --> '''Note:''' All dependent territories are shown in ''italics''. {| style="text-align:right" |- !Rank!!Country (or dependent territory)!!Population!!Date!!% of world<br />population!!Source |- | - |align=left|[[World]] |{{formatnum: {{#expr: {{worldpop}} round -5}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |100.00% |align=left|[http://www.census.gov/popclock USCB's world population clock] |- |1 |align=left|{{CHN}}<ref>Census figure refers to mainland [[China]], excluding its Special Administrative Regions (SARs) of [[Hong Kong]] and [[Macau]]. The first one returned to Chinese sovereignty in mid-1997 and the second one did so on December 20, 1999.</ref> |{{data China|poptoday 1}} |align=left|[http://www.cpirc.org.cn/index.asp Chinese Official Population Clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204051308/http://www.cpirc.org.cn/index.asp |date=2003-12-04 }} |- |2 |align=left|{{IND}} |{{data India|poptoday 1}} |align=left|[http://www.indiastat.com/ Indian Official Population Clock] |- |3 |align=left|{{USA}} |{{data United States|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock] |- |4 |align=left|{{IDN}} |237,641,326 |May 1, 2010 |{{#expr: 237641326/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 census result] |- |5 |align=left|{{BRA}} |193,946,886 |July 1, 2012 |{{#expr: 193946886/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=2204&id_pagina=1 Official estimate] |- |6 |align=left|{{PAK}} |{{data Pakistan|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- |7 |align=left|{{NGA}} |173,615,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 173615000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |8 |align=left|{{BGD}} |152,518,015 |July 16, 2012 |{{#expr: 152518015/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Official estimate] |- |9 |align=left|{{RUS}} |143,400,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 143400000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326010717/http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |date=2014-03-26 }} |- |10 |align=left|{{JPN}} |127,350,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 127350000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- |11 |align=left|{{MEX}} |117,409,830 |January 1, 2013 |{{#expr: 117409830/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002113407/http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf |date=2013-10-02 }} |- |12 |align=left|{{PHL}} |{{formatnum: {{#expr: (92337.852+4.881*{{Age in days|2010|5|1}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (92337852+4881*{{Age in days|2010|5|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock] |- |13 |align=left|{{VNM}} |88,780,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 88780000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&ItemID=13500 Official estimate] |- |14 |align=left|{{ETH}} |86,613,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 86613986/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |date=2015-09-23 }} |- |15 |align=left|{{EGY}} |83,661,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 83661000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525221856/http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html |date=2013-05-25 }} |- |16 |align=left|{{DEU}} |80,493,000 |September 30, 2012 |{{#expr: 80493000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html Quarterly official estimate] |- |17 |align=left|{{IRN}} |{{formatnum: {{#expr: (75149.669+2.531*{{Age in days|2011|10|24}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (75149669+2531*{{Age in days|2011|10|24}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock] |- |18 |align=left|{{TUR}} |75,627,384 |December 31, 2012 |{{#expr: 75627384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 Official estimate] |- |19 |align=left|{{COD}} |67,514,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 67514000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |20 |align=left|{{THA}} |65,926,261 |September 1, 2010 |{{#expr: 65926261/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |21 |align=left|{{FRA}}<ref>Estimate not only refers to [[metropolitan France]], but also includes its separatedly listed [[overseas departments]] ''(Départements d'outre-mer'', DOM) of [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] (from March 31, 2011) and [[Réunion]] and its [[overseas collectivities]] ''(Collectivités d'outre-mer,'' COM) of [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Saint Martin (France)|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]]. The population of [[metropolitan France]] alone stood at 63,749,000 in 1 April 2013, according to a monthly official estimate [www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387].</ref> |65,684,000 |June 1, 2013 |{{#expr: 65684000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |align=left|{{GBR}} |63,181,775 |March 27, 2011 |{{#expr: 63181775/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }} |- |23 |align=left|{{ITA}} |59,704,082 |January 31, 2013 |{{#expr: 59704082/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index_e.html Monthly official estimate] |- |24 |align=left|{{MMR}} |53,259,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 53259000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |25 |align=left|{{ZAF}} |52,981,991 |July 1, 2013 |{{#expr: 52981991/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate] |- |26 |align=left|{{KOR}} |50,219,669 |July 1, 2013 |{{#expr: 50219669/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://kosis.kr/gen_etl/check_miplatform.jsp?orgId=101&tblId=DT_1B35001&vw_cd=MT_ETITLE&list_id=&empId=&scrId=&seqNo=&dbkind=ETLDB&lang_mode=ko_en&dsu=nsi&conn_path=A6 Official estimate] |- |27 |align=left|{{COL}} |{{formatnum: {{#expr: (42888.592+1.449*{{Age in days|2005|6|30}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (42888592+1449*{{Age in days|2005|6|30}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }} |- |28 |align=left|{{ESP}} |47,059,533 |January 1, 2013 |{{#expr: 47059533/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.es/prensa/np776.pdf Annual official estimate] |- |29 |align=left|{{UKR}} |45,480,315 |June 1, 2013 |{{#expr: 45480315/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn0613_e.html Monthly official estimate] |- |30 |align=left|{{TZA}} |44,928,923 |August 26, 2012 |{{#expr: 44928923/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result] |- |31 |align=left|{{KEN}} |44,354,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 44354000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |32 |align=left|{{ARG}} |40,117,096 |October 27, 2010 |{{#expr: 40117096/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }} |- |33 |align=left|{{POL}} |38,533,299 |December 31, 2012 |{{#expr: 38533299/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LU_ludnosc_stan_struktura_31_12_2012.pdf Official estimate] |- |34 |align=left|{{SDN}} |37,964,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 37964000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |35 |align=left|{{DZA}} |37,900,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 37900000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |36 |align=left|{{IRQ}} |35,404,000 |August 1, 2013 |{{#expr: 33330000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |37 |align=left|{{CAN}} |35,141,542 |April 1, 2013 |{{#expr: 35141542/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |38 |align=left|{{UGA}} |34,131,400 |July 1, 2012 |{{#expr: 34131400/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/Popn_T3_2011.pdf Annual official estimate] |- |39 |align=left|{{MAR}} |{{formatnum: {{#expr: (329500+9.7*{{Age in days|2013|7|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (32950000+970*{{Age in days|2013|7|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock] |- |40 |align=left|{{PER}} |30,475,144 |June 30, 2013 |{{#expr: 30475144/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }} |- |41 |align=left|{{MYS}} |{{formatnum: {{#expr: (297466.33+0.8750411*{{Age in days|2012|6|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2974663+87.50411*{{Age in days|2012|6|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en |date=2013-12-05 }} <!-- source code at http://www.statistics.gov.my/portal/populationclockNEW/BI.php --> |- |42 |align=left|{{UZB}} |29,559,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 29559100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ Official estimate] |- |43 |align=left|{{SAU}} |29,195,895 |July 1, 2012 |{{#expr: 29195895/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Official estimate] |- |44 |align=left|{{VEN}} |28,946,101 |October 30, 2011 |{{#expr: 28946101/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }} |- |45 |align=left|{{NPL}} |26,494,504 |June 22, 2011 |{{#expr: 26494504/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226114004/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2018-12-26 }} |- |46 |align=left|{{AFG}} |25,500,100 |January 1, 2013 |{{#expr: 25500100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }} |- |47 |align=left|{{PRK}} |24,895,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 24895000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |48 |align=left|{{GHA}} |24,658,823 |September 26, 2010 |{{#expr: 24658823/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }} |- |49 |align=left|{{YEM}} |24,527,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 24527000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |50 |align=left|{{MOZ}} |23,700,715 |July 1, 2012 |{{#expr: 23700715/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate] |- |51 |align=left|{{TWN}}<ref>[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its provinces. [[Taiwan]] also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,344,213 |June 30, 2013 |{{#expr: 23344213/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |52 |align=left|{{CIV}} |23,202,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 23202000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate] |- |53 |align=left|{{AUS}} <!--Please do not change the following formula. It automatically calculates the estimated population each day at 00:00 UTC based on the official population clock. Changing to a different formula makes it difficult to update on the three or four occasions each year when the rate of change varies. These formulae are used in multiple articles and provide consistency.--> |{{formatnum:{{#expr: 23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}} round 0}}}} <!--AUTOUPDATES DAILY at 00:00 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 83 seconds.--> |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}}) / {{worldpop}} * 100 round 2}}% |align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official population clock] |- |54 |align=left|{{SYR}} |21,377,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 21377000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate] |- |55 |align=left|{{MDG}} |20,696,070 |July 1, 2011 |{{#expr: 20696070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 |date=2011-05-20 }} |- |56 |align=left|{{AGO}} |20,609,294 |July 1, 2012 |{{#expr: 20609294/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }} |- |57 |align=left|{{CMR}} |20,386,799 |July 1, 2012 |{{#expr: 20386799/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }} |- |58 |align=left|{{LKA}} |20,277,597 |March 21, 2012 |{{#expr: 20277597/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |59 |align=left|{{ROU}} |20,121,641 |October 20, 2011 |{{#expr: 20121641/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }} |- |60 |align=left|{{BFA}} |17,322,796 |July 1, 2013 |{{#expr: 17322796/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate] |- |61 |align=left|{{NER}} |17,129,076 |December 10, 2012 |{{#expr: 17129076/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result] |- |62 |align=left|{{KAZ}} |17,028,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 17010000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }} |- |63 |align=left|{{NLD}} |{{formatnum: {{#expr: (167432.82+1.19*{{Age in days|2012|5|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (16743282+119*{{Age in days|2012|5|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |date=2009-06-17 }} |- |64 |align=left|{{CHL}} |16,634,603 |April 9, 2012 |{{#expr: 16634603/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result] |- |65 |align=left|{{ECU}} |{{formatnum: {{#expr: (150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121131641/http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf |date=2013-01-21 }} |- |66 |align=left|{{GTM}} |15,438,384 |June 30, 2013 |{{#expr: 15438384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=2011-10-07 }} |- |67 |align=left|{{MLI}} |15,302,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15302000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |68 |align=left|{{KHM}} |15,135,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15135000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |69 |align=left|{{MWI}} |14,388,600 |July 1, 2011 |{{#expr: 14388600/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate] |- |70 |align=left|{{SEN}} |13,567,338 |July 1, 2013 |{{#expr: 13567338/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }} |- |71 |align=left|{{ZMB}} |13,092,666 |October 16, 2010 |{{#expr: 13092666/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result] |- |72 |align=left|{{ZWE}} |12,973,808 |August 17, 2012 |{{#expr: 12973808/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |date=2013-09-03 }} |- |73 |align=left|{{TCD}} |12,825,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 12825000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |74 |align=left|{{SSD}} |11,296,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 11296000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |75 |align=left|{{CUB}} |11,163,934 |September 15, 2012 |{{#expr: 11163934/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result] |- |76 |align=left|{{BEL}} |11,156,136 |June 1, 2013 |{{#expr: 11156136/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf Monthly official estimate] |- |77 |align=left|{{GIN}} |10,824,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 10824200/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }} |- |78 |align=left|{{GRC}} |10,815,197 |May 24, 2011 |{{#expr: 10815197/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |79 |align=left|{{TUN}} |10,777,500 |July 1, 2012 |{{#expr: 10777500/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexen.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904023615/http://www.ins.nat.tn/indexen.php |date=2015-09-04 }} |- |80 |align=left|{{PRT}} |10,562,178 |March 21, 2011 |{{#expr: 10562178/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result] |- |81 |align=left|{{RWA}} |10,537,222 |August 15, 2012 |{{#expr: 10537222/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019174254/http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf |date=2013-10-19 }} |- |82 |align=left|{{CZE}} |10,512,800 |March 31, 2013 |{{#expr: 10512800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903205850/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc |date=2013-09-03 }} |- |83 |align=left|{{SOM}}<ref>Includes [[Puntland]] (with a population of about 3,900,000 inhabitants) and [[Somaliland]] (some 3,500,000 inhabitants).</ref> |10,496,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10496000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |84 |align=left|{{HTI}} |10,413,211 |July 1, 2012 |{{#expr: 10413211/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm |date=2011-07-21 }} |- |85 |align=left|{{BOL}} |10,389,913 |November 21, 2012 |{{#expr: 10389913/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result] |- |86 |align=left|{{BEN}} |10,323,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10323000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |87 |align=left|{{BDI}} |10,163,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10163000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |88 |align=left|{{HUN}} |9,906,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 9906000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |89 |align=left|{{SWE}} |9,588,569 |May 31, 2013 |{{#expr: 9588569/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____25897.aspx Monthly official estimate] |- |90 |align=left|{{BLR}} |9,459,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 9459800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://archive.is/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Monthly official estimate] |- |91 |align=left|{{DOM}} |9,445,281 |December 1, 2010 |{{#expr: 9445281/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&func=display&aid=2387 Final 2010 census result] |- |92 |align=left|{{AZE}} |9,235,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 9235100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate] |- |93 |align=left|{{AUT}} |8,464,554 |April 1, 2013 |{{#expr: 8464554/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/071726 Official estimate] |- |94 |align=left|{{HND}} |8,385,072 |July 1, 2012 |{{#expr: 8385072/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017031001/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 |date=2010-10-17 }} |- |95 |align=left|{{ARE}} |8,264,070 |July 1, 2010 |{{#expr: 8264070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |96 |align=left|{{CHE}} |8,058,100 |March 31, 2013 |{{#expr: 8058100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly official estimate] |- |97 |align=left|{{ISR}} |8,051,200 |June 30, 2013 |{{#expr: 8034900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www1.cbs.gov.il/publications13/yarhon0713/pdf/b1.pdf Monthly official estimate] |- |98 |align=left|{{TJK}} |8,000,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 8000000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |99 |align=left|{{BGR}} |7,282,041 |December 31, 2012 |{{#expr: 7282041/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411180456/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont |date=2011-04-11 }} |- |100 |align=left|{{SRB}}<ref>Excludes the [[Kosovo]] (1,733,872, [https://web.archive.org/web/20111112084432/http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf 2011]).</ref> |7,241,295 |January 1, 2012 |{{#expr: 7241295/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |101 |align=left|{{HKG}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from July 1, 1997.</ref> |7,173,900 |December 31, 2012 |{{#expr: 7173900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |102 |align=left|{{PNG}} |7,059,653 |July 10, 2011 |{{#expr: 7059653/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html 2011 census result] |- |103 |align=left|{{PRY}} |6,672,631 |July 1, 2012 |{{#expr: 6672631/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dgeec.gov.py/sub_index/Pobreza/Paraguay%20Evolucion%20de%20la%20Poblacion%20Total%20Periodo%201950-2002%20Proyeccion%202012.pdf Official estimate] |- |104 |align=left|{{LAO}} |6,580,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 6580800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm |date=2012-05-17 }} |- |105 |align=left|{{JOR}} |{{formatnum: {{#expr: (62490+3.82*{{Age in days|2011|12|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (6249000+382*{{Age in days|2011|12|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- |106 |align=left|{{ERI}} |6,333,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6333000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |107 |align=left|{{LBY}} |6,202,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6202000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |108 |align=left|{{TGO}} |6,191,155 |November 6, 2010 |{{#expr: 6191155/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&&Itemid=56 Final 2010 census result] |- |109 |align=left|{{SLE}} |6,190,280 |2013 |{{#expr: 6190280/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistics.sl/2004_pop._&_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173852/http://www.statistics.sl/2004_pop._%26_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf |date=2013-07-30 }} |- |110 |align=left|{{SLV}} |6,183,000 |June 30, 2010 |{{#expr: 6183000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/ElSalvador.html Official estimate] |- |111 |align=left|{{NIC}} |6,071,045 |June 30, 2012 |{{#expr: 6071045/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |date=2013-05-02 }} |- |112 |align=left|{{DNK}} |5,605,836 |April 1, 2013 |{{#expr: 5605836/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx Quarterly official estimate] |- |113 |align=left|{{KGZ}} |5,551,900 |July 1, 2012 |{{#expr: 5551900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |114 |align=left|{{FIN}} |5,434,357 |May 31, 2013 |{{#expr: 5434357/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.fi/til/vrm_en.html Monthly official estimate] |- |115 |align=left|{{SVK}} |5,410,728 |March 31, 2013 |{{#expr: 5410728/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2017-02-02 }} |- |116 |align=left|{{SGP}} |5,310,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 5310000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.singstat.gov.sg Official estimate] |- |117 |align=left|{{TKM}} |5,240,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 5240000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |118 |align=left|{{NOR}} |5,063,709 |March 31, 2013 |{{#expr: 5063709/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal Quarterly official estimate] |- |119 |align=left|{{LBN}} |4,822,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4822000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |120 |align=left|{{CRI}} |4,667,096 |July 1, 2013 |{{#expr: 4667096/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }} |- |121 |align=left|{{CAF}} |4,616,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4616000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |122 |align=left|{{IRL}} |4,585,400 |April 1, 2012 |{{#expr: 4585400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2012/popmig_2012.pdf Annual official estimate] |- |123 |align=left|{{GEO}}<ref>Excludes ([http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722065134/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2014-07-22 }}) the [[Republic of Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (70,000, 2006).</ref> |4,483,800 |January 1, 2013 |{{#expr: 4483800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |124 |align=left|{{NZL}} |{{formatnum: {{#expr: (440000+6.3*{{Age in days|2010|6|18}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (4400000+63*{{Age in days|2010|6|18}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |125 |align=left|{{COG}} |4,448,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4448000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |126 |align=left|{{PSE}}<ref>It comprises the [[Gaza Strip]] and the [[West Bank]].</ref> |4,420,549 |July 1, 2013 |{{#expr: 4420549/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |127 |align=left|{{LBR}} |4,294,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4294000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |128 |align=left|{{HRV}} |4,290,612 |March 31, 2011 |{{#expr: 4290612/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }} |- |129 |align=left|{{BIH}} |3,839,737 |June 30, 2011 |{{#expr: 3839737/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184402/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= |date=2015-09-23 }} |- |130 |align=left|{{OMN}} |3,831,553 |February 28, 2013 |{{#expr: 3831553/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230516/http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf |date=2013-05-02 }} |- |131 |align=left|{{PRI}}<ref>Commonwealth ({{lang-es|Estado Libre Asociado}}) belonging to the [[United States]].</ref> |3,667,084 |July 1, 2012 |{{#expr: 3667084/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PuertoRico-Towns.html Official estimate] |- |132 |align=left|{{KWT}} |3,582,054 |December 31, 2010 |{{#expr: 3582054/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate] |- |133 |align=left|{{MDA}}<ref>Excludes ([http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf statistica.md.2010.pdf]) [[Transnistria]] (555,347, census 2005).</ref> |3,559,500 |January 1, 2012 |{{#expr: 3559500/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& Official estimate] |- |134 |align=left|{{MRT}} |3,461,041 |July 1, 2013 |{{#expr: 3461041/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official estimate] |- |135 |align=left|{{PAN}} |3,405,813 |May 16, 2010 |{{#expr: 3405813/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result] |- |136 |align=left|{{URY}} |3,286,314 |September 30, 2011 |{{#expr: 3286314/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112153208/http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html |date=2012-01-12 }} |- |137 |align=left|{{ARM}} |3,024,100 |July 1, 2012 |{{#expr: 3024100/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 Annual official estimate] |- |138 |align=left|{{LTU}} |2,955,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 2955986/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2010-08-19 }} |- |139 |align=left|{{ALB}} |2,821,977 |October 1, 2011 |{{#expr: 2821977/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |140 |align=left|{{MNG}} |2,754,685 |November 11, 2010 |{{#expr: 2754685/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=722 2010 census result]{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |141 |align=left|{{JAM}} |2,711,476 |December 31, 2012 |{{#expr: 2711476/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Annual official estimate] |- |142 |align=left|{{NAM}} |2,113,077 |August 28, 2011 |{{#expr: 2113077/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result] |- |143 |align=left|{{LSO}} |2,074,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 2074000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |144 |align=left|{{SVN}} |{{formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |145 |align=left|{{MKD}} |2,059,794 |December 31, 2011 |{{#expr: 2059794/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |146 |align=left|{{BWA}} |2,024,904 |August 22, 2011 |{{#expr: 2024904/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }} |- |147 |align=left|{{LVA}} |2,013,400 |June 1, 2013 |{{#expr: 2013400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] |- |148 |align=left|{{QAT}} |1,916,426 |June 30, 2013 |{{#expr: 1916426/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm |date=2012-11-30 }} |- |149 |align=left|{{GMB}} |1,849,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1849000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |150 |align=left|{{GNB}} |1,704,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1704000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |151 |align=left|{{GAB}} |1,672,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1672000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |152 |align=left|{{GNQ}} |1,622,000 |July 1, 2010 |{{#expr: 1622000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806160229/http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |date=2010-08-06 }} |- |153 |align=left|{{TTO}} |1,328,019 |January 9, 2011 |{{#expr: 1328019/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result] |- |154 |align=left|{{EST}} |1,286,540 |January 1, 2013 |{{#expr: 1286540/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |155 |align=left|{{MUS}} |1,257,900 |July 3, 2011 |{{#expr: 1257900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.gov.mu/portal/goc/cso/ei915/esi2011.pdf 2011 census result] |- |156 |align=left|{{SWZ}} |1,250,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1250000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |157 |align=left|{{BHR}} |1,234,571 |April 27, 2010 |{{#expr: 1234571/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |158 |align=left|{{TLS}} |1,066,409 |July 11, 2010 |{{#expr: 1066409/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }} |- |159 |align=left|{{DJI}} |864,618 |July 1, 2011 |{{#expr: 864618/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Annual official estimate] |- |160 |align=left|{{CYP}}<ref>Excludes [[Northern Cyprus]] (294,906, 04 Dec 2011 Census under the auspieces of the UN observers, ([http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=82777 North Cyprus State Planning Organization]).</ref> |862,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 862000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/C6ECE5795EAC1ED8C2257AB70038FCD4?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |161 |align=left|{{FJI}} |858,038 |July 1, 2012 |{{#expr: 858038/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Annual official estimate] |- |162 |align=left|''{{REU}}'' ([[France]]) |821,136 |January 1, 2010 |{{#expr: 821136/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |163 |align=left|{{GUY}} |784,894 |July 1, 2010 |{{#expr: 784894/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Annual official estimate] |- |164 |align=left|{{BTN}} |{{formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 |date=2016-03-19 }} |- |165 |align=left|{{COM}} |724,300 |July 1, 2012 |{{#expr: 724300/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Official estimate] |- |166 |align=left|{{MNE}} |620,029 |April 1, 2011 |{{#expr: 620029/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result] |- |167 |align=left|{{MAC}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from December 20, 1999.</ref> |582,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 582000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx Official estimate] |- |168 |align=left|{{ESH}}<ref>Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |567,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 567000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |169 |align=left|{{SLB}} |561,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 561000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |170 |align=left|{{LUX}} |537,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 537000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate]{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |171 |align=left|{{SUR}} |534,189 |August 13, 2012 |{{#expr: 534189/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result] |- |172 |align=left|{{CPV}} |491,875 |June 16, 2010 |{{#expr: 491875/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result] |- |173 |align=left|{{MLT}} |416,055 |November 20, 2011 |{{#expr: 416055/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |174 |align=left|''{{GLP}}'' ([[France]]) |403,355 |January 1, 2010 |{{#expr: 403355/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |175 |align=left|''{{MTQ}}'' ([[France]]) |394,173 |January 1, 2010 |{{#expr: 394173/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |176 |align=left|{{BRN}} |393,162 |June 20, 2011 |{{#expr: 393162/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result] |- |177 |align=left|{{BHS}} |351,461 |May 3, 2010 |{{#expr: 351461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |178 |align=left|{{ISL}} |323,810 |July 1, 2013 |{{#expr: 323810/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statice.is Official estimate] |- |179 |align=left|{{MDV}} |317,280 |July 1, 2010 |{{#expr: 317280/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }} |- |180 |align=left|{{BLZ}} |312,971 |May 12, 2010 |{{#expr: 312971/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf Preliminary 2010 census result] |- |181 |align=left|{{BRB}} |274,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 274200/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate] |- |182 |align=left|''{{PYF}}'' ([[France]]) |268,270 |August 22, 2012 |{{#expr: 268270/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_résultats_population_légale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx |date=2014-02-21 }} |- |183 |align=left|{{VUT}} |264,652 |July 1, 2013 |{{#expr: 264652/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |184 |align=left|''{{NCL}}'' ([[France]]) |258,958 |July 1, 2013 |{{#expr: 258958/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |185 |align=left|''{{GUF}}'' ([[France]]) |229,040 |January 1, 2010 |{{#expr: 229040/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |186 |align=left|''{{MYT}}'' ([[France]]) |212,600 |August 21, 2012 |{{#expr: 212600/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&reg_id=27 2012 census result] |- |187 |align=left|{{WSM}} |187,820 |November 7, 2011 |{{#expr: 187820/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result] |- |188 |align=left|{{STP}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result] |- |189 |align=left|{{LCA}} |166,526 |May 10, 2010 |{{#expr: 166526/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result] |- |190 |align=left|''{{GUM}}'' ([[United States|USA]]) |159,358 |April 1, 2010 |{{#expr: 159358/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result] |- |191 |align=left|''{{CUW}}'' ([[Netherlands]]) |150,563 |March 26, 2011 |{{#expr: 150563/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result] |- |192 |align=left|{{VCT}} |109,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 109000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |193 |align=left|{{KIR}} |106,461 |July 1, 2013 |{{#expr: 106461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |194 |align=left|''{{VIR}}'' ([[United States|USA]]) |106,405 |April 1, 2010 |{{#expr: 106405/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result] |- |195 |align=left|{{GRD}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] |- |196 |align=left|{{TON}} |103,036 |November 30, 2011 |{{#expr: 103036/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf |date=2013-05-02 }} |- |197 |align=left|''{{ABW}}'' ([[Netherlands]]) |101,484 |September 29, 2010 |{{#expr: 101484/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }} |- |198 |align=left|{{FSM}} |101,351 |July 1, 2013 |{{#expr: 101351/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |199 |align=left|''{{JEY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |97,857 |March 27, 2011 |{{#expr: 97857/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }} |- |200 |align=left|{{SYC}} |90,945 |August 26, 2010 |{{#expr: 90945/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }} |- |201 |align=left|{{ATG}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- |202 |align=left|''{{IMN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |203 |align=left|{{AND}} |76,246 |July 1, 2012 |{{#expr: 76246/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2012&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }} |- |204 |align=left|{{DMA}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- |205 |align=left|''{{BMU}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |64,237 |May 20, 2010 |{{#expr: 64237/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }} |- |206 |align=left|''{{GGY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |62,431 |March 31, 2010 |{{#expr: 62431/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&p=0 Annual official estimate] |- |207 |align=left|''{{GRL}}'' ([[Denmark]]) |56,370 |January 1, 2013 |{{#expr: 56370/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE Annual official estimate] |- |208 |align=left|{{MHL}} |56,086 |July 1, 2013 |{{#expr: 56086/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |209 |align=left|''{{ASM}}'' ([[United States|USA]]) |55,519 |April 1, 2010 |{{#expr: 55519/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result] |- |210 |align=left|''{{CYM}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |55,456 |October 10, 2010 |{{#expr: 55456/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }} |- |211 |align=left|{{KNA}} |54,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 54000/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|UN estimate |- |212 |align=left|''{{MNP}}'' ([[United States|USA]]) |53,883 |April 1, 2010 |{{#expr: 53883/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result] |- |213 |align=left|''{{FRO}}'' ([[Denmark]]) |48,244 |April 1, 2013 |{{#expr: 48244/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] |- |214 |align=left|''{{SXM}}'' ([[Netherlands]]) |37,429 |January 1, 2010 |{{#expr: 37429/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate] |- |215 |align=left|''{{MAF}}'' ([[France]]) |36,979 |January 1, 2010 |{{#expr: 36979/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |216 |align=left|{{LIE}} |36,842 |December 31, 2012 |{{#expr: 36842/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |217 |align=left|{{MCO}} |36,136 |December 31, 2012 |{{#expr: 36136/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.monacostatistics.mc/News/Official-population-on-December-31-2012 Annual official estimate] |- |218 |align=left|{{SMR}} |32,382 |May 31, 2013 |{{#expr: 32382/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228151338/http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html |date=2012-12-28 }} |- |219 |align=left|''{{TCA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- |220 |align=left|''{{GIB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,752 |July 1, 2011 |{{#expr: 29752/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |221 |align=left|''{{VGB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,537 |July 1, 2010 |{{#expr: 29537/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.dpu.gov.vg Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }} |- |222 |align=left|''{{ALA}}'' ([[Finland]]) |28,502 |December 31, 2012 |{{#expr: 28502/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }} |- |223 |align=left|''{{BES}}'' ([[Netherlands]]) |21,133 |January 1, 2011 |{{#expr: 21133/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- |224 |align=left|{{PLW}} |20,901 |July 1, 2013 |{{#expr: 20901/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |225 |align=left|''{{COK}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |14,974 |December 1, 2011 |{{#expr: 14974/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }} |- |226 |align=left|''{{AIA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- |227 |align=left|''{{WLF}}'' ([[France]]) |13,135 |July 1, 2013 |{{#expr: 13135/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |228 |align=left|{{TUV}} |11,323 |July 1, 2013 |{{#expr: 11323/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |229 |align=left|{{NRU}} |9,945 |October 30, 2011 |{{#expr: 9945/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result] |- |230 |align=left|''{{BLM}}'' ([[France]]) |8,938 |January 1, 2010 |{{#expr: 8938/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |231 |align=left|''{{SPM}}'' ([[France]]) |6,081 |January 1, 2010 |0.00006% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |232 |align=left|''{{MSR}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,922 |May 12, 2011 |0.00005% |align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- |233 |align=left|''{{SHN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,000 |July 1, 2013 |0.00004% |align=left|UN estimate |- |234 |align=left|''{{SJM}}'' ([[Norway]]) |2,655 |September 1, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate] |- |235 |align=left|''{{FLK}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |2,563 |April 15, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- |236 |align=left|''{{NFK}}'' ([[Australia]]) |2,302 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- |237 |align=left|''{{CXR}}'' ([[Australia]]) |2,072 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |238 |align=left|''{{NIU}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,613 |September 10, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result] |- |239 |align=left|''{{TKL}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,411 |October 18, 2011 |0.00001% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |240 |align=left|{{VAT}} |800 |July 1, 2012 |0.00001% |align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] |- |241 |align=left|''{{CCK}}'' ([[Australia]]) |550 |August 9, 2011 |0.000001% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |242 |align=left|''{{PCN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |66 |July 1, 2008 |0.0000000% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2008 census result] |} ==See also== {{Multicol}} *[[List of countries by population (United Nations)]] *[[List of sovereign states and dependent territories by population density]] *[[List of continents by population]] *[[List of countries by refugee population]] *[[List of countries by urban population]] *[[List of regional organizations by population]] *[[List of religious populations]] *[[Lists of organisms by population]] *[[World population]] '''Historical''' *[[List of countries by population in 1900]] *[[List of countries by population in 1907]] *[[List of countries by population in 2000]] *[[List of countries by population in 2005]] *[[List of countries by population in 2010]] *[[List of countries by past and future population]] (1950–2050) '''Cities:''' *[[World's largest cities]] *[[List of national capitals by population]] {{Multicol-break}} {{portal|Geography}} *'''Lists of countries by population''' **'''Continental''' ***[[List of African countries by population|Africa]] ***[[List of Asian countries by population|Asia]] ***[[List of European countries by population|Europe]] ***[[List of North American countries by population|North America]] ***[[List of Oceanian countries by population|Oceania]] ***[[List of South American countries by population|South America]] **'''Intercontinental''' ***[[List of Eurasian countries by population|Eurasia]] ***[[List of countries in the Americas by population|Americas]] ***[[List of Arab countries by population|Arab states]] ***[[List of members of the Commonwealth of Nations by population|Commonwealth of Nations]] ***[[List of Latin American countries by population|Latin America]] ***[[List of Middle East countries by population|Middle East]] **'''Subcontinental''' ***[[List of Caribbean island countries by population|Caribbean islands]] ***[[List of European Union member states by population|European Union member states]] {{Multicol-end}} ==References and notes== {{reflist|30em}} ==External links== *[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects] (the analytical report for the 2006 revision is not available online)&nbsp;— includes details of methodology and sources used for the population estimates above. {{Population country lists}} 05zrqs9zsdxexe1nz4gur458euo5zfh 0 36916 334960 330541 2026-05-07T04:11:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334960 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates|date=April 2015}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[អ៊ីស្រាអែល]]ទំនើបទំនងជាស្ថិតនៅស្ថានីយ៍នៃ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលនិងយូដាបុរាណ|បណ្ដារាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និង យូដាបុរាណ]]។ តំបន់នេះ (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[ដែនដីនៃអ៊ីស្រាអែល]] និង [[ប៉ាលេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាលេស្ទីន]]ផងដែរ) ជាទីកំណើតនៃភាសាអេប្រឺ ជាទីដែលគម្ពីរប៊ីបភាសាអេប្រឺត្រូវបានចងក្រងឡើង ហើយក៏ជាទីកំណើតនៃ[[យូដាសាសនា]] និង [[គ្រិស្តសាសនា]]ផងដែរ។ ទីនោះមានទីស្ថានជាច្រើនដែលបូជាធ្វើពិធីគោរពដល់[[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[សាម៉ាសាសនា]] និង [[ជំនឿបាហា]]។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃចក្រភពផ្សេងៗ និង ជាស្រុកកំណើតនៃជនជាតិផ្សេងៗ ក៏ប៉ុន្តែជនជាតិ[[ជ្វីប]]មានច្រើនលើសលុបជាងគេចាប់ពីប្រហែល ១០០០ ឆ្នាំ [[មុនគ្រិស្តសករាជ]] (មុ.គ.) រហូតដល់សតវត្សទី៣ នៃគ្រិស្តសករាជ (គ.ស.)។<ref>"The Chosen Few : How Education Shaped Jewish History, 70 - 1492, by Botticini and Eckstein, Chapter 1, especially page 17, Princeton 2012"</ref> ការទទួលយកគ្រិស្តសាសនាដោយ[[ចក្រភពរ៉ូម]]នៅសតវត្សទី៤បានធ្វើអោយមានអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនាភាគច្រើនបានបន្តរហូតមកដល់សតវត្សទី៧ ដែលខណៈនោះជាពេលដែលតំបន់នេះត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ[[កាលីផ្វចក្រ|ចក្រភពអារ៉ាប់]]។ វាជាទីដែលមានពួកឥស្លាមមានច្រើនលើសលប់រហូតដល់សម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាងរវាងឆ្នាំ១០៩៦ និង ១២៩១ ដែលនៅពេលនោះវាគឺជាចំណុចប្រសព្វនៃការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងគ្រិស្តសាសនា និង ឥស្លាមសាសនា។ It gradually became predominantly Moslem until the [[Crusades]] between 1096 and 1291, when it was the focal point of conflict between Christianity and Islam. ចាប់ពីសតវត្សទី១៣ មានពួកឥស្លាមភាគច្រើនដែលមានភាសាអារ៉ាប់ជាភាសាលប់លើគេ ហើយក៏ជាភាគដំបូងនៃខេត្តស៊ីរីនៃស៊ុលតង់ចក្រម៉ាំលុក ហើយក៏ជាប៉ែកនៃចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់មាន[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃនិងប៉ាលេស្ទីន|ការសញ្ជ័យប៊្រិថេននៅឆ្នាំ១៩១៧]]។From the 13th Century it was mainly Moslem with Arabic as the dominant language and was first part of the Syrian province of the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk Sultanate]] and then part of the [[Ottoman Empire]] until the [[Sinai and Palestine Campaign|British conquest in 1917]]. ចលនាជាតិជ្វីប [[ហ្ស៊ីអននិយម]] បានផុសផុលឡើងនៅចុងសតវត្សទី១៩ (ឆ្លើយតបទៅនឹងការកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗនៃ[[បដិសាម៉ានិយម]]) ហើយ[[អាលីយ៉ា]] (អន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបទៅកាន់ដែនដីអ៊ីស្រាអែល) បានកើនឡើងផងដែរ។A Jewish national movement, [[Zionism]], emerged in the late-19th century (partially in response to growing [[anti-Semitism]]) and [[Aliyah]] (Jewish immigration to the Land of Israel) increased. បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅឡេវែន្ត៍បានស្ថិតនៅក្រោមការក្ដោបក្ដាប់ប៊្រិថេន និងបារាំង ហើយ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានប្រគល់[[អាណត្តិប៊្រិថេនសម្រាប់ប៉ាលេស្ទីន (នីតូបករណ៍)|អាណត្តិឱ្យប៊្រិថេនដើម្បីគ្រប់គ្រងប៉ាលេស្ទីន]]ដែលវាបានក្លាយទៅជា[[ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីប|ស្រុកកំណើតប្រជាជាតិជ្វីប]]។After [[World War I]], Ottoman territories in the Levant came under British and French control and the [[League of Nations]] granted the British a [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|Mandate to rule Palestine]] which was to be turned into a [[Jewish National Home]]. គូប្រជែង ជាតិនិយមអារ៉ាប់ ក៏បានអះអាងទាមទារសិទ្ធិទៅលើអតីតទឹកដីអូតូម៉ង់ ហើយបានរិះរកវិធីដើម្បីរារាំងទេសន្តរប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបចូលទៅកាន់ប៉ាលេស្ទីន ដែលនាំអោយមាន[[ការប៉ះទង្គិចអន្តរសហគមនៅប៉ាលេស្ទីនអាណត្តិ|ភាពតានតឹងអារ៉ាប់-ជ្វីបកើនឡើង]]។A rival [[Arab nationalism]] also claimed rights over the former Ottoman territories and sought to prevent Jewish migration into Palestine, leading to growing [[Intercommunal conflict in Mandatory Palestine|Arab–Jewish tensions]]. [[ការប្រកាសឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល|ឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល]]នៅឆ្នាំ១៩៤៨ ត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយទេសន្តរប្រវេសន៍ជ្វីបយ៉ាងសម្បើមពី[[ប៊្រីហា|អឺរ៉ុប]] [[Israeli Declaration of Independence|Israeli independence]] in 1948 was marked by massive migration of Jews from [[Bricha|Europe]], a [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]] to Israel, and of [[1948 Palestinian exodus|Arabs]] from Israel, followed by the [[Arab–Israeli conflict]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=Declaration of Establishment of State of Israel |date=14 May 1948 |accessdate=16 April 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |archivedate=21 March 2012 |df=dmy-all }}</ref> About 43% of the [[Jewish population by country|world's Jews]] live in Israel today, the largest Jewish community in the world.<ref>{{cite report |author=DellaPergola, Sergio |date=2015 |title=World Jewish Population, 2015 |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3394 |publisher=Berman Jewish DataBank |accessdate=12 September 2016}}</ref> Since about 1970, the [[United States]] has become the principal [[Israel–United States relations|ally of Israel]]. In 1979 an uneasy [[Egypt–Israel Peace Treaty]] was signed, based on the [[Camp David Accords]]. In 1993, Israel signed [[Oslo I Accord]] with the [[Palestine Liberation Organization]], followed by establishment of the [[Palestinian National Authority]] and in 1994 [[Israel–Jordan peace treaty]] was signed. Despite [[Israeli–Palestinian peace process|efforts to finalize the peace agreement]], the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social and economic life. The [[economy of Israel]] was initially primarily socialist and the country dominated by social democratic parties until the 1970s. Since then the Israeli economy has gradually moved to capitalism and a free market economy, partially retaining the social welfare system. ------ The history of Israel covers an area of the Southern Levant also known as Canaan, Palestine or the Holy Land, which is the geographical location of the modern states of Israel and Palestine. From a prehistory as part of the critical Levantine corridor, which witnessed waves of early humans out of Africa, to the emergence of Natufian culture c. 10th millennium BCE, the region entered the Bronze Age c. 2,000 BCE with the development of Canaanite civilization, before being vassalized by Egypt in the Late Bronze Age. In the Iron Age, the kingdoms of Israel and Judah were established, entities that were central to the origins of the Jewish and Samaritan peoples as well as the Abrahamic faith tradition.[1][2][3][4][5][6] This has given rise to Judaism, Samaritanism, Christianity, Islam, Druzism, Baha'ism, and a variety of other religious movements. Throughout the course of human history, the Land of Israel has come under the sway or control of various polities and, as a result, it has historically hosted a wide variety of ethnic groups. In the following centuries, the Assyrian, Babylonian, and Persian Empires conquered the region. The Ptolemies and the Seleucids vied for control over the region during the Hellenistic period. However, with the establishment of the Hasmonean dynasty, the local Jewish population maintained independence for a century before being incorporated into the Roman Republic.[7] As a result of the Jewish-Roman Wars in the 1st and 2nd centuries CE, many Jews were killed, displaced or sold into slavery.[8][9][10][11] Following the advent of Christianity, which was adopted by the Greco-Roman world under the influence of the Roman Empire, the region's demographics shifted towards newfound Christians, who replaced Jews as the majority of the population by the 4th century. However, shortly after Islam was consolidated across the Arabian Peninsula under Muhammad, Byzantine Christian rule over the Land of Israel was superseded by the Arab conquest of the Levant in the 7th century. From the 11th century to the 13th century, the Land of Israel became the centre for intermittent religious wars between Christian and Muslim armies as part of the Crusades. In the 13th century, the Land of Israel became subject to the Mongol invasions and conquests, though these were locally routed by the Mamluk Sultanate, under whose rule it remained until the 16th century. The Mamluks were eventually defeated by the Ottoman Empire, and the region became an Ottoman province until the 20th century. The late 19th century saw the widespread consolidation of a Jewish nationalist movement known as Zionism, as part of which aliyah (Jewish return to the Land of Israel from the diaspora) increased. During World War I, the Sinai and Palestine campaign of the Allies led to the partitioning of the Ottoman Empire. Britain was granted control of the region by League of Nations mandate, in what became known as Mandatory Palestine. The British government publicly committed itself to the creation of a Jewish homeland. Arab nationalism opposed this design, asserting Arab rights over the former Ottoman territories and seeking to prevent Jewish migration. As a result, Arab–Jewish tensions grew in the succeeding decades of British administration. In 1948, the Israeli Declaration of Independence sparked the 1948 Arab–Israeli War, which resulted in the 1948 Palestinian expulsion and flight and subsequently led to waves of Jewish emigration from other parts of the Middle East. Today, approximately 43 percent of the global Jewish population resides in Israel. In 1979, the Egypt–Israel peace treaty was signed, based on the Camp David Accords. In 1993, Israel signed the Oslo I Accord with the Palestine Liberation Organization, which was followed by the establishment of the Palestinian National Authority. In 1994, the Israel–Jordan peace treaty was signed. Despite efforts to finalize the peace agreement, the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social, and economic life. ==បុរេប្រវត្តិ== {{Prehistory of the Levant}} [[File:Skhul Cave.JPG|thumb|upright|[[Es Skhul]] cave]] Between 2.6 and 0.9 million years ago, at least four episodes of [[hominine]] dispersal from Africa to the Levant are known, each culturally distinct. The oldest evidence of [[early humans]] in the territory of modern Israel, dating to 1.5 million years ago, was found in [[Ubeidiya]] near the [[Sea of Galilee]].<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan |author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |url=http://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1988_num_14_2_4455 |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 |doi=10.3406/paleo.1988.4455 |access-date=4 January 2017}}</ref> The flint tool artefacts have been discovered at [[Yiron]], the oldest stone tools found anywhere outside Africa. Other groups include 1.4 million years old [[Acheulean]] industry, the Bizat Ruhama group and [[Gesher Bnot Yaakov]].<ref>{{cite web|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17870089 |title=The oldest human groups in the Levant |publisher=Cat.inist.fr |date=2004-09-13 |accessdate=2012-08-13}}</ref> In the Carmel mountain range at [[Tabun, Israel|el-Tabun]], and [[Es Skhul]],<ref>{{cite web|url=http://www.athenapub.com/8timelin.htm|title=Timeline in the Understanding of Neanderthals|accessdate=2007-07-13|archivedate=27 កញ្ញា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927231557/http://www.athenapub.com/8timelin.htm|url-status=dead}}</ref> [[Neanderthal]] and early modern human remains were found, including the skeleton of a Neanderthal female, named Tabun I, which is regarded as one of the most important human fossils ever found.<ref>Christopher Stringer, custodian of Tabun I, [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]], quoted in an exhibition in honour of Garrod; ''Callander and Smith'', 1998</ref> The excavation at el-Tabun produced the longest [[stratigraphy|stratigraphic record]] in the region, spanning 600,000 or more years of human activity,<ref>{{cite web|url=http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |title=From 'small, dark and alive' to 'cripplingly shy': Dorothy Garrod as the first woman Professor at Cambridge |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228172528/http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |archivedate=28 February 2009 |df=dmy-all }}</ref> from the [[Lower Paleolithic]] to the present day, representing roughly a million years of [[human evolution]].<ref>{{cite web|url=http://arch.haifa.ac.il/excav.php |title=Excavations and Surveys (University of Haifa) |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142646/http://arch.haifa.ac.il/excav.php |archivedate=13 March 2013 |df=dmy-all }}</ref> Other notable [[Paleolithic]] sites include caves [[Qesem Cave|Qesem]] and [[Manot Cave|Manot]]. The oldest fossils of [[anatomically modern human]]s found [[Recent African origin of modern humans|outside Africa]] are the [[Skhul and Qafzeh hominids]], who lived in northern Israel 120,000 years ago.<ref>{{cite news |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |publisher=BBC News |access-date=4 January 2017}}</ref> Around 10th millennium BCE, the [[Natufian culture]] existed in the area.<ref>{{cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |author-link=Ofer Bar-Yosef |date=7 December 1998 |title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture |url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf |journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]] |volume=6 |issue=5 |pages=159–177 |doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7 |access-date=4 January 2017}}</ref> ==សម័យបុរាណ== {{Main article|History of ancient Israel and Judah}} [[File:Ancient Orient.png|thumb|Map of the [[ancient Near East]]]] ===កណអាន=== {{Main article|Canaan|Djahy}} During the 2nd millennium BCE, [[Canaan]], part of which later became known as Israel, was dominated by the [[New Kingdom of Egypt]] from c.1550 to c. 1180.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com|title=Google Books|website=books.google.com}}</ref> ===ពួកអ៊ីស្រាអែលដំបូងៗ=== {{Main article|Hebrews|Israelites|Biblical judges}} {{See also|Origins of Judaism|Biblical archaeology|The Bible and history}} [[File:Merneptah Israel Stele Cairo.JPG|thumb|upright|The [[Merneptah Stele]]. While alternative translations exist, the majority of [[Biblical Archeology|biblical archaeologists]] translate a set of hieroglyphs as "Israel," representing the first instance of the name in the historical record.]] The first record of the name Israel (as ''{{lang|egy-Latn|ysrỉꜣr}}'') occurs in the [[Merneptah stele]], erected for Egyptian Pharaoh [[Merneptah]] (son of [[Ramses II]]) c. 1209 BCE, "Israel is laid waste and his seed is not."<ref>Stager in Coogan 1998, p. 91.</ref> [[William G. Dever]] sees this "Israel" in the central highlands as a cultural and probably political entity, more an ethnic group rather than an organized state.<ref>Dever 2003, p. 206.</ref> Ancestors of the Israelites may have included [[ancient Semitic-speaking peoples|Semites]] native to [[Canaan]] and the [[Sea Peoples]].<ref>Miller 1986, pp. 78–9.</ref> McNutt says, "It is probably safe to assume that sometime during [[Iron Age]] I a population began to identify itself as 'Israelite'", differentiating itself from the [[Canaanites]] through such markers as the prohibition of intermarriage, an emphasis on family history and genealogy, and religion.<ref>McNutt 1999, p. 35.</ref> Villages had populations of up to 300 or 400,<ref name=mcnutt70>McNutt 1999, p. 70.</ref><ref>Miller 2005, p. 98.</ref> which lived by farming and herding, and were largely self-sufficient;<ref>McNutt 1999, p. 72.</ref> economic interchange was prevalent.<ref>Miller 2005, p. 99.</ref> Writing was known and available for recording, even in small sites.<ref>Miller 2005, p. 105.</ref> The archaeological evidence indicates a society of village-like centres, but with more limited resources and a small population.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–62.</ref> ===អត្ថបទ និង សាសនាអេប្រឺដំបូង=== The first use of [[grapheme]]-based [[Proto-Sinaitic script|writing originated in the area]], probably among Canaanite peoples resident in Egypt. This evolved into the [[Phoenician alphabet]] from which all modern [[Alphabet|alphabetical writing systems]] are descended. The [[Paleo-Hebrew alphabet]] was one of the first to develop and evidence of its use exists from about 1000 BCE<ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1308-alphabet-the-hebrew|title=ALPHABET, THE HEBREW - JewishEncyclopedia.com|website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref> (see the [[Gezer calendar]]), the language spoken was probably [[Biblical Hebrew]]. [[Monotheism]], the belief in a single all-powerful law-giving God is thought to have evolved among the Hebrew speakers gradually, over the next few centuries, from a number of separate cults,<ref>Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref> leading to the first versions of the religion now known as [[Judaism]]. ===អ៊ីស្រាអែល និង យូដា=== {{Main article|Kingdom of Israel (united monarchy)|Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Judah}} [[File:Ir-david03.jpg|thumb|upright|left|[[City of David]] in Jerusalem]] The [[Hebrew Bible]] describes constant warfare between the [[Israelites]] and the [[Philistines]], whose capital was [[Gaza City|Gaza]]. The Bible states that [[King David]] founded a dynasty of kings and that his son [[Solomon]] built a [[Solomon's Temple|Temple]]. Both David and Solomon are widely referenced in Jewish, Christian and Islamic texts. Standard Biblical chronology suggests that around 930 BCE, following the death of Solomon, the [[Kingdom of Israel (united monarchy)|kingdom]] split into a southern [[Kingdom of Judah]] and a northern [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]]. The Bible's [[Books of Kings]] states that soon after the split Pharoh "[[Shishaq]]" invaded the country, [[Sack of Jerusalem (10th century BC)|plundering Jerusalem]]. An inscription over a [[Bubastite Portal|gate at Karnak]] in Egypt recounts such an invasion by Pharoh [[Sheshonq I]].<ref>Oxford History of Ancient Egypt, page 335, Oxford 2000</ref> The archaeological evidence for this period is extremely sparse, leading some scholars to suggest that this section of the Hebrew Bible (which includes texts written two centuries later) exaggerates the importance of David and Solomon.<ref>https://www.haaretz.com/archaeology/1.818795, "The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts" by Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman, Free Press 2002</ref> The earliest references to the "[[Davidic Dynasty|House of David]]" have been found at two sites, the [[Tel Dan Stele]] and the [[Mesha Stele]] (a [[Moab]]ite stele, now in the Louvre) which describes an 840 BCE invasion of [[Moab]] by [[Omri]], King of Israel. [[Jehu]], son of Omri, is referenced by [[Black Obelisk of Shalmaneser III|Assyrian records]] (now in the British Museum). Modern Archaeological findings show that Omri's capital city, [[Samaria (ancient city)|Samaria]] was large and Finkelstein has suggested that the Biblical account of David and Solomon are an attempt by later Judean rulers to ascribe Israel's successes to their dynasty. [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Kingdoms of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]]]] In 854 BCE, an alliance between [[Ahab]] of Israel and Ben Hadad II of [[Aram Damascus]] managed to repulse the incursions of the [[Assyrian people|Assyrians]], with a victory at the [[Battle of Qarqar]]. (see the [[Kurkh Monoliths]]).<ref>Kurkh stela: https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=367117&partId=1 For original inscription see http://rbedrosian.com/Downloads3/ancient_records_assyria1.pdf page 223</ref> The Kingdom of Israel was destroyed by [[Assyria]]n king [[Tiglath-Pileser III]] around 750 BCE. The Philistine kingdom was also destroyed. The Assyrians sent most of the northern Israelite kingdom into [[Assyrian captivity of Israel|exile]], thus creating the "[[Lost Tribes of Israel]]". The [[Samaritan]]s claim to be descended from survivors of the Assyrian conquest. An Israelite revolt (724–722 BCE) was crushed after the siege and capture of [[Samaria (ancient city)|Samaria]] by the Assyrian king [[Sargon II]]. Sargon's son, [[Sennacherib]], tried and failed to [[Sennacherib's campaign in Judah|conquer]] Judah. [[Taylor prism|Assyrian records]] say he levelled 46 walled cities and [[Assyrian Siege of Jerusalem|besieged Jerusalem]], leaving after receiving extensive tribute.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|title=column 2 line 61 to column 3 line 49|publisher=|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=15 ធ្នូ 2012|archiveurl=https://archive.today/20121215110326/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|url-status=dead}}</ref> Modern scholars believe that refugees from the destruction of Israel moved to Judah during the rule of King [[Hezekiah]] (ruler from 715 - 686 BCE), massively expanding Jerusalem and leading to construction of the [[Siloam Tunnel]] which could provide water during a siege.<ref>{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |url=https://books.google.com/?id=etTUEorS1zMC&pg=PA174&dq=the+main+reasons+behind+this+expansion+was+the+immigration+of+Israelites+who+came+to+Judah+from+the+Northern+Kingdom+after+the+fall+of+Samaria+in+721+BCE#v=onepage&q=the%20main%20reasons%20behind%20this%20expansion%20was%20the%20immigration%20of%20Israelites%20who%20came%20to%20Judah%20from%20the%20Northern%20Kingdom%20after%20the%20fall%20of%20Samaria%20in%20721%20BCE&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |page=174 |isbn=1841272019}}</ref> The refugees brought with them new religious ideas which led, under King [[Josiah]] (ruler from 641 - 619), to the writing of the books of [[Deuteronomy]], [[Book of Joshua|Joshua]] and to the accounts of the kingship of David and Solomon in the [[Books of Kings|book of Kings]]. The books are known as [[Deuteronomist]] and considered to be a major key step in the emergence of [[Monotheism]] in Judah. They were written at a time that Assyria was weakened by the emergence of Babylon and may be a committing to text of pre-writing verbal traditions.<ref>The Social Roots of Biblical Yahwism by Stephen Cook, SBL 2004 pp 58</ref> == Babylonian, Persian, Ptolemaic and Seleucid rule (586–135 BCE) == {{Main article|Yehud (Babylonian province)|Yehud Medinata|Coele-Syria}} [[File:מסע גולי בבל.jpg|thumb|The route of the exiles to Babylon]] In 586 BCE King [[Nebuchadnezzar II]] of [[Babylon]] [[Jewish–Babylonian war|conquered]] Judah. According to the Hebrew Bible, he destroyed [[Solomon's Temple]] and [[Babylonian captivity|exiled]] the Jews to Babylon. The defeat was also recorded by the Babylonians<ref>{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |title=Archived copy |accessdate=2014-10-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archivedate=30 October 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref>See http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604223643/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |date=4 មិថុនា 2011 }} reverse side, line 12.</ref> (see the [[Babylonian Chronicles]]). Babylonian and Biblical sources suggest that the Judean king, [[Jehoiachin]], switched allegiances between the Egyptians and the Babylonians and that invasion was a punishment for allying with Babylon's principal rival, Egypt. The exiled Jews may have been restricted to the elite. Jehoiachin was eventually released by the Babylonians (see [[Jehoiachin's Rations Tablets]]) and according to both the Bible and the Talmud, the Judean royal family (the [[Davidic line]]) continued as head of the exile in Babylon (the [[Exilarch]]). [[File:YehudObverse 1.jpg|thumb|170px|left|Obverse of [[Yehud coinage|Yehud silver coin]]]] In 538 BCE, [[Cyrus (Bible)|Cyrus the Great]] of [[Persia]] conquered Babylon and took over its empire. Cyrus issued a proclamation granting subjugated nations (including the people of Judah) religious freedom (for the original text see the [[Cyrus Cylinder]]). According to the Hebrew Bible 50,000 Judeans, led by [[Zerubabel]], [[Return to Zion|returned to Judah]] and [[Second Temple of Jerusalem|rebuilt the temple]]. A second group of 5,000, led by [[Ezra]] and [[Nehemiah]], returned to Judah in 456 BCE although non-Jews wrote to Cyrus to try to prevent their return. Modern scholars believe that the final Hebrew versions of the [[Torah]] and [[Books of Kings]] [[Authorship of the Bible|date from this period]], that the returning [[Israelites]] adopted an [[Aramaic script]] (also known as the [[Ashuri alphabet]]), which they brought back from Babylon; this is the current Hebrew script. The [[Hebrew Calendar]] closely resembles the [[Babylonian calendar]] and probably dates from this period.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303554/Jewish-religious-year/34907/Origin-and-development|title=Jewish religious year|publisher=}}</ref> In 333 BCE, the [[ancient Macedonians|Macedonian]] ruler [[Alexander the Great]] defeated [[Achaemenid Empire|Persia]] and [[Alexander the Great#Egypt|conquered]] the region. Sometime thereafter, the first translation of the Hebrew Bible, the [[Septuagint]], was begun in [[Alexandria]]. After Alexander's death, his generals fought over the territory he had conquered. Judah became the frontier between the [[Seleucid Empire]] and [[Ptolemaic Egypt]], eventually becoming part of the Seleucid Empire in 200 BCE at the [[battle of Panium]]. == Hasmonean dynasty (135–47 BCE) == {{Main article|Hasmonean dynasty}} [[File:Hasmoneese rijk.PNG|thumb|upright|[[Hasmonean kingdom]]]] In the 2nd century BCE, Seleucid ruler [[Antiochus IV Epiphanes]] tried to eradicate Judaism in favour of [[Hellenistic religion]]. This provoked the 174–135 BCE [[Maccabean Revolt]] led by [[Judas Maccabeus]] (whose victory is celebrated in the Jewish festival of [[Hanukkah]]). The [[Books of the Maccabees]] describe the uprising and the end of Greek rule. A Jewish party called the [[Hasideans]] opposed both Hellenism ''and'' the revolt but eventually gave their support to the Maccabees. Modern interpretations see the initial stages of the uprising as a civil war between Hellenized and orthodox forms of Judaism.<ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2005/12/the_maccabees_and_the_hellenists.html |title=The Maccabees and the Hellenists |last=Ponet |first=James |date=22 December 2005 |work=Faith-based |publisher=Slate |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref name="simpletoremember">{{cite web |url=http://www.simpletoremember.com/articles/a/the_revolt_of_the_maccabees/ |title=The Revolt of the Maccabees |publisher=Simpletoremember.com |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> [[File:Temple Scroll.png|thumb|upright|Portion of the [[Temple Scroll]], one of the [[Dead Sea Scrolls]] written by the Essenes]] The [[Hasmonean]] dynasty of (Jewish) [[Kohen Gadol|priest-kings]] ruled [[Judea]] with the [[Pharisees]], [[Sadducees]] and [[Essenes]] as the principal Jewish social movements. As part of the struggle against [[Hellenistic civilization]], the Pharisee leader [[Simeon ben Shetach]] established the first schools based around [[synagogue|meeting houses]].<ref>[[Paul Johnson (writer)|Paul Johnson]], ''History of the Jews'', p. 106, Harper 1988</ref> This led to [[Rabbinical Judaism]]. Justice was administered by the [[Sanhedrin]], which was a Rabbincal assembly and law court whose leader was known as the [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. The Nasi's religious authority gradually superseded that of the Temple's [[Kohen Gadol|high priest]] (under the Hasmoneans this was the king). The Hasmoneans continually extended their control over much of the region.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/?id=MA-4VX5gWS4C&pg=PA210&lpg=PA210 | title = Cambridge History of Judaism, The early Roman period | volume = 2 | pages = 195, 196, 204| contribution = The Gentiles in Judaism, 125 BCE - 66 CE | last = Smith | first = Morton | date = 1999 | isbn = 0521243777 | editor1-last = Horbury | editor1-first = William | editor2-first = W D | editor2-last = Davies | editor3-first = John | editor3-last = Sturdy}}</ref> In 125 BCE the Hasmonean [[ethnarch]] [[John Hyrcanus]] subjugated [[Edom]] and forcibly converted the population to [[Judaism]].<ref>{{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7972-hyrcanus-john-johanan-i |title=Hyrcanus, John (Johanan) I.}}</ref> Hyrcanus' son [[Alexander Jannaeus]] established good relations with the [[Roman Republic]], however there was growing tension between Pharisees and Sadducces and a conflict over the succession to Janneus, in which the warring parties invited foreign intervention on their behalf. == ការគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូម (មុ.គ. ៦៤ – គ.ស. ៣៩០) == {{Further information|History of the Jews in the Roman Empire}} In 64 BCE the [[Roman Republic|Roman]] general [[Pompey#Pompey in the East|Pompey]] [[Third Mithridatic War|conquered]] Syria and [[Siege of Jerusalem (63 BC)|intervened]] in the [[Hasmonean civil war]] in Jerusalem. During the [[Siege of Alexandria (47 BC)|siege of Alexandria in 47 BCE]], the lives of [[Julius Caesar]] and his protege [[Cleopatra]] were saved by 3,000 Jewish troops sent by King [[Hyrcanus II]] and commanded by [[Antipater the Idumaean|Antipater]], whose descendants Caesar made kings of Judea.<ref>Julius Caesar: The Life and Times of the People's Dictator By Luciano Canfora chapter 24 "Caesar Saved by the Jews".</ref> === Herodian dynasty and Roman province === {{Main article|Herodian dynasty|Herodian kingdom|Herodian Tetrarchy|Judea (Roman province)}} From 37 BCE to 6 CE, the [[Herodian dynasty]], Jewish-Roman client kings, descended from Antipater, ruled Judea. [[Herod the Great]] considerably enlarged the temple (see [[Herod's Temple]]), making it one of the largest religious structures in the world. Despite its fame, it was in this period that [[Rabbinical Judaism]], led by [[Hillel the Elder]], began to assume popular prominence over the [[Kohen|Temple priesthood]]. The [[Second Temple|Jewish Temple]] in [[Jerusalem]] was granted special permission not to display an effigy of the emperor, becoming the only religious structure in the [[Roman Empire]] that did not do so. Special dispensation was granted for Jewish citizens of the Roman Empire to pay a [[Fiscus Judaicus|tax to the temple]]. [[Augustus]] made Judea a Roman province in 6 CE, deposing the last Jewish king, [[Herod Archelaus]] and appointing a Roman governor. There was a small revolt against Roman taxation led by [[Judas of Galilee]] and over the next decades tensions grew between the Greco-Roman and Judean population centered on attempts to place effigies of the Emperor [[Caligula]] in Synagogues and in the Jewish temple.<ref>Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius XXX.203.</ref><ref>http://penelope.uchicago.edu/josephus/ant-18.html Antiquities of the Jews by Josephus,Book 18 chapter 8</ref> [[Jesus]] was born in the last years of Herod's rule, probably in the Judean city of Bethlehem. Jesus is thought to have been a Galilean Jewish reformer (from [[Nazareth]]), and was executed in Jerusalem by the Roman governor [[Pontius Pilate]] between 25 and 35 CE. All his key followers, the [[Twelve Apostles]], were Jews including [[Paul the Apostle]] (5–67 CE) who took critical steps towards creating a new religion, defining Jesus as the "Son of God". In the year 50 CE, the [[Council of Jerusalem]] led by Paul, decided to abandon the Jewish requirement of circumcision and the Torah, creating a form of Judaism highly accessible to non-Jews and with a more [[Universalism|universal notion of God]]. Another Jewish follower, [[Saint Peter|Peter]] is believed to have become the first Pope. In 64 CE, the Temple High Priest [[Joshua ben Gamla]] introduced a religious requirement for Jewish boys to learn to read from the age of six. Over the next few hundred years this requirement became steadily more ingrained in Jewish tradition.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 71 and chapters 4 and 5</ref> ===សង្គ្រាមជ្វីប-រ៉ូម=== {{Main article|Jewish–Roman wars|Syria Palaestina}} [[File:Arch of Titus Menorah.png|thumb|right|[[Siege of Jerusalem (AD 70)|Siege of Jerusalem (70 CE)]]]] In 66 CE, the Jews of Judea rose in [[First Jewish–Roman War|revolt]] against Rome, naming their new state as "Israel".<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 pp. 18–19</ref> The events were described by the Jewish leader and historian [[Josephus]], including the defence of [[Siege of Yodfat|Jotapata]], the [[Siege of Jerusalem (70)|siege of Jerusalem]] (69–70 CE) and the desperate last stand at [[Siege of Masada|Masada]] under [[Eleazar ben Yair]] (72–73 CE). Josephus estimated that over a million people died in the siege of Jerusalem. The Temple and most of Jerusalem was destroyed. During the Jewish revolt, most [[History of Christianity|Christians]], at this time a sub-sect of Judaism, removed themselves from Judea. The rabbinical/[[Pharisee]] movement led by [[Yochanan ben Zakai]], who opposed the [[Sadducee]] temple priesthood, made peace with Rome and survived. After the war [[Taxation of the Jews|Jews continued to be taxed]] in the [[Fiscus Judaicus]], which was used to fund a temple to Jupiter. A [[Arch of Titus|victory arch]] erected in Rome can still be seen today. Tensions and attacks on Jews around the Roman Empire led to a massive Jewish uprising against Rome from 115 to 117. Jews in Libya, Egypt, Cyprus and Mesopotamia [[Kitos War|fought against Rome]]. This conflict was accompanied by large-scale massacres of both sides. Cyprus was so severely depopulated that new settlers were imported and Jews banned from living there.<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html |title=Cassius Dio — Epitome of Book 68 |publisher=Penelope.uchicago.edu |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In 131, the Emperor [[Hadrian]] renamed Jerusalem "[[Aelia Capitolina]]" and constructed a Temple of Jupiter on the site of the former Jewish temple. Jews were banned from living in Jerusalem itself (a ban that persisted until the Arab conquest), and the Roman province, until then known as [[Iudaea Province]], was renamed [[Syria Palaestina|Palaestina]], no other revolt led to a province being renamed.<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 494</ref> The names "Palestine" (in English) and "Filistin" (in Arabic) are derived from this. <!-- [[WP:NFCC]] violation: [[File:Bar Kokhba's papyrus.png|thumb|A papyrus containing [[Simon bar Kokhba|Bar Kokhba]]'s orders during [[Bar Kokhba revolt|the revolt]]]] --> From 132 to 136, the Jewish leader [[Simon Bar Kokhba]] led another major [[Bar Kokhba revolt|revolt]] against the Romans, again renaming the country "Israel"<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 490</ref> (see [[Bar Kochba Revolt coinage]]). The Bar-Kochba revolt probably caused more trouble for the Romans than the better documented revolt of 70.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 pp. 12–14</ref> Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143</ref> The revolt was eventually crushed by [[Emperor Hadrian]] himself. During the Bar Kokhba revolt a [[Council of Jamnia|rabbinical assembly decided]] which [[Development of the Hebrew Bible canon|books could be regarded]] as part of the [[Hebrew Bible]]: the [[Jewish apocrypha]] and Christian books were excluded.<ref>For more information see ''The Canon Debate'' edited by McDonald and Sanders, 2002 Hendrickson</ref> As a result, the original text of some Hebrew texts, including the [[Books of Maccabees]] were lost (Greek translations survived). A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.<ref>{{cite encyclopedia|last=Jacobs|first=Joseph|author2=Broydé, Isaac|encyclopedia=Jewish Encyclopedia|title=Zohar|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406}}</ref> ===ក្រោយពីការបរាជ័យរបស់ជ្វីប=== After suppressing the Bar Kochba revolt, the Romans [[Jewish diaspora|exiled]] the Jews of Judea, but not of Galilee and permitted a hereditary Rabbinical Patriarch (from the [[House of Hillel]], based in Galilee) to represent the Jews in dealings with the Romans. The most famous of these was [[Judah haNasi]] who is credited with compiling the final version of the [[Mishnah]] (a massive body of Jewish religious texts interpreting the Bible) and with strengthening the educational demands of Judaism by requiring that illiterate Jews be treated as outcasts. As a result, many illiterate Jews may have converted to Christianity.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 116</ref> Jewish seminaries, such as those at [[Shefaram]] and [[Bet Shearim]] continued to produce scholars and the best of these became members of the [[Sanhedrin]],<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 sections II to V</ref> which was located first at [[Tzippori]] and later at [[Tiberias]].<ref>Vailhé Siméon, [http://www.newadvent.org/cathen/04798b.htm "Diocaesarea" in The Catholic Encyclopedia.] Vol. 4. New York: Robert Appleton Company, 1908. 7 November 2013.</ref> Before the Bar-Kochba uprising, an estimated 2/3 of the population of Gallilee and 1/3 of the coastal region were Jewish.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapter I</ref> In the Galillee, many Synagogues have been found dating from this period. However, persecution and the [[Crisis of the Third Century|economic crisis]] that affected the Roman empire in the 3rd century led to further Jewish migration from [[Syria Palaestina]] to the more tolerant Persian [[Sassanid Empire]], where a prosperous Jewish community with [[Talmudic Academies in Babylonia|extensive seminaries]] existed in the area of Babylon. ===រ៉ូមកាន់គ្រិស្តសាសនា=== Early in the 4th century, the Emperor [[Constantine the Great|Constantine]] made [[Constantinople]] the capital of the [[East Roman Empire]] and made [[Christianity]] the official religion. His mother, [[Helena (empress)|Helena]] made a pilgrimage to Jerusalem (326-328) and led the construction of the [[Church of the Nativity]] (Bethlehem), the [[Church of the Holy Sepulchre]] (Jerusalem) and other key churches that still exist. The name Jerusalem was restored to Aelia Capitolina and it became a Christian city. Jews were still banned from living in Jerusalem, but were allowed to visit, and it is in this period that the surviving [[Western Wall]] of the temple became sacred to Judaism. In 351–2, another [[Jewish revolt against Gallus|Jewish revolt]] in the Galilee erupted against a corrupt Roman governor.<ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp Antisemitism: Its History and Causes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901162617/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp |date=1 កញ្ញា 2012 }}'' by [[Bernard Lazare]], 1894. Accessed January 2009</ref> In 362, the last [[pagan]] Roman Emperor, [[Julian the Apostate]], announced plans to rebuild the [[Temple in Jerusalem|Jewish Temple]]. He died while fighting the Persians in 363 and the project was discontinued. ==Byzantine rule (390–634)== {{Main article|Palaestina Prima|Palaestina Secunda}} {{further information|Jewish revolt against Heraclius|Rabbinic Judaism|Eastern Orthodox Patriarchate of Jerusalem}} The Roman Empire split in 390 CE and the region became part of the (Christian) East Roman Empire, known as the [[Byzantine Empire]]. Byzantine Christianity was dominated by the (Greek) [[Eastern Orthodox Church]] whose massive land ownership has extended into the present. In the 5th century, the [[Western Roman Empire]] collapsed leading to Christian migration into the Roman province of [[Palaestina Prima]] and development of a Christian majority. Jews numbered 10–15% of the population, concentrated largely in the Galilee. Judaism was the only non-Christian religion tolerated, but restrictions on Jews slowly increased to include a ban on building new places of worship, holding public office or owning slaves. In 425, following the death of the last Nasi, [[Gamliel VI]], the [[Sanhedrin]] was officially abolished and the title of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]] banned. Several [[Samaritan Revolts]] erupted in this period,<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapters XI–XII</ref> resulting in the decrease of Samaritan community from about a million to a near extinction. Sacred Jewish texts written in Palestine at this time are the [[Gemara]] (400), the [[Jerusalem Talmud]] (500) and the [[Passover Haggadah]]. The [[Menorah (Temple)|Jewish Menorah]], which the Romans took when the temple was destroyed, was reportedly taken to Carthage by the [[Vandals]] after the [[Sack of Rome (455)|sacking of Rome]] in 455. According to the Byzantine historian, [[Procopius]], the [[Byzantine army]] recovered it in 533 and brought it to [[Constantinople]].<ref>Procopius, ''Vandal Wars'', [http://www.gutenberg.org/files/16765/16765-h/16765-h.htm#PageIV_ix_4 Book IV. ix. 5.]</ref> In 611, [[Sassanid Persia]] [[Byzantine–Sasanian War of 602–628|invaded]] the Byzantine Empire and, after a long siege, [[Khosrau II]] [[Siege of Jerusalem (614)|captured Jerusalem]] in 614, with [[Revolt against Heraclius|Jewish help]], including possibly the Jewish [[Himyarite Kingdom]] in Yemen. Jews briefly governed Jerusalem when the Persians took over. The Byzantine Emperor, [[Heraclius]], promised to restore Jewish rights and received Jewish help in defeating the Persians, but reneged on the agreement after reconquering Palaestina Prima, massacring the Jews in Palestine,<ref>Heraclius, Emperor of Byzantium By Walter Emil Kaegi, Cambridge 2003 pp 205</ref> and issuing an edict banning Judaism from the Byzantine Empire. (Egyptian) [[Coptic Christians]] took responsibility for this broken pledge and fasted in penance.<ref>While the Syrians and the Melchite Greeks ceased to observe the penance after the death of Heraclius; Elijah of Nisibis (''Beweis der Wahrheit des Glaubens'', translation by Horst, p. 108, Colmar, 1886) see {{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3877-byzantine-expire |title=Byzantine Expire}}</ref> ==Caliphates (634–1099) == {{main article|Jund Filastin|Jund al-Urdunn}} According to Muslim tradition, in 620 Muhammed [[Isra and Mi'raj|was taken on spiritual journey from Mecca]] to the "farthest mosque", whose location many consider to be the [[Temple Mount]], returning the same night. In 634–636 the Arabs [[Muslim conquest of the Levant|conquered]] [[Palaestina Prima]] and renamed it [[Jund Filastin]], ending the Byzantine ban on Jews living in Jerusalem. Over the next few centuries, [[Islam]] replaced Christianity as the dominant religion of the region. From 636 until the beginning of the Crusades, [[Jund Filastin]] was ruled first by [[Medina]]h-based [[Rashidun|Rashidun Caliphs]], then by the [[Damascus]]-based [[Umayyad Caliphate]] and after that the [[Baghdad]]-based [[Abbasid Caliphs]]. In 691, Umayyad Caliph [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]] (685–705) constructed the [[Dome of the Rock]] shrine on the Temple Mount. Jews consider it to contain the [[Foundation Stone]] (see also [[Kodesh Hakodashim|Holy of Holies]]), which is the holiest site in Judaism. A second building, the [[Al-Aqsa Mosque]], was also erected on the Temple Mount in 705. Between the 7th and 11th centuries, Jewish scribes, called the [[Masoretes]] and located in Galilee and Jerusalem, established the [[Masoretic Text]], the final text of the [[Hebrew Bible]]. ==Crusades and Mongols (1099–1291) == {{main article|Kingdom of Jerusalem}} [[File:1099jerusalem.jpg|thumb|The [[Siege of Jerusalem (1099)|Siege of Jerusalem]], 1099, during the [[First Crusade]]]] In 1099, the [[Crusades|first crusade]] took Jerusalem and established a [[Catholic]] kingdom, known as the [[Kingdom of Jerusalem]]. During the conquest, both Muslims and Jews were indiscriminately massacred or sold into slavery.<ref>[http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_9.html Jerusalem in the Crusader Period] Jerusalem: Life throughout the ages in a holy city] David Eisenstadt, March 1997</ref> The [[Pogroms of 1096|murder of Jews]] began as the Crusaders travelled across Europe and continued when they reached the [[Holy Land]].<ref>{{cite book |last=Prawer |first=Joshua |authorlink=Joshua Prawer |title=The History of the Jews in the Latin Kingdom of Jerusalem |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198225577}}</ref> Ashkenazi orthodox Jews still recite a [[Av HaRachamim|prayer in memory]] of the death and destruction caused by the Crusades. In 1187, the [[Ayyubid dynasty|Ayyubid]] Sultan [[Saladin]] defeated the Crusaders in the [[Battle of Hattin]] (above [[Tiberias]]), taking Jerusalem and most of the former Kingdom of Jerusalem. Saladin's court physician was [[Maimonides]], whose work had an enormous influence on Judaism. Maimonides was [[Tomb of Maimonides|buried in Tiberias]]. A Crusader state centred round [[Acre, Israel|Acre]] survived in weakened form for another century. From 1260 to 1291 the area became the [[Mongol raids into Palestine|frontier between Mongol invaders]] ([[Franco-Mongol alliance|occasional Crusader allies]]) and the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluks]] of Egypt. The conflict impoverished the country and severely reduced the population. Sultan [[Qutuz]] of Egypt eventually defeated the Mongols in the [[Battle of Ain Jalut]] (near [[Ein Harod]]), and his successors eliminated the Crusader states. The fall of the last one, the [[Kingdom of Acre]], in 1291 ended the Crusades period in the region. ==Mamluk rule (1291–1517) == {{Further information|Mamluk Sultanate (Cairo)}} Egyptian Mamluk Sultan, [[Baibars]] (1260–1277), conquered the region and the [[Mamluk]]s ruled it until 1517, regarding it as part of [[Bilad a-Sham|Syria]]. In [[Hebron]], Baibars banned Jews from worshipping at the [[Cave of the Patriarchs]] (the second holiest site in Judaism); the ban remained in place until its conquest by Israel 700 years later.<ref>''International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa'' by Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda, pp. 336–339</ref> The Mamluks, continuing the policy of the Ayyubids, made the strategic decision to destroy the coastal area and to bring desolation to many of its cities, from [[Tyre, Lebanon|Tyre]] in the north to Gaza in the south. [[sea port|Ports]] were destroyed and various materials were dumped to make them inoperable. The goal was to prevent attacks from the sea, given the fear of the return of the crusaders. This had a long-term effect on those areas, which remained sparsely populated for centuries. The activity in that time concentrated more inland.<ref>Myriam Rosen-Ayalon, ``Between Cairo and Damascus: Rural Life and Urban Economics in the Holy Land During the Ayyuid, Maluk and Ottoman Periods'' in ''The Archaeology of Society in the Holy Land'' edited Thomas Evan Levy, Continuum International Publishing Group, 1998</ref> The collapse of the Crusades was followed by increased persecution and expulsions of Jews in Europe. Expulsions [[Edict of Expulsion|began in England]] (1290) and were followed by France (1306).<ref>{{cite web |url=http://fcit.usf.edu/holocaust/gallery/expuls.HTM |title=Map of Jewish expulsions and resettlement areas in Europe. 1100-1500. |year=2005 |work=A Teacher's Guide to the Holocaust |publisher=University of South Florida |accessdate=5 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |title=The Expulsion of the Jews from France, 1182 CE |last=Halsall |first=Paul |year=1998 |work=Internet Jewish History Sourcebook |publisher=Fordham University |accessdate=5 December 2012 |archivedate=2 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002122043/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |url-status=dead }}</ref> In Spain, [[History of the Jews in Spain#Turning point (1212–1300)|persecution]] of the highly integrated and successful Jewish community began, including massacres and forced conversions. During the [[Black Death]], many Jews were murdered after being accused of poisoning wells. The completion of the [[Reconquista|Christian reconquest]] of Spain led to expulsion of the Jews of [[Alhambra decree|Spain in 1492]] and [[History of the Jews in Portugal|Portugal in 1497]]. These were the wealthiest and most integrated Jewish communities in Europe. Many Jews converted to Christianity, however many [[Marrano|secretly practised Judaism]] and prejudice against converts (regardless of their sincerity) persisted, leading many former Jews to move to the New World (see [[History of the Jews in Latin America]]). Most of the expelled [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]], to the Ottoman Empire and to the region of [[Bilad a-Sham]], which roughly corresponds to the ancient [[Kingdom of Israel (united monarchy)]]. In Italy, Jews living in the Papal States were required to live in [[ghetto]]s (see [[Cum nimis absurdum]]). The last compulsory Ghetto, [[Roman Ghetto|in Rome]], was abolished in the 1880s. ==Ottoman rule (1517–1917)== {{Further information|Ottoman Syria}} Under the Mamluks, the area was a province of [[Bilad a-Sham]] (Syria). It was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by Turkish Sultan [[Selim I]] in 1516–17, becoming a part of the province of [[Ottoman Syria]] for the next four centuries, first as the [[Damascus Eyalet]] and later as the [[Syria Vilayet]] (following the [[Tanzimat]] reorganization of 1864). Between 1535 and 1538 [[Suleiman the Magnificent]] built the current [[Walls of Jerusalem]]; Jerusalem had been without walls since Roman times. The construction followed the historic area of the city but left out one section which had previously been within the walls, which is now known as [[Silwan]]. ===Old Yishuv=== {{Main article|Old Yishuv|Damascus Eyalet}} From the Middle Ages on, there was small scale individual Jewish migration to the [[Land of Israel]], which increased when persecution grew elsewhere. Jewish population was concentrated in [[Jerusalem]], [[Hebron]], [[Safed]] and [[Tiberias]], known in Jewish tradition as the [[Four Holy Cities]]. In the 16th century, Spanish immigration led to Safed becoming a centre for study of the [[Kabbalah]]. [[Joseph Nasi]] was made governor of Tiberias, where he tried to encourage Jewish settlement, particularly from Italy<ref>The Ghetto of Venice by Riccardo Calimani, pg 94, Mondadori 1995</ref>. However economic decline and conflict between the Druze and the Ottomans, led to the community's decline. In 1660, a Druze [[Druze power struggle (1658–1667)#Lebanon and Galilee campaign|revolt]] led to the destruction of the major [[Old Yishuv]] cities of [[1660 destruction of Safed|Safed]] and [[1660 destruction of Tiberias|Tiberias]].<ref name="Barnay, Y 1992 p. 149">Barnay, Y. The Jews in [[Ottoman Syria]] in the eighteenth century: under the patronage of the Istanbul Committee of Officials for Palestine (University of Alabama Press 1992) {{ISBN|978-0-8173-0572-7}} p. 149</ref><ref name="Barnay, Y 1992 p. 149"/><ref name="Joel Rappel 1980 p.531">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref> In 1663 [[Sabbatai Zevi]] settled in Jerusalem, and was proclaimed as the Jewish Messiah by [[Nathan of Gaza]]. He acquired a large number of followers before going to Istanbul in 1666, where the Sultan forced him to covert to Islam. Many of his followers converted, forming a sect that still exists in Turkey, known as the [[Dönmeh]]. In the late 18th century a local Arab ''[[sheikh]]'' [[Zahir al-Umar]] created a ''de facto'' independent Emirate in the Galilee. Ottoman attempts to subdue the Sheikh failed, but after Zahir's death the Ottomans restored their rule in the area. In 1799 [[Napoleon]] briefly [[French campaign in Egypt and Syria|occupied]] the country and [[Napoleon and the Jews#Bonaparte's proclamation to the Jews of Africa and Asia|planned a proclamation]] inviting Jews to create a state. The proclamation was shelved following his [[Siege of Acre (1799)|defeat at Acre]].<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, chapter 9</ref> In 1831, [[Muhammad Ali of Egypt]], an Ottoman ruler who left the Empire and tried to modernize Egypt, [[Egyptian–Ottoman War (1831–1833)|conquered]] Ottoman Syria and tried to revive and resettle much of its regions. His conscription policies led to a popular [[1834 Arab revolt in Palestine|Arab revolt]] in 1834, resulting in major casualties for the local Arab peasants, and massacres of Christian and Jewish communities by the rebels. Following the revolt, Muhammad Pasha, the son of Muhammad Ali, expelled nearly 10,000 of the local peasants to Egypt, while bringing loyal Egyptian peasants and discharged soldiers to settle the coastline of Ottoman Syria. Northern [[Jordan Valley (Middle East)|Jordan Valley]] was settled by his Sudanese troops. [[File:Kerem Avraham, Jewish workers.jpg|thumb|Jewish workers in [[Kerem Avraham]] neighbourhood of Jerusalem (c. 1850s)]] In 1838 there was another [[1838 Druze revolt|revolt]] by the Druze. In 1839 [[Moses Montefiore]] met with Muhammed Pasha in Egypt and signed an agreement to establish 100-200 Jewish villages in the [[Damascus Eyalet]] of [[Ottoman Syria]],<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, page 194-5</ref> but in 1840 the Egyptians withdrew before the deal was implemented, returning the area to Ottoman governorship. In 1844, Jews constituted the largest population group in Jerusalem and by 1890 an absolute majority in the city, but as a whole the Jewish population made up far less than 10% of the country.<ref>{{cite web |url=http://www.adl.org/israel/advocacy/how_to_respond/establishment.asp?xflag=1 |title=How to Respond to Common Misstatements About Israel |publisher=Anti-Defamation League |year=2006 |accessdate=4 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb.org |year=2005 |accessdate=4 October 2006 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In 1868, the Ottomans banished the [[Bahá'u'lláh]], one of the founders of the Bahá'í Faith, to Acre where he is buried, and the movement subsequently established its global administrative centre in nearby [[Haifa]]. In 1874, Ottoman reforms led to the area of Jerusalem gaining special status as the [[Mutasarrifate of Jerusalem]].<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CjuzDY-WBr8C&pg=PA38&lpg=PA38&dq=mutasarrifiyya+of+jerusalem&source=bl&ots=zA66DNTub4&sig=UOSm-QBNDuU00g7EfnbobFIiY5Q&hl=en&sa=X&ei=MfTNT-f1Ds7_8QOV4ejGDA&ved=0CEQQ6AEwAw#v=onepage&q=mutasarrifiyya+of+jerusalem&f=false|title=Israel Or Palestine? Is the Two-state Solution Already Dead?: A Political and Military History of the Palestinian-Israeli Conflict|first=Hasan Afif|last=El-Hasan|date=5 January 2018|publisher=Algora Publishing|via=Google Books}}</ref> ===Birth of Zionism=== {{Main article|History of Zionism|Mutasarrifate of Jerusalem}} {{Aliyah}} During the 19th century, Jews in Western Europe were increasingly granted citizenship and [[Jewish emancipation|equality before the law]]; however, in Eastern Europe, they faced growing [[History of zionism#Persecution in Russia (before the revolution)|persecution and legal restrictions]], including widespread [[pogrom]]s in which thousands were murdered, raped or lost their property. Half the world's Jews lived in the Russian Empire, where they were severely persecuted and restricted to living in the [[Pale of Settlement]]. National groups in the Empire, such as the Poles, Lithuanians and Ukrainians were agitating for independence and often regarded the Jews as undesirable aliens. The Jews were usually the only non-Christian minority and spoke a distinct language ([[Yiddish]]). An independent Jewish national movement first began to emerge in the Russian Empire and the millions of Jews who were fleeing the country (mostly to the USA) carried the seeds of this nationalism wherever they went. In 1870, an agricultural school, the [[Mikveh Israel]], was founded near [[Jaffa]] by the [[Alliance Israelite Universelle]], a French Jewish association. In 1878, "Russian" Jewish emigrants established the village of [[Petah Tikva]], followed by [[Rishon LeZion]] in 1882. "Russian" Jews established the [[Bilu]] and [[Hovevei Zion]] ("Love of Zion") movements to assist settlers and these created communities that, unlike the traditional Ashkenazi-Jewish communities, sought to be self-reliant rather than dependent on donations from abroad. Existing Ashkenazi-Jewish communities were concentrated in the [[Four Holy Cities]], extremely poor and lived on donations from Europe. The new migrants avoided these communities and tended to create small agricultural settlements. In Jaffa a vibrant commercial community developed in which Ashkenazi and Sephardi Jews inter-mingled. Many early migrants left due to difficulty finding work and the early settlements often remained dependent on foreign donations. Despite the difficulties, more settlements arose and the community continued to grow. The new migration was accompanied by a [[revival of the Hebrew language]] and attracted Jews of all kinds; religious, secular, nationalists and [[Labor Zionism|left-wing socialists]]. Socialists aimed to reclaim the land by becoming peasants or workers and forming [[Kibbutz|collectives]]. In Zionist history, the different waves of Jewish settlement are known as "[[aliyah]]". During the [[First Aliyah]], between 1882 and 1903, approximately 35,000 Jews moved to what is now Israel. The first wave coincided with a wave of Jewish migration and [[Messianism]] among [[Yemenite Jews]] and [[Bukharan Jews]]. By 1890, Jews were a majority in [[Jerusalem]], although the country as a whole was populated mainly by Muslim (settled and nomad Bedouins) and Christian Arabs. In 1896 [[Theodor Herzl]] published ''[[Der Judenstaat]]'' (''The Jewish State''), in which he asserted that the solution to growing [[antisemitism]] in Europe (the so-called "[[Jewish Question]]") was to establish a Jewish state. In 1897, the [[Zionist Organisation]] was founded and the [[First Zionist Congress]] proclaimed its aim "to establish a home for the Jewish people in Palestine secured under public law."<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2004/7/Herzl+and+Zionism.htm |title=Herzl and Zionism |date=20 July 2004 |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> However, Zionism was regarded with suspicion by the Ottoman rulers and was unable to make major progress. Between 1904 and 1914, around 40,000 Jews settled in the area now known as Israel (the [[Second Aliyah]]). In 1908 the Zionist Organisation set up the Palestine Bureau (also known as the "Eretz Israel Office") in Jaffa and began to adopt a systematic Jewish settlement policy. Migrants were mainly from Russia (which then included part of Poland), escaping persecution. The first [[Kibbutz]], [[Degania Alef|Degania]], was founded by nine Russian socialists in 1909. In 1909 residents of Jaffa established the first entirely Hebrew-speaking city, [[Ahuzat Bayit]] (later renamed [[Tel Aviv]]). Hebrew newspapers and books were published, [[Herzliya Hebrew Gymnasium|Hebrew schools]], Jewish political parties and workers organizations were established. ===World War I=== {{Main article|Occupied Enemy Territory Administration|Balfour Declaration}} [[File:OETA Syria.png|thumb|[[Occupied Enemy Territory Administration]], 1918]] During [[World War I]], most Jews supported the Germans because they were fighting the Russians who were regarded as the Jews' main enemy.<ref>Weizmann, the Making of a Statesman by [[Jehuda Reinharz]], Oxford 1993, chapters 3 & 4</ref> In Britain, the government sought Jewish support for the war effort for a variety of reasons including an erroneous antisemitic perception of "Jewish power" over the Ottoman Empire's [[Young Turks]] movement,<ref>[[David Fromkin]], [[A Peace to End All Peace]], part VI pp. 253–305</ref> and a desire to secure American Jewish support for US intervention on Britain's behalf. There was already sympathy for the aims of [[Zionism]] in the British government, including the Prime Minister [[David Lloyd George|Lloyd George]].<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 14.</ref> In late 1917, the British Army drove the Turks [[Sinai and Palestine Campaign#Palestine campaign|out of Southern Syria]],<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 15</ref> and the British foreign minister, [[Lord Balfour]], sent a public letter to [[Walter Rothschild, 2nd Baron Rothschild|Lord Rothschild]], a leading member of his party and leader of the Jewish community. The letter subsequently became known as the [[Balfour Declaration of 1917]]. It stated that the British Government "view[ed] with favour the establishment in [[Palestine (region)|Palestine]] of a national home for the Jewish people". The declaration provided the British government with a pretext for claiming and governing the country.<ref>''A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle That Shaped the Middle East'' by James Barr, Simon & Schuster 2011, pages 375-376.</ref> New Middle Eastern boundaries were decided [[Sykes–Picot Agreement|by an agreement]] between British and French bureaucrats. The agreement gave Britain control over what parties would begin to call "Palestine". A [[Jewish Legion]] composed largely of Zionist volunteers organized by [[Jabotinsky]] and [[Trumpeldor]] participated in the British invasion. It also participated in the failed [[Gallipoli Campaign]]. A [[Nili|Zionist spy network]] provided the British with details of Ottoman troops. ==British Mandate of Palestine (1920–1948) == {{Main article|Mandatory Palestine}} ===First years=== {{See also|Jewish Agency for Israel}} The [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|British Mandate]] (in effect, British rule) of Palestine, including the Balfour Declaration, was confirmed by the [[League of Nations]] in 1922 and came into effect in 1923. The boundaries of Palestine initially included modern [[Jordan]], which was [[Emirate of Transjordan|removed]] from the territory by [[Winston Churchill|Churchill]] a few years later. Britain signed a treaty with the United States (which did not join the League of Nations) in which the United States endorsed the terms of the Mandate. Between 1919 and 1923, another 40,000 Jews arrived in Palestine, mainly escaping the post-[[Russian Revolution|revolutionary]] chaos of Russia ([[Third Aliyah]]), as over 100,000 Jews were massacred in this period in Ukraine and Russia.<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/131078|first=Peter|author2=Pipe, Richard|last= Kenez|last3=Pipes|first3=Richard|title=The Prosecution of Soviet History: A Critique of Richard Pipes' The Russian Revolution |journal=Russian Review|volume=50| issue=3|year=1991|pages=345–51|jstor=131078|ref=harv}}</ref> Many of these immigrants became known as "[[wikt:pioneer|pioneers]]" (halutzim), experienced or trained in agriculture and capable of establishing self-sustaining economies. The [[Jezreel Valley]] and the Hefer Plain marshes were drained and converted to agricultural use. Land was bought by the [[Jewish National Fund]], a Zionist charity that collected money abroad for that purpose. A mainly socialist underground Jewish militia, [[Haganah]] ("Defense"), was established to defend outlying Jewish settlements. [[File:Founding of the Hebrew University.jpg|thumb|upright|left|The opening ceremony of The [[Hebrew University of Jerusalem]] visited by [[Arthur Balfour]], 1 April 1925]] The French [[Franco-Syrian War|victory]] over the [[Arab Kingdom of Syria]] and the Balfour Declaration led to the emergence of [[Palestinian Nationalism]] and Arab rioting in [[1920 Nebi Musa riots|1920]] and [[Jaffa riots|1921]]. In response, the British authorities imposed immigration quotas for Jews. Exceptions were made for Jews with over 1,000 pounds in cash (roughly 100,000 pounds at year 2000 rates) or Jewish professionals with over 500 pounds. The [[Jewish Agency]] issued the British entry permits and distributed funds donated by Jews abroad.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) p. 172</ref> Between 1924 and 1929, 82,000 more Jews arrived ([[Fourth Aliyah]]), fleeing antisemitism in Poland and Hungary, and because the United States [[Immigration Act of 1924]] now kept Jews out. The new arrivals included many middle-class families who moved into towns and established small businesses and workshops—although lack of economic opportunities meant that approximately a quarter later left. The first electricity generator was built in Tel Aviv in 1923 under the guidance of [[Pinhas Rutenberg]], a former [[Commissar]] of St Petersburg in Russia's pre-Bolshevik [[Kerensky Government]]. In 1925 the Jewish Agency established the [[Hebrew University]] in Jerusalem and the [[Technion]] (technological university) in Haifa. From 1928, the democratically elected Va'ad Leumi ([[Jewish National Council]] or JNC) became the main institution of the Palestine Jewish community ("[[Yishuv]]") and included non-Zionist Jews. As the Yishuv grew, the JNC adopted more government-type functions, such as education, health care and security. With British permission, the Va'ad raised its own taxes<ref>http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319063204/http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm |date=19 មីនា 2015 }} (in Hebrew accessed 22/4/2009) [[Peel Commission]], (Peel report) pp. 48–49</ref> and ran independent services for the Jewish population.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) chapters 5, 8 and 16</ref> From 1929 its leadership was elected by Jews from 26 countries. In 1929 tensions grew over the Kotel ([[Wailing Wall]]), a narrow alleyway where Jews were banned from using chairs or any furniture (many of the worshipers were elderly). The [[Haj Amin al-Husseini|Mufti]] claimed it was Muslim property and that the Jews were seeking control of the Temple Mount. This (and general animosity) led to the August [[1929 Palestine riots]]. The [[1929 Hebron massacre|main victims]] were the ancient Jewish community at Hebron, which came to an end. The riots led to right-wing Zionists establishing their own militia in 1931, the [[Irgun]] Tzvai Leumi (National Military Organization, known in Hebrew by its acronym "Etzel"). Zionist political parties provided private education and health care: the [[General Zionists]], the [[Mizrachi (political party)|Mizrahi]] and the [[Labor Zionism|Socialist Zionists]], each established independent health and education services and operated sports organizations funded by local taxes, donations and fees (the British administration did not invest in public services). During the whole interwar period, the British, appealing to the terms of the Mandate, rejected the principle of majority rule or any other measure that would give the Arab population, who formed the majority of the population, control over Palestinian territory. ===Increase of Jewish immigration=== {{Main article|Fifth Aliyah|Nuremberg Laws}} In 1933, the Jewish Agency and the Nazis negotiated the [[Ha'avara Agreement]] (transfer agreement), under which 50,000 Jews would be transferred to Palestine. The Jews' possessions were confiscated and in return the Nazis allowed the Ha'avara organization to purchase 14 million pounds worth of German goods for export to Palestine (which was used to compensate the immigrants). The Nazis did not normally allow Jews to leave with any money or to take more than two suitcases. The agreement was controversial and the Labour Zionist leader who negotiated the agreement, [[Haim Arlosoroff]], was assassinated in Tel Aviv in 1933. The assassination was a long source of anger between the Zionist left and Zionist right. Arlosoroff had been the boyfriend of [[Magda Goebbels|Magda Ritschel]] some years before she married [[Joseph Goebbels]].<ref>{{cite news|url=https://www.timeshighereducation.com/books/reich-mother-loved-to-death/171407.article|title=Reich mother loved to death|work=[[Times Higher Education]]|date=6 September 2002|accessdate=5 June 2016|last=Pine|first= Lisa |location=London}}</ref> There has been speculation that he was assassinated by the Nazis to hide the connection, which only emerged recently but there is no evidence for it.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.fr/Qui-tu%C3%A9-Arlozoroff-Tobie-Nathan/dp/2246751314?ie=UTF8&qid=1279932531&ref_=sr_1_1&s=books&sr=1-1|title=Qui a tué Arlozoroff ?|first=Tobie|last=Nathan|date=12 May 2010|publisher=Grasset|via=Amazon}}</ref> In Palestine, Jewish immigration (and the Ha'avara goods) helped the economy to flourish. A port and oil refineries were built at Haifa and there was a growth of industrialization in the predominantly agricultural Palestinian economy. Between 1929 and 1938, 250,000 Jews arrived in Palestine ([[Fifth Aliyah]]). 174,000 arrived between 1933 and 1936, after which the British increasingly restricted immigration. Migration was mostly from Europe and included professionals, doctors, lawyers and professors from Germany. German architects of the [[Bauhaus]] school made Tel-Aviv the world's only city with purely [[White City (Tel Aviv)|Bauhaus neighbourhoods]] and Palestine had the highest per-capita percentage of doctors in the world. As fascist regimes emerged across Europe, persecution of Jews massively increased, and Jews reverted to being non-citizens deprived of civil and economic rights, subject to arbitrary persecution. Significantly antisemitic governments came to power in [[Second Polish Republic|Poland]] (the government increasingly boycotted Jews and by 1937 had totally excluded all Jews),<ref>Social and Political History of the Jews in Poland, 1919-1939 By Joseph Marcus, Mouton 1983, pg 366</ref> [[Hungary during World War II|Hungary]], [[Romania in World War II|Romania]] and the Nazi created states of [[Independent State of Croatia|Croatia]] and [[Slovak Republic (1939–1945)|Slovakia]], while [[Nazi Germany|Germany]] annexed [[Anschluss|Austria]] and the [[German occupation of Czechoslovakia|Czech territories]]. ===Arab revolt and the White Paper=== {{Main article|1936–39 Arab revolt in Palestine|White Paper of 1939}} [[File:Ghaffis in Nesher 2.jpg|thumb|[[Jewish Settlement Police]] members watching the settlement [[Nesher]] during [[1936–1939 Arab revolt in Palestine|1936–1939 Arab revolt]]]] Jewish immigration and Nazi propaganda contributed to the large-scale [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]], a largely nationalist uprising directed at ending British rule. The head of the Jewish Agency, Ben-Gurion, responded to the Arab Revolt with a policy of "[[Havlagah]]"—self-restraint and a refusal to be provoked by Arab attacks in order to prevent polarization. The Etzel group broke off from the Haganah in opposition to this policy. The British responded to the revolt with the [[Peel Commission]] (1936–37), a public inquiry that recommended that an exclusively Jewish territory be created in the [[Galilee]] and western coast (including the [[population transfer]] of 225,000 Arabs); the rest becoming an exclusively Arab area. The two main Jewish leaders, [[Chaim Weizmann]] and [[David Ben-Gurion]], had convinced the [[World Zionist Congress|Zionist Congress]] to approve equivocally the Peel recommendations as a basis for more negotiation.<ref>William Roger Louis, [https://books.google.com/books/about/Ends_of_British_Imperialism.html?id=NQnpQNKeKKAC&redir_esc=y Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization], 2006, p.391</ref><ref>Benny Morris, One state, two states:resolving the Israel/Palestine conflict, 2009, p. 66</ref><ref>Benny Morris, [https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 48; p. 11 "while the Zionist movement, after much agonising, accepted the principle of partition and the proposals as a basis for negotiation"; p. 49 "In the end, after bitter debate, the Congress equivocally approved –by a vote of 299 to 160 – the Peel recommendations as a basis for further negotiation."</ref> The plan was rejected outright by the Palestinian Arab leadership and they renewed the revolt, which caused the British to appease the Arabs, and to abandon the plan as unworkable.<ref>For more information see ''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 Chapter 3</ref><ref>[https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 11, "The AHC renewed the revolt. Whitehall ... took vigorous steps to appease the Palestinians."</ref> Testifying before the Peel Commission, Weizmann said "There are in Europe 6,000,000 people ... for whom the world is divided into places where they cannot live and places where they cannot enter." In 1938, the US called an [[Évian Conference|international conference]] to address the question of the vast numbers of Jews trying to escape Europe. Britain made its attendance contingent on Palestine being kept out of the discussion. No Jewish representatives were invited. The Nazis proposed their own solution: that the Jews of Europe be shipped to Madagascar (the [[Madagascar Plan]]). With millions of Jews trying to leave Europe and every country in the world closed to Jewish migration, the British decided to close Palestine. The [[White Paper of 1939]], recommended that an independent Palestine, governed jointly by Arabs and Jews, be established within 10 years. The White Paper agreed to allow 75,000 Jewish immigrants into Palestine over the period 1940–44, after which migration would require Arab approval. Both the Arab and Jewish leadership rejected the White Paper. In March 1940 the British High Commissioner for Palestine issued an edict banning Jews from purchasing land in 95% of Palestine. Jews now resorted to illegal immigration: ([[Aliyah Bet]] or "Ha'apalah"), often organized by the [[Mossad Le'aliyah Bet]] and the Irgun. Very few Jews managed to escape Europe between 1939 and 1945. Those caught by the British were mostly [[History of the Jews in Mauritius|sent to Mauritius]]. ===World War II and the Holocaust=== {{Further information|Aliyah Bet|History of the Jews during World War II|The Holocaust|Italian bombing of Mandatory Palestine in World War II}} [[File:JB HQ.jpg|thumb|left|[[Jewish Brigade]] headquarters under both [[Union Flag]] and [[Flag of Israel|Jewish flag]]]] During the [[Second World War]], the Jewish Agency worked to establish a Jewish army that would fight alongside the British forces. Churchill supported the plan but British Military and government opposition led to its rejection. The British demanded that the number of Jewish recruits match the number of Arab recruits,<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 p. 103</ref> but few Arabs would fight for Britain, and the Palestinian leader, the [[Haj Amin al-Husseini|Mufti of Jerusalem]], joined the Nazis in Europe. In May 1941, the [[Palmach]] was established to defend the [[Yishuv]] against the planned [[Axis powers|Axis]] invasion through [[North African Campaign|North Africa]]. The British refusal to provide arms to the Jews, even when Rommel's forces were [[200 days of dread|advancing through Egypt]] in June 1942 (intent on occupying Palestine) and the 1939 White Paper, led to the emergence of a Zionist leadership in Palestine that believed conflict with Britain was inevitable.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 122–130</ref> Despite this, the Jewish Agency called on Palestine's Jewish youth to volunteer for the British Army (both men and women). 30,000 Palestinian Jews<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |url=https://books.google.com/?id=_QQ7AAAAQBAJ&pg=PA247&dq=30,000+Palestinian+Jews+enlisted+in+the+British+army#v=onepage&q=30%2C000%20Palestinian%20Jews%20enlisted%20in%20the%20British%20army&f=false |publisher=Columbia University Press |year=2000 |page=247 |isbn=0231112009}}</ref> and 6,000 Palestinian Arabs<ref>{{cite book |last=Heynen |first=Jacques |title=Murders Without Assassins |url=https://books.google.com/?id=oKJpbFCAsPoC&pg=PA25&dq=6,000+Palestinian+Arabs+enlisted+in+the+British+armed+forces+during+World+War+II#v=onepage&q=6%2C000%20Palestinian%20Arabs%20enlisted%20in%20the%20British%20armed%20forces%20during%20World%20War%20II&f=false |publisher=Lulu |year=2008 |page=25 |isbn=9781409231141}}</ref> enlisted in the British armed forces during the war. In June 1944 the British agreed to create a [[Jewish Brigade]] that would fight in Italy. Approximately 1.5 million Jews around the world served in every branch of the allied armies, mainly in the Soviet and US armies. 200,000 Jews died serving in the Soviet army alone.<ref>[http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers "Jewish Soldiers in the Allied Armies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330015742/http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers |date=30 មីនា 2017 }}. [[Yad Vashem]].</ref> Many of these war veterans later volunteered to fight for Israel or were active in its support. A small group (about 200 activists), dedicated to resisting the British administration in Palestine, broke away from the Etzel (which advocated support for Britain during the war) and formed the "Lehi" ([[Stern Gang]]), led by [[Avraham Stern]]. In 1943, the [[USSR]] released the Revisionist Zionist leader [[Menachem Begin]] from the [[Gulag]] and he went to Palestine, taking command of the Etzel organization with a policy of increased conflict against the British. At about the same time [[Yitzhak Shamir]] escaped from the [[Irgun and Lehi internment in Africa|camp in Eritrea]] where the British were holding Lehi activists without trial, taking command of the Lehi (Stern Gang). Jews in the Middle East were also affected by the war. Most of North Africa came under Nazi control and many Jews were used as slaves.<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007312|title=Jews in North Africa: Oppression and Resistance|website=www.ushmm.org}}</ref> The 1941 [[1941 Iraqi coup d'état|pro-Axis coup in Iraq]] was accompanied by [[Farhud|massacres]] of Jews. The Jewish Agency put together plans for a last stand in the event of Rommel invading Palestine (the Nazis planned to exterminate Palestine's Jews).<ref>''Nazi Palestine: The Plans for the Extermination of the Jews in Palestine'' by Mallman and Cuppers, 2010</ref> Between 1939 and 1945, the Nazis, [[Responsibility for the Holocaust|aided by local forces]], led systematic efforts to kill every person of Jewish extraction in Europe (The [[Holocaust]]), causing the deaths of approximately 6 million Jews. A quarter of those killed were children. The Polish and German Jewish communities, which played an important role in defining the pre-1945 Jewish world, mostly ceased to exist. In the United States and Palestine, Jews of European origin became disconnected from their families and roots. [[Sephardi Jews|Sepharadi]] and [[Mizrahi Jews]], who had been a minority, became a much more significant factor in the Jewish world. Those Jews who survived in central Europe, were [[Displaced persons camp|displaced persons]] (refugees); an [[Anglo-American Committee of Inquiry]], established to examine the Palestine issue, surveyed their ambitions and found that over 95% wanted to migrate to Palestine.<ref>{{cite news |url=http://archive.jta.org/article/1946/02/03/2743526/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |title=Unrra Polls Displaced Jews on Emigration Plans; First Vote Shows Palestine is Favored |publisher=JTA |date=1946-02-03 |accessdate=2012-12-04 |archive-date=31 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231030026/https://www.jta.org/archive/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www1.yadvashem.org/yv/en/education/educational_materials/shapira_survivors.asp |title=Survivors of the Holocaust - Educational Materials - Education & E-Learning |publisher=Yad Vashem |date= |accessdate=2012-12-04}}</ref><ref>Between National Socialism and Soviet Communism: Displaced Persons in Postwar Germany by Anna Holian Michigan 2011 pp 181-2</ref> In the Zionist movement the moderate Pro-British (and British citizen) Weizmann, whose son died flying in the [[Royal Air Force|RAF]], was undermined by Britain's anti-Zionist policies.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 125–135</ref> Leadership of the movement passed to the Jewish Agency in Palestine, now led by the anti-British Socialist-Zionist party ([[Mapai]]) and led by [[David Ben-Gurion]]. In the [[Jewish diaspora|diaspora]], US Jews now dominated the Zionist movement. ===Illegal Jewish immigration and insurgency=== {{Main article|Bricha|Jewish insurgency in Mandatory Palestine}} {{See also|Anti-Jewish violence in Poland, 1944–46}} The [[British Empire]] was severely weakened by the war. In the Middle East, the war had made Britain conscious of its dependence on Arab oil. British firms controlled Iraqi oil and Britain ruled Kuwait, Bahrain and the Emirates. Shortly after [[VE Day]], the Labour Party won the general election in Britain. Although Labour Party conferences had for years called for the establishment of a Jewish state in Palestine, the Labour government now decided to maintain the 1939 White Paper policies.<ref>{{cite book |last=Sofer |first=Sasson |title=Zionism and the Foundations of Israeli Diplomacy |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |page=41 |isbn=9780521038270}}</ref> [[File:19450715 Buchenwald survivors arrive in Haifa.jpg|thumb|[[Buchenwald concentration camp|Buchenwald]] survivors arrive in [[Haifa]] to be arrested by the British, 15 July 1945]] Illegal migration ([[Aliyah Bet]]) became the main form of Jewish entry into Palestine. Across Europe [[Bricha]] ("flight"), an organization of former [[Jewish partisans|partisans]] and [[Jewish resistance under Nazi rule|ghetto fighters]], smuggled Holocaust survivors from Eastern Europe to Mediterranean ports, where small boats tried to breach the British blockade of Palestine. Meanwhile, Jews from Arab countries began moving into Palestine overland. Despite British efforts to curb immigration, during the 14 years of the Aliyah Bet, over 110,000 Jews entered Palestine. By the end of World War II, the Jewish population of Palestine had increased to 33% of the total population.<ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In an effort to win independence, Zionists now waged a [[British–Zionist conflict|guerrilla war]] against the British. The main underground Jewish militia, the Haganah, formed an alliance called the [[Jewish Resistance Movement]] with the Etzel and Stern Gang to fight the British. In June 1946, following instances of Jewish [[Night of the Bridges|sabotage]], the British launched [[Operation Agatha]], arresting 2700 Jews, including the leadership of the Jewish Agency, whose headquarters were raided. Those arrested were held without trial. In [[History of the Jews in Poland#Postwar|Poland]], the [[Kielce Pogrom]] (July 1946) led to a wave of Holocaust survivors fleeing Europe for Palestine. Between 1945 and 1948, 100,000–120,000 Jews left Poland. Their departure was largely organized by Zionist activists in Poland under the umbrella of the semi-clandestine organization ''[[Berihah]]'' ("Flight").<ref name="YV-archive3">{{cite web |url=http://collections1.yadvashem.org/notebook_ext.asp?item=51009 |title=Cracow, Poland, Postwar, Yosef Hillpshtein and his friends of the Bericha movement |publisher=Yad Vashem |accessdate=4 December 2012}}</ref> ''Berihah'' was also responsible for the organized emigration of Jews from [[History of the Jews in Romania#Post-War|Romania]], Hungary, Czechoslovakia and Yugoslavia, totalling 250,000 (including Poland) Holocaust survivors. The British imprisoned the Jews trying to enter Palestine in the [[Atlit detainee camp]] and [[Cyprus internment camps]]. Those held were mainly Holocaust survivors, including large numbers of children and orphans. In response to Cypriot fears that the Jews would never leave (since they lacked a state or documentation) and because the 75,000 quota established by the 1939 White Paper had never been filled, the British allowed the refugees to enter Palestine at a rate of 750 per month. The unified Jewish resistance movement broke up in July 1946, after Etzel [[King David Hotel bombing|bombed the British Military Headquarters]] in the King David Hotel killing 91 people. In the days following the bombing, Tel Aviv was placed under curfew and over 120,000 Jews, nearly 20% of the Jewish population of Palestine, were questioned by the police. In the US, Congress criticized British handling of the situation and delayed loans that were vital to British post-war recovery. By 1947 the Labour Government was ready to refer the Palestine problem to the newly created United Nations. ===United Nations Partition Plan=== {{Main article|United Nations Partition Plan for Palestine}} [[File:UN Partition Plan For Palestine 1947.png|thumb|upright|[[United Nations Partition Plan for Palestine]], 1947]] On 2 April 1947, the United Kingdom requested that the question of Palestine be handled by the [[General Assembly of the United Nations|General Assembly]].<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument UNITED NATIONS: General Assembly: A/364 3 September 1947: Chapter I: The Origin and Activities of UNSCOP: A. Creation of the Special Committee: Its Terms of Reference and Composition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> The General Assembly created a committee, [[United Nations Special Committee on Palestine]] (UNSCOP), to report on "the question of Palestine".<ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 A/RES/106 (S-1)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |date=6 August 2012 }} of 15 May 1947 General Assembly Resolution 106 Constituting the UNSCOP: Retrieved 30 May 2012</ref> In July 1947 the UNSCOP visited Palestine and met with Jewish and Zionist delegations. The [[Arab Higher Committee]] boycotted the meetings. During the visit the British Foreign Secretary [[Ernest Bevin]] ordered an illegal immigrant ship, the ''[[Exodus 1947]]'', to be sent back to Europe. The migrants on the ship were forcibly removed by British troops at Hamburg. The principal non-Zionist Orthodox Jewish (or [[Haredi]]) party, [[Agudat Israel]], recommended to UNSCOP that a Jewish state be set up after reaching a religious [[Status quo (Israel)|status quo agreement]] with Ben-Gurion regarding the future Jewish state. The agreement would grant exemption to a quota of [[yeshiva]] (religious seminary) students and to all orthodox women from military service, would make the Sabbath the national weekend, promised [[Kosher]] food in government institutions and would allow them to maintain a separate education system.<ref>{{cite news |url=http://www.news1.co.il/uploadFiles/781353175640107.doc |script-title=he:מכתב הסטטוס קוו |date=19 June 1947 |language=Hebrew |accessdate=5 December 2012}}</ref> The majority report of UNSCOP proposed<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument United Nations: General Assembly: A/364: 3 September 1947: Official Records of the Second Session of the General Assembly: Supplement No. 11: United Nations Special Committee on Palestine: Report to the General Assembly Volume 1: Lake Success, New York 1947: Retrieved 30 May 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> "an independent Arab State, an independent Jewish State, and the City of Jerusalem", the last to be under "an International Trusteeship System".<ref>{{Cite journal|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |publisher=United Nations |date=20 April 1949 |accessdate=31 July 2007 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |postscript=. |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archivedate=3 January 2011 |df= }}</ref> On 29 November 1947, in [[Resolution 181]] (II), the General Assembly adopted the majority report of UNSCOP, but with slight modifications.<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |publisher=United Nations |year=1947 |accessdate=30 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |archivedate=24 May 2012 |df=dmy-all }}</ref> The Plan also called for the British to allow "substantial" Jewish migration by 1 February 1948.<ref>Part I paragraph 2 UN resolution 181(II), {{cite web|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |title=Archived copy |accessdate=2014-02-07 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906162506/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archivedate=6 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> Neither Britain nor the UN Security Council took any action to implement the resolution and Britain continued detaining Jews attempting to enter Palestine. Concerned that partition would severely damage Anglo-Arab relations, Britain denied UN representatives access to Palestine during the period between the adoption of Resolution 181 (II) and the termination of the British Mandate.<ref>[[Trygve Lie]], In the Cause of Peace, Seven Years with the United Nations (New York: MacMillan 1954) p. 163</ref> The British withdrawal was finally completed in May 1948. However, Britain continued to hold Jews of "fighting age" and their families on Cyprus until March 1949.<ref>Morris Laub, ''Last barrier to freedom: internment of Jewish holocaust survivors on Cyprus 1946–1949'', Berkeley 1985</ref> ===Civil War=== {{Main article|1947–48 Civil War in Mandatory Palestine}} [[File:Jerusalem convoy.jpg|thumb|upright|left|Supply convoy on its way to [[Battle for Jerusalem (1948)|besieged]] [[Jerusalem]], April 1948]] The General Assembly's vote caused joy in the Jewish community and discontent among the Arab community. Violence broke out between the sides, escalating into [[1947–48 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]]. From January 1948, operations became increasingly militarized, with the intervention of a number of [[Arab Liberation Army]] regiments inside Palestine, each active in a variety of distinct sectors around the different coastal towns. They consolidated their presence in [[Galilee]] and [[Samaria]].<ref name="Yoav Gelber 2006 pp.51-56">[[#gelber|Yoav Gelber (2006)]], pp. 51–56</ref> [[Abd al-Qadir al-Husayni]] came from Egypt with several hundred men of the [[Army of the Holy War]]. Having recruited a few thousand volunteers, he organized the blockade of the 100,000 Jewish residents of Jerusalem.<ref name="Larry Collins 1971 p.7">[[#lapierre collins|Dominique Lapierre et Larry Collins (1971)]], chap. 7, pp. 131–153</ref> The [[Yishuv]] tried to supply the city using convoys of up to 100 armoured vehicles, but largely failed. By March, almost all [[Haganah]]'s armoured vehicles had been destroyed, the blockade was in full operation, and hundreds of Haganah members who had tried to bring supplies into the city were killed.<ref name="Benny Morris 2003 p.163">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 163</ref> Up to 100,000 Arabs, from the urban upper and middle classes in Haifa, Jaffa and Jerusalem, or Jewish-dominated areas, evacuated abroad or to Arab centres eastwards.<ref name="Benny Morris 2003 p.67">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 67</ref> This situation caused the US to withdraw their support for the Partition plan, thus encouraging the [[Arab League]] to believe that the Palestinian Arabs, reinforced by the Arab Liberation Army, could put an end to the plan for partition. The British, on the other hand, decided on 7 February 1948 to support the annexation of the Arab part of Palestine by [[Jordan|Transjordan]].<ref name="Henry Laurens 2005 p.83">[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], p. 83</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|[[David Ben-Gurion]] proclaiming the [[Israeli Declaration of Independence]] in 1948]] [[David Ben-Gurion]] reorganized Haganah and made conscription obligatory. Every Jewish man and woman in the country had to receive military training. Thanks to funds raised by [[Golda Meir]] from sympathisers in the United States, and Stalin's decision to support the [[Zionism|Zionist]] cause, the Jewish representatives of Palestine were able to purchase important arms in Eastern Europe. Ben-Gurion gave [[Yigael Yadin]] the responsibility to plan for the announced intervention of the Arab states. The result of his analysis was [[Plan Dalet]], in which Haganah passed from the defensive to the offensive. The plan sought to establish Jewish territorial continuity by conquering mixed zones. [[Tiberias]], [[Haifa]], [[Safed]], [[Beisan]], [[Jaffa]] and Acre fell, resulting in the flight of more than 250,000 Palestinian Arabs.<ref>[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], pp. 85–86</ref> The situation pushed the leaders of the neighbouring Arab states to intervene. On 14 May 1948, on the day the last British forces left from Haifa, the [[Jewish People's Council]] gathered at the [[Tel Aviv Museum]] and proclaimed [[Declaration of Establishment of State of Israel|the establishment]] of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]], to be known as the [[State of Israel]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948: Retrieved 2 June 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |date=21 March 2012 }}</ref> {{clear}} ==State of Israel (1948–present)== ===War of Independence=== {{Main article|1948 Arab–Israeli War}} [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|thumb|upright|[[Avraham Adan]] raising the [[Ink Flag]] marking the end of the [[1948 Arab–Israeli War]]]] Immediately following the declaration of the new state, both [[superpower]] leaders, US President [[Harry S. Truman]] and Soviet leader [[Joseph Stalin]], recognized the new state. The [[Arab League]] members Egypt, Transjordan, Syria, Lebanon and Iraq refused to accept the UN partition plan and proclaimed the right of self-determination for the Arabs across the whole of Palestine. The Arab states marched their forces into what had, until the previous day, been the British Mandate for Palestine, starting the [[1948 Arab–Israeli War|first Arab–Israeli War]]. The Arab states had heavy military equipment at their disposal and were initially on the offensive (the Jewish forces were not a state before 15 May and could not buy heavy arms). On 29 May 1948, the British initiated [[United Nations Security Council Resolution 50]] declaring an arms embargo on the region. [[Czechoslovakia]] [[Arms shipments from Czechoslovakia to Israel 1947–1949|violated the resolution]], supplying the Jewish state with critical military hardware to match the (mainly British) heavy equipment and planes already owned by the invading Arab states. On 11 June, a month-long UN truce was put into effect. Following independence, the [[Haganah]] became the [[Israel Defense Forces]] (IDF). The [[Palmach]], [[Irgun|Etzel]] and [[Lehi (group)|Lehi]] were required to cease independent operations and join the IDF. During the ceasefire, Etzel attempted to bring in a private arms shipment aboard a ship called "[[Altalena]]". When they refused to hand the arms to the government, Ben-Gurion ordered that the ship be sunk. Several Etzel members were killed in the fighting. Large numbers of Jewish immigrants, many of them World War II veterans and Holocaust survivors, now began arriving in the new state of Israel, and many joined the IDF.<ref>{{cite web |url=http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |publisher=hagana.co.il |script-title=he:גיוס חוץ לארץ |accessdate=2007-12-11 |language=Hebrew |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231104437/http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |archivedate=31 December 2008 |df=dmy-all }}</ref> After an initial loss of territory by the Jewish state and its occupation by the Arab armies, from July the tide gradually turned in the Israelis' favour and they pushed the Arab armies out and conquered some of the territory that had been included in the proposed Arab state. At the end of November, tenuous local ceasefires were arranged between the Israelis, Syrians and Lebanese. On 1 December [[Abdullah I of Jordan|King Abdullah]] announced the union of Transjordan with Arab Palestine west of the Jordan; only Britain recognized the annexation. ===Armistice Agreements=== {{Main article|1949 Armistice Agreements}} [[File:Cia-is-map2.png|thumb|upright|[[Green Line (Israel)|1949 Green Line]]]] Israel signed [[1949 Armistice Agreements|armistices]] with Egypt (24 February), Lebanon (23 March), Jordan (3 April) and Syria (20 July). No actual peace agreements were signed. With [[1949 Armistice Agreements|permanent ceasefire]] coming into effect, Israel's new borders, later known as the [[Green Line (Israel)|Green Line]], were established. These borders were not recognized by the Arab states as international boundaries.<ref>Green Line: the name given to the 1949 Armistice lines that constituted the de facto borders of pre-1967 Israel &mdash; [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/israel/il_glos.html "Glossary: Israel"], ''[[Library of Congress Country Studies]]''</ref> The IDF had overrun [[Galilee]], [[Jezreel Valley]], [[West Jerusalem]], the [[Israeli coastal plain|coastal plain]] and the [[Negev]]. The Syrians remained in control of a strip of territory along the Sea of Galilee originally allocated to the Jewish state, the Lebanese occupied a tiny area at [[Rosh HaNikra, Israel|Rosh Hanikra]], and the Egyptians retained the Gaza strip and still had some forces surrounded inside Israeli territory. Jordanian forces remained in [[Jordanian annexation of the West Bank| the West Bank]], where the British had stationed them before the war. Jordan annexed the areas it occupied while Egypt kept [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|Gaza as an occupied zone]]. Following the ceasefire declaration, Britain released over 2,000 Jewish detainees it was still holding in Cyprus and recognized the state of Israel. On 11 May 1949, Israel was admitted as a member of the United Nations.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/gov_un_mem_dat-government-un-membership-date|title=Countries Compared by Government > UN membership date. International Statistics at NationMaster.com|website=www.nationmaster.com}}</ref> Out of an Israeli population of 650,000, some 6,000 men and women were killed in the fighting, including 4,000 soldiers in the IDF. According to United Nations figures, 726,000 Palestinians [[1948 Palestinian exodus|had fled or were evicted]] by the Israelis between 1947 and 1949.<ref>{{harvnb|Morris|2004|pp=604}}</ref> Except in Jordan, the Palestinian refugees were settled in large refugee camps in poor, overcrowded conditions. In December 1949, the UN (in response to a British proposal) established an agency ([[UNRWA]]) to provide aid to the Palestinian refugees. It became the largest single UN agency and is the only UN agency that serves a single people. ===1948–1955: Ben-Gurion I; Sharett=== {{Further information|Austerity in Israel|Lavon Affair|Reprisal operations}} {{See also2|[[Provisional government of Israel|Provisional]]|[[First government of Israel|First]]|[[Second government of Israel|Second]]|[[Third government of Israel|Third]]|[[Fourth government of Israel|Fourth]]|[[Fifth government of Israel|Fifth]]|[[Sixth government of Israel|Sixth]] governments of Israel}} A 120-seat parliament, the [[Knesset]], met first in [[Tel Aviv]] then moved to [[Jerusalem]] after the 1949 ceasefire. In January 1949, Israel held its [[Israeli legislative election, 1949|first elections]]. The Socialist-Zionist parties [[Mapai]] and [[Mapam]] won the most seats (46 and 19 respectively). Mapai's leader, [[David Ben-Gurion]], was appointed [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]], he formed a coalition which did not include Mapam who were [[Stalinist]] and loyal to the USSR (another Stalinist party, non-Zionist [[Maki (historical political party)|Maki]] won 4 seats). The Knesset elected [[Chaim Weizmann]] as the first (largely ceremonial) [[President of Israel]]. [[Hebrew]] and [[Arabic]] were made the official languages of the new state. All governments have been [[coalitions]]—no party has ever won a majority in the Knesset. From 1948 until 1977 all governments were led by [[Mapai]] and the [[Alignment (political party)|Alignment]], predecessors of the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]]. In those years [[Labor Zionism|Labour Zionists]], initially led by [[David Ben-Gurion]], dominated Israeli politics and the economy was run on primarily [[Socialism|socialist lines]]. Within three years (1948 to 1951), immigration doubled the Jewish population of Israel and left an indelible imprint on Israeli society.<ref>''Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and its Repercussions in the 1950s and After'' Dvora Hacohen, Syracuse University Press, 2003</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=7 August 2007 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |archivedate=30 September 2007 |df= }}</ref> Overall, 700,000 Jews settled in Israel during this period.<ref>Benny Morris, ''Righteous Victims'', chap.VI.</ref> Some 300,000 arrived from Asian and North African nations as part of the [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]].<ref name=sachar_pp395-403>Sachar, pp. 395–403.</ref> Among them, the largest group (over 100,000) was from Iraq. The rest of the immigrants were from Europe, including more than 270,000 who came from Eastern Europe,<ref>Tom Segev, ''1949. The First Israelis'', Owl Books, 1986, p.96.</ref> mainly Romania and Poland (over 100,000 each). Nearly all the Jewish immigrants could be described as [[refugee]]s, however only 136,000 who immigrated to Israel from Central Europe, had international certification because they belonged to the 250,000 Jews registered by the allies as displaced after World War II and living in [[Displaced persons camp]]s in Germany, Austria and Italy.<ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005462 |title=Displaced Persons |work=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |accessdate=5 December 2012}}</ref> In 1950 the Knesset passed the [[Law of Return]], which granted to all Jews and those of Jewish ancestry, and their spouses, the right to settle in Israel and gain citizenship. That year, 50,000 Yemenite Jews (99%) were [[Operation Magic Carpet (Yemen)|secretly flown]] to Israel. In 1951 Iraqi Jews were granted temporary permission to leave the country and 120,000 (over 90%) opted [[Operation Ezra and Nehemiah|to move to Israel]]. Jews also fled from Lebanon, Syria and Egypt. By the late sixties, about 500,000 Jews had left Algeria, Morocco and Tunisia. Over the course of twenty years, some 850,000 Jews from Arab countries (99%) relocated to Israel (680,000), France and the Americas.<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.il/ |title=VI- The Arab Refugees – Introduction |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=22 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822135916/http://mfa.gov.il/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Group seeks justice for 'forgotten' Jews |first=Warren |last=Hoge |url=https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=5 November 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref> The land and property left behind by the Jews (much of it in Arab city centres) is still a matter of some dispute. Today there are about 9,000 Jews living in Arab states, of whom 75% live in Morocco and 15% in Tunisia. [[File:Menachem Begin při projevu na demonstraci proti německým reparacím v Tel Avivu v únoru 1952.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]] addressing a mass demonstration in Tel Aviv against [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|negotiations with Germany]] in 1952]] Between 1948 and 1958, the population of Israel rose from 800,000 to two million. During this period, food, clothes and furniture had to be rationed in what became known as the [[Austerity in Israel|Austerity Period]] (''Tkufat haTsena''). Immigrants were mostly refugees with no money or possessions and many were housed in temporary camps known as [[ma'abarot]]. By 1952, over 200,000 immigrants were living in tents or prefabricated shacks built by the government. Israel received financial aid from private donations from [[American Jewish Joint Distribution Committee|outside the country]] (mainly the United States).<ref>''Mishtar HaTsena'' (in Hebrew), Dr Avigail Cohen & Haya Oren, Tel Aviv 1995</ref> The pressure on the new state's finances led Ben-Gurion to sign a [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|reparations agreement]] with [[West Germany]]. During the Knesset debate some 5,000 demonstrators gathered and riot police had to cordon the building.<ref>{{cite news |url=http://www.ynet.co.il/articles/1,7340,L-3306796,00.html |script-title=he:היום שבו נכבשה הכנסת (כמעט) |language=Hebrew |publisher=[[Ynet]] |accessdate=12 January 2013}}</ref> Israel received several billion marks and in return agreed to open diplomatic relations with Germany. At the end of 1953, Ben-Gurion retired to [[Kibbutz]] [[Sde Boker]] in the [[Negev]]. In 1949, education was made free and compulsory for all citizens until the age of 14. The state now funded the party-affiliated Zionist education system and a new body created by the Haredi [[Agudat Israel]] party. A separate body was created to provide education for the remaining Palestinian-Arab population. The major political parties now competed for immigrants to join their education systems. The government banned the existing educational bodies from the transit camps and tried to mandate a unitary secular socialist education<ref>The melting pot in Israel: the commission of inquiry concerning education in the early years of the state by Tzvi Tzameret, Albany 2002 chapter 7</ref> under the control of "camp managers" who also had to provide work, food and housing for the immigrants. There were attempts to force orthodox Yemenite children to adopt a secular life style by teachers, including many instances of Yemenite children having their [[Payot|side-curls]] cut by teachers. This led to the first Israeli public inquiry (the Fromkin Inquiry),<ref>For more information see ''The melting pot in Israel'' by Tzvi Tzameret, Albany 2002</ref> the collapse of the coalition, and an [[Israeli legislative election, 1951|election]] in 1951, with little change in the results. In 1953 the party-affiliated education system was scrapped and replaced by a secular state education system and a state-run Modern Orthodox system. Agudat Israel were allowed to maintain their existing school system. In its early years Israel sought to maintain a non-aligned position between the super-powers. However, in 1952, an antisemitic public trial was staged in Moscow in which a group of Jewish doctors were accused of trying to poison Stalin (the [[Doctors' plot]]), followed by a similar trial in Czechoslovakia ([[Slánský trial]]). This, and the failure of Israel to be included in the [[Bandung Conference]] (of [[Non-Aligned Movement|non-aligned states]]), effectively ended Israel's pursuit of non-alignment. On 19 May 1950, Egypt announced that the [[Suez Canal]] was closed to Israeli ships and commerce. In 1952 a [[Egyptian Revolution of 1952|military coup]] in Egypt brought [[Gamal Abdel Nasser|Abdel Nasser]] to power. The United States pursued close relations with the new Arab states, particularly the Nasser-led Egyptian [[Free Officers Movement (Egypt)|Free Officers Movement]] and [[Ibn Saud of Saudi Arabia]]. Israel's solution to diplomatic isolation was to establish good relations with newly independent states in [[Africa]]<ref>"Israel's Military Aid to Africa, 1960–66", Abel Jacob in ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 9, no. 2 (August 1971), pp. 165–187</ref> and with France, which was engaged in the [[Algerian War]]. In the [[Israeli legislative election, 1955|January 1955 elections]] Mapai won 40 seats and the Labour Party 10, [[Moshe Sharett]] became prime minister of Israel at the head of a left-wing coalition. Between 1953 and 1956, there were intermittent clashes along all of Israel's borders as Arab [[List of attacks against Israeli civilians before 1967|terrorism]] and breaches of the ceasefire resulted in Israeli [[Retribution operations|counter-raids]]. [[Palestinian fedayeen]] attacks, often organized and sponsored by the Egyptians, were made from [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|(Egyptian occupied) Gaza]]. Fedayeen attacks led to a growing cycle of violence as Israel launched [[Unit 101|reprisal attacks]] against Gaza.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (eds.). ''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History''. [[ABC-CLIO]]. p. 229. {{ISBN|978-1-85109-842-2}}</ref> In 1954 the [[Uzi]] submachine gun first entered use by the Israel Defense Forces. In 1955 the Egyptian government began recruiting former Nazi rocket scientists for a missile program.<ref>{{cite web |url=http://www.nti.org/media/pdfs/egypt_missile.pdf?_=1316466791 |title=Egypt Missile Chronology |date=9 March 2009 |publisher=Nuclear Threat Initiative |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref>''Nasser and the Missile Age in the Middle East'' (Contemporary Security Studies) by Owen Sirrs, Routledge 2006. {{ISBN|978-0-415-37003-5}}. The Germans involved had worked on the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] and [[V-2 rocket|V-2]] programs.</ref> Archaeologist and General [[Yigael Yadin]] purchased the [[Dead Sea Scrolls]] on behalf of the State of Israel. The entire first batch to be discovered were now owned by Israel and housed in the [[Shrine of the Book]] at the [[Israel Museum]]. Sharett's government was brought down by the [[Lavon Affair]], a crude plan to disrupt US–Egyptian relations, involving Israeli agents planting bombs at American sites in Egypt.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/lavon_eng.htm |title=Lavon Affair |work=Lexicon of Terms |publisher=Knesset |accessdate=5 December 2012}}</ref> The plan failed when eleven agents were arrested. Defense Minister [[Pinhas Lavon|Lavon]] was blamed despite his denial of responsibility. The Lavon affair led to Sharett's resignation and Ben-Gurion returned to the post of prime minister. ===1955–1963: Ben-Gurion II=== {{Further information|Suez Crisis}} {{See also2|[[Seventh government of Israel|Seventh]]|[[Eighth government of Israel|Eighth]]|[[Ninth government of Israel|Ninth]]|[[Tenth government of Israel|Tenth]] governments of Israel}} In 1956, the increasingly pro-Soviet President Nasser of Egypt, announced the nationalization of the (French and British owned) [[Suez Canal]], which was Egypt's main source of foreign currency. Egypt also blockaded the [[Gulf of Aqaba]] preventing Israeli access to the [[Red Sea]]. Israel made a [[Protocol of Sèvres|secret agreement]] with the French at Sèvres to co-ordinate military operations against Egypt. Britain and France had already begun secret preparations for military action. It has been alleged that the French also agreed to build a [[Negev Nuclear Research Center|nuclear plant]] for the Israelis and that by 1968 this was able to produce [[Nuclear weapons and Israel|nuclear weapons]]. Britain and France arranged for Israel to give them a pretext for seizing the Suez Canal. Israel was to attack Egypt, and Britain and France would then call on both sides to withdraw. When, as expected, the Egyptians refused, Anglo-French forces would invade to take control of the Canal. [[File:Israeli troops in sinai war.jpg|thumb|Israeli paratroopers dig in near the [[Mitla Pass]], 31 October 1956]] Israeli forces, commanded by General [[Moshe Dayan]], [[Operation Kadesh|attacked]] Egypt on 29 October 1956. On 30 October Britain and France made their pre-arranged call for both sides to stop fighting and withdraw from the Canal area, and for them to be allowed to take up positions at key points on the Canal. Egypt refused and the allies commenced air strikes on 31 October aimed at neutralizing the Egyptian air force. By 5 November the Israelis had overrun the [[Sinai]]. The Anglo-French invasion began that day. There was uproar in the UN, with the United States and USSR for once in agreement in denouncing the actions of Israel, Britain and France. A demand for a ceasefire was reluctantly accepted on 7 November. At Egypt's request, the UN sent an [[United Nations Emergency Force|Emergency Force]] (UNEF), consisting of 6,000 peacekeeping troops from 10 nations to supervise the ceasefire. This was the first ever UN peacekeeping operation. From 15 November the UN troops marked out a zone across the Sinai to separate the Israeli and Egyptian forces. Upon receiving US guarantees of Israeli access to the Suez Canal, freedom of access out of the Gulf of Aqaba and Egyptian action to stop Palestinian raids from Gaza, the Israelis withdrew to the Negev.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1backgr2.html#three |title=First United Nations Emergency Force (UNEF I) - Background |publisher=United Nations |accessdate=5 December 2012}}</ref> In practice the Suez Canal remained closed to Israeli shipping. The conflict marked the end of West-European dominance in the Middle East. Nasser emerged as the victor in the conflict, having won the political battle, however the Israeli military learnt that it did not need British or French support in order to conquer Sinai and that it could conquer the Sinai peninsula in a few days. The Israeli political leadership learnt that Israel had a limited time frame within which to operate militarily after which international political pressure would restrict Israel's freedom of action. In 1956, two [[Modern Orthodox Judaism|modern-orthodox]] (and [[Religious Zionism|religious-zionist]]) parties, [[Mizrachi (political party)|Mizrachi]] and [[Hapoel HaMizrachi]], joined to form the [[National Religious Party]]. The party was a component of every Israeli coalition until 1992, usually running the Ministry of Education. Mapai was once again victorious in the [[Israeli legislative election, 1959|1959 elections]], increasing its number of seats to 47, Labour had 7. Ben-Gurion remained Prime Minister. In 1959, there were renewed skirmishes along Israel's borders that continued throughout the early 1960s. The Arab League continued to maintain an [[Arab League boycott of Israel|economic boycott]] and there was a dispute over water rights in the River Jordan basin. With Soviet backing, the Arab states, particularly Egypt, were continuing to build up their forces. Israel's main military [[France–Israel relations|hardware supplier was France]]. [[File:1961-04-13 Tale Of Century - Eichmann Tried For War Crimes.ogv|thumb|US newsreel on the trial of [[Adolf Eichmann]]]] [[Rudolph Kastner]], a minor political functionary, was accused of collaborating with the Nazis and sued his accuser. Kastner lost the trial and was assassinated two years later. In 1958 the [[Supreme Court of Israel|Supreme Court]] exonerated him. In May 1960 [[Adolf Eichmann]], one of the chief administrators of the Nazi Holocaust, was located in Argentina by the [[Mossad]], which later kidnapped him to Israel. In 1961 he was put on trial, and after several months found guilty and sentenced to death. He was hanged in 1962 and is the only person ever sentenced to death by an Israeli court. Testimonies by Holocaust survivors at the trial and the extensive publicity that surrounded it has led the trial to be considered a turning point in public awareness of the Holocaust.<ref>"The Eichmann Trial and American Jewry: A Reassessment", Françoise S. Ouzan in ''Jewish Political Studies Review'' 19:1–2 (Spring 2007), see also [[Hannah Arendt]], ''[[Eichmann in Jerusalem]]'' (published 1963)</ref> In 1961 a [[Herut]] no-confidence motion over the Lavon affair led to Ben-Gurion's resignation. Ben-Gurion declared that he would only accept office if Lavon was fired from the position of the head of [[Histadrut]], Israel's labour union organization. His demands were accepted and Mapai won the [[Israeli legislative election, 1961|1961 election]] (42 seats keeping Ben-Gurion as PM) with a slight reduction in its share of the seats. Menachem Begin's Herut party and the [[Liberal Party (Israel)|Liberals]] came next with 17 seats each. In 1962 the [[Mossad]] began assassinating German rocket scientists working in Egypt after one of them reported the missile program was designed to carry chemical warheads. This action was condemned by Ben-Gurion and led to the Mossad director, [[Isser Harel]], resignation.<ref>{{cite news |title=Isser Harel |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1422449/Isser-Harel.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 February 2003 |accessdate=4 November 2012}}</ref> In 1963 Ben-Gurion quit again over the Lavon scandal. His attempts to make his party [[Mapai]] support him over the issue failed. [[Levi Eshkol]] became leader of Mapai and the new prime minister. ===1963–1969: Eshkol=== {{Further information|Six-Day War}} {{See also2|[[Eleventh government of Israel|Eleventh]]|[[Twelfth government of Israel|Twelfth]]|[[Thirteenth government of Israel|Thirteenth]] governments of Israel}} In 1963 [[Yigael Yadin]] began excavating [[Masada]]. In 1964, Egypt, Jordan and Syria developed a unified military command. Israel completed work on a [[National Water Carrier of Israel|national water carrier]], a huge engineering project designed to transfer Israel's allocation of the [[Jordan river]]'s waters towards the south of the country in realization of Ben-Gurion's dream of mass Jewish settlement of the [[Negev]] desert. The Arabs responded by trying to divert the headwaters of the Jordan, leading to growing [[War over Water (Jordan river)|conflict]] between Israel and Syria.<ref>{{cite web |url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |title=The Disaster of 1967 |accessdate=12 January 2013 |archivedate=19 កុម្ភៈ 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219000135/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |url-status=dead }}</ref> In 1964, Israeli Rabbinical authorities accepted that the [[Bene Israel]] of India were indeed Jewish and most of the remaining [[Indian Jews]] migrated to Israel. The 2,000-strong Jewish community of [[Cochin Jews|Cochin]] had already migrated in 1954. Ben-Gurion quit Mapai to form the new party [[Rafi (political party)|Rafi]], he was joined by [[Shimon Peres]] and [[Moshe Dayan]]. Begin's [[Herut]] party joined with the Liberals to form [[Gahal]]. Mapai and Labour united for the [[Israeli legislative election, 1965|1965 elections]], winning 45 seats and maintaining [[Levi Eshkol]] as Prime Minister. Ben-Gurion's Rafi party received 10 seats, Gahal got 26 seats becoming the second largest party. Until 1966, Israel's principal arms supplier was [[France]], however in 1966, following the withdrawal from [[Algeria]], [[Politics of grandeur|Charles de Gaulle]] announced France would cease supplying Israel with arms (and refused to refund money paid for 50 warplanes).<ref>{{cite web |url=http://hnn.us/articles/751.html |title=When Did the U.S. and Israel Become Allies? (Hint: Trick Question) |last=Cristol |first=Jay |date=9 July 2002 |work=History News Network |publisher=George Mason University |accessdate=5 December 2012}}</ref> On 5 February 1966, the United States announced that it was taking over the former French and West German obligations, to maintain military "stabilization" in the Middle East. Included in the military hardware would be over 200 [[M48 Patton|M48 tanks]]. In May of that year the US also agreed to provide [[A-4 Skyhawk]] tactical aircraft to Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|title=Patton Tanks in Israeli Service|website=www.israeli-weapons.com|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=9 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809154251/http://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Herring |first=George C. |title=The American Century and Beyond: U.S. Foreign Relations, 1893-2014 |url=https://books.google.com/?id=E9VKDgAAQBAJ&pg=PA447&lpg=PA447&dq=He+preferred+that+arms+be+provided+through+third+parties+like+West+Germany+than+directly+from+the+United+States.+But+he+was+usually+there+for+Israel,+whether+it+be+A-4+Shyhawk+fighters,+the+first+commitment+of+combat+aircraft+for+Israel,+M-48+tanks,+or+M-113+armored+personnel+carriers.#v=onepage&q=He%20preferred%20that%20arms%20be%20provided%20through%20third%20parties%20like%20West%20Germany%20than%20directly%20from%20the%20United%20States.%20But%20he%20was%20usually%20there%20for%20Israel%2C%20whether%20it%20be%20A-4%20Shyhawk%20fighters%2C%20the%20first%20commitment%20of%20combat%20aircraft%20for%20Israel%2C%20M-48%20tanks%2C%20or%20M-113%20armored%20personnel%20carriers.&f=false |publisher=Oxford University Press |year=2017 |page=447 |isbn=0190212470}}</ref><ref>{{cite book |last=Aloni |first=Shlomo |title=Israeli A-4 Skyhawk Units in Combat |url=https://books.google.com/?id=pXKHCwAAQBAJ&pg=PT8&dq=%27limited+number+of+tactical+aircraft%27+to+Israel+followed+on+20+May+1966#v=onepage&q='limited%20number%20of%20tactical%20aircraft'%20to%20Israel%20followed%20on%2020%20May%201966&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2013 |page=8 |isbn=1849081298}}</ref> In 1966 security restrictions placed on [[Arab-Israelis]] were eased and efforts made to integrate them into Israeli life.<ref>{{cite book |last=Lustick |first=Ian |title=Arabs in the Jewish State: Israel's control of a national minority |url= |year=1980 |page=123 |isbn=0292703473}}</ref> In 1966, [[Television in Israel|Black and white TV]] broadcasts began. On 15 May 1967, the first public performance of [[Naomi Shemer]]'s classic song "[[Jerusalem of Gold]]" took place and over the next few weeks it dominated the Israeli airwaves. Two days later Syria, Egypt and Jordan amassed troops along the Israeli borders, and Egypt closed the [[Straits of Tiran]] to Israeli shipping. Nasser demanded that the [[United Nations Emergency Force|UNEF]] leave Sinai, threatening escalation to a full war. Egyptian radio broadcasts talked of a coming genocide.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |title=In the Shadow of the Six-Day War |last=Mcgirk |first=Tim |date=31 May 2007 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=3 មិថុនា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070603194639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |title=Six Day War Comprehensive Timeline |accessdate=4 December 2012 |archivedate=18 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tbsjournal.com/James.html |title=Whose Voice? Nasser, the Arabs, and 'Sawt al-Arab' Radio |last=James |first=Laura M. |year=2006 |publisher=Transnational Broadcasting Studies |accessdate=4 December 2012 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716194101/http://www.tbsjournal.com/James.html |url-status=dead }}</ref> On 26 May [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] declared, "''The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel''".<ref name="Mutawi2002p95">{{cite book|author=Samir A. Mutawi|title=Jordan in the 1967 War|url=https://books.google.com/books?id=g9bBJusRJIMC&pg=PA94|date=18 July 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52858-0|page=95|quote="On 26 May he declared, "The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel"}}</ref> Israel considered the [[Straits of Tiran]] closure a [[Casus belli]]. Egypt, Syria, Jordan and Iraq signed defence pacts and Iraqi troops began deploying to Jordan, Syria and Egypt.<ref>The Times (London), 1st June 1967</ref> Algeria also announced that it would send troops to Egypt. Between 1963 and 1967 [[Egypt and weapons of mass destruction|Egyptian troops had tested chemical weapons]] on Yemenite civilians as part of an [[North Yemen Civil War|Egyptian intervention in support of rebels]].<ref>{{cite web|url=https://wcfia.harvard.edu/publications/forgotten-gas-attacks-yemen-haunt-syria-crisis|title=Forgotten Gas Attacks in Yemen Haunt Syria Crisis|publisher=}}</ref> Israel responded by calling up its civilian reserves, bringing much of the Israeli economy to a halt. The Israelis set up a national unity coalition, including for the first time [[Menachem Begin]]'s party, [[Herut]], in a coalition. During a national radio broadcast, Prime Minister Levi Eshkol stammered, causing widespread fear in Israel. To calm public concern [[Moshe Dayan]] (Chief of Staff during the Sinai war) was appointed Defence Minister. [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Defense Minister Moshe Dayan, Chief of staff Yitzhak Rabin, Gen. Rehavam Zeevi (R) And Gen. Narkis in the old city of Jerusalem.jpg|thumb|left|Gen. [[Uzi Narkiss]], Defense Minister [[Moshe Dayan]], Chief of staff [[Yitzhak Rabin]] and Gen. [[Rehavam Ze'evi]] in the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]], 7 June 1967]] On the morning before Dayan was sworn in, 5 June 1967, the Israeli air force launched [[Operation Focus|pre-emptive attacks]] destroying first the Egyptian air force, and then later the same day destroying the air forces of Jordan and Syria. Israel then [[Six-Day War|defeated]] (almost successively) Egypt, Jordan and Syria. By 11 June the Arab forces were routed and all parties had accepted the cease-fire called for by UN Security Council Resolutions 235 and 236. Israel gained control of the [[Sinai Peninsula]], the [[Gaza Strip]], the [[Golan Heights]], and the formerly Jordanian-controlled [[West Bank]] of the [[Jordan River]]. [[East Jerusalem]] was arguably<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |date=January 1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |location=Washington, D.C. |publisher=Middle East Policy Council |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |accessdate=8 July 2007 |url=http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archivedate=20 November 2009 |ref=harv}}</ref> [[Jerusalem Law|annexed]] by Israel. Residents were given permanent residency status and the option of applying for Israeli citizenship. The annexation was not recognized internationally (the Jordanian annexation of 1948 was also unrecognized). Other areas occupied remained under military rule (Israeli civil law did not apply to them) pending a final settlement. The Golan was also [[Golan Heights Law|annexed]] in 1981. On 22 November 1967, the Security Council adopted [[United Nations Security Council Resolution 242|Resolution 242]], the "land for peace" formula, which called for the establishment of a just and lasting peace based on Israeli withdrawal from territories occupied in 1967 in return for the end of all states of belligerency, respect for the sovereignty of all states in the area, and the right to live in peace within secure, recognized boundaries. The resolution was accepted by both sides, though with different interpretations, and has been the basis of all subsequent peace negotiations. After 1967 the US began supplying Israel with aircraft and the Soviet block (except Romania) [[Soviet Union and the Arab–Israeli conflict|broke off relations]] with Israel. [[1968 Polish political crisis|Antisemitic purges]] led to the final migration of the last [[Polish Jews]] to Israel. For the first time since the end of the British Mandate, Jews could visit the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]] and pray at the [[Western Wall]] (the holiest site in modern Judaism), to which they had been denied access by the Jordanians in contravention of the 1949 Armistice agreement. The four-meter-wide public alley beside the Wall was expanded into a massive plaza and worshippers were allowed to sit, or use other furniture, for the first time in centuries. In [[Hebron]], Jews gained access to the [[Cave of the Patriarchs]] (the second most holy site in Judaism) for the first time since the 14th century (previously Jews were only allowed to pray at the entrance).<ref>{{cite web|url=http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |title=Cave of the Patriarchs |publisher=Chabad |accessdate=2 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318073338/http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |archivedate=18 March 2015 |df=dmy-all }}</ref> A third Jewish holy site, [[Rachel's Tomb]], in [[Bethlehem]], also became accessible. [[Energy in Egypt|Sinai oil fields]] made Israel self-sufficient in energy. In 1968 [[Moshe Levinger]] led a group of [[Religious Zionist]]s who created the first [[Israeli settlement|Jewish settlement]], a town near Hebron called [[Kiryat Arba]]. There were no other religious settlements until after 1974. Ben-Gurion's [[Rafi (political party)|Rafi]] party merged with the Labour-Mapai alliance. Ben-Gurion remained outside as an independent. In 1968, compulsory education was extended until the age of 16 for all citizens (it had been 14) and the government embarked on an extensive program of [[Social integration|integration]] in education. In the major cities children from mainly [[Sephardi]]/[[Mizrahi]] neighbourhoods were [[bus]]ed to newly established [[middle school]]s in better areas. The system remained in place until after 2000. In March 1968, Israeli forces attacked the Palestinian militia, [[Fatah]], at its [[Battle of Karameh|base in the Jordanian town of Karameh]]. The attack was in response to land mines placed on Israeli roads. The Israelis retreated after destroying the camp, however the Israelis sustained unexpectedly high casualties and the attack was not viewed as a success. Despite heavy casualties, the Palestinians claimed victory, while Fatah and the [[PLO]] (of which it formed part) became famous across the Arab world. In early 1969, fighting broke out between Egypt and Israel along the Suez Canal. In retaliation for repeated Egyptian shelling of Israeli positions along the Suez Canal, Israeli planes made deep strikes into Egypt in the 1969–1970 "[[War of Attrition]]". ===1969–1974: Meir=== {{Further information|War of Attrition|Jarring Mission|Rogers Plan|Munich massacre|Yom Kippur War}} {{See also2|[[Fourteenth government of Israel|Fourteenth]]|[[Fifteenth government of Israel|Fifteenth]]|[[Sixteenth government of Israel|Sixteenth]] governments of Israel}} In early 1969, Levi Eshkol died in office of a heart attack and [[Golda Meir]] became Prime Minister with the largest percentage of the vote ever won by an Israeli party, winning 56 of the 120 seats after the [[Israeli legislative election, 1969|1969 election]]. Meir was the [[List of the first female holders of political offices in Asia|first female prime minister of Israel]] and the first woman to have headed a Middle Eastern state in modern times.<ref>{{cite book |last=Kort |first=Michael |title=The Handbook of the Middle East |url=https://books.google.com/?id=0xAh8wbCqEUC&pg=PT83&dq=Meir+first+woman+to+have+headed+a+Middle+Eastern+state |publisher= Twenty-First Century Books |year=2007 |isbn=9780822571438}}</ref> Gahal remained on 26 seats, and was the second largest party. In December 1969, Israeli naval commandos [[Cherbourg Project|took five missile boats]] during the night from Cherbourg Harbour in France. Israel had paid for the boats but the French had refused to supply them. In July 1970 the Israelis [[Operation Rimon 20|shot down five Soviet fighters]] that were aiding the Egyptians in the course of the [[War of Attrition]]. Following this, the US worked to calm the situation and in August 1970 a cease fire was agreed. In [[Black September in Jordan|September 1970]] [[King Hussein]] of [[Jordan]] drove the [[Palestine Liberation Organization]] out of his country. On September 18, 1970, Syrian tanks invaded Jordan, intending to aid the PLO. At the request of the US, Israel moved troops to the border and threatened Syria, causing the Syrians to withdraw. The centre of PLO activity then shifted to [[Lebanon]], where the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the Palestinians autonomy within the south of the country. The area controlled by the PLO became known by the international press and locals as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" and contributed to the 1975–1990 [[Lebanese Civil War]]. The event also led to [[Hafez al-Assad]] taking power in Syria. Egyptian President Nasser died immediately after and was succeeded by [[Anwar Sadat]]. Increased [[Zionology|Soviet antisemitism]] and enthusiasm generated by the 1967 victory led to a wave of Soviet Jews applying to [[Aliyah from the Soviet Union in the 1970s|emigrate]] to Israel. Those who left could only take two suitcases. Most Jews were [[Refusenik|refused exit visas]] and persecuted by the authorities. Some were arrested and sent to [[Gulag]] camps, becoming known as [[Prisoners of Zion]]. During 1971, violent demonstrations by the [[Israeli Black Panthers]], made the Israeli public aware of resentment among [[Mizrahi]] Jews at ongoing discrimination and social gaps.<ref>{{cite web |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |title=30 years to the Black Panthers in Israel |last=Chetrit |first=Sami Shalom |year=2003 |accessdate=4 December 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150603110755/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |archivedate=3 June 2015 |df=dmy-all }}</ref> In 1972 the US [[Jewish Mafia]] leader, [[Meyer Lansky]], who had taken refuge in Israel, was deported to the United States. At the 1972 [[Munich Olympics]], two members of the Israeli team were killed, and nine members [[Munich massacre|taken hostage by Palestinian terrorists]]. A botched German rescue attempt [[Munich Massacre|led to the death of the rest]] along with five of the eight hijackers. The three surviving Palestinians were released by the West German authorities eight weeks later without charge, in exchange for the hostages of hijacked [[Lufthansa Flight 615]].<ref name=haaretz>{{cite news|last=Greenfeter|first=Yael|title=Israel in shock as Munich killers freed|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-in-shock-as-munich-killers-freed-1.322811|accessdate=26 July 2013|newspaper=[[Haaretz]]|date=4 November 2010}}</ref> The Israeli government responded with a [[1972 Israeli air raid in Syria and Lebanon|bombing]], an [[Operation Wrath of God|assassination campaign]] against the organizers of the massacre and a [[1973 Israeli raid on Lebanon|raid on the PLO headquarters in Lebanon]] (led by future Prime Minister, Ehud Barak). In 1972 the new Egyptian President [[Anwar Sadat]] expelled the Soviet advisers from Egypt. This and frequent invasion exercises by Egypt and Syria led to Israeli complacency about the threat from these countries. In addition the desire not to be held responsible for initiating conflict and an election campaign highlighting security, led to an Israeli failure to mobilize, despite receiving warnings of an impending attack.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/a-royal-s-life-1.243745 |title=A royal's life |last=Shamir |first=Shimon |date=10 April 2008 |newspaper=Haaretz |accessdate=4 December 2012}}</ref> [[File:Israeli Tanks Cross the Suez Canal - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|left|143rd Division crossing the [[Suez Canal]] in the direction of [[Cairo]] during the [[Yom Kippur War]], 15 October 1973]] The [[Yom Kippur War]] (also known as the October War) began on 6 October 1973 (the Jewish [[Yom Kippur|Day of Atonement]]), the holiest day in the Jewish calendar and a day when adult Jews are required to fast. The Syrian and Egyptian armies launched a well-planned surprise attack against the unprepared Israeli Defense Forces. For the first few days there was a great deal of uncertainty about Israel's capacity to repel the invaders. Both the Soviets and the Americans (at the orders of [[Richard Nixon]]) [[Operation Nickel Grass|rushed arms to their allies]]. The Syrians were repulsed by the [[Valley of Tears|tiny remnant of the Israeli tank force]] on the Golan and, although the Egyptians captured a strip of territory in Sinai, Israeli forces [[Battle of Ismailia|crossed the Suez Canal]], trapping the Egyptian Third Army in Sinai and were 100 kilometres from Cairo. The war cost Israel over 2,000 dead, resulted in a heavy arms bill (for both sides) and made Israelis more aware of their vulnerability. It also led to heightened [[DEFCON|superpower tension]]. Following the war, both Israelis and Egyptians showed greater willingness to negotiate. On 18 January 1974, extensive diplomacy by US Secretary of State [[Henry Kissinger]] led to a [[United Nations Disengagement Observer Force Zone|Disengagement of Forces agreement]] with the Egyptian government and on 31 May with the Syrian government. The war led the Saudi government to initiate the [[1973 oil crisis]], an oil embargo in conjunction with [[OPEC]], against countries trading with Israel. Severe shortages led to massive increases in the price of oil, and as a result, many countries broke off relations with Israel or downgraded relations, and Israel was banned from participation in the [[Asian Games]] and other Asian sporting events. State funding was introduced for elected parties. The new system made parties independent of wealthy donors and gave Knesset members more power over party funding, however it also made them less dependent on existing party structures and able to take their funding elsewhere.<ref>https://www.knesset.gov.il/mmm/data/pdf/me00636.pdf accessed March 2013</ref> Prior to the December 1973 elections, Gahal and a number of right-wing parties united to form the [[Likud]] (led by Begin). In the [[Israeli legislative election, 1973|December 1973 elections]], Labour won 51 seats, leaving Golda Meir as Prime Minister. The Likud won 39 seats. In May 1974, [[DFLP|Palestinians]] attacked a school in [[Ma'alot massacre|Ma'alot]], holding 102 children hostage. Twenty-two children were killed. In November 1974 the PLO was granted observer status at the UN and [[Yasser Arafat]] addressed the General Assembly. Later that year the [[Agranat Commission]], appointed to assess responsibility for Israel's lack of preparedness for the war, exonerated the government of responsibility, and held the [[David Elazar|Chief of Staff]] and [[Eli Zeira|head of military intelligence]] responsible. Despite the report, public anger at the Government led to [[Golda Meir]]'s resignation. ===1974–1977: Rabin I=== {{Further information|Operation Entebbe}} {{See also|Seventeenth government of Israel}} Following Meir's resignation, [[Yitzhak Rabin]] (Chief of Staff during the Six Day War) became prime minister. [[Modern Orthodox Jews]] ([[Religious Zionist]] followers of the teachings of [[Abraham Isaac Kook|Rabbi Kook]]), formed the [[Gush Emunim]] movement, and began an organized drive to settle the [[West Bank]] and [[Gaza Strip]]. In November 1975 the United Nations General Assembly, under the guidance of Austrian Secretary General [[Kurt Waldheim]], adopted [[UN General Assembly Resolution 3379|Resolution 3379]], which asserted [[Zionism]] to be a form of racism. The General Assembly rescinded this resolution in December 1991 with [[UN General Assembly Resolution 46/86|Resolution 46/86]]. In March 1976 there was a massive [[Land Day#The protest of 1976|strike by Israeli-Arabs]] in protest at a government plan to expropriate land in the Galilee. In July 1976, an [[Air France]] plane carrying 260 people was hijacked by [[Popular Front for the Liberation of Palestine – External Operations|Palestinian]] and [[Revolutionary Cells (RZ)|German]] terrorists and flown to Uganda, then ruled by [[Idi Amin Dada]]. There, the Germans separated the Jewish passengers from the non-Jewish passengers, releasing the non-Jews. The hijackers threatened to kill the remaining, 100-odd Jewish passengers (and the French crew who had refused to leave). Despite the distances involved, Rabin ordered a daring [[Operation Entebbe|rescue operation]] in which the kidnapped Jews were freed.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/entebbe.html |title=The Entebbe Rescue Mission |publisher=Jewish Virtual Library |accessdate=12 January 2013}}</ref> UN Secretary General Waldheim described the raid as "a serious violation of the national sovereignty of a United Nations member state" (meaning Uganda).<ref>''National Review'', 9 July 2007, vol. LIX, no. 12</ref><ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim, Former U.N. Chief, Is Dead at 88 |first=Jonathan |last=Kandell |url=https://www.nytimes.com/2007/06/15/world/europe/15waldheim.html?pagewanted=3 |newspaper=[[The New York Times]] |date=15 June 2007 |accessdate=12 January 2013}}</ref> Waldheim was a former Nazi and suspected war criminal, with a record of offending Jewish sensibilities.<ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1554545/Kurt-Waldheim.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=15 June 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://jcpa.org/article/israeli-ugandan-relations-in-the-time-of-idi-amin/ |title=Israeli-Ugandan Relations in the Time of Idi Amin |last=Oded |first=Arye |date=1 October 2006 |work=Jewish Political Studies Review |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=4 December 2012}}</ref> In 1976, the ongoing [[Lebanese Civil War]] led Israel to allow South Lebanese to [[Good Fence|cross the border]] and work in Israel. In January 1977, French authorities arrested [[Abu Daoud]], the planner of the Munich massacre, releasing him a few days later.<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | work=Time | title=Terrorists: L'Affaire Daoud: Too Hot to Handle | date=24 January 1977 | accessdate=4 May 2010 | archive-date=31 ធ្នូ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081231105924/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | url-status=dead }}</ref> In March 1977 [[Anatoly Sharansky]], a prominent [[Refusenik]] and spokesman for the [[Moscow Helsinki Group]], was sentenced to 13 years' hard labour. Rabin resigned on April 1977 after it emerged that his [[Leah Rabin|wife]] maintained a dollar account in the United States (illegal at the time), which had been opened while Rabin was Israeli ambassador. The incident became known as the [[Dollar Account affair]]. [[Shimon Peres]] informally replaced him as prime minister, leading the [[Alignment (political party)|Alignment]] in the [[Israeli legislative election, 1977|subsequent elections]]. ===1977–1983: Begin=== {{Further information|Camp David Accords|1978 South Lebanon conflict|1982 Lebanon War}} {{See also2|[[Eighteenth government of Israel|Eighteenth]]|[[Nineteenth government of Israel|Nineteenth]] governments of Israel}} In a surprise result, the [[Likud]] led by [[Menachem Begin]] won 43 seats in the [[Israeli legislative election, 1977|1977 elections]] (Labour got 32 seats). This was the first time in Israeli history that the government was not led by the left. A key reason for the victory was anger among [[Mizrahi Jews]] at discrimination, which was to play an important role in Israeli politics for many years. Talented small town Mizrahi social activists, unable to advance in the Labour party, were readily embraced by Begin. Moroccan-born [[David Levy (Israeli politician)|David Levy]] and Iranian-born [[Moshe Katzav]] were part of a group who won Mizrahi support for Begin. Many Labour voters voted for the [[Democratic Movement for Change]] (15 seats) in protest at high-profile corruption cases. The party joined in coalition with Begin and disappeared at the next election. In addition to starting a process of healing the Mizrahi–[[Ashkenazi Jews|Ashkenazi]] divide, Begin's government included [[Agudat Israel|Ultra-Orthodox Jews]] and was instrumental in healing the Zionist–Ultra-Orthodox rift, however it did so at the cost of expanding the exemption from military service to all [[Haredi]] Jewish students of military age. This led to creation of a huge class of unemployed Haredi Jews (the exemption was conditional on attendance of a religious seminary, so they kept studying until they were too old for military service). By remaining students, they were a massive burden on the state, while also failing to participate in the military burden. Begin's liberalization of the economy led to [[hyper-inflation]] (around 150% inflation) but enabled Israel to begin receiving US financial aid. Begin actively supported [[Gush Emunim]]'s efforts to settle the [[West Bank]] and Jewish settlements in the occupied territories received government support, thus laying the grounds for intense conflict with the Palestinian population of the occupied territories. In November 1977, Egyptian President [[Anwar Sadat]] broke 30 years of hostility with Israel by visiting Jerusalem at the invitation of Israeli Prime Minister [[Menachem Begin]]. Sadat's two-day visit included a speech before the [[Knesset]] and was a turning point in the history of the conflict. The Egyptian leader created a new psychological climate in the [[Middle East]] in which peace between Israel and its Arab neighbours seemed possible. Sadat recognized Israel's right to exist and established the basis for direct negotiations between Egypt and Israel. Following Sadat's visit, 350 Yom Kippur War veterans organized the [[Peace Now]] movement to encourage Israeli governments to make peace with the Arabs. In March 1978, eleven armed Lebanese Palestinians reached Israel in boats and [[Coastal Road Massacre|hijacked a bus]] carrying families on a day outing, killing 38 people, including 13 children. The attackers opposed the Egyptian–Israeli peace process. Three days later, Israeli forces crossed into Lebanon beginning [[Operation Litani]]. After passage of [[United Nations Security Council Resolution 425]], calling for Israeli withdrawal and the creation of the [[United Nations Interim Force in Lebanon]] (UNIFIL) peace-keeping force, Israel withdrew its troops. [[File:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]], [[Jimmy Carter]] and [[Anwar Sadat]] celebrating the signing of the [[Camp David Accords]]]] In September 1978, US President [[Jimmy Carter]] invited President Sadat and Prime Minister Begin to meet with him at [[Camp David]], and on 11 September they agreed on a [[Camp David Accords|framework]] for peace between Israel and Egypt, and a comprehensive peace in the Middle East. It set out broad principles to guide negotiations between Israel and the Arab states. It also established guidelines for a West Bank–Gaza transitional regime of full autonomy for the Palestinians residing in these territories, and for a [[Egypt–Israel Peace Treaty|peace treaty between Egypt and Israel]]. The treaty was signed 26 March 1979 by Begin and Sadat, with President Carter signing as witness. Under the treaty, Israel returned the Sinai peninsula to Egypt in April 1982. The final piece of territory to be repatriated was [[Taba (Egypt)|Taba]], adjacent to [[Eilat]], returned in 1989. The [[Arab League]] reacted to the peace treaty by suspending Egypt from the organization and moving its headquarters from [[Cairo]] to [[Tunis]]. [[Sadat]] was assassinated in 1981 by [[Egyptian Islamic Jihad|Islamic fundamentalist]] members of the Egyptian army who opposed peace with Israel. Following the agreement Israel and Egypt became the two largest [[United States foreign aid|recipients]] of [[United States Agency for International Development|US military and financial aid]]<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/124970.pdf |title=Foreign Aid: An Introduction to U.S. Programs and Policy |last1=Tarnoff |first1=Curt |last2=Lawson |first2=Marian Leonardo |date=9 April 2009 |work=CRS Reports |publisher=Congressional Research Service |accessdate=5 December 2012}}</ref> (Iraq and Afghanistan have now [[Financial cost of the Iraq War|overtaken them]]). In December 1978 the Israeli [[Merkava]] battle tank entered use with the IDF. In 1979, over 40,000 [[Iranian Jews]] migrated to Israel, escaping the [[Islamic Revolution]] there. On 30 June 1981, the Israeli air force [[Operation Opera|destroyed the Osirak nuclear reactor]] that [[France]] was building for [[Iraq]]. Three weeks later, Begin won yet again, in the [[Israeli legislative election, 1981|1981 elections]] (48 seats Likud, 47 Labour). [[Ariel Sharon]] was made defence minister. The new government [[Golan Heights Law|annexed the Golan Heights]] and banned the [[El Al|national airline]] from flying on [[Shabbat]].<ref name="shabbat">{{cite web | url=http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm | title=El-Al, Israel's Airline | publisher=Gates of Jewish Heritage |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010222124207/http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm |archivedate = 2001-02-22}}</ref> By the 1980s a diverse set of [[Science and technology in Israel|high-tech]] industries had [[Silicon Wadi|developed]] in Israel. In the decades following the 1948 war, Israel's border with [[Lebanon]] was quiet compared to its borders with other neighbours. But the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the PLO a free hand to [[Palestinian insurgency in South Lebanon|attack]] Israel from South Lebanon. The area was governed by the PLO independently of the Lebanese Government and became known as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" ([[Fatah]] was the largest faction in the PLO). Palestinian irregulars constantly [[Katyusha rocket launcher|shelled]] the Israeli north, especially the town of [[Kiryat Shmona]], which was a Likud stronghold inhabited primarily by Jews who had fled the Arab world. Lack of control over Palestinian areas was an important factor in causing [[Lebanese civil war|civil war in Lebanon]]. In June 1982, the attempted assassination of [[Shlomo Argov]], the ambassador to Britain, was used as a pretext for an Israeli invasion aiming to drive the PLO out of the southern half of Lebanon. Sharon agreed with [[Chief of General Staff (Israel)|Chief of Staff]] [[Raphael Eitan]] to expand the invasion deep into Lebanon even though the cabinet had only authorized a 40 kilometre deep invasion.<ref>''Israel's Lebanon War'' by [[Ze'ev Schiff]] and [[Ehud Ya'ari]], Touchstone 1985</ref> The invasion became known as the [[1982 Lebanon War]] and the Israeli army occupied [[Beirut]], the only time an Arab capital has been occupied by Israel. Some of the [[Shi'a Islam in Lebanon|Shia]] and [[Maronites|Christian]] population of [[South Lebanon]] welcomed the Israelis, as PLO forces had maltreated them, but Lebanese resentment of Israeli occupation grew over time and the [[Amal Movement|Shia]] became gradually [[Musa al-Sadr|radicalized]] under Iranian guidance.<ref>{{cite web |url=http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |title=Do Good Fences Make Good Neighbors?: Israel and Lebanon after the Withdrawal |last=Eisenberg |first=Laura Zittrain |date=2 September 2000 |work=Middle East Review of International Affairs |publisher=Global Research in International Affairs (GLORIA) Center |accessdate=5 December 2012 |archivedate=23 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623231419/http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |url-status=dead }}</ref> Constant casualties among Israeli soldiers and Lebanese civilians led to growing opposition to the war in Israel. In August 1982, the PLO withdrew its forces from Lebanon (moving to [[Tunisia]]). Israel helped engineer the election of a new Lebanese president, [[Bashir Gemayel]], who agreed to recognize Israel and sign a peace treaty. Gemayal was assassinated before an agreement could be signed, and one day later [[Phalange|Phalangist]] Christian forces led by [[Elie Hobeika]] entered two Palestinian refugee camps and [[Sabra and Shatila massacre|massacred]] the occupants. The massacres led to the biggest [[anti-war protest|demonstration]] ever in Israel against the war, with as many as 400,000 people (almost 10% of the population) gathering in Tel Aviv. In 1983, an [[Kahan commission|Israeli public inquiry]] found that Israel's defence minister, Sharon, was indirectly but personally responsible for the massacres.<ref>{{cite news |title=Belgium opens way for Sharon trial |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2662635.stm |newspaper=BBC News |date=15 January 2003 |accessdate=3 December 2012}}</ref> It also recommended that he never again be allowed to hold the post (it did not forbid him from being Prime Minister). In 1983, the [[May 17 Agreement]] was signed between Israel and Lebanon, paving the way for an Israeli withdrawal from Lebanese territory through a few stages. Israel continued to operate against the PLO until its eventual departure in 1985, and kept a small force stationed in Southern Lebanon in support of the [[South Lebanon Army]] until May 2000. ===1983–1992: Shamir I; Peres I; Shamir II=== {{Further information|1983 Israel bank stock crisis|South Lebanon conflict (1985–2000)|First Intifada|Gulf War}} {{See also2|[[Twentieth government of Israel|Twentieth]]|[[Twenty-first government of Israel|Twenty-first]]|[[Twenty-second government of Israel|Twenty-second]]|[[Twenty-third government of Israel|Twenty-third]]|[[Twenty-fourth government of Israel|Twenty-fourth]] governments of Israel}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Patriot missiles being launched to intercept an Iraqi Scud missile.jpg|thumb|Patriot missiles launched to intercept an Iraqi Scud over Tel Aviv during the Gulf War]] In September 1983, Begin resigned and was succeeded by [[Yitzhak Shamir]] as prime minister. The [[Israeli legislative election, 1984|1984 election]] was inconclusive, and led to a power sharing agreement between [[Shimon Peres]] of the Alignment (44 seats) and Shamir of Likud (41 seats). Peres was prime minister from 1984 to 1986 and Shamir from 1986 to 1988. In 1984, continual discrimination against Sephardi Ultra-Orthodox Jews by the Ashkenazi Ultra-Orthodox establishment led political activist [[Aryeh Deri]] to leave the [[Agudat Israel]] party and join former chief [[Rabbi Ovadia Yosef]] in forming [[Shas]], a new party aimed at the non-Ashkenazi Ultra-Orthodox vote. The party won 4 seats in the first election it contested and over the next twenty years was the third largest party in the Knesset. Shas established a nationwide network of free Sephardi Orthodox schools. In 1984, during a severe [[1983–85 famine in Ethiopia|famine]] in [[Ethiopia]], 8,000 [[Beta Israel|Ethiopian Jews]] were [[Operation Moses|secretly transported]] to Israel. In 1986 [[Natan Sharansky]], a famous Russian human rights activist and Zionist [[refusenik]] (denied an exit visa), was released from the [[Gulag]] in return for two Soviet spies. In June 1985, Israel withdrew most of its troops from Lebanon, leaving a residual Israeli force and an Israeli-supported [[South Lebanon Army|militia]] in [[southern Lebanon]] as a "[[Israeli occupation of southern Lebanon|security zone]]" and buffer against attacks on its northern territory. Since then, IDF [[South Lebanon conflict (1982–2000)|fought]] for many years against the [[Shia Islam|Shia]] organization [[Hezbollah]], which became a growing threat to Israel. By July 1985, Israel's [[1983 Israel bank stock crisis|inflation]], buttressed by complex [[index linking]] of salaries, had reached 480% per annum and was the highest in the world. Peres introduced [[1985 Israel Economic Stabilization Plan|emergency control of prices]] and cut government expenditure successfully bringing inflation under control. The currency (known as the [[old Israeli shekel]]) was replaced and renamed the [[Israeli new shekel]] at a rate of 1,000 old shkalim = 1 new shekel. In October 1985, Israel responded to a Palestinian terrorist attack in Cyprus by [[Operation Wooden Leg|bombing]] the PLO headquarters in Tunis. Growing Israeli settlement and continuing occupation of the West Bank and Gaza Strip, led to the [[First Intifada|first Palestinian Intifada]] (uprising) in 1987, which lasted until the [[Madrid Conference of 1991]], despite Israeli attempts to suppress it. [[Human rights]] abuses by Israeli troops led a group of Israelis to form [[B'Tselem]], an organization devoted to improving awareness and compliance with human rights requirements in Israel. In August 1987, the Israeli government cancelled the [[IAI Lavi]] project, an attempt to develop an independent Israeli fighter aircraft. The Israelis found themselves unable to sustain the huge development costs, and faced US opposition to a project that threatened US influence in Israel and US global military ascendancy. In September 1988, Israel launched an [[Ofeq]] reconnaissance satellite into orbit, using a [[Shavit]] rocket, thus becoming one of only eight countries possessing a capacity to [[Timeline of first orbital launches by country|independently launch satellites]] into space (two more have since developed this ability). The Alignment and Likud remained neck and neck in the [[Israeli legislative election, 1988|1988 elections]] (39:40 seats). Shamir successfully formed a national unity coalition with [[Alignment (political party)|the Labour Alignment]]. In March 1990, Alignment leader [[Shimon Peres]] engineered a defeat of the government in a non-confidence vote and then tried to form a new government. [[The dirty trick (Israel)|He failed]] and Shamir became prime minister at the head of a right-wing coalition. In 1990, the [[Soviet Union]] finally permitted free [[Aliyah from the Commonwealth of Independent States in the 1990s|emigration of Soviet Jews to Israel]]. Prior to this, Jews trying to leave the USSR faced [[Refusenik (Soviet Union)|persecution]]; those who succeeded arrived as refugees. Over the next few years some one million Soviet citizens migrated to Israel. Although there was concern that some of the new immigrants had only a very tenuous connection to Judaism, and many were accompanied by non-Jewish relatives, this massive wave of migration slowly transformed Israel, bringing large numbers of highly educated Soviet Jews and creating a powerful Russian culture in Israel. In August 1990, Iraq invaded [[Kuwait]], triggering the [[Gulf War]] between Iraq and a large allied force, led by the [[United States]]. Iraq attacked Israel with 39 [[Scud missile]]s. Israel did not retaliate at request of the US, fearing that if Israel responded against Iraq, other Arab nations might desert the allied coalition. Israel provided gas masks for both the Palestinian population and Israeli citizens, while Netherlands and the United States deployed [[MIM-104 Patriot|Patriot defence batteries]] in Israel as protection against the Scuds. In May 1991, during a 36-hour period, 15,000 [[Beta Israel]] (Ethiopian Jews) were [[Operation Solomon|secretly airlifted]] to Israel. The coalition's victory in the Gulf War opened new possibilities for regional peace, and in October 1991 the US President, [[George H.W. Bush]], and Soviet Union Premier, [[Mikhail Gorbachev]], jointly convened a [[Madrid Conference of 1991|historic meeting in Madrid]] of Israeli, Lebanese, Jordanian, Syrian, and Palestinian leaders. Shamir opposed the idea but agreed in return for loan guarantees to help with absorption of immigrants from the former Soviet Union. His participation in the conference led to the collapse of his (right-wing) coalition. ===1992–1996: Rabin II; Peres II=== {{Further information|Oslo Accords|Assassination of Yitzhak Rabin}} {{See also2|[[Twenty-fifth government of Israel|Twenty-fifth]]|[[Twenty-sixth government of Israel|Twenty-sixth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 1992|1992 elections]], the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]], led by [[Yitzhak Rabin]], won a significant victory (44 seats) promising to pursue peace while promoting Rabin as a "tough general" and pledging not to deal with the PLO in any way. The pro-peace Zionist party [[Meretz]] won 12 seats, and the Arab and communist parties a further 5, meaning that parties supporting a peace treaty had a full (albeit small) majority in the Knesset. Later that year, the Israeli electoral system was changed to allow for direct election of the prime minister. It was hoped this would reduce the power of small parties (mainly the religious parties) to extract concessions in return for coalition agreements. The new system had the opposite effect; voters could split their vote for prime minister from their (interest based) party vote, and as a result larger parties won fewer votes and smaller parties becoming more attractive to voters. It thus increased the power of the smaller parties. By the 2006 election the system was abandoned. [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (8).jpg|thumb|[[Yitzhak Rabin]], [[Bill Clinton]], and [[Yasser Arafat]] during the [[Oslo Accords]] signing ceremony at the [[White House]] on 13 September 1993|alt=A man in a dark suit on the left shakes the hand of a man in traditional Arab headdress on the right. Another man stands with open arms in the centre behind them.]] On 25 July 1993, Israel carried out a week-long [[Operation Accountability|military operation]] in Lebanon to attack [[Hezbollah]] positions. On 13 September 1993, Israel and the [[Palestine Liberation Organization]] (PLO) signed the [[Oslo Accords]] (a Declaration of Principles)<ref>[http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302173924/http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html |date=2 March 2017 }} Jewish Virtual Library</ref> on the South Lawn of the [[White House]]. The principles established objectives relating to a transfer of authority from Israel to an interim [[Palestinian Authority]], as a prelude to a final treaty establishing a Palestinian state, in exchange for mutual recognition. The DOP established May 1999 as the date by which a permanent status agreement for the West Bank and Gaza Strip would take effect. In February 1994, [[Baruch Goldstein]], a follower of the [[Kach and Kahane Chai|Kach]] party, killed 29 Palestinians and wounded 125 at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]], which became known as the [[Cave of the Patriarchs massacre]]. Kach had been barred from participation in the 1992 elections (on the grounds that the movement was racist). It was subsequently made illegal. Israel and the PLO signed the [[Gaza–Jericho Agreement]] in May 1994, and the [[Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities]] in August, which began the process of transferring authority from Israel to the Palestinians. On 25 July 1994, Jordan and Israel signed the [[Israel–Jordan peace treaty|Washington Declaration]], which formally ended the [[war|state of war]] that had existed between them since 1948 and on 26 October the [[Israel–Jordan Treaty of Peace]], witnessed by US President [[Bill Clinton]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Main%20Points%20of%20Israel-Jordan%20Peace%20Treaty Main Points of Israel-Jordan Peace Treaty 26 October 1994] Israeli Ministry of Foreign Affairs</ref><ref>[http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html Treaty of Peace between The Hashemite Kingdom of Jordan and The State of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211123245/http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html |date=11 កុម្ភៈ 2018 }} King Hussein website</ref> Prime Minister [[Yitzhak Rabin]] and PLO Chairman [[Yasser Arafat]] signed the [[Interim Agreement on the West Bank and the Gaza Strip|Israeli–Palestinian Interim Agreement]] on the West Bank and the Gaza Strip on 28 September 1995 in Washington. The agreement was witnessed by President Bill Clinton on behalf of the United States and by Russia, Egypt, Norway and the European Union, and incorporates and supersedes the previous agreements, marking the conclusion of the first stage of negotiations between Israel and the PLO. The agreement allowed the PLO leadership to relocate to the occupied territories and granted autonomy to the Palestinians with talks to follow regarding final status. In return the Palestinians promised to abstain from use of terror and changed the [[Palestinian National Covenant]], which had called for the expulsion of all Jews who migrated after 1917 and the elimination of Israel.<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/plocha.htm|title=PLO Covenant (Charter) 1968|website=www.mideastweb.org}}</ref> The agreement was opposed by [[Hamas]] and other Palestinian factions, which launched [[List of Palestinian suicide attacks#1990s|suicide bomber attacks]] at Israel. Rabin had a [[Israeli Gaza Strip barrier|barrier]] constructed around Gaza to prevent attacks. The growing separation between Israel and the "[[Palestinian Territories]]" led to a labour shortage in Israel, mainly in the construction industry. Israeli firms began importing [[Demographics of Israel#Foreign workers|labourers]] from the [[Philippines]], [[Thailand]], [[China]] and [[Romania]]; some of these labourers stayed on without visas. In addition, a growing number of Africans began illegally migrating to Israel. On 4 November 1995, a far-right-wing [[Yigal Amir|religious Zionist]] opponent of the [[Oslo Accords]], [[Assassination of Yitzhak Rabin|assassinated Prime Minister Yitzhak Rabin]]. In February 1996 Rabin's successor, [[Shimon Peres]], called early elections. In April 1996, Israel launched an [[Operation Grapes of Wrath|operation]] in southern Lebanon as a result of Hezbollah's [[Katyusha rocket launcher|Katyusha]] [[List of Lebanese rocket attacks on Israel|rocket attacks]] on Israeli population centres along the border. ===1996–2001: Netanyahu I; Barak=== {{Further information|2000 Camp David Summit}} {{See also2|[[Twenty-seventh government of Israel|Twenty-seventh]]|[[Twenty-eighth government of Israel|Twenty-eighth]] governments of Israel}} The May 1996 [[Israeli legislative election, 1996|elections]] were the first featuring [[Israeli prime ministerial election, 1996|direct election of the prime minister]] and resulted in a narrow election victory for [[Likud]] leader [[Binyamin Netanyahu]]. A spate of suicide bombings reinforced the Likud position for security. [[Hamas]] claimed responsibility for most of the bombings. Despite his stated differences with the [[Oslo Accords]], Prime Minister Netanyahu continued their implementation, but his prime ministership saw a marked slow-down in the Peace Process. Netanyahu also pledged to gradually reduce US aid to Israel.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/boldaid.html |title=Israel's Bold Initiative to Reduce U.S. Aid |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In September 1996, a [[Western Wall Tunnel#Northern exit|Palestinian riot]] broke out against the creation of an exit in the Western Wall tunnel. Over the subsequent few weeks, around 80 people were killed as a result.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/548443.stm |title=Mayor halts Temple Mount dig |publisher=BBC News |accessdate=5 May 2009 | date=3 December 1999}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15349.html |title=Palestinian Authority |publisher=Jewish Virtual Library}}</ref> In January 1997 Netanyahu signed the [[Hebron Protocol]] with the Palestinian Authority, resulting in the redeployment of Israeli forces in [[Hebron]] and the turnover of civilian authority in much of the area to the Palestinian Authority. In the [[Israeli legislative election, 1999|election]] of July 1999, [[Ehud Barak]] of the Labour Party became Prime Minister. His party was the largest in the Knesset with 26 seats. In September 1999 the [[Supreme Court of Israel]] ruled that the use of torture in interrogation of Palestinian prisoners was illegal.<ref>{{cite web |url=http://stoptorture.org.il/en/skira90-99 |title=1990-1999 &#124; הוועד הציבורי נגד עינויים בישראל |publisher=Stoptorture.org.il |date= |accessdate=2012-08-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807200124/http://www.stoptorture.org.il/en/skira90-99 |archivedate=7 August 2012 |df=dmy-all }}</ref> On 21 March 2000, [[Pope John Paul II]] arrived in Israel for a historic visit. On 25 May 2000, Israel unilaterally [[South Lebanon conflict (1982–2000)#2000: Israeli withdrawal|withdrew]] its remaining forces from the "security zone" in southern Lebanon. Several thousand members of the [[South Lebanon Army]] (and their families) left with the Israelis. The UN Secretary-General concluded<ref>[https://www.un.org/News/Press/docs/2000/20000618.sc6878.doc.html Security Council endorses Secretary-General's conclusion on Israeli withdrawal from Lebanon as of 16 June] United Nations, 18 June 2000</ref> that, as of 16 June 2000, Israel had withdrawn its forces from Lebanon in accordance with [[UN Security Council Resolution 425]]. Lebanon claims that Israel continues to occupy Lebanese territory called "[[Sheba'a Farms]]" (however this area was governed by Syria until 1967 when Israel took control).<ref>Kaufman, Asher (Autumn 2002). "Who owns the Shebaa Farms? Chronicle of a territorial dispute". Middle East Journal (Middle East Institute) 56 (4): 576–596.</ref> The Sheba'a Farms provided [[Hezbollah]] with a ruse to maintain warfare with Israel.<ref>{{cite news |title=Syria politics: Fêted |url=http://viewswire.eiu.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&article_id=1413555726 |newspaper=Economist Intelligence Unit |date=15 July 2008 |accessdate=4 November 2012}}</ref> The Lebanese government, in contravention of the UN Security Council resolution, did not assert sovereignty in the area, which came under Hezbollah control. In the Fall of 2000, [[2000 Camp David Summit|talks were held at Camp David]] to reach a final agreement on the Israel/Palestine conflict. Ehud Barak offered to meet most of the Palestinian teams requests for territory and [[concession (politics)|political concessions]], including Arab parts of east Jerusalem; however, Arafat abandoned the talks without making a counterproposal.<ref>[http://www.iris.org.il/camp_david2.htm Israeli Proposal to Palestinians and Syria] Information Regarding Israel's Security (IRIS)</ref> Following its withdrawal from South Lebanon, Israel became a member of the [[Western European and Others Group]] at the United Nations. Prior to this Israel was the only nation at the UN which was not a member of any group (The Arab states would not allow it to join the Asia group), which meant it could not be a member of the Security Council or appoint anyone to the International Court and other key UN roles. Since December 2013 it has been a permanent member of the group.<ref>https://www.un.org/depts/DGACM/RegionalGroups.shtml see the note at the bottom.</ref> In July 2000, [[Aryeh Deri]] was sentenced to 3 years in prison for bribe taking. Deri is regarded as the mastermind behind the rise of Shas and was a government minister at the age of 24. Political manipulation meant the investigation lasted for years. Deri subsequently sued a Police Officer who alleged that he was linked to the traffic-accident death of a witness, who was run over in New York by a driver who had once been in the employ of an associate of Deri.<ref>{{cite news |author= Dalia Shehori |date=5 March 2003 |title='If I could sue the judges for libel, I would': Aryeh Deri sues a police commander to clear his name |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/if-i-could-sue-the-judges-for-libel-i-would-1.17233 |newspaper=Haaretz |accessdate=2 April 2015}}, see also {{cite web |date=16 January 2011 |title=<bdi dir="rtl">מה חלקו של אריה דרעי ברצח חמותו אסתר ורדבר?</bdi> |language=he |trans-title=What was the share of Aryeh Deri in the murder of his mother-in-law Esther Bradbury |url=http://bektzara.blogspot.co.il/2012/10/blog-post_8671.html |publisher=חדשות בקצרה בתמונות ומסמכים (News briefs, photos and documents) |accessdate=2 April 2015}}</ref> On 28 September 2000, Israeli opposition leader [[Ariel Sharon]] visited the Al-Aqsa compound, or [[Temple Mount]], the following day the Palestinians launched the [[al-Aqsa Intifada]]. David Samuels and Khaled Abu Toameh have stated that the uprising was planned much earlier.<ref name=toameh>{{cite web |accessdate=29 March 2006 |url=http://www.mafhoum.com/press3/111P55.htm |title=How the war began |author=Khaled Abu Toameh}}</ref><ref name=atlantic>{{cite news |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2005/09/in-a-ruined-country/304167/ |title=In a Ruined Country |last=Samuels |first=David |date=September 2005 |work=[[The Atlantic]] |accessdate=5 December 2012}}</ref> In October 2000, Palestinians destroyed [[Joseph's Tomb]], a Jewish shrine in [[Nablus]]. The [[Arrow (Israeli missile)|Arrow missile]], a missile designed to destroy [[ballistic missile]]s, including [[Scud missile]]s, was first deployed by Israel. In 2001, with the Peace Process increasingly in disarray, Ehud Barak called a [[Israeli prime ministerial election, 2001|special election for Prime Minister]]. Barak hoped a victory would give him renewed authority in negotiations with the Palestinians. Instead opposition leader [[Ariel Sharon]] was elected PM. After this election, the system of directly electing the Premier was abandoned. ===2001–2006: Sharon=== {{Further information|Second Intifada|Israeli West Bank barrier|Israel's unilateral disengagement plan}} {{See also2|[[Twenty-ninth government of Israel|Twenty-ninth]]|[[Thirtieth government of Israel|Thirtieth]] governments of Israel}} [[File:Westbank barrier.png|thumb|upright|The [[Israeli West Bank barrier]] route built (red), under construction (pink) and proposed (white), {{as of|2011|6|lc=on}}]] The failure of the peace process, increased Palestinian terror and occasional [[2000–2006 Shebaa Farms conflict|attacks]] by [[Hezbollah]] from Lebanon, led much of the Israeli public and political leadership to lose confidence in the Palestinian Authority as a peace partner. Most felt that many Palestinians viewed the peace treaty with Israel as a temporary measure only.<ref>{{cite book |last=Karsh |first=Efraim |title=Islamic Imperialism: A History |url=https://books.google.com/?id=LmZP3mixescC&pg=PA181&dq=many+Palestinians+viewed+the+peace+treaty+with+Israel+as+a+temporary+measure+only#v=onepage&q=many%20Palestinians%20viewed%20the%20peace%20treaty%20with%20Israel%20as%20a%20temporary%20measure%20only&f=false |publisher=Yale University Press |year=2006 |page=181 |isbn=0300106033}}</ref> Many Israelis were thus anxious to disengage from the Palestinians. In response to a wave of [[List of Palestinian suicide attacks#2000s|suicide bomb attacks]], culminating in the "[[Passover massacre]]" (see [[List of Israeli civilian casualties in the Second Intifada]]), Israel launched [[Operation Defensive Shield]] in March 2002, and Sharon began the construction of a [[Israeli West Bank barrier|barrier]] around the West Bank. Around the same time, the Israeli town of [[Sderot]] and other Israeli communities near Gaza became subject to constant [[Palestinian rocket attacks on Israel|shelling]] and mortar bomb attacks from Gaza. Thousands of Jews from Latin America began [[Aliyah from Latin America in the 2000s|arriving]] in Israel due to economic crises in their countries of origin. In January 2003 separate [[Israeli legislative election, 2003|elections]] were held for the Knesset. Likud won the most seats (27). An anti-religion party, [[Shinui]], led by media pundit [[Tommy Lapid]], won 15 seats on a secularist platform, making it the third largest party (ahead of orthodox [[Shas]]). Internal fighting led to Shinui's demise at the next election. In 2004, the [[African Hebrew Israelites of Jerusalem|Black Hebrews]] were granted permanent residency in Israel. The group had begun migrating to Israel 25 years earlier from the United States, but had not been recognized as Jews by the state and hence not granted citizenship under Israel's [[Law of Return]]. They had settled in Israel without official status. From 2004 onwards, they received citizen's rights. The Sharon government embarked on an extensive program of construction of [[Desalination#Israel|desalinization plants]] that freed Israel of the fear of drought. Some of the Israeli desalinization plants are the largest of their kind in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.water-technology.net/projects/israel/|title=Ashkelon Seawater Reverse Osmosis (SWRO) Plant, Israel|website=Water Technology|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724181500/http://www.water-technology.net/projects/israel/|url-status=dead}}</ref> In May 2004, Israel launched [[Operation Rainbow (2004)|Operation Rainbow]] in southern Gaza to create a safer environment for the IDF soldiers along the [[Philadelphi Route]]. On September 30, 2004, Israel carried out [[Operation Days of Penitence]] in northern Gaza to destroy the launching sites of Palestinian rockets which were used to attack Israeli towns. In 2005, all Jewish settlers were evacuated from [[Gaza Strip|Gaza]] (some forcibly) and their homes demolished. [[Israel's unilateral disengagement plan|Disengagement from the Gaza Strip]] was completed on 12 September 2005. Military disengagement from the northern West Bank was completed ten days later. In 2005 Sharon left the Likud and formed a new party called [[Kadima]], which accepted that the peace process would lead to creation of a Palestinian state. He was joined by many leading figures from both Likud and Labour. Hamas won the [[Palestinian legislative election, 2006]], the first and only genuinely free Palestinian elections. Hamas' leaders rejected all agreements signed with Israel, refused to recognize Israel's right to exist, refused to abandon terror, and occasionally [[Hamas–UNRWA Holocaust dispute|claimed the Holocaust was a Jewish conspiracy]]. The withdrawal and Hamas victory left the status of Gaza unclear, Israel claimed it was no longer an occupying power but continued to control air and sea access to Gaza although it did not exercise [[sovereignty]] on the ground. Egypt insisted that it was still occupied and refused to open border crossings with Gaza, although it was free to do so.<ref>{{cite web |url=http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |title=Is Gaza Occupied? Redefining the Legal Status of Gaza |last=Samson |first=Elizabeth |date=January 2010 |work=Mideast Security and Policy Studies |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |accessdate=12 January 2013 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207013059/http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |url-status=dead }}</ref> On April 2006 [[Ariel Sharon]] was incapacitated by a severe [[haemorrhagic stroke]] and [[Ehud Olmert]] became [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]].<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/3/Ehud+Olmert.htm |title=Ehud Olmert |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2006–2009: Olmert=== {{Further information|Start-up Nation|2006 Hamas cross-border raid|2006 Lebanon War|Gaza War (2008-09)}} {{See also|Thirty-first government of Israel}} [[Ehud Olmert]] was elected Prime Minister after his party, [[Kadima]], won the most seats (29) in the [[Israeli legislative election, 2006]]. In 2005 [[Mahmoud Ahmadinejad]] was officially elected president of Iran; since then, Iranian policy towards Israel has grown more [[Israel–Iran proxy conflict|confrontational]]. Israeli analysts believe Ahmadinejad has worked to undermine the peace process with arms supplies and aid to Hezbullah in South Lebanon and Hamas in Gaza,<ref>{{cite news |url=http://www.ipsnews.net/2009/03/politics-iranrsquos-anti-israel-rhetoric-aimed-at-arab-opinion/ |title=Iran’s Anti-Israel Rhetoric Aimed at Arab Opinion |last=Porter |first=Gareth |date=9 March 2009 |publisher=Inter Press Service |accessdate=4 December 2012}}</ref> and is [[Iran and weapons of mass destruction|developing nuclear weapons]], possibly for use against Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Threats_to_Israel/Iran.html |title=Potential Threats To Israel: Iran |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date=2008-05-06 |accessdate=2012-08-13}}</ref> Iranian support for Hezbollah and its nuclear arms program are in contravention of UN Security Council resolutions [[United Nations Security Council Resolution 1559|1559]] and [[United Nations Security Council Resolution 1747|1747]]. Iran also [[International Conference to Review the Global Vision of the Holocaust|encourages Holocaust denial]]. Following the Israeli withdrawal from Lebanon, Hezbollah had mounted periodic attacks on Israel, which did not lead to Israeli retaliation. Similarly, the withdrawal from Gaza led to incessant shelling of towns around the Gaza area with only minimal Israeli response. The failure to react led to criticism from the Israeli right and undermined the government. On 14 March 2006, Israel carried out an [[Operation Bringing Home the Goods|operation]] in the Palestinian Authority prison of [[Jericho]] in order to capture [[Ahmad Sa'adat]] and several Palestinian Arab prisoners located there who assassinated Israeli politician [[Rehavam Ze'evi]] in 2001. The operation was conducted as a result of the expressed intentions of the newly elected Hamas government to release these prisoners. On 25 June 2006, a Hamas force crossed the border from Gaza and [[2006 Hamas cross-border raid|attacked]] a tank, capturing Israeli soldier [[Gilad Shalit]], sparking [[2006 Israel–Gaza conflict|clashes]] in Gaza.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/5142376.stm |title=In pictures: Gaza crisis |date=3 July 2006 |publisher=BBC News |accessdate=5 December 2012}}</ref> [[File:Idf back from lebanon.jpg|thumb|left|[[Nahal Brigade]] soldiers returning after the [[2006 Lebanon War]]]] On 12 July, Hezbollah [[Zar'it-Shtula incident|attacked Israel]] from Lebanon, shelled Israeli towns and attacked a border patrol, taking two dead or badly wounded Israeli soldiers. These incidents led Israel to initiate the [[2006 Lebanon War|Second Lebanon War]], which lasted through August 2006. Israeli forces entered some villages in Southern Lebanon, while the air force attacked targets all across the country. Israel only made limited ground gains until the launch of [[Operation Changing Direction 11]], which lasted for 3 days with disputed results. Shortly before a UN ceasefire came into effect, Israeli troops [[Battle of Wadi Saluki|captured Wadi Saluki]]. The war concluded with Hezbollah evacuating its forces from Southern Lebanon, while the IDF remained until its positions could be handed over to the [[Lebanese Armed Forces]] and [[UNIFIL]]. In 2007 education was made compulsory until the age of 18 for all citizens (it had been 16). Refugees from the [[War in Darfur|genocide in Darfur]], mostly Muslim, arrived in Israel illegally, with some given Asylum.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |title=Israel's Illegal Immigrants — and Their Children |last=Kalman |first=Matthew |date=21 October 2009 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=24 តុលា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024031119/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/SudaneseRefugees.html |title=Sudanese Refugees in Israel |last=Scheinerman |first=Naomi |work=Jewish Virtual Library |publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise |accessdate=4 December 2012}}</ref> [[Illegal immigration from Africa to Israel|Illegal immigrants]] arrived mainly from Africa in addition to foreign workers overstaying their visas. The numbers of such migrants are not known, and estimates vary between 30,000 and over 100,000. An American billionaire casino owner, [[Sheldon Adelson]], set up a free newspaper [[Israel Hayom]] with the express intention of reducing the influence of the dominant (centre-left) newspaper [[Yediot Ahronot]] and causing a right-ward shift in Israeli politics by supporting Netanyahu.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|title=Israel|website=freedomhouse.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=2 កុម្ភៈ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202194227/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|url-status=dead}}</ref> In June 2007, Hamas took control of the Gaza Strip in the course of the [[Battle of Gaza (2007)|Battle of Gaza]],<ref name=Guardian>{{cite news|title=Hamas takes control of Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4|accessdate=3 June 2010|newspaper=Guardian|date=15 June 2007 | location=London | first1=Ian | last1=Black | first2=Mark | last2=Tran}}</ref> seizing government institutions and replacing Fatah and other government officials with its own.<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book | title= Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank | pages= 14–15 | author2= Human Rights Watch | first1= Fred | last1= Abrahams | publisher=[[Human Rights Watch]] | year= 2008 | authorlink2= Human Rights Watch }}</ref> Following the takeover, Egypt and Israel imposed a partial [[Blockade of the Gaza Strip|blockade]], on the grounds that Fatah had fled and was no longer providing security on the Palestinian side, and to prevent arms smuggling by terrorist groups. On 6 September 2007, the Israeli Air Force [[Operation Orchard|destroyed]] a nuclear reactor in Syria. On 28 February 2008, Israel launched a [[Operation Hot Winter|military campaign]] in Gaza in response to the constant firing of [[Qassam rocket]]s by Hamas militants. On July 16, 2008, Hezbollah [[2008 Israel-Hezbollah prisoner swap|swapped]] the bodies of Israeli soldiers [[Ehud Goldwasser]] and [[Eldad Regev]], kidnapped in 2006, in exchange for the Lebanese terrorist [[Samir Kuntar]], four [[Lebanese prisoners in Israel|Hezbollah prisoners]], and the bodies of 199 Palestinian Arab and Lebanese fighters.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Israeli-experts-say-many-Lebanese-are-not-celebrating|first=Nathan|last=Cohen|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=17 July 2008|title=Israeli experts say many Lebanese are not celebrating}}</ref> Olmert came under investigation for corruption and this led him to announce on 30 July 2008, that he would be stepping down as Prime Minister following election of a new leader of the [[Kadima]] party in September 2008. [[Tzipi Livni]] won the election, but was unable to form a coalition and Olmert remained in office until the general election. Israel carried out [[Operation Cast Lead]] in the Gaza Strip from 27 December 2008 to 18 January 2009 in response to rocket attacks from Hamas militants,<ref name=gw>{{cite news|title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |publisher=BBC News |date=20 January 2009 |accessdate=3 December 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ga097JZR?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |archivedate=6 May 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> leading to a decrease of [[List of Palestinian rocket attacks on Israel, 2009|Palestinian rocket attacks]].<ref name="Shabak">{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/2010Review.pdf |title=Data and Trends in Terrorism |date=25 December 2010 |work=Annual Summary |publisher=Israel Security Agency |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2009–present: Netanyahu II=== {{Further information|2011 Israeli social justice protests|Tamar gas field|Operation Pillar of Defense|2014 Israel–Gaza conflict}} {{See also2|[[Thirty-second government of Israel|Thirty-second]]|[[Thirty-third government of Israel|Thirty-third]]|[[Thirty-fourth government of Israel|Thirty-fourth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 2009|2009 legislative election]] Likud won 27 seats and Kadima 28; however, the right-wing camp won a majority of seats, and President Shimon Peres called on Netanyahu to form the government. Russian immigrant-dominated [[Yisrael Beiteinu]] came third with 15 seats, and Labour was reduced to fourth place with 13 seats. In 2009, Israeli billionaire [[Yitzhak Tshuva]] announced the discovery of [[Tamar gas field|huge natural gas reserves]] off the coast of Israel.<ref>{{cite news |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |first1=David |last1=Wainer |first2=Calev |last2=Ben-David |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |newspaper=Bloomberg |date=22 April 2010 |accessdate=3 December 2012}}</ref> On 31 May 2010, an [[Gaza flotilla raid|international incident]] broke out in the Mediterranean Sea when foreign activists trying to break the [[Blockade of the Gaza Strip#Naval blockade|maritime blockade]] over Gaza, clashed with Israeli troops. During the struggle, nine Turkish activists were killed. In late September 2010 took place [[Direct negotiations between Israel and the Palestinians (2010-2011)|direct negotiations between Israel and the Palestinians]] without success. As a defensive countermeasure to the rocket threat against Israel's civilian population, at the end of March 2011 Israel began to operate the advanced mobile air defence system "[[Iron Dome]]"<ref name=atSpecs>{{cite web |url=http://www.army-technology.com/projects/irondomeairdefencemi/ |title=Iron Dome Air Defense Missile System, Israel |publisher=army-technology.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> in the southern region of Israel and along the border with the Gaza Strip. [[File:Israel Housing Protests Tel Aviv August 6 2011b.jpg|thumb|[[2011 Israeli social justice protests|Protest]] in [[Tel Aviv]] on 6 August 2011]] On 14 July 2011, the [[2011 Israeli housing protests|largest social protest in the history of Israel]] began in which hundreds of thousands of protesters from a variety of [[socio-economic]] and religious backgrounds in Israel protested against the continuing rise in the [[cost of living]] (particularly housing) and the deterioration of public services in the country (such as health and education). The peak of the demonstrations took place on 3 September 2011, in which about 400,000 people demonstrated across the country. In October 2011, [[Gilad Shalit prisoner exchange|a deal was reached]] between Israel and [[Hamas]], by which the kidnapped Israeli soldier [[Gilad Shalit]] was released in exchange for 1,027 [[Palestinian prisoners in Israel|Palestinians]] and [[Arab citizens of Israel|Arab-Israeli]] prisoners.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm Hamas to gain politically from prisoner swap deal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105105418/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm |date=5 January 2014 }}. News.xinhuanet.com. Retrieved on 2011-10-20.</ref><ref name=autogenerated8>{{cite news|last=Mishra|first=Harinder|title=Israel to release 1,027 prisoners for its lone soldier|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|accessdate=16 October 2011|newspaper=[[IBN Live]]|date=12 October 2011|location=Jerusalem|archive-date=11 មករា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111155346/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|url-status=dead}}</ref> In March 2012, Secretary-general of the [[Popular Resistance Committees]], [[Zuhir al-Qaisi]], a senior PRC member and two additional Palestinian militants were assassinated during a [[Israeli targeted killings|targeted killing]] carried out by Israeli forces in Gaza.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza/israel-kills-palestinian-militants-in-gaza-strike-idUSBRE8280W820120309|title=Israel kills 10 Palestinian militants in Gaza strikes|date=9 March 2012|publisher=|via=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17319054|title=Israeli strikes 'kill 12' in Gaza|date=10 March 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref> The Palestinian armed factions in the Gaza Strip, led by the [[Palestinian Islamic Jihad|Islamic Jihad]] and the [[Popular Resistance Committees]], fired a massive amount of rockets towards southern Israel in retaliation, sparking five days of [[March 2012 Gaza-Israel clashes|clashes]] along the Gaza border. In May 2012, Prime Minister Benjamin Netanyahu reached an agreement with the Head of Opposition [[Shaul Mofaz]] for [[Kadima]] to join the government, thus cancelling the early election supposed to be held in September.<ref name=autogenerated2>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4226125,00.html |title=No elections: Kadima to join government |publisher=[[Ynetnews]] |date=1995-06-20 |accessdate=2012-08-06}}</ref> However, in July, the Kadima party left Netanyahu's government due to a dispute concerning [[Plesner Committee|military conscription for ultra-Orthodox Jews in Israel]].<ref>{{cite news |date=17 July 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18870666 |publisher=BBC News |title=Kadima quits Israel government over conscription law |accessdate=2 April 2015}}</ref> In June 2012, Israel [[Israeli transfer of Palestinian militant bodies (2012)|transferred the bodies of 91 Palestinian suicide bombers and other militants]] as part of what Mark Regev, spokesman for Netanyahu, described as a "humanitarian gesture" to [[Palestinian Authority|PA]] chairman [[Mahmoud Abbas]] to help revive the peace talks, and reinstate direct negotiations between Israel and the Palestinians.<ref>{{cite news |url=http://www.france24.com/en/20120531-palestinian-territories-bodies-israel-return-conflict |title=Israel returns bodies of 91 Palestinians |publisher=France 24 |accessdate=1 June 2012}}</ref> On 21 October 2012, United States and Israel began their biggest joint air and missile defence exercise, known as [[2012 US-Israel military exercise|Austere Challenge 12]], involving around 3,500 US troops in the region along with 1,000 IDF personnel, expected to last three weeks.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/2012102195738284839.html US and Israel launch joint military drill], ''Al Jazeera''. 21 October 2012</ref> Germany and Britain also participated.<ref>[http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran U.S.-Israeli Military Exercise Sending Message to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817063133/http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran |date=17 August 2014 }}</ref> In response to over a hundred rocket attacks on southern Israeli cities, Israel began an [[Operation Pillar of Defense|operation]] in Gaza on 14 November 2012, with the targeted killing of [[Ahmed Jabari]], chief of Hamas military wing, and airstrikes against twenty underground sites housing long-range missile launchers capable of striking Tel Aviv. In January 2013, construction of the [[Israel–Egypt barrier|barrier]] on the Israeli-Egyptian border was completed in its main section.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/middleeast/la-fg-israel-africa-immigration-20130103,0,3410875.story |title=Israel completes most of Egypt border fence |newspaper=Los Angeles Times |date=2 January 2013}}</ref> Benjamin Netanyahu was elected Prime Minister again after the [[Likud Yisrael Beiteinu]] alliance won the most seats (31) in the [[Israeli legislative election, 2013|2013 legislative election]] and formed a coalition government with secular centrist [[Yesh Atid]] party (19), rightist [[The Jewish Home]] (12) and Livni's [[Hatnuah]] (6), excluding Haredi parties. Labour came in third with 15 seats.<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21745344 | work=BBC News | title=Israel PM Netanyahu 'reaches coalition deal' | date=14 March 2013}}</ref> In July 2013, as a "good will gesture" to restart [[2013 Israeli-Palestinian peace talks|peace talks]] with the Palestinian Authority, Israel agreed to release 104 Palestinian prisoners, most of whom had been in jail since before the 1993 Oslo Accords,<ref name="Wash Post 2013-07-28">{{cite news |author=William Booth |author2=Orly Halpern |author3=Anne Gearan |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/israel-to-free-104-palestinian-prisoners/2013/07/28/390ad8d2-f7a3-11e2-a954-358d90d5d72d_story.html |title=Peace talks set to begin after Israel agrees to free 104 Palestinian prisoners |newspaper=The Washington Post |date=28 July 2013 |accessdate=2 April 2015}}</ref> including militants who had killed Israeli civilians.<ref name="Wash Post 2013-07-28"/><ref>{{cite news |author=[[Isabel Kershner]] |url=https://www.nytimes.com/2013/08/13/world/middleeast/israel-names-palestinian-prisoners-to-be-released.html?pagewanted=all&_r=2& |title=Timing of Israeli Housing Plans May Be Part of a Political Calculation |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 August 2013 |page=A6 |accessdate=2 April 2015}}</ref> In April 2014, Israel suspended peace talks after Hamas and Fatah agreed to form a unity government.<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4513046,00.html Sanctions and suspended talks - Israel responds to Palestinian reconciliation] [[Ynet News]] 24 April 2014</ref> Following an escalation of rocket attacks by Hamas, Israel started an [[Operation Protective Edge|operation]] in the Gaza Strip on 8 July 2014,<ref>{{cite news |author=[[Steven Erlanger]] |author2=[[Isabel Kershner]] |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=9 July 2014 |page=A1 |accessdate=2 April 2015}}</ref> which included a ground incursion aimed at destroying the [[Palestinian tunnel warfare in the Gaza Strip|cross-border tunnels]].<ref>{{cite news |title='Gaza conflict: Israel and Palestinians agree long-term truce'|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28939350|publisher=BBC News|date=27 August 2014}}</ref> Differences over the budget and a [[Basic Law proposal: Israel as the Nation-State of the Jewish People|"Jewish state" bill]] triggered early elections in December 2014.<ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/israel-s-benjamin-netanyahu-fires-2-ministers-election-likely-1.2857502|title=Israel's Benjamin Netanyahu fires 2 ministers, election likely|agency=CBC News|date=2 December 2014}}</ref> After the [[Israeli legislative election, 2015|2015 Israeli elections]], Netanyahu renewed his mandate as Prime Minister when [[Likud]] obtained 30 seats and formed a right-wing coalition government with [[Kulanu]] (10), [[The Jewish Home]] (8), and Orthodox parties [[Shas]] (7) and [[United Torah Judaism]] (6), the bare minimum of seats required to form a coalition. The [[Zionist Union]] alliance came second with 24 seats.<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2015/05/06/middleeast/israel-election-coalition/ |title=Benjamin Netanyahu forms a coalition government for Israel |newspaper=CNN |date=6 May 2015}}</ref> ==Demographics== {{main article|Demographic history of Palestine}} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Population of the Land of Israel 65–650<ref>''The Chosen Few'' by Botticini and Eckstein Princeton 2012, p. 17</ref> |- ! ! 65 ! 100 ! 150 ! 300 ! 550 ! 650 |- | align=left | Estimated Jewish Population (thousands) | 2,500 | 1,800 | 1,200 | 500 | 200 | 100 |- | align=left | Estimated Total Population | 3,000 | 2,300 | 1,800 | 1,100 | 1,500 | 1,500 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Development of Israel by decade<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2012 |title=Population, by Population Group |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_27&CYear=2012 |title=Jewish Population in the World and in Israel |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_pcap_cd&idim=country:ISR |title=GDP per capita (current US$) |date=30 April 2013 |work=Google Public Data Explorer |publisher=World Bank |accessdate=1 May 2013}}</ref> |- ! ! 1950 ! 1960 ! 1970 ! 1980 ! 1990 ! 2000 ! 2010 |- | align=left | [[Demographics of Israel|Population]] (thousands) | 1,370.1 | 2,150.4 | 3,022.1 | 3,921.7 | 4,821.7 | 6,369.3 | 7,695.1 |- | align=left | [[Historical Jewish population comparisons|World Jewry percentage]] | 6% | 15% | 20% | 25% | 30% | 38% | 42% |- | align=left | [[List of countries by past and future GDP (nominal) per capita|GDP per capita]] (current US$) | | 1,366 | 1,806 | 5,617 | 11,264 | 19,859 | 28,522 |} ==See also== {{portal|Israel|History}} {{div col||25em}} * [[Archaeology of Israel]] * [[Hebrew calendar]] * [[History of the Arab–Israeli conflict]] * [[History of Israeli nationality]] * [[History of Jerusalem]] * [[History of the Jews and Judaism in the Land of Israel]] * [[History of the Middle East]] * [[History of Palestine]] * [[History of Zionism]] * [[Jewish history]] * [[Jewish military history]] * [[LGBT history in Israel]] * [[List of Israeli museums]] * [[List of Jewish leaders in the Land of Israel]] * [[List of years in Israel]] * [[Politics of Israel]] * [[Postage stamps and postal history of Israel]] * [[Timeline of Israeli history]] {{div col end}} ==References== {{reflist|30em}} ==Further reading== {{refbegin|40em}} * {{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/peel1.html |title=The Peel Commission Report |date=July 1937 |accessdate=12 January 2013}} * Berger, Earl ''The Covenant and the Sword: Arab–Israeli Relations, 1948–56'', London, Routledge K. Paul, 1965. * Bregman, Ahron ''A History of Israel'', Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York: Palgrave Macmillan, 2002 {{ISBN|0-333-67632-7}}. * {{Cite book|last=Bright|first=John|title=A History of Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=2000|url=https://books.google.com/?id=0VG67yLs-LAC&printsec=frontcover&dq=Bright+History+of+Israel#v=onepage&q&f=false|isbn=9780664220686}} * Butler, L. J. ''Britain and Empire: Adjusting to a Post-Imperial World'' I.B. Tauris 2002 {{ISBN|1-86064-449-X}} * {{Cite book|last=Coogan|first=Michael D., ed.|title=The Oxford History of the Biblical World|publisher=Oxford University Press|year=1998|url=https://books.google.com/?id=zFhvECwNQD0C&dq=The+Oxford+History+of+the+Biblical+World&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn=9780195139372}} * Cahill, Jane M. "Jerusalem at the Time of the United Monarchy" * Darwin, John ''Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-War World'' Palgrave Macmillan 1988 {{ISBN|0-333-29258-8}} * Davis, John, ''The Evasive Peace: a Study of the Zionist-Arab Problem'', London: J. Murray, 1968. * {{Cite book |last=Dever |first=William |title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From? |publisher=Eerdmans |year=2003 |url=https://books.google.com/?id=8WkbUkKeqcoC&dq=Who+were+the+early+Israelites,+and+where+did+they+come+from%3F&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false |isbn=9780802809759}} * [[Walter Eytan|Eytan, Walter]] ''The First Ten Years: a Diplomatic History of Israel'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1958 * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Israel: A History'', New York: Morrow, 1998 {{ISBN|0-688-12362-7}}. * Horrox, James ''A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement'', Oakland: AK Press, 2009 * [[Chaim Herzog|Herzog, Chaim]] ''The Arab–Israeli Wars: War and Peace in the Middle East from the War of Independence to Lebanon'', London: Arms and Armour; Tel Aviv, Israel: Steimatzky, 1984 {{ISBN|0-85368-613-0}}. * Israel Office of Information ''Israel's Struggle for Peace'', New York, 1960. * {{Cite book|last=Killebrew|first=Ann E.|title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E.|publisher=Society of Biblical Literature|year=2005|url=https://books.google.com/?id=VtAmmwapfVAC&printsec=frontcover&dq=Biblical+peoples+and+ethnicity:+an+archaeological#v=onepage&q&f=false|isbn=9781589830974}} * [[Walter Laqueur|Laqueur, Walter]] ''Confrontation: the Middle-East War and World Politics'', London: Wildwood House, 1974, {{ISBN|0-7045-0096-5}}. * Lehman, Gunnar. "The United Monarchy in the Countryside" * Lucas, Noah ''The Modern History of Israel'', New York: Praeger, 1975. * {{Cite book|last=McNutt|first=Paula|title=Reconstructing the Society of Ancient Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=1999|url=https://books.google.com/?id=hd28MdGNyTYC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=Reconstructing+the+Society+of+Ancient+Israel++By+Paula+M.+McNutt#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780664222659}} * {{Cite book|last=Miller|first=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=0-664-21262-X|url=https://books.google.com/?id=uDijjc_D5P0C&dq=A+history+of+ancient+Israel+and+Judah++By+James+Maxwell+Miller,+John+Haralson+Hayes&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false}} * {{Cite book|last=Miller|first=Robert D.|title=Chieftains of the Highland Clans: A History of Israel in the 12th and 11th Centuries B.C.|publisher=Eerdmans|year=2005|url=https://books.google.com/?id=Gtm7NtK87poC&printsec=frontcover&dq=Chieftains+of+the+highland+clans#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780802809889}} * Morris, Benny ''1948: A History of the First Arab–Israeli War'', Yale University Press, 2008. {{ISBN|978-0-300-12696-9}}. * [[Conor Cruise O'Brien|O'Brian, Conor Cruise]] ''The Siege: the Saga of Israel and Zionism'', New York: Simon and Schuster, 1986 {{ISBN|0-671-60044-3}}. * [[Michael Oren|Oren, Michael]] ''Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East'', Oxford: Oxford University Press, 2002 {{ISBN|0-19-515174-7}}. * Rubinstein, Alvin Z. (editor) ''The Arab–Israeli Conflict: Perspectives'', New York: Praeger, 1984 {{ISBN|0-03-068778-0}}. * Lord Russell of Liverpool, ''If I Forget Thee; the Story of a Nation's Rebirth'', London, Cassell 1960. * Sachar, Howard M. ''A History of Israel'', New York: Knopf, 1976 {{ISBN|0-394-48564-5}}. * Samuel, Rinna ''A History of Israel: the Birth, Growth and Development of Today's Jewish State'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1989 {{ISBN|0-297-79329-2}}. * Schultz, Joseph & Klausner, Carla ''From Destruction to Rebirth: The Holocaust and the State of Israel'', Washington, D.C.: University Press of America, 1978 {{ISBN|0-8191-0574-0}}. * [[Tom Segev|Segev, Tom]] ''The Seventh Million: the Israelis and the Holocaust'', New York: Hill and Wang, 1993 {{ISBN|0-8090-8563-1}}. * Shapira Anita. ‘’Israel: A History’’ (Brandeis University Press/University Press of New England; 2012) 502 pages; * [[Avi Shlaim|Shlaim, Avi]], The Iron Wall: Israel and the Arab World (2001) * Stager, Lawrence, "Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel" * [[Jacob Talmon|Talmon, Jacob L.]] ''Israel Among the Nations'', London: Weidenfeld & Nicolson, 1970 {{ISBN|0-297-00227-9}}. * {{Cite book|last=Vaughn|first=Andrew G.|last2=Killebrew|first2=Ann E., eds.|title=Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period|publisher=Sheffield|year=1992|url=https://books.google.com/?id=yYS4VEu08h4C&dq=Jerusalem+in+Bible+and+archaeology:+the+First+Temple+period++By+Andrew+G.+Vaughn,+Ann+E.+Killebrew&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false|isbn=9781589830660}} * [[Michael Wolffsohn|Wolffsohn, Michael]] ''Eternal Guilt?: Forty years of German-Jewish-Israeli Relations'', New York: Columbia University Press, 1993 {{ISBN|0-231-08274-6}}. {{refend}} ==External links== {{Spoken Wikipedia-2 |{{Start date|2008|03|30}} |Wikipedia - History of the State of Israel - Historical background.ogg |Wikipedia - History of the State of Israel - History of Israel.ogg}} *[http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Pages/Facts%20about%20Israel-%20History.aspx Facts About Israel: History] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29123668 Israel profile - Timeline] at the [[BBC News Online]] *[https://www.knesset.gov.il/review/main.aspx?lng=3 History of Israel] at the [[Knesset]] website *[https://www.archives.gov.il/en/ Official website]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} of the [[Israel State Archives]] *{{dmoz|Regional/Middle_East/Israel/Society_and_Culture/History}} {{Subject bar |commons=y |commons-search=Category:History of Israel |b=y |b-search=Israeli History}} {{Zionism and the Land of Israel}} {{Jewish history}} {{History of Asia}} {{Israel topics}} {{Authority control}} [[Category:History of Israel| ]] [[Category:Jewish history|**]] [[Category:Articles containing video clips|Israel, history of]] j6s6wv93owmyf8f9xk42iez7gukwxua 0 40111 334944 328228 2026-05-06T15:42:38Z ~2026-11479-38 49957 /* */ 334944 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Aok Sokunkanha </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:ឱក សុគន្ធកញ្ញា.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Queen of Pop Cambodia |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[ឱក សុគន្ធកញ្ញា]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1987|9|14|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |1999-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នករបាំបុរាណ​ * អ្នកចម្រៀង * អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] <br> (RHM) 2009-បច្ចុប្បន្ន |} '''ឱក សុគន្ធកញ្ញា''' ([[អង់គ្លេស]]: Aok Sokunkanha) (កើតថ្ងៃទី ១៤ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ១៩៨៧) នាងគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូប ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់នាងក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម (Album) បទចម្រៀងពេញនិយម ក្នុងបទ (ម៉ែថា) ជាមួយនិងតារាចម្រៀង [[ខេមរៈ សិរីមន្ត]] ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម U2 (U2 Entertantment Production) បទចម្រៀងមួយនេះ ធ្វើឱ្យនាងទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីទស្សនិជន និង ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាបន្តបន្ទាប់ កញ្ញាក៏ ជាតារាភាពយន្ត ជាអគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកយីហោល្បី ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចៅក្រម និងជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការ សវនាកម្មដែលជាអ្នកវាយតម្លៃ សម្រាប់ភាពពិតនៃសម្លេងដែលបង្ហាញក្នុងវគ្គ Blind audition ក្នុងកម្មវិធី [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Voice_Cambodia The Voice Cambodia] ហើយនាងក៏បានក្លាយជា Jugde Audition ក្នុងកម្មវិធីបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Idol Cambodian Idol]) (The Voice Kid Cambodia) and (X Factor Cambodia) ផងដែរ ។<ref> Famous Birthday (2012) [https://www.famousbirthdays.com/people/aok-sokunkanha.html Aok Sokunkanha, WORLD MUSIC SINGER], Website: famousbirthdays.com, Publication: © FamousBirthdays. </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' '''ឱក សុគន្ធកញ្ញា''' កេីតនៅថ្ងៃទី​១៤ ខែ​ កញ្ញា ឆ្នាំ​ ១៩៨៧ កញ្ញាមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ខណ្ឌចំការមន]] [[រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ឪពុកឈ្មោះ​ '''ឱក បូនី​''' គឺជាតន្រ្តីករម្នាក់ ម្តាយឈ្មោះ '''អុីន សុគន្ធ''' ​គឺជាគ្រូបង្រៀន និងជាអ្នកបង្ហាត់រាំនៅសកលវិទ្យាល័យ ភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បះ ។ ​នាងមានបងប្អូនទាំងអស់ចំនួនបីនាក់ អ្នក​នាងជាកូនច្បងនៅក្នុងគ្រួសារ។ ក្រោយពីបានប្រលងបញ្ចប់បាក់ឌុបរួចមកនាងក៏បានបន្តការសិក្សាជំនាញសិល្បៈនៅ​ សាលាភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បះថែមទៀតផង។ '''សុគន្ធកញ្ញា''' បាន​ចាប់​ផើ្ដ​ម​មាន​ទំនោរ​ចិត្ត​ទៅនឹង​វិស័យ​សិល្បៈ​តាំងតែ​ពី​អាយុ១២ឆ្នាំ ​មកម្ល៉េះ ដំបូង​ឡើយ ឪពុក​របស់​នាង​មិនដែល​ដឹងថា នាង​មាន​សមត្ថភាព​ច្រៀង​នោះទេ ថ្ងៃមួយ លោក​ក៏មាន​ភាព​ភ្ញាក់ផ្អើល នៅពេលដែល​ឮ​សំលេង​កូន​របស់ខ្លួន​ច្រៀង​ចេញពី​ជញ្ជាំង ខណៈពេលដែល​កំពុង​បង្រៀន​កូនសិស្ស​ដទៃទៀត​ឲ្យ​ច្រៀង ។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក ឪពុក​របស់​នាង​តែងតែ​នាំ​នាង​ទៅតាម​រៀងរាល់​ពេលដែល គាត់​មានការ​សំដែងម្ដង ។ ឪពុក​របស់ កញ្ញា បាន​និពន្ធ​បទ​ចម្រៀង​សំរាប់​ការសំដែង​របាំ​ជូនពរ​ឲ្យ កញ្ញា ច្រៀង ដោយ​គាប់​ជួន​ថ្ងៃមួយ នៅពេលដែល​អវត្តមាន​តារាចម្រៀង​ប្រចាំ​ក្រុម​តន្ត្រី របស់លោក​ឪពុក​នោះ សុគនកញ្ញា ក៏បាន​មានឱកាស​ច្រៀង​នៅក្នុង​ការសំដែង​នោះ។ នាង​និង​ម្ដាយជារឿយៗ តែងតែ​ទៅផ្ទះ​របស់លោក អៀ វ​ឌ្ឍ​នា ដើម្បី​ច្រៀង​ខារ៉ាអូខេ ។ លោក អៀ វ​ឌ្ឍ​នា ដែល​ក្រោយមក​ក្លាយជា​ផលិតករ​ប្រចាំ​ផលិត​ម្ម រស្មី​ស្ទឹង​សង្កែ ពេលនោះហើយដែល សុគន្ធ​កញ្ញា បានឈានជេីងចូលវិស័យសិល្បះនាអំឡុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ផលិតកម្មដែលនាងបានចូលច្រៀងដំបូងនោះគឺផលិតកម្មស្ទឹងសង្កែ ។ <ref> EZE Media (2014) [http://ezemedia.blogspot.com/2014/10/ouk-sokunkanhas-biography.html?m=1 Aok Sokunkanha's Biography], Website: ezemedia.com, Publication: October 07, 2014 </ref> == អាជីពតន្ត្រី == '''Music career''' === 1999 - 2005 === '''[[ឱក សុគន្ធកញ្ញា]]''' បានឈានជេីងចូលវិស័យសិល្បះ ដំបូងនាអំឡុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ផលិតកម្មដែលនាងបានចូលច្រៀងដំបូងនោះគឺផលិតកម្មស្ទឹងសង្កែ​ ដែលក្នុងចន្លោះឆ្នាំ (១៩៩៩ - ២០០៤) នោះខាងផលិតកម្មរស្មីស្ទឹងសង្កែ មិនសូវជាមានបទចម្រៀងឲ្យ សុគន្ធកញ្ញា បានច្រៀងនោះទេ ដែល សុគន្ធកញ្ញា អាចជាតារាវ័យក្មេងពេក និងជាតារាលំដាប់ជួរក្រោយក្នុងផលិតកម្មផងក៏ថាបាន ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ SRK បានចាប់ផ្ដើមទម្លាក់បទចម្រៀងដើម្បីឲ្យនាងចេញច្រៀង ដែលក្នុងនោះមានបទចម្រៀងដែលធ្វើឲ្យ សុគន្ធកញ្ញា ចាប់ផ្ដើមមានគេចាប់អារម្មណ៍និងស្គាល់នោះ គឺបទ '''(បានលេខខ្ញុំពីណា) RSK Vol.25 2005''' ហើយក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ដដែល ផលិតកម្មរស្មីស្ទឹងស្កែ បានប្រកាសបិទទ្វាររបស់ខ្លួន ។ សុគន្ធកញ្ញា ក៏បានទៅចេញច្រៀងនៅក្នុងក្លឹបកំសាន្ត U2 នាពេលរាត្រី តែមិនទាន់ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពនោះទេ ទោះយ៉ាងណាការច្រៀងនៅក្លឹបកំសាន្ត U2 នោះជាពេលដែលនាងស្គាល់នូវផលិតកម្មថ្មីគឺ '''U2 Entertantment Production''' ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ។<ref> Popamha (2013) [https://hulkhmer.wordpress.com/2013/12/12/%e1%9e%96%e1%9e%b7%e1%9e%97%e1%9e%96%e1%9e%8f%e1%9e%b6%e1%9e%9a%e1%9e%b6%e1%9f%96-%e1%9e%85%e1%9e%84%e1%9f%8b%e1%9e%8a%e1%9e%b9%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%94%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92/ ពិភពតារា៖ ចង់ដឹង​ប្រវត្តិ​ពិត​ពី ឱក សុគន្ធ​កញ្ញា ទេ?], Website: hulkhmer.com, Publication: 12 December 2013 </ref> === 2006 - 2007 === ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ '''ឱក សុគន្ធកញ្ញា''' បានបញ្ចេញចទចម្រៀងក្នុងផលិតកម្ម U2 ជាបន្តបន្ទាប់ប៉ុន្តែមិនទាន់ទទួលបានការគាំទ្រនោះទេ ដោយឆ្នាំនោះនាង មានការប្រកួតប្រជែងបទចម្រៀងច្រើននៅតាមផលិតកម្មនានា ក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ សុគន្ធកញ្ញា បានចេញនូវអាប៊ុមរួមគ្នាជាមួយសមាជិលក្នុងផលិត U2 ដែលមានលោក [[ខេមរៈ សិរីមន្ត]] ជាដើមដែលបទចម្រៀងហាក់ទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងផុសផុលពីក្រុមយុវវ័យ ដែលធ្វើឲ្យនាងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងក្នុងបទ '''"ម៉ែថា" U2 Vol.17 2007''' ដែលបទនេះជាការ Cover Version ពីក្រុមចម្រៀង[[ថៃ]] Bazoo.នៅចុងឆ្នាំ ២០០៧ កញ្ញាបានចេញបទចម្រៀង ក្នុងខ្សែភាពយន្តភាគរបស់ស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍ CTN ដែលជាបទ Original Song មានចំណងជើងថា "ស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម" ដែលធ្វើឲ្យនាងមានការចាប់អារម្មណ៍ និងល្បីល្បាញក្នុងអំឡុងពេលនោះ ដែលចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម U2 VCD Vol.4 និងជាបទចុងក្រោយរបស់នាងក្នុងផលិតកម្មនេះផងដែរ បន្ទាប់ពី ផលិតកម្ម U2 Entertantment ប្រកាសបិទទ្វារខ្ស័យធុន ដោយសារគ្មានថវិកាគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ ហើយជាពេលដែល សុគន្ធកញ្ញា បន្តទៅផលិតកម្ម '''Rock Music Production''' ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ។ <ref>Let's find out the biography of famous singer [http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=29722&nocount=true Aok Sokunkanha Camnews.com.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226112729/http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=29722&nocount=true |date=2022-12-26 }}, Publication: 16 November 2016</ref> === 2008 === ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ផលិតកម្ម Rock Music បានចេញចម្រៀង Original Song រួមគ្នាមួយ គឺបទ '''មោទនៈភាពជាតិខ្មែរ''' ដែលមាន សុគន្ធកញ្ញា ច្រៀងនៅក្នុងបទចម្រៀងនោះ ដែលបទនេះបានផ្ទុះការគាំទ្រខ្លាំងមែនទែន ពីប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ដែលមានអត្ថន័យទៅក្នុងសង្គមជាតិ ។ ដោយសារតែនៅក្នុងផលិតកម្ម Rock Music សុគន្ធកញ្ញា ហាក់ដូចជាគ្មានបទចម្រៀងចេញច្រៀងសោះ ក្រោយមកនាងក៏សម្រេចចិត្តចាកចេញពីផលិតកម្ម Rock ហើយទៅចូលរួមជាមួយនិងផលិតកម្មសាន់ដេ Sunday Production នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០០៨ ។ <ref> m.tnot.com [https://m.tnaot.com/zh/m/detail/video/9426696 បទ មោទនៈភាពជាតិខ្មែរ ពីក្រុម Rock Zone ឆ្នាំ 2008] </ref> នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០០៨ សុគន្ធកញ្ញា បានចេញបទចម្រៀង ក្នុងផលិតកម្មសាន់ដេ ជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនាងហាក់សូវមិនទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិកជនក្នុងប្រទេសនោះទេ ហើយបទចម្រៀងរបស់នាងក្នុងផលិតកម្មសាន់ដេ ចេញបានតែមួយអាលប៊ុមប៉ុណ្ណោះ គឺ អាល់ប៊ុមទោល Aok Sokunkanha Solo Album CD Vol.77 ជាមួយនិងបទចម្រៀងមនោសញ្ចេទនា បទ "ទុកស្នាមថើបមួយក៏បងមិនព្រម" ហើយវាក៏ជាអាលប៊ុមចុងក្រោយរបស់នាងផងដែរ មុនការចាកចេញរបស់នាងទៅកាន់ផលិតកម្មរស្មីហង្សមាសជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៩ ។<ref> Komsan365 (2015) [http://komsan365.blogspot.com/2015/04/aok-sokunkanha-biography-2015.html?m=1 Aok Sokunkanha Biography], Website: komsan365.com, Publication: Copyright © Komsan365 | Powered by Blogger </ref> === 2009 - បច្ចុប្បន្ន === == អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី == '''Brand Ambassador''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១២ ក្រុមហ៊ុនស្លាកយីហោភេសជ្ជៈ ដ៏ល្បីលំដាប់ពិភពលោក កូកាកូឡា ([https://en.wikipedia.org/wiki/Coca-Cola Coca-cola]) បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនភេសជ្ជៈ Coca-Cola Cambodia ។ លោក Paul Popelier ជាអ្នកគ្រប់គ្រង ក្រុមហ៊ុនភេសជ្ជៈ កូកាកូឡា ប្រចាំនៅកម្ពុជា បាននិយាយថា “យើងមានទឹកចិត្តក្នុងការនាំមកជូនអតិថិជនរបស់យើងនូវភាពរីករាយ យើងមានមោទនភាពដែលមាន ឱក សុគន្ធកញ្ញា ជាគ្របមុខនៃយុទ្ធនាការរបស់យើង” ។<ref> Stuart Alan Becker (2012) [https://www.phnompenhpost.com/business/coca-cola-smart-mobile-again-team-top-ups Coca-Cola, Smart Mobile again team top-ups] Website: phnompenhpost.com, Publication: 20 November 2012 Copyright © The Phnom Penh Post. All Rights Reserved.</ref> === ក្លាយជា អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ Samsung ឆ្នាំ (២០១៣-២០១៨) === '''Become Brand Ambassador Samsung (2013-2018)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៣ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ចល័ត សាមសុង/Samsung ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុង [[សេអ៊ូល]] [[ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Samsung Samsung]) ​។<ref> Popstar (2013) [http://popstar222.blogspot.com/2013/07/aok-sokunkanha-samsung-smart-phone.html?m=1 Aok Sokunkanha Samsung smart phone], Website: popstar222.com Copyright 2022 Super Star All Right Reserved. </ref> នាឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ ដែល ឱក សុគន្ធកញ្ញា បានក្លាយជាអគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ នៃស្លាកយីហោល្បី Brand Ambassador នាងបាន​បង្ហាញ​ពី​មោទនភាព​របស់​នាង​ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​របស់​ក្រុមហ៊ុន Samsung ។ “ខ្ញុំពិតជាមានមោទនភាពចំពោះបច្ចេកវិទ្យា និងភាពច្នៃប្រឌិតរបស់ Samsung Smartphone ទន្ទឹម និងការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការនូវបច្ចេកវិទ្យាថ្មីនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីការប្រកាសជាសកលរបស់ Galaxy S6 និង Galaxy S6 Edge នៅក្នុងសមាជទូរស័ព្ទពិភពលោកដែលបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 5 ខែមីនា នៅទីក្រុង បាសេឡូណា [[ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]] ។<ref> Phnom Penh Post (2015) [https://www.phnompenhpost.com/post-plus/galaxy-s6-and-s6-edge#:~:text=The%20event%20hosted%20the%20famous,being%20brand%20ambassador%20for%20Samsung.&text=%E2%80%9CI%27m%20very%20proud%20of,and%20creativeness%20of%20Samsung%20Smartphone%27s. The Galaxy S6 and S6 Edge], Website: phnompenhpost.com, Publication: 07 April 2015 Copyright © The Phnom Penh Post. All Rights Reserved.</ref> === ក្លាយជា អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ Huawei ឆ្នាំ (២០១៩) === '''Become Brand Ambassador Huawei (2019)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៩ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ចល័ត ហ័រវេយ/Huawei គឺជាសាជីវកម្មបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិសាសន៍របស់ចិន ដែលមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង (សិនចិន/Shenzhen) [[ប្រទេសចិន]] បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Huawei Huawei]) ។ ក្រុមហ៊ុន Huawei បានសម្ពោធស៊េរី P30 ជើងទី 4 របស់ពួកគេជាមួយនឹងការប្រគុំតន្ត្រីផ្ទាល់៖ នៅមជ្ឈមណ្ឌលសន្និបាត និងពិព័រណ៍កោះពេជ្រ រាជធានីភ្នំពេញ ដែលមានការអញ្ជើញចូលរួមពីឯកអគ្គរាជទូតម៉ាក Huawei ប្រចាំប្រទេសកម្ពុជាគឺកញ្ញា ឱក សុគន្ធកញ្ញា និង លោក នីកូ រួមជាមួយសិល្បករល្បីៗមួយចំនួនរបស់កម្ពុជាផងដែរ ។<ref> Khmer Times (2019) [https://www.khmertimeskh.com/50598662/a-launch-in-concert/ A Launch in Concert], Website: khmertimeskh.com, Publication: April 29, 2019 Copyright © Virtus Media Pte., Ltd. (Khmer Times) </ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2010 | align="center" | លើសពីអាណិត | align="center" | Top 1 imusik Show | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Metfone imuzik |- | align="center" | 2013 | align="center" | សុខៗមានអារម្មណ៍ចង់យំ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2018 | align="center" | Best Female Artist of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio 89FM Cambodia.<ref>World Bridge Media (2018) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * បានលេខខ្ញុំពីណា (2005) * ម៉ែថា ft. [[ខេមរៈ សិរីមន្ត]] (2007) * មេអួតគ្មានពីរ ft. ហង្ស ឧត្ដមមុន្នី (2007) * ចង់ស្រែកឱ្យខ្លាំងៗ (2007) * ស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម (2007) * មោទនភាពជាតិខ្មែរ ft. ទិត្យ វិច្ឆិកា, ខាន់ ជេម, Rock Star (2008) * ទុកស្នាមថើបមួយក៏បងមិនព្រម (2009) * លើសពីអាណិត (2010) * មានបទចម្រៀងមួយណាធ្វើឳ្យបងនឹកអូន (2011) * កុហក់ទឹកភ្នែក (2012) * សុខៗមានអារម្មណ៍ចង់យំ (2013) </div> == ដូច្នេះ == '''Also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងខ្មែរ]] cj63utdftxk7w23qrjkmagp0qmv196q 334947 334944 2026-05-06T18:37:20Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:ឱក_សុគន្ធកញ្ញា.jpg|ឱក_សុគន្ធកញ្ញា.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Elcobbola|Elcobbola]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): https://www.facebook.com/photo/?fbid=915492 334947 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Aok Sokunkanha </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Queen of Pop Cambodia |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[ឱក សុគន្ធកញ្ញា]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1987|9|14|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |1999-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នករបាំបុរាណ​ * អ្នកចម្រៀង * អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] <br> (RHM) 2009-បច្ចុប្បន្ន |} '''ឱក សុគន្ធកញ្ញា''' ([[អង់គ្លេស]]: Aok Sokunkanha) (កើតថ្ងៃទី ១៤ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ១៩៨៧) នាងគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូប ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់នាងក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម (Album) បទចម្រៀងពេញនិយម ក្នុងបទ (ម៉ែថា) ជាមួយនិងតារាចម្រៀង [[ខេមរៈ សិរីមន្ត]] ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម U2 (U2 Entertantment Production) បទចម្រៀងមួយនេះ ធ្វើឱ្យនាងទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីទស្សនិជន និង ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាបន្តបន្ទាប់ កញ្ញាក៏ ជាតារាភាពយន្ត ជាអគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកយីហោល្បី ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចៅក្រម និងជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការ សវនាកម្មដែលជាអ្នកវាយតម្លៃ សម្រាប់ភាពពិតនៃសម្លេងដែលបង្ហាញក្នុងវគ្គ Blind audition ក្នុងកម្មវិធី [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Voice_Cambodia The Voice Cambodia] ហើយនាងក៏បានក្លាយជា Jugde Audition ក្នុងកម្មវិធីបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Idol Cambodian Idol]) (The Voice Kid Cambodia) and (X Factor Cambodia) ផងដែរ ។<ref> Famous Birthday (2012) [https://www.famousbirthdays.com/people/aok-sokunkanha.html Aok Sokunkanha, WORLD MUSIC SINGER], Website: famousbirthdays.com, Publication: © FamousBirthdays. </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' '''ឱក សុគន្ធកញ្ញា''' កេីតនៅថ្ងៃទី​១៤ ខែ​ កញ្ញា ឆ្នាំ​ ១៩៨៧ កញ្ញាមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ខណ្ឌចំការមន]] [[រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ឪពុកឈ្មោះ​ '''ឱក បូនី​''' គឺជាតន្រ្តីករម្នាក់ ម្តាយឈ្មោះ '''អុីន សុគន្ធ''' ​គឺជាគ្រូបង្រៀន និងជាអ្នកបង្ហាត់រាំនៅសកលវិទ្យាល័យ ភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បះ ។ ​នាងមានបងប្អូនទាំងអស់ចំនួនបីនាក់ អ្នក​នាងជាកូនច្បងនៅក្នុងគ្រួសារ។ ក្រោយពីបានប្រលងបញ្ចប់បាក់ឌុបរួចមកនាងក៏បានបន្តការសិក្សាជំនាញសិល្បៈនៅ​ សាលាភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បះថែមទៀតផង។ '''សុគន្ធកញ្ញា''' បាន​ចាប់​ផើ្ដ​ម​មាន​ទំនោរ​ចិត្ត​ទៅនឹង​វិស័យ​សិល្បៈ​តាំងតែ​ពី​អាយុ១២ឆ្នាំ ​មកម្ល៉េះ ដំបូង​ឡើយ ឪពុក​របស់​នាង​មិនដែល​ដឹងថា នាង​មាន​សមត្ថភាព​ច្រៀង​នោះទេ ថ្ងៃមួយ លោក​ក៏មាន​ភាព​ភ្ញាក់ផ្អើល នៅពេលដែល​ឮ​សំលេង​កូន​របស់ខ្លួន​ច្រៀង​ចេញពី​ជញ្ជាំង ខណៈពេលដែល​កំពុង​បង្រៀន​កូនសិស្ស​ដទៃទៀត​ឲ្យ​ច្រៀង ។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក ឪពុក​របស់​នាង​តែងតែ​នាំ​នាង​ទៅតាម​រៀងរាល់​ពេលដែល គាត់​មានការ​សំដែងម្ដង ។ ឪពុក​របស់ កញ្ញា បាន​និពន្ធ​បទ​ចម្រៀង​សំរាប់​ការសំដែង​របាំ​ជូនពរ​ឲ្យ កញ្ញា ច្រៀង ដោយ​គាប់​ជួន​ថ្ងៃមួយ នៅពេលដែល​អវត្តមាន​តារាចម្រៀង​ប្រចាំ​ក្រុម​តន្ត្រី របស់លោក​ឪពុក​នោះ សុគនកញ្ញា ក៏បាន​មានឱកាស​ច្រៀង​នៅក្នុង​ការសំដែង​នោះ។ នាង​និង​ម្ដាយជារឿយៗ តែងតែ​ទៅផ្ទះ​របស់លោក អៀ វ​ឌ្ឍ​នា ដើម្បី​ច្រៀង​ខារ៉ាអូខេ ។ លោក អៀ វ​ឌ្ឍ​នា ដែល​ក្រោយមក​ក្លាយជា​ផលិតករ​ប្រចាំ​ផលិត​ម្ម រស្មី​ស្ទឹង​សង្កែ ពេលនោះហើយដែល សុគន្ធ​កញ្ញា បានឈានជេីងចូលវិស័យសិល្បះនាអំឡុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ផលិតកម្មដែលនាងបានចូលច្រៀងដំបូងនោះគឺផលិតកម្មស្ទឹងសង្កែ ។ <ref> EZE Media (2014) [http://ezemedia.blogspot.com/2014/10/ouk-sokunkanhas-biography.html?m=1 Aok Sokunkanha's Biography], Website: ezemedia.com, Publication: October 07, 2014 </ref> == អាជីពតន្ត្រី == '''Music career''' === 1999 - 2005 === '''[[ឱក សុគន្ធកញ្ញា]]''' បានឈានជេីងចូលវិស័យសិល្បះ ដំបូងនាអំឡុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ផលិតកម្មដែលនាងបានចូលច្រៀងដំបូងនោះគឺផលិតកម្មស្ទឹងសង្កែ​ ដែលក្នុងចន្លោះឆ្នាំ (១៩៩៩ - ២០០៤) នោះខាងផលិតកម្មរស្មីស្ទឹងសង្កែ មិនសូវជាមានបទចម្រៀងឲ្យ សុគន្ធកញ្ញា បានច្រៀងនោះទេ ដែល សុគន្ធកញ្ញា អាចជាតារាវ័យក្មេងពេក និងជាតារាលំដាប់ជួរក្រោយក្នុងផលិតកម្មផងក៏ថាបាន ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ SRK បានចាប់ផ្ដើមទម្លាក់បទចម្រៀងដើម្បីឲ្យនាងចេញច្រៀង ដែលក្នុងនោះមានបទចម្រៀងដែលធ្វើឲ្យ សុគន្ធកញ្ញា ចាប់ផ្ដើមមានគេចាប់អារម្មណ៍និងស្គាល់នោះ គឺបទ '''(បានលេខខ្ញុំពីណា) RSK Vol.25 2005''' ហើយក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ដដែល ផលិតកម្មរស្មីស្ទឹងស្កែ បានប្រកាសបិទទ្វាររបស់ខ្លួន ។ សុគន្ធកញ្ញា ក៏បានទៅចេញច្រៀងនៅក្នុងក្លឹបកំសាន្ត U2 នាពេលរាត្រី តែមិនទាន់ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពនោះទេ ទោះយ៉ាងណាការច្រៀងនៅក្លឹបកំសាន្ត U2 នោះជាពេលដែលនាងស្គាល់នូវផលិតកម្មថ្មីគឺ '''U2 Entertantment Production''' ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ។<ref> Popamha (2013) [https://hulkhmer.wordpress.com/2013/12/12/%e1%9e%96%e1%9e%b7%e1%9e%97%e1%9e%96%e1%9e%8f%e1%9e%b6%e1%9e%9a%e1%9e%b6%e1%9f%96-%e1%9e%85%e1%9e%84%e1%9f%8b%e1%9e%8a%e1%9e%b9%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%94%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92/ ពិភពតារា៖ ចង់ដឹង​ប្រវត្តិ​ពិត​ពី ឱក សុគន្ធ​កញ្ញា ទេ?], Website: hulkhmer.com, Publication: 12 December 2013 </ref> === 2006 - 2007 === ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ '''ឱក សុគន្ធកញ្ញា''' បានបញ្ចេញចទចម្រៀងក្នុងផលិតកម្ម U2 ជាបន្តបន្ទាប់ប៉ុន្តែមិនទាន់ទទួលបានការគាំទ្រនោះទេ ដោយឆ្នាំនោះនាង មានការប្រកួតប្រជែងបទចម្រៀងច្រើននៅតាមផលិតកម្មនានា ក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ សុគន្ធកញ្ញា បានចេញនូវអាប៊ុមរួមគ្នាជាមួយសមាជិលក្នុងផលិត U2 ដែលមានលោក [[ខេមរៈ សិរីមន្ត]] ជាដើមដែលបទចម្រៀងហាក់ទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងផុសផុលពីក្រុមយុវវ័យ ដែលធ្វើឲ្យនាងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងក្នុងបទ '''"ម៉ែថា" U2 Vol.17 2007''' ដែលបទនេះជាការ Cover Version ពីក្រុមចម្រៀង[[ថៃ]] Bazoo.នៅចុងឆ្នាំ ២០០៧ កញ្ញាបានចេញបទចម្រៀង ក្នុងខ្សែភាពយន្តភាគរបស់ស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍ CTN ដែលជាបទ Original Song មានចំណងជើងថា "ស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម" ដែលធ្វើឲ្យនាងមានការចាប់អារម្មណ៍ និងល្បីល្បាញក្នុងអំឡុងពេលនោះ ដែលចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម U2 VCD Vol.4 និងជាបទចុងក្រោយរបស់នាងក្នុងផលិតកម្មនេះផងដែរ បន្ទាប់ពី ផលិតកម្ម U2 Entertantment ប្រកាសបិទទ្វារខ្ស័យធុន ដោយសារគ្មានថវិកាគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ ហើយជាពេលដែល សុគន្ធកញ្ញា បន្តទៅផលិតកម្ម '''Rock Music Production''' ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ។ <ref>Let's find out the biography of famous singer [http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=29722&nocount=true Aok Sokunkanha Camnews.com.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226112729/http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=29722&nocount=true |date=2022-12-26 }}, Publication: 16 November 2016</ref> === 2008 === ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ផលិតកម្ម Rock Music បានចេញចម្រៀង Original Song រួមគ្នាមួយ គឺបទ '''មោទនៈភាពជាតិខ្មែរ''' ដែលមាន សុគន្ធកញ្ញា ច្រៀងនៅក្នុងបទចម្រៀងនោះ ដែលបទនេះបានផ្ទុះការគាំទ្រខ្លាំងមែនទែន ពីប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ដែលមានអត្ថន័យទៅក្នុងសង្គមជាតិ ។ ដោយសារតែនៅក្នុងផលិតកម្ម Rock Music សុគន្ធកញ្ញា ហាក់ដូចជាគ្មានបទចម្រៀងចេញច្រៀងសោះ ក្រោយមកនាងក៏សម្រេចចិត្តចាកចេញពីផលិតកម្ម Rock ហើយទៅចូលរួមជាមួយនិងផលិតកម្មសាន់ដេ Sunday Production នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០០៨ ។ <ref> m.tnot.com [https://m.tnaot.com/zh/m/detail/video/9426696 បទ មោទនៈភាពជាតិខ្មែរ ពីក្រុម Rock Zone ឆ្នាំ 2008] </ref> នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០០៨ សុគន្ធកញ្ញា បានចេញបទចម្រៀង ក្នុងផលិតកម្មសាន់ដេ ជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនាងហាក់សូវមិនទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិកជនក្នុងប្រទេសនោះទេ ហើយបទចម្រៀងរបស់នាងក្នុងផលិតកម្មសាន់ដេ ចេញបានតែមួយអាលប៊ុមប៉ុណ្ណោះ គឺ អាល់ប៊ុមទោល Aok Sokunkanha Solo Album CD Vol.77 ជាមួយនិងបទចម្រៀងមនោសញ្ចេទនា បទ "ទុកស្នាមថើបមួយក៏បងមិនព្រម" ហើយវាក៏ជាអាលប៊ុមចុងក្រោយរបស់នាងផងដែរ មុនការចាកចេញរបស់នាងទៅកាន់ផលិតកម្មរស្មីហង្សមាសជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៩ ។<ref> Komsan365 (2015) [http://komsan365.blogspot.com/2015/04/aok-sokunkanha-biography-2015.html?m=1 Aok Sokunkanha Biography], Website: komsan365.com, Publication: Copyright © Komsan365 | Powered by Blogger </ref> === 2009 - បច្ចុប្បន្ន === == អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី == '''Brand Ambassador''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១២ ក្រុមហ៊ុនស្លាកយីហោភេសជ្ជៈ ដ៏ល្បីលំដាប់ពិភពលោក កូកាកូឡា ([https://en.wikipedia.org/wiki/Coca-Cola Coca-cola]) បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនភេសជ្ជៈ Coca-Cola Cambodia ។ លោក Paul Popelier ជាអ្នកគ្រប់គ្រង ក្រុមហ៊ុនភេសជ្ជៈ កូកាកូឡា ប្រចាំនៅកម្ពុជា បាននិយាយថា “យើងមានទឹកចិត្តក្នុងការនាំមកជូនអតិថិជនរបស់យើងនូវភាពរីករាយ យើងមានមោទនភាពដែលមាន ឱក សុគន្ធកញ្ញា ជាគ្របមុខនៃយុទ្ធនាការរបស់យើង” ។<ref> Stuart Alan Becker (2012) [https://www.phnompenhpost.com/business/coca-cola-smart-mobile-again-team-top-ups Coca-Cola, Smart Mobile again team top-ups] Website: phnompenhpost.com, Publication: 20 November 2012 Copyright © The Phnom Penh Post. All Rights Reserved.</ref> === ក្លាយជា អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ Samsung ឆ្នាំ (២០១៣-២០១៨) === '''Become Brand Ambassador Samsung (2013-2018)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៣ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ចល័ត សាមសុង/Samsung ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុង [[សេអ៊ូល]] [[ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Samsung Samsung]) ​។<ref> Popstar (2013) [http://popstar222.blogspot.com/2013/07/aok-sokunkanha-samsung-smart-phone.html?m=1 Aok Sokunkanha Samsung smart phone], Website: popstar222.com Copyright 2022 Super Star All Right Reserved. </ref> នាឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ ដែល ឱក សុគន្ធកញ្ញា បានក្លាយជាអគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ នៃស្លាកយីហោល្បី Brand Ambassador នាងបាន​បង្ហាញ​ពី​មោទនភាព​របស់​នាង​ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​របស់​ក្រុមហ៊ុន Samsung ។ “ខ្ញុំពិតជាមានមោទនភាពចំពោះបច្ចេកវិទ្យា និងភាពច្នៃប្រឌិតរបស់ Samsung Smartphone ទន្ទឹម និងការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការនូវបច្ចេកវិទ្យាថ្មីនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីការប្រកាសជាសកលរបស់ Galaxy S6 និង Galaxy S6 Edge នៅក្នុងសមាជទូរស័ព្ទពិភពលោកដែលបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 5 ខែមីនា នៅទីក្រុង បាសេឡូណា [[ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]] ។<ref> Phnom Penh Post (2015) [https://www.phnompenhpost.com/post-plus/galaxy-s6-and-s6-edge#:~:text=The%20event%20hosted%20the%20famous,being%20brand%20ambassador%20for%20Samsung.&text=%E2%80%9CI%27m%20very%20proud%20of,and%20creativeness%20of%20Samsung%20Smartphone%27s. The Galaxy S6 and S6 Edge], Website: phnompenhpost.com, Publication: 07 April 2015 Copyright © The Phnom Penh Post. All Rights Reserved.</ref> === ក្លាយជា អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈ Huawei ឆ្នាំ (២០១៩) === '''Become Brand Ambassador Huawei (2019)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៩ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ចល័ត ហ័រវេយ/Huawei គឺជាសាជីវកម្មបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិសាសន៍របស់ចិន ដែលមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង (សិនចិន/Shenzhen) [[ប្រទេសចិន]] បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Huawei Huawei]) ។ ក្រុមហ៊ុន Huawei បានសម្ពោធស៊េរី P30 ជើងទី 4 របស់ពួកគេជាមួយនឹងការប្រគុំតន្ត្រីផ្ទាល់៖ នៅមជ្ឈមណ្ឌលសន្និបាត និងពិព័រណ៍កោះពេជ្រ រាជធានីភ្នំពេញ ដែលមានការអញ្ជើញចូលរួមពីឯកអគ្គរាជទូតម៉ាក Huawei ប្រចាំប្រទេសកម្ពុជាគឺកញ្ញា ឱក សុគន្ធកញ្ញា និង លោក នីកូ រួមជាមួយសិល្បករល្បីៗមួយចំនួនរបស់កម្ពុជាផងដែរ ។<ref> Khmer Times (2019) [https://www.khmertimeskh.com/50598662/a-launch-in-concert/ A Launch in Concert], Website: khmertimeskh.com, Publication: April 29, 2019 Copyright © Virtus Media Pte., Ltd. (Khmer Times) </ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2010 | align="center" | លើសពីអាណិត | align="center" | Top 1 imusik Show | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Metfone imuzik |- | align="center" | 2013 | align="center" | សុខៗមានអារម្មណ៍ចង់យំ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2018 | align="center" | Best Female Artist of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio 89FM Cambodia.<ref>World Bridge Media (2018) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * បានលេខខ្ញុំពីណា (2005) * ម៉ែថា ft. [[ខេមរៈ សិរីមន្ត]] (2007) * មេអួតគ្មានពីរ ft. ហង្ស ឧត្ដមមុន្នី (2007) * ចង់ស្រែកឱ្យខ្លាំងៗ (2007) * ស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម (2007) * មោទនភាពជាតិខ្មែរ ft. ទិត្យ វិច្ឆិកា, ខាន់ ជេម, Rock Star (2008) * ទុកស្នាមថើបមួយក៏បងមិនព្រម (2009) * លើសពីអាណិត (2010) * មានបទចម្រៀងមួយណាធ្វើឳ្យបងនឹកអូន (2011) * កុហក់ទឹកភ្នែក (2012) * សុខៗមានអារម្មណ៍ចង់យំ (2013) </div> == ដូច្នេះ == '''Also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងខ្មែរ]] m51w7f5ke1xtps7ozizi47jj4ukvj2i 0 48023 334945 328231 2026-05-06T16:02:34Z ~2026-11479-38 49957 /* */ 334945 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Manith Jupiter </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Manith Jupiter.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Original Artist R&B |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[Manith Jupiter]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1996|3|25|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2012-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * អ្នកសម្រួលតន្ត្រី * អ្នកនិពន្ធបទភ្លេង * អ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿង |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * ផលិតកម្ម Phleng Records <br> 2013 - 2015 * អ្នកចម្រៀងឯករាជ <br> 2016 - បច្ចុប្បន្ន |} '''Manith Jupiter''' (អានថា: [[ម៉ានិត ជូពីទ័រ]]) ឈ្មោះកំណើត ម៉ុង ម៉ានិត (កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦) លោកគឺជាតារាចម្រៀងមួយរូបដ៏មានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដែលគេស្គាល់លោកតាមរយៈការផ្ទុកឡើង នូវបទចម្រៀង Original Song របស់លោកនៅលើបណ្ដាញសង្គម YouTube រហូតដល់បទចម្រៀងរបស់លោកទទួលបានការពេញនិយមផងដែរ តាមរយៈប្រភេទតន្ត្រី R&B ។<ref>Khmer Scholar (2013) [http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ revolutionize Cambodian music industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109160042/http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ |date=2022-11-09 }}, Website: khmerscholar.com, Publication: Entertainment, Influencers October 10, 2013</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' Manith Jupiter កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥​ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ក្រុងភ្នំពេញ]] មិនមានកំណត់ត្រាពីក្រុមគ្រួសារលោកច្រើនឡើយ "រងចាំឯកសារយោងពីប្រភពផ្សេងៗទៀត ក្នុងការសរសេរបន្ថែម" ។ ម៉ានិត បានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បឋមសិក្សា និង មធ្យមសិក្សា នៅ [[វិទ្យាល័យសន្ធរម៉ុក]] កាលពីកុមារភាព លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងនាមជាតារាសម្តែងកុមារ នៅក្នុងផលិតកម្មក្នុងស្រុកមួយចំនួន និង ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ ផងដែរ ។ លោកត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរស្គាល់ថាជាតារាសម្តែងកុមារ បន្ទាប់ពីបានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំមនោសញ្ចេតនាបែបកំប្លែង "រឿងប្តីល្អ" កាលពីឆ្នាំ ២០០៣ ។ បន្ទាប់មក លោកក៏បានបន្តចូលរួមសម្តែងក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំ "រឿងទឹកចិត្តម្តាយ" ២០០៣ និង "មមាចប្រលែងភ្លើង" ឆ្នាំ ២០០៥ ។ លោកក៏បានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍ដូចជា "រឿងស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម" ឆ្នាំ ២០០៦, "រឿងបេះដូងអ្នកប្រដាល់" ឆ្នាំ ២០០៧ និង "រឿងឧត្តមភរិយា" ឆ្នាំ ២០០៩ ហើយលោកក៏ធ្លាប់បានសម្តែងល្ខោននិយាយ ដែលចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុផងដែរ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ លោកបានបញ្ចប់អាជីពជាតារាសម្តែង ហើយបានផ្តោតអារម្មណ៍ទៅលើការសិក្សាវិញ ។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរ លោកក៏បានចាប់ផ្តើមសិក្សាតូរតន្ត្រីដោយខ្លួនឯង និង តាមមិត្តភក្តិ ហើយបង្កើតបានជាក្រុមចម្រៀងសិស្សសាលា (Sun-Up) ដែលមានសមាជិក ៦នាក់ ក្រោមស្លាកតន្ត្រី Sun Modeling ហើយក្រោយមកលោកបានប្ដូរមកច្រៀងតែម្នាក់ឯងវិញ តាមរយៈការ Upload បទចម្រៀង ទៅក្នុងបណ្ដាញសង្គម YouTube ហើយវាជាពេលដែលលោកទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំង នូវបទចម្រៀង Original Song ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលមានចំណងជើងថា "មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ" បានរុញកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀងក្នុងវិទ្យុមួយចំនួនផងដែរ រហូតដល់លោកបានចូលក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។<ref> Last FM (2014) [https://www.last.fm/music/Manith+Jupiter/+wiki#:~:text=Manith%20(a.k.a.%20Manith%20Jupiter%20/%20Manith,Records%20%26%20Hang%20Meas%20Production). Manith Jupiter Biography], Website: www.last.fm, Publication: Version 2, edited by Uchiha_Kirei on 2 September 2014 </ref> == អាជីពតន្ត្រី == ការចាប់ផ្ដើមអាជីពតន្ត្រី ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ម៉ានិត បានចេញនូវបទចម្រៀងមួយ មានចំណងជើងថា មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ ដែលជាបទ Original Song នៅលើបណ្ដាញសង្គម Youtube ពេលនោះមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាជនជាច្រើន ដោយការសរសើរគ្រប់គ្នាថាបទនេះពីរោះ ដែលធ្វើឲ្យលោកមានភាពល្បីល្បាញពីចាប់ពេលនោះមក ក្រោយមកលោកក៏បានទៅចូលរួមជាមួយផលិតកម្ម Phleng Records ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ។ === 2013 - 2015 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ម៉ានិត បានចូលរួមជាមួយនឹងផលិតកម្ម '''Phleng Records''' ហើយបានចេញនូវអាល់ប៊ុមចម្រៀងពេញនិយមជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងនោះមាន (អាល់ប៊ុម Magical) (អាល់ប៊ុម Closer) (អាល់ប៊ុម G-Light)។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ ម៉ានិត (Jupiter) បានចេញនូវអាល់ប៊ុមបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម ស្នេហ៍ក្បែរផ្ទះ) (អាល់ប៊ុម ស្នេហាស្មើសូន្យ) និង (អាល់ប៊ុម Lollipop) ។ នៅឆ្នាំ ២០១៥ លោកបានបន្តចេញនូវបទចម្រៀងក្នុង Phleng Record បន្តទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម គេអស្ចារ្យហើយ) ដែលជាអាល់ប៊ុមចុងក្រោយរបស់លោកនៅក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។ === 2016 - 2018 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ម៉ានិត បានចាកចេញពីផលិតកម្ម Phleng Records ហើយក្លាយខ្លួនជាតារាចម្រៀងឯករាជ្យ ហើយលោកព្រមទាំងបានចាប់អាជីពបន្ថែមជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿងប្រលោមលោក ។ នៅឆ្នាំ ២០១៦ លោកបានចេញផ្សាយនូវសៀវភៅប្រលោមលោកដំបូងមានចំណងជើងថា «បេសកកម្មមួយ» ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកផ្ទាល់ ដែលទទួលបានការពេញនិយមអានជាខ្លាំងពីសំណាក់យុវវ័យ និងសិស្សានុសិស្សជាច្រើន ។ សៀវភៅប្រលោមលោកនេះផងដែរ ក៏បានបោះពុម្ពចេញផ្សាយកន្លងទៅនៅក្នុងកម្មវិធី "ពិព័រណ៍សៀវភៅនៅកម្ពុជាលើកទី៥"។ <ref>lostus-radio.com [https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223071154/https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ |date=2023-12-23 }} (2 December 2016)</ref> <ref> khmer voanews.com [https://khmer.voanews.com/a/fifth-book-fair-in-cambodia/3621559.html ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​ «បង្កើន​ការ​អាន​ បង្កើត​ការសរសរ»] (3 December 2016) </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ម៉ានិត (Jupiter) មិនសូវចេញបទចម្រៀងនោះទេ ដែលមើលទៅលោកដូចជាស្ងប់ស្ងាត់ រវល់ក្នុងកិច្ចការនិពន្ធសៀវភៅរឿងរបស់លោក ដែលសៀវភៅរឿងទី២ គឺរឿង '''ផ្ទះកណ្ដាលបឹង''' <ref> Goodreads [https://www.goodreads.com/book/show/36215278-the-lake-house ផ្ទះកណ្ដាលបឹង Published 2017] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ ម៉ានិត (Jupiter) គឺសៀវភៅប្រឡោមលោករឿង "បេសកកម្មមួយ" ត្រូវបានចេញផ្សាយជាភាពយន្តភាគផ្លូវការណ៍នៅស្ថានីយប៉ុស្ត៍ទូរទស្សន៍ My-TV ផងដែរ។ <ref> My-TV Released Drama Serie [https://soyo.sabay.com/series/one_mission/season_one/one_mission_ep1(បេសកកម្មមួយ) soyo.sabay.com thriller (2018)] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ដដែល ម៉ានិត (Jupiter) បានត្រឡប់មកវិញជាមួយនិងការចេញ អាលប៊ុមថ្មីរបស់គាត់គឺ [[អាលប៊ុម សមុទ្រ]]​ ។ == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2012 | align="center" | មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2019 | align="center" | Young Love | align="center" | The Best Screenplay | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | The 6th Cambodia International Film Festival (CIFF) <ref> IMDb (2019) [https://www.imdb.com/name/nm9550993/bio Mong Manith Biography], Website: www.imdb.com, Publication: © 2019 by IMDb.com, Inc. </ref> |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Male Popularithy Artist of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Music Performance of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * Pink Day (2012) * Last Smile (2012) * You Never Know (2012) * មាននាងក៏ធុញគ្មាននាងក៏ធុញ (2012) * Water Bee (2012) * Am I in Love (2013) * បែបនេះល្អជាង (2013) * មិនមែនសង្សារ (2013) * Never Change (2013) * មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ (2013) * Bad Person (2013) * Closer ft. Vanilla (2013) * ស្នេហ៍ពិតមិនគិតពី Calories (2013) * ស្នាមថើបមួយនោះ (2013) * You And I (2013) * Day And Night (2015) * មានអីសួរអត់ (2015) * អន់ចិត្ត (2015) * Anything About Me (2015) * យើងអាន ft. Show Me (2016) * Run ft. Show Me (2016) * ស្រលាញ់គ្នាហេតុអ្វីទុកជាអាថ៍កំបាំង (2016) * លើសពីសង្ឃឹម (2016) * Be My Bad Girl (2016) * Grow Up ft. Show Me (2016) * អាណិត និង ស្រលាញ់ (2017) * សូមឲ្យមានគ្រប់យ៉ាង (2017) * ដល់ថ្ងៃស្លាប់ (2017) * 99 Year (2017) * អស់ពេលបែបនោះ (2018) * ក្ដីសុខតិចៗ (2018) * បងជាអ្នកណា ft. Chorda (2018) * ពេលបងបិទភ្នែក (2018) * ខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក ព្រោះខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក (2019) * អរគុណអ្នកទីបី (2019) * Ready To Let You Go (2019) * See You In My Dream (2019) * ផ្ដេសផ្ដាស (2020) * Halftway To Nowhere ft. TINXJR, YT (2020) * ព្រោះខ្ញុំមានម៉ែ (2020) * បានតែនិយាយ ft. [[អេដា]] (2020) * រឿងចាស់ៗ (2020) * បងនៅរង់ចាំ (2021) * ខ្ញុំនៅតែខ្ញុំ (2021) * យប់នេះ ft. Nuth (2021) * កោះរ៉ុង (2021) * My Little Star (2021) * មិនល្អគ្រប់គ្រាន់ (2021) * បងលាមរណា (2021) </div> == ឃើញដូចនេះ == '''See also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តារាសម្ដែងកម្ពុជា]] * [[តារាកំប្លែងកម្ពុជា]] * [[ពិធីករកម្ពុជា]] * [[ពិធីការនីកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == 9gq96s7w8clzzn5tdbelcnrlsx7eg2t 334946 334945 2026-05-06T16:24:57Z ~2026-11479-38 49957 /* អាជីពតន្ត្រី */ 334946 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Manith Jupiter </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Manith Jupiter.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Original Artist R&B |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[Manith Jupiter]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1996|3|25|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2012-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * អ្នកសម្រួលតន្ត្រី * អ្នកនិពន្ធបទភ្លេង * អ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿង |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * ផលិតកម្ម Phleng Records <br> 2013 - 2015 * អ្នកចម្រៀងឯករាជ <br> 2016 - បច្ចុប្បន្ន |} '''Manith Jupiter''' (អានថា: [[ម៉ានិត ជូពីទ័រ]]) ឈ្មោះកំណើត ម៉ុង ម៉ានិត (កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦) លោកគឺជាតារាចម្រៀងមួយរូបដ៏មានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដែលគេស្គាល់លោកតាមរយៈការផ្ទុកឡើង នូវបទចម្រៀង Original Song របស់លោកនៅលើបណ្ដាញសង្គម YouTube រហូតដល់បទចម្រៀងរបស់លោកទទួលបានការពេញនិយមផងដែរ តាមរយៈប្រភេទតន្ត្រី R&B ។<ref>Khmer Scholar (2013) [http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ revolutionize Cambodian music industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109160042/http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ |date=2022-11-09 }}, Website: khmerscholar.com, Publication: Entertainment, Influencers October 10, 2013</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' Manith Jupiter កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥​ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ក្រុងភ្នំពេញ]] មិនមានកំណត់ត្រាពីក្រុមគ្រួសារលោកច្រើនឡើយ "រងចាំឯកសារយោងពីប្រភពផ្សេងៗទៀត ក្នុងការសរសេរបន្ថែម" ។ ម៉ានិត បានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បឋមសិក្សា និង មធ្យមសិក្សា នៅ [[វិទ្យាល័យសន្ធរម៉ុក]] កាលពីកុមារភាព លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងនាមជាតារាសម្តែងកុមារ នៅក្នុងផលិតកម្មក្នុងស្រុកមួយចំនួន និង ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ ផងដែរ ។ លោកត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរស្គាល់ថាជាតារាសម្តែងកុមារ បន្ទាប់ពីបានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំមនោសញ្ចេតនាបែបកំប្លែង "រឿងប្តីល្អ" កាលពីឆ្នាំ ២០០៣ ។ បន្ទាប់មក លោកក៏បានបន្តចូលរួមសម្តែងក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំ "រឿងទឹកចិត្តម្តាយ" ២០០៣ និង "មមាចប្រលែងភ្លើង" ឆ្នាំ ២០០៥ ។ លោកក៏បានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍ដូចជា "រឿងស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម" ឆ្នាំ ២០០៦, "រឿងបេះដូងអ្នកប្រដាល់" ឆ្នាំ ២០០៧ និង "រឿងឧត្តមភរិយា" ឆ្នាំ ២០០៩ ហើយលោកក៏ធ្លាប់បានសម្តែងល្ខោននិយាយ ដែលចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុផងដែរ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ លោកបានបញ្ចប់អាជីពជាតារាសម្តែង ហើយបានផ្តោតអារម្មណ៍ទៅលើការសិក្សាវិញ ។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរ លោកក៏បានចាប់ផ្តើមសិក្សាតូរតន្ត្រីដោយខ្លួនឯង និង តាមមិត្តភក្តិ ហើយបង្កើតបានជាក្រុមចម្រៀងសិស្សសាលា (Sun-Up) ដែលមានសមាជិក ៦នាក់ ក្រោមស្លាកតន្ត្រី Sun Modeling ហើយក្រោយមកលោកបានប្ដូរមកច្រៀងតែម្នាក់ឯងវិញ តាមរយៈការ Upload បទចម្រៀង ទៅក្នុងបណ្ដាញសង្គម YouTube ហើយវាជាពេលដែលលោកទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំង នូវបទចម្រៀង Original Song ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលមានចំណងជើងថា "មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ" បានរុញកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀងក្នុងវិទ្យុមួយចំនួនផងដែរ រហូតដល់លោកបានចូលក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។<ref> Last FM (2014) [https://www.last.fm/music/Manith+Jupiter/+wiki#:~:text=Manith%20(a.k.a.%20Manith%20Jupiter%20/%20Manith,Records%20%26%20Hang%20Meas%20Production). Manith Jupiter Biography], Website: www.last.fm, Publication: Version 2, edited by Uchiha_Kirei on 2 September 2014 </ref> == អាជីពតន្ត្រី == [[File:មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ.jpg|thumb|Hit Album 2013 (មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ)]] ការចាប់ផ្ដើមអាជីពតន្ត្រី ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ម៉ានិត បានចេញនូវបទចម្រៀងមួយ មានចំណងជើងថា មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ ដែលជាបទ Original Song នៅលើបណ្ដាញសង្គម Youtube ពេលនោះមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាជនជាច្រើន ដោយការសរសើរគ្រប់គ្នាថាបទនេះពីរោះ ដែលធ្វើឲ្យលោកមានភាពល្បីល្បាញពីចាប់ពេលនោះមក ក្រោយមកលោកក៏បានទៅចូលរួមជាមួយផលិតកម្ម Phleng Records ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ។ === 2013 - 2015 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ម៉ានិត បានចូលរួមជាមួយនឹងផលិតកម្ម '''Phleng Records''' ហើយបានចេញនូវអាល់ប៊ុមចម្រៀងពេញនិយមជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងនោះមាន (អាល់ប៊ុម Magical) (អាល់ប៊ុម Closer) (អាល់ប៊ុម G-Light)។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ ម៉ានិត (Jupiter) បានចេញនូវអាល់ប៊ុមបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម ស្នេហ៍ក្បែរផ្ទះ) (អាល់ប៊ុម ស្នេហាស្មើសូន្យ) និង (អាល់ប៊ុម Lollipop) ។ នៅឆ្នាំ ២០១៥ លោកបានបន្តចេញនូវបទចម្រៀងក្នុង Phleng Record បន្តទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម គេអស្ចារ្យហើយ) ដែលជាអាល់ប៊ុមចុងក្រោយរបស់លោកនៅក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។ === 2016 - 2018 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ម៉ានិត បានចាកចេញពីផលិតកម្ម Phleng Records ហើយក្លាយខ្លួនជាតារាចម្រៀងឯករាជ្យ ហើយលោកព្រមទាំងបានចាប់អាជីពបន្ថែមជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿងប្រលោមលោក ។ នៅឆ្នាំ ២០១៦ លោកបានចេញផ្សាយនូវសៀវភៅប្រលោមលោកដំបូងមានចំណងជើងថា «បេសកកម្មមួយ» ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកផ្ទាល់ ដែលទទួលបានការពេញនិយមអានជាខ្លាំងពីសំណាក់យុវវ័យ និងសិស្សានុសិស្សជាច្រើន ។ សៀវភៅប្រលោមលោកនេះផងដែរ ក៏បានបោះពុម្ពចេញផ្សាយកន្លងទៅនៅក្នុងកម្មវិធី "ពិព័រណ៍សៀវភៅនៅកម្ពុជាលើកទី៥"។ <ref>lostus-radio.com [https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223071154/https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ |date=2023-12-23 }} (2 December 2016)</ref> <ref> khmer voanews.com [https://khmer.voanews.com/a/fifth-book-fair-in-cambodia/3621559.html ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​ «បង្កើន​ការ​អាន​ បង្កើត​ការសរសរ»] (3 December 2016) </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ម៉ានិត (Jupiter) មិនសូវចេញបទចម្រៀងនោះទេ ដែលមើលទៅលោកដូចជាស្ងប់ស្ងាត់ រវល់ក្នុងកិច្ចការនិពន្ធសៀវភៅរឿងរបស់លោក ដែលសៀវភៅរឿងទី២ គឺរឿង '''ផ្ទះកណ្ដាលបឹង''' <ref> Goodreads [https://www.goodreads.com/book/show/36215278-the-lake-house ផ្ទះកណ្ដាលបឹង Published 2017] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ ម៉ានិត (Jupiter) គឺសៀវភៅប្រឡោមលោករឿង "បេសកកម្មមួយ" ត្រូវបានចេញផ្សាយជាភាពយន្តភាគផ្លូវការណ៍នៅស្ថានីយប៉ុស្ត៍ទូរទស្សន៍ My-TV ផងដែរ។ <ref> My-TV Released Drama Serie [https://soyo.sabay.com/series/one_mission/season_one/one_mission_ep1(បេសកកម្មមួយ) soyo.sabay.com thriller (2018)] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ដដែល ម៉ានិត (Jupiter) បានត្រឡប់មកវិញជាមួយនិងការចេញ អាលប៊ុមថ្មីរបស់គាត់គឺ [[អាលប៊ុម សមុទ្រ]]​ ។ == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2012 | align="center" | មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2019 | align="center" | Young Love | align="center" | The Best Screenplay | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | The 6th Cambodia International Film Festival (CIFF) <ref> IMDb (2019) [https://www.imdb.com/name/nm9550993/bio Mong Manith Biography], Website: www.imdb.com, Publication: © 2019 by IMDb.com, Inc. </ref> |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Male Popularithy Artist of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Music Performance of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * Pink Day (2012) * Last Smile (2012) * You Never Know (2012) * មាននាងក៏ធុញគ្មាននាងក៏ធុញ (2012) * Water Bee (2012) * Am I in Love (2013) * បែបនេះល្អជាង (2013) * មិនមែនសង្សារ (2013) * Never Change (2013) * មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ (2013) * Bad Person (2013) * Closer ft. Vanilla (2013) * ស្នេហ៍ពិតមិនគិតពី Calories (2013) * ស្នាមថើបមួយនោះ (2013) * You And I (2013) * Day And Night (2015) * មានអីសួរអត់ (2015) * អន់ចិត្ត (2015) * Anything About Me (2015) * យើងអាន ft. Show Me (2016) * Run ft. Show Me (2016) * ស្រលាញ់គ្នាហេតុអ្វីទុកជាអាថ៍កំបាំង (2016) * លើសពីសង្ឃឹម (2016) * Be My Bad Girl (2016) * Grow Up ft. Show Me (2016) * អាណិត និង ស្រលាញ់ (2017) * សូមឲ្យមានគ្រប់យ៉ាង (2017) * ដល់ថ្ងៃស្លាប់ (2017) * 99 Year (2017) * អស់ពេលបែបនោះ (2018) * ក្ដីសុខតិចៗ (2018) * បងជាអ្នកណា ft. Chorda (2018) * ពេលបងបិទភ្នែក (2018) * ខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក ព្រោះខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក (2019) * អរគុណអ្នកទីបី (2019) * Ready To Let You Go (2019) * See You In My Dream (2019) * ផ្ដេសផ្ដាស (2020) * Halftway To Nowhere ft. TINXJR, YT (2020) * ព្រោះខ្ញុំមានម៉ែ (2020) * បានតែនិយាយ ft. [[អេដា]] (2020) * រឿងចាស់ៗ (2020) * បងនៅរង់ចាំ (2021) * ខ្ញុំនៅតែខ្ញុំ (2021) * យប់នេះ ft. Nuth (2021) * កោះរ៉ុង (2021) * My Little Star (2021) * មិនល្អគ្រប់គ្រាន់ (2021) * បងលាមរណា (2021) </div> == ឃើញដូចនេះ == '''See also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តារាសម្ដែងកម្ពុជា]] * [[តារាកំប្លែងកម្ពុជា]] * [[ពិធីករកម្ពុជា]] * [[ពិធីការនីកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == 1nsrwy6quajzu1pnswdrmfv32qokd4y 334949 334946 2026-05-06T18:40:11Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Manith_Jupiter.jpg|Manith_Jupiter.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Elcobbola|Elcobbola]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): https://www.youtube.com/watch?v=XWhA0EZYGRQ 334949 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Manith Jupiter </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Original Artist R&B |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[Manith Jupiter]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1996|3|25|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2012-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * អ្នកសម្រួលតន្ត្រី * អ្នកនិពន្ធបទភ្លេង * អ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿង |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * ផលិតកម្ម Phleng Records <br> 2013 - 2015 * អ្នកចម្រៀងឯករាជ <br> 2016 - បច្ចុប្បន្ន |} '''Manith Jupiter''' (អានថា: [[ម៉ានិត ជូពីទ័រ]]) ឈ្មោះកំណើត ម៉ុង ម៉ានិត (កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦) លោកគឺជាតារាចម្រៀងមួយរូបដ៏មានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដែលគេស្គាល់លោកតាមរយៈការផ្ទុកឡើង នូវបទចម្រៀង Original Song របស់លោកនៅលើបណ្ដាញសង្គម YouTube រហូតដល់បទចម្រៀងរបស់លោកទទួលបានការពេញនិយមផងដែរ តាមរយៈប្រភេទតន្ត្រី R&B ។<ref>Khmer Scholar (2013) [http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ revolutionize Cambodian music industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109160042/http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ |date=2022-11-09 }}, Website: khmerscholar.com, Publication: Entertainment, Influencers October 10, 2013</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' Manith Jupiter កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥​ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ក្រុងភ្នំពេញ]] មិនមានកំណត់ត្រាពីក្រុមគ្រួសារលោកច្រើនឡើយ "រងចាំឯកសារយោងពីប្រភពផ្សេងៗទៀត ក្នុងការសរសេរបន្ថែម" ។ ម៉ានិត បានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បឋមសិក្សា និង មធ្យមសិក្សា នៅ [[វិទ្យាល័យសន្ធរម៉ុក]] កាលពីកុមារភាព លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងនាមជាតារាសម្តែងកុមារ នៅក្នុងផលិតកម្មក្នុងស្រុកមួយចំនួន និង ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ ផងដែរ ។ លោកត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរស្គាល់ថាជាតារាសម្តែងកុមារ បន្ទាប់ពីបានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំមនោសញ្ចេតនាបែបកំប្លែង "រឿងប្តីល្អ" កាលពីឆ្នាំ ២០០៣ ។ បន្ទាប់មក លោកក៏បានបន្តចូលរួមសម្តែងក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំ "រឿងទឹកចិត្តម្តាយ" ២០០៣ និង "មមាចប្រលែងភ្លើង" ឆ្នាំ ២០០៥ ។ លោកក៏បានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍ដូចជា "រឿងស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម" ឆ្នាំ ២០០៦, "រឿងបេះដូងអ្នកប្រដាល់" ឆ្នាំ ២០០៧ និង "រឿងឧត្តមភរិយា" ឆ្នាំ ២០០៩ ហើយលោកក៏ធ្លាប់បានសម្តែងល្ខោននិយាយ ដែលចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុផងដែរ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ លោកបានបញ្ចប់អាជីពជាតារាសម្តែង ហើយបានផ្តោតអារម្មណ៍ទៅលើការសិក្សាវិញ ។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរ លោកក៏បានចាប់ផ្តើមសិក្សាតូរតន្ត្រីដោយខ្លួនឯង និង តាមមិត្តភក្តិ ហើយបង្កើតបានជាក្រុមចម្រៀងសិស្សសាលា (Sun-Up) ដែលមានសមាជិក ៦នាក់ ក្រោមស្លាកតន្ត្រី Sun Modeling ហើយក្រោយមកលោកបានប្ដូរមកច្រៀងតែម្នាក់ឯងវិញ តាមរយៈការ Upload បទចម្រៀង ទៅក្នុងបណ្ដាញសង្គម YouTube ហើយវាជាពេលដែលលោកទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំង នូវបទចម្រៀង Original Song ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលមានចំណងជើងថា "មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ" បានរុញកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀងក្នុងវិទ្យុមួយចំនួនផងដែរ រហូតដល់លោកបានចូលក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។<ref> Last FM (2014) [https://www.last.fm/music/Manith+Jupiter/+wiki#:~:text=Manith%20(a.k.a.%20Manith%20Jupiter%20/%20Manith,Records%20%26%20Hang%20Meas%20Production). Manith Jupiter Biography], Website: www.last.fm, Publication: Version 2, edited by Uchiha_Kirei on 2 September 2014 </ref> == អាជីពតន្ត្រី == [[File:មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ.jpg|thumb|Hit Album 2013 (មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ)]] ការចាប់ផ្ដើមអាជីពតន្ត្រី ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ម៉ានិត បានចេញនូវបទចម្រៀងមួយ មានចំណងជើងថា មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ ដែលជាបទ Original Song នៅលើបណ្ដាញសង្គម Youtube ពេលនោះមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាជនជាច្រើន ដោយការសរសើរគ្រប់គ្នាថាបទនេះពីរោះ ដែលធ្វើឲ្យលោកមានភាពល្បីល្បាញពីចាប់ពេលនោះមក ក្រោយមកលោកក៏បានទៅចូលរួមជាមួយផលិតកម្ម Phleng Records ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ។ === 2013 - 2015 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ម៉ានិត បានចូលរួមជាមួយនឹងផលិតកម្ម '''Phleng Records''' ហើយបានចេញនូវអាល់ប៊ុមចម្រៀងពេញនិយមជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងនោះមាន (អាល់ប៊ុម Magical) (អាល់ប៊ុម Closer) (អាល់ប៊ុម G-Light)។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ ម៉ានិត (Jupiter) បានចេញនូវអាល់ប៊ុមបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម ស្នេហ៍ក្បែរផ្ទះ) (អាល់ប៊ុម ស្នេហាស្មើសូន្យ) និង (អាល់ប៊ុម Lollipop) ។ នៅឆ្នាំ ២០១៥ លោកបានបន្តចេញនូវបទចម្រៀងក្នុង Phleng Record បន្តទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម គេអស្ចារ្យហើយ) ដែលជាអាល់ប៊ុមចុងក្រោយរបស់លោកនៅក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។ === 2016 - 2018 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ម៉ានិត បានចាកចេញពីផលិតកម្ម Phleng Records ហើយក្លាយខ្លួនជាតារាចម្រៀងឯករាជ្យ ហើយលោកព្រមទាំងបានចាប់អាជីពបន្ថែមជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿងប្រលោមលោក ។ នៅឆ្នាំ ២០១៦ លោកបានចេញផ្សាយនូវសៀវភៅប្រលោមលោកដំបូងមានចំណងជើងថា «បេសកកម្មមួយ» ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកផ្ទាល់ ដែលទទួលបានការពេញនិយមអានជាខ្លាំងពីសំណាក់យុវវ័យ និងសិស្សានុសិស្សជាច្រើន ។ សៀវភៅប្រលោមលោកនេះផងដែរ ក៏បានបោះពុម្ពចេញផ្សាយកន្លងទៅនៅក្នុងកម្មវិធី "ពិព័រណ៍សៀវភៅនៅកម្ពុជាលើកទី៥"។ <ref>lostus-radio.com [https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223071154/https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ |date=2023-12-23 }} (2 December 2016)</ref> <ref> khmer voanews.com [https://khmer.voanews.com/a/fifth-book-fair-in-cambodia/3621559.html ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​ «បង្កើន​ការ​អាន​ បង្កើត​ការសរសរ»] (3 December 2016) </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ម៉ានិត (Jupiter) មិនសូវចេញបទចម្រៀងនោះទេ ដែលមើលទៅលោកដូចជាស្ងប់ស្ងាត់ រវល់ក្នុងកិច្ចការនិពន្ធសៀវភៅរឿងរបស់លោក ដែលសៀវភៅរឿងទី២ គឺរឿង '''ផ្ទះកណ្ដាលបឹង''' <ref> Goodreads [https://www.goodreads.com/book/show/36215278-the-lake-house ផ្ទះកណ្ដាលបឹង Published 2017] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ ម៉ានិត (Jupiter) គឺសៀវភៅប្រឡោមលោករឿង "បេសកកម្មមួយ" ត្រូវបានចេញផ្សាយជាភាពយន្តភាគផ្លូវការណ៍នៅស្ថានីយប៉ុស្ត៍ទូរទស្សន៍ My-TV ផងដែរ។ <ref> My-TV Released Drama Serie [https://soyo.sabay.com/series/one_mission/season_one/one_mission_ep1(បេសកកម្មមួយ) soyo.sabay.com thriller (2018)] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ដដែល ម៉ានិត (Jupiter) បានត្រឡប់មកវិញជាមួយនិងការចេញ អាលប៊ុមថ្មីរបស់គាត់គឺ [[អាលប៊ុម សមុទ្រ]]​ ។ == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2012 | align="center" | មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2019 | align="center" | Young Love | align="center" | The Best Screenplay | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | The 6th Cambodia International Film Festival (CIFF) <ref> IMDb (2019) [https://www.imdb.com/name/nm9550993/bio Mong Manith Biography], Website: www.imdb.com, Publication: © 2019 by IMDb.com, Inc. </ref> |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Male Popularithy Artist of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Music Performance of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * Pink Day (2012) * Last Smile (2012) * You Never Know (2012) * មាននាងក៏ធុញគ្មាននាងក៏ធុញ (2012) * Water Bee (2012) * Am I in Love (2013) * បែបនេះល្អជាង (2013) * មិនមែនសង្សារ (2013) * Never Change (2013) * មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ (2013) * Bad Person (2013) * Closer ft. Vanilla (2013) * ស្នេហ៍ពិតមិនគិតពី Calories (2013) * ស្នាមថើបមួយនោះ (2013) * You And I (2013) * Day And Night (2015) * មានអីសួរអត់ (2015) * អន់ចិត្ត (2015) * Anything About Me (2015) * យើងអាន ft. Show Me (2016) * Run ft. Show Me (2016) * ស្រលាញ់គ្នាហេតុអ្វីទុកជាអាថ៍កំបាំង (2016) * លើសពីសង្ឃឹម (2016) * Be My Bad Girl (2016) * Grow Up ft. Show Me (2016) * អាណិត និង ស្រលាញ់ (2017) * សូមឲ្យមានគ្រប់យ៉ាង (2017) * ដល់ថ្ងៃស្លាប់ (2017) * 99 Year (2017) * អស់ពេលបែបនោះ (2018) * ក្ដីសុខតិចៗ (2018) * បងជាអ្នកណា ft. Chorda (2018) * ពេលបងបិទភ្នែក (2018) * ខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក ព្រោះខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក (2019) * អរគុណអ្នកទីបី (2019) * Ready To Let You Go (2019) * See You In My Dream (2019) * ផ្ដេសផ្ដាស (2020) * Halftway To Nowhere ft. TINXJR, YT (2020) * ព្រោះខ្ញុំមានម៉ែ (2020) * បានតែនិយាយ ft. [[អេដា]] (2020) * រឿងចាស់ៗ (2020) * បងនៅរង់ចាំ (2021) * ខ្ញុំនៅតែខ្ញុំ (2021) * យប់នេះ ft. Nuth (2021) * កោះរ៉ុង (2021) * My Little Star (2021) * មិនល្អគ្រប់គ្រាន់ (2021) * បងលាមរណា (2021) </div> == ឃើញដូចនេះ == '''See also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តារាសម្ដែងកម្ពុជា]] * [[តារាកំប្លែងកម្ពុជា]] * [[ពិធីករកម្ពុជា]] * [[ពិធីការនីកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == i0pk9stu12wcembob20rryp2kmqszbq 334950 334949 2026-05-06T18:40:15Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ.jpg|មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Elcobbola|Elcobbola]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 334950 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Manith Jupiter </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Original Artist R&B |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[Manith Jupiter]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1996|3|25|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2012-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * អ្នកសម្រួលតន្ត្រី * អ្នកនិពន្ធបទភ្លេង * អ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿង |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * ផលិតកម្ម Phleng Records <br> 2013 - 2015 * អ្នកចម្រៀងឯករាជ <br> 2016 - បច្ចុប្បន្ន |} '''Manith Jupiter''' (អានថា: [[ម៉ានិត ជូពីទ័រ]]) ឈ្មោះកំណើត ម៉ុង ម៉ានិត (កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦) លោកគឺជាតារាចម្រៀងមួយរូបដ៏មានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដែលគេស្គាល់លោកតាមរយៈការផ្ទុកឡើង នូវបទចម្រៀង Original Song របស់លោកនៅលើបណ្ដាញសង្គម YouTube រហូតដល់បទចម្រៀងរបស់លោកទទួលបានការពេញនិយមផងដែរ តាមរយៈប្រភេទតន្ត្រី R&B ។<ref>Khmer Scholar (2013) [http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ revolutionize Cambodian music industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109160042/http://khmerscholar.com/manith-a-young-artist-to-revolutionize-cambodian-music-industry/ |date=2022-11-09 }}, Website: khmerscholar.com, Publication: Entertainment, Influencers October 10, 2013</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' Manith Jupiter កើតនៅ ថ្ងៃទី ២៥​ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ក្រុងភ្នំពេញ]] មិនមានកំណត់ត្រាពីក្រុមគ្រួសារលោកច្រើនឡើយ "រងចាំឯកសារយោងពីប្រភពផ្សេងៗទៀត ក្នុងការសរសេរបន្ថែម" ។ ម៉ានិត បានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បឋមសិក្សា និង មធ្យមសិក្សា នៅ [[វិទ្យាល័យសន្ធរម៉ុក]] កាលពីកុមារភាព លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងនាមជាតារាសម្តែងកុមារ នៅក្នុងផលិតកម្មក្នុងស្រុកមួយចំនួន និង ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ ផងដែរ ។ លោកត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរស្គាល់ថាជាតារាសម្តែងកុមារ បន្ទាប់ពីបានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំមនោសញ្ចេតនាបែបកំប្លែង "រឿងប្តីល្អ" កាលពីឆ្នាំ ២០០៣ ។ បន្ទាប់មក លោកក៏បានបន្តចូលរួមសម្តែងក្នុងភាពយន្តខ្នាតធំ "រឿងទឹកចិត្តម្តាយ" ២០០៣ និង "មមាចប្រលែងភ្លើង" ឆ្នាំ ២០០៥ ។ លោកក៏បានចូលរួមសម្តែងនៅក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍ដូចជា "រឿងស្នាមស្នេហ៍សមុទ្ររាម" ឆ្នាំ ២០០៦, "រឿងបេះដូងអ្នកប្រដាល់" ឆ្នាំ ២០០៧ និង "រឿងឧត្តមភរិយា" ឆ្នាំ ២០០៩ ហើយលោកក៏ធ្លាប់បានសម្តែងល្ខោននិយាយ ដែលចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុផងដែរ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ លោកបានបញ្ចប់អាជីពជាតារាសម្តែង ហើយបានផ្តោតអារម្មណ៍ទៅលើការសិក្សាវិញ ។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរ លោកក៏បានចាប់ផ្តើមសិក្សាតូរតន្ត្រីដោយខ្លួនឯង និង តាមមិត្តភក្តិ ហើយបង្កើតបានជាក្រុមចម្រៀងសិស្សសាលា (Sun-Up) ដែលមានសមាជិក ៦នាក់ ក្រោមស្លាកតន្ត្រី Sun Modeling ហើយក្រោយមកលោកបានប្ដូរមកច្រៀងតែម្នាក់ឯងវិញ តាមរយៈការ Upload បទចម្រៀង ទៅក្នុងបណ្ដាញសង្គម YouTube ហើយវាជាពេលដែលលោកទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំង នូវបទចម្រៀង Original Song ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលមានចំណងជើងថា "មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ" បានរុញកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀងក្នុងវិទ្យុមួយចំនួនផងដែរ រហូតដល់លោកបានចូលក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។<ref> Last FM (2014) [https://www.last.fm/music/Manith+Jupiter/+wiki#:~:text=Manith%20(a.k.a.%20Manith%20Jupiter%20/%20Manith,Records%20%26%20Hang%20Meas%20Production). Manith Jupiter Biography], Website: www.last.fm, Publication: Version 2, edited by Uchiha_Kirei on 2 September 2014 </ref> == អាជីពតន្ត្រី == ការចាប់ផ្ដើមអាជីពតន្ត្រី ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ម៉ានិត បានចេញនូវបទចម្រៀងមួយ មានចំណងជើងថា មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ ដែលជាបទ Original Song នៅលើបណ្ដាញសង្គម Youtube ពេលនោះមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាជនជាច្រើន ដោយការសរសើរគ្រប់គ្នាថាបទនេះពីរោះ ដែលធ្វើឲ្យលោកមានភាពល្បីល្បាញពីចាប់ពេលនោះមក ក្រោយមកលោកក៏បានទៅចូលរួមជាមួយផលិតកម្ម Phleng Records ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ។ === 2013 - 2015 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ម៉ានិត បានចូលរួមជាមួយនឹងផលិតកម្ម '''Phleng Records''' ហើយបានចេញនូវអាល់ប៊ុមចម្រៀងពេញនិយមជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងនោះមាន (អាល់ប៊ុម Magical) (អាល់ប៊ុម Closer) (អាល់ប៊ុម G-Light)។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ ម៉ានិត (Jupiter) បានចេញនូវអាល់ប៊ុមបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម ស្នេហ៍ក្បែរផ្ទះ) (អាល់ប៊ុម ស្នេហាស្មើសូន្យ) និង (អាល់ប៊ុម Lollipop) ។ នៅឆ្នាំ ២០១៥ លោកបានបន្តចេញនូវបទចម្រៀងក្នុង Phleng Record បន្តទៀតដូចជា (អាល់ប៊ុម គេអស្ចារ្យហើយ) ដែលជាអាល់ប៊ុមចុងក្រោយរបស់លោកនៅក្នុងផលិតកម្ម Phleng Records ។ === 2016 - 2018 === ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ម៉ានិត បានចាកចេញពីផលិតកម្ម Phleng Records ហើយក្លាយខ្លួនជាតារាចម្រៀងឯករាជ្យ ហើយលោកព្រមទាំងបានចាប់អាជីពបន្ថែមជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅរឿងប្រលោមលោក ។ នៅឆ្នាំ ២០១៦ លោកបានចេញផ្សាយនូវសៀវភៅប្រលោមលោកដំបូងមានចំណងជើងថា «បេសកកម្មមួយ» ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកផ្ទាល់ ដែលទទួលបានការពេញនិយមអានជាខ្លាំងពីសំណាក់យុវវ័យ និងសិស្សានុសិស្សជាច្រើន ។ សៀវភៅប្រលោមលោកនេះផងដែរ ក៏បានបោះពុម្ពចេញផ្សាយកន្លងទៅនៅក្នុងកម្មវិធី "ពិព័រណ៍សៀវភៅនៅកម្ពុជាលើកទី៥"។ <ref>lostus-radio.com [https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223071154/https://www.lotus-radio.com/5th-cambodia-book-fair/ |date=2023-12-23 }} (2 December 2016)</ref> <ref> khmer voanews.com [https://khmer.voanews.com/a/fifth-book-fair-in-cambodia/3621559.html ពិព័រណ៍​សៀវភៅ​លើក​ទី៥​ «បង្កើន​ការ​អាន​ បង្កើត​ការសរសរ»] (3 December 2016) </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ម៉ានិត (Jupiter) មិនសូវចេញបទចម្រៀងនោះទេ ដែលមើលទៅលោកដូចជាស្ងប់ស្ងាត់ រវល់ក្នុងកិច្ចការនិពន្ធសៀវភៅរឿងរបស់លោក ដែលសៀវភៅរឿងទី២ គឺរឿង '''ផ្ទះកណ្ដាលបឹង''' <ref> Goodreads [https://www.goodreads.com/book/show/36215278-the-lake-house ផ្ទះកណ្ដាលបឹង Published 2017] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ ម៉ានិត (Jupiter) គឺសៀវភៅប្រឡោមលោករឿង "បេសកកម្មមួយ" ត្រូវបានចេញផ្សាយជាភាពយន្តភាគផ្លូវការណ៍នៅស្ថានីយប៉ុស្ត៍ទូរទស្សន៍ My-TV ផងដែរ។ <ref> My-TV Released Drama Serie [https://soyo.sabay.com/series/one_mission/season_one/one_mission_ep1(បេសកកម្មមួយ) soyo.sabay.com thriller (2018)] </ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ដដែល ម៉ានិត (Jupiter) បានត្រឡប់មកវិញជាមួយនិងការចេញ អាលប៊ុមថ្មីរបស់គាត់គឺ [[អាលប៊ុម សមុទ្រ]]​ ។ == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2012 | align="center" | មាននាងក៏ធុញ គ្មាននាងក៏ធុញ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2019 | align="center" | Young Love | align="center" | The Best Screenplay | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | The 6th Cambodia International Film Festival (CIFF) <ref> IMDb (2019) [https://www.imdb.com/name/nm9550993/bio Mong Manith Biography], Website: www.imdb.com, Publication: © 2019 by IMDb.com, Inc. </ref> |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Male Popularithy Artist of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Music Performance of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * Pink Day (2012) * Last Smile (2012) * You Never Know (2012) * មាននាងក៏ធុញគ្មាននាងក៏ធុញ (2012) * Water Bee (2012) * Am I in Love (2013) * បែបនេះល្អជាង (2013) * មិនមែនសង្សារ (2013) * Never Change (2013) * មិត្តចេះប្រច័ណ្ឌ (2013) * Bad Person (2013) * Closer ft. Vanilla (2013) * ស្នេហ៍ពិតមិនគិតពី Calories (2013) * ស្នាមថើបមួយនោះ (2013) * You And I (2013) * Day And Night (2015) * មានអីសួរអត់ (2015) * អន់ចិត្ត (2015) * Anything About Me (2015) * យើងអាន ft. Show Me (2016) * Run ft. Show Me (2016) * ស្រលាញ់គ្នាហេតុអ្វីទុកជាអាថ៍កំបាំង (2016) * លើសពីសង្ឃឹម (2016) * Be My Bad Girl (2016) * Grow Up ft. Show Me (2016) * អាណិត និង ស្រលាញ់ (2017) * សូមឲ្យមានគ្រប់យ៉ាង (2017) * ដល់ថ្ងៃស្លាប់ (2017) * 99 Year (2017) * អស់ពេលបែបនោះ (2018) * ក្ដីសុខតិចៗ (2018) * បងជាអ្នកណា ft. Chorda (2018) * ពេលបងបិទភ្នែក (2018) * ខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក ព្រោះខ្ញុំស្រលាញ់អ្នក (2019) * អរគុណអ្នកទីបី (2019) * Ready To Let You Go (2019) * See You In My Dream (2019) * ផ្ដេសផ្ដាស (2020) * Halftway To Nowhere ft. TINXJR, YT (2020) * ព្រោះខ្ញុំមានម៉ែ (2020) * បានតែនិយាយ ft. [[អេដា]] (2020) * រឿងចាស់ៗ (2020) * បងនៅរង់ចាំ (2021) * ខ្ញុំនៅតែខ្ញុំ (2021) * យប់នេះ ft. Nuth (2021) * កោះរ៉ុង (2021) * My Little Star (2021) * មិនល្អគ្រប់គ្រាន់ (2021) * បងលាមរណា (2021) </div> == ឃើញដូចនេះ == '''See also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តារាសម្ដែងកម្ពុជា]] * [[តារាកំប្លែងកម្ពុជា]] * [[ពិធីករកម្ពុជា]] * [[ពិធីការនីកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == ii2c0l1krnar897dviydziqe7sqm8x0 0 48054 334965 288228 2026-05-07T06:52:10Z CommonsDelinker 142 Replacing Gen-commons.jpg with [[File:1954_Geneva_Conference.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 334965 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:French_Indochina_post_partition.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|457x457ភីកសែល| ការបែងចែក[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]]ដែលកើតចេញពីសន្និសីទ។ រដ្ឋ​ស្នង​តំណែង​បី​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​គឺ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ព្រះរាជាណាចក្រ​ឡាវ]] និង [[វៀតណាមខាងជើង|​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​វៀតណាម]] រដ្ឋ​ដឹកនាំ​ដោយ [[ហូ ជីមិញ|​ហូជីមិញ]]និង[[វៀតមិញ]] ។ [[រដ្ឋវៀតណាម]] ត្រូវបានកាត់បន្ថយមកនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសវៀតណាម។ ការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមមានបំណងជាបណ្តោះអាសន្នដោយមានការបោះឆ្នោតគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញ។]] '''សន្និសិទទីក្រុងហ្សឺណែវ''' ដែលមានបំណងដោះស្រាយបញ្ហាលេចធ្លោដែលកើតចេញពី[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] និង[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្រ្គាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] គឺជាសន្និសីទមួយដែលមានការចូលរួមពីប្រជាជាតិជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅ [[ទីក្រុងហ្សឺណែវ]] [[ស្វីស|ប្រទេសស្វីស]] ចាប់ពីថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។ <ref>{{Cite journal|date=7 May 1954|title=Indochina - Midway in the Geneva Conference: Address by the Secretary of State|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/inch022.asp|journal=[[Avalon Project]]|publisher=[[Yale Law School]]|accessdate=29 April 2010}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Vietnam Wars: 1945–1990|year=1991|location=New York|isbn=978-0-06-092107-1|pages=41}}</ref> ផ្នែកនៃសន្និសីទស្តីពីសំណួរកូរ៉េបានបញ្ចប់ដោយមិនបានអនុម័តសេចក្តីប្រកាស ឬសំណើណាមួយឡើយ ដូច្នេះជាទូទៅត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសូវពាក់ព័ន្ធ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវ ដែលដោះស្រាយជាមួយនឹងការរុះរើ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវផលប៉ះពាល់យូរអង្វែង។ ការដួលរលំនៃ [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|អាណាចក្រអាណានិគមបារាំង]]នៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] បាននាំទៅដល់ការបង្កើតរដ្ឋនៃ[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) [[រដ្ឋវៀតណាម]] (អនាគត[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណៈរដ្ឋវៀតណាម វៀតណាម]]ខាងត្បូង) [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] និង [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]]។ អ្នកការទូតមកពី [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[កូរ៉េខាងជើង]] [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] (PRC) [[សហភាពសូវៀត|សហភាពសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀត]] (ស.ស.យ.ក) និង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) បានដោះស្រាយជាមួយភាគីកូរ៉េនៃសន្និសីទនេះ។ សម្រាប់​ភាគី​ឥណ្ឌូចិន កិច្ចព្រមព្រៀង​គឺ​រវាង [[បារាំង|​បារាំង]] [[វៀតមិញ]] ស.ស.យ.ក ស.ប.ក. [[សហរាជាណាចក្រ|អង់គ្លេស]] និង​អនាគត​រដ្ឋ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ឥណ្ឌូចិន​បារាំង។ <ref>{{Cite web |last=Archive |first=Wilson Center Digital |title=Wilson Center Digital Archive |url=http://digitalarchive.wilsoncenter.org/collection/7/geneva-conference-of-1954 |website=digitalarchive.wilsoncenter.org}}</ref> កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបំបែកវៀតណាមជាបណ្តោះអាសន្នជាពីរតំបន់ គឺតំបន់ភាគខាងជើងគ្រប់គ្រងដោយវៀតមិញ និងតំបន់ភាគខាងត្បូងគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋវៀតណាម បន្ទាប់មកដឹកនាំដោយអតីតអធិរាជ[[បាវ ដាយ|បាវដាយ]] ។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ចុងក្រោយនៃសន្និសីទ ដែលចេញដោយប្រធានសន្និសីទអង់គ្លេស បានផ្តល់ថាការបោះឆ្នោតសកលមួយត្រូវធ្វើឡើងនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋវៀតណាមឯកភាពមួយ។ ទោះបីជាបានជួយបង្កើតកិច្ចព្រមព្រៀងមួយចំនួនក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយផ្ទាល់ ឬទទួលយកដោយប្រតិភូនៃរដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកនោះទេ។ រដ្ឋវៀតណាមក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ង៉ោ ឌិញ ឌិម|ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ក្រោយមកបានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការបោះឆ្នោត ដែលនាំឱ្យមាន [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ កិច្ច​ព្រមព្រៀង​ឈប់​បាញ់​គ្នា​ចំនួន​បី​ដែល​គ្រប​ដណ្តប់​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា ឡាវ និង​វៀតណាម ត្រូវ​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ក្នុង​សន្និសីទ។ == ផ្ទៃខាងក្នុង == នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៥៤ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងប៊ែកឡាំង (1954)|សន្និសីទទីក្រុងប៊ែកឡាំង]] អ្នកចូលរួមបានព្រមព្រៀងគ្នាថា "បញ្ហានៃការស្តារសន្តិភាពនៅឥណ្ឌូចិនក៏នឹងត្រូវបានពិភាក្សាផងដែរនៅក្នុងសន្និសីទ [លើសំណួរកូរ៉េ] ដែលតំណាងនៃសហរដ្ឋអាមេរិក បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស សហភាពសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀត និងសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន និងរដ្ឋដែលចាប់អារម្មណ៍ផ្សេងទៀតនឹងត្រូវបានអញ្ជើញ”។ <ref name="Logevall">{{Cite book|last=Logevall|first=Fredrik|title=Embers of War: The Fall of an Empire and the Making of America's Vietnam|publisher=random House|year=2012|isbn=978-0-679-64519-1}}</ref> {{Rp|436}} សន្និសីទនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅ[[វិមានប្រជាជាតិទីក្រុងហ្សឺណែវ|វិមានប្រជាជាតិ]] នៅទីក្រុងហ្សឺណែវដែលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ ។ របៀបវារៈទី១ គឺសំណួរកូរ៉េដែលត្រូវតាមដានដោយឥណ្ឌូចិន។ <ref name="Logevall">{{Cite book|last=Logevall|first=Fredrik|title=Embers of War: The Fall of an Empire and the Making of America's Vietnam|publisher=random House|year=2012|isbn=978-0-679-64519-1}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLogevall2012">Logevall, Fredrik (2012). ''Embers of War: The Fall of an Empire and the Making of America's Vietnam''. random House. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[ពិសេស៖ ប្រភពសៀវភៅ/978-0-679-64519-1|<bdi>978-0-679-64519-1</bdi>]].</cite></ref> {{Rp|549}} === បញ្ហាកូរ៉េ === បទឈប់បាញ់ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមកូរ៉េ ទាមទារឱ្យមានសន្និសីទនយោបាយមួយក្នុងរយៈពេល៣ខែ ដែលជាពេលវេលាដែលមិនត្រូវបានឆ្លើយតប "ដើម្បីដោះស្រាយតាមរយៈការចរចាលើសំណួរនៃការដកកងកម្លាំងបរទេសទាំងអស់ពីប្រទេសកូរ៉េ ដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីនៃសំណួរកូរ៉េ។ល។ " <ref>{{Cite web |date=July 27, 1953 |title=Text of the Korean War Armistice Agreement |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/korea/kwarmagr072753.html |access-date=29 April 2010 |website=Findlaw |publisher=[[Columbia University]]}}</ref> === បញ្ហាឥណ្ឌូចិន === [[ឯកសារ:1954 Geneva Conference.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] នៅពេលដែល​អាណានិគម​កើតឡើង​នៅ​អាស៊ី បារាំង​ត្រូវ​លះបង់​អំណាច​លើ​ឥណ្ឌូចិន (ឡាវ កម្ពុជា និង​វៀតណាម)។ ខណៈ​ឡាវ និង​កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ទាំង​ពីរ បារាំង​បាន​ជ្រើសរើស​ស្នាក់​នៅ​វៀតណាម។ នេះ​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​សង្គ្រាម​រវាង​កងទ័ព​បារាំង​និង​អ្នក​ជាតិនិយម​វៀតណាម​ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ [[ហូ ជីមិញ|ហូជីមិញ]] ។ កងទ័ពចុងក្រោយគឺ [[វៀតមិញ]]បានប្រយុទ្ធនឹង[[សង្គ្រាមទ័ពព្រៃ|សង្រ្គាមទ័ពព្រៃ]] ខណៈដែលបារាំងប្រើបច្ចេកវិទ្យាប្រពៃណីរបស់បស្ចិមប្រទេស។ កត្តា​សម្រេច​គឺ [[សមរភូមិ Dien Bien Phu|​សមរភូមិ​ឌៀនបៀនភូ]]​ឆ្នាំ​១៩៥៤ ដែល​បារាំង​ត្រូវ​ចាញ់​យ៉ាង​ដាច់​ខាត។ នេះ​ជា​លទ្ធផល​នៅ​ក្នុង​ការ​ដក​បារាំង​ចេញ ហើយ​សន្និសីទ​ក្រុង​ហ្សឺណែវ។ វាត្រូវបានសម្រេចថា វៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកនៅ[[ទី១៧ ប៉ារ៉ាឡែលខាងជើង|ប៉ារ៉ាឡែលទី១៧]] រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនឹងត្រូវធ្វើឡើងក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អន្តរជាតិ។ ភាគីពាក់ព័ន្ធទាំងអស់បានយល់ស្របនឹងរឿងនេះ(ហូជីមិញមានការគាំទ្រខ្លាំងនៅភាគខាងជើង ដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងភាគខាងត្បូង ហើយមានទំនុកចិត្តថាគាត់នឹងឈ្នះការបោះឆ្នោត) លើកលែងតែសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលនៅក្នុងស្មារតី [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ។ ដោយខ្លាចឃើញលទ្ធិកុម្មុយនិស្តរីករាលដាលនៅក្នុង[[ឥទ្ធិពលដូមីណូ]]ទូទាំងអាស៊ី។ == ឯកសារយោង == sfsywl5b8255s4g8pormnnusc6m88fu 0 48531 334971 306078 2026-05-07T11:15:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334971 wikitext text/x-wiki   {{ត្រូវការឯកសារយោងបន្ថែមទៀត|date=June 2017}}   '''ព្រះស៊ុនទរវោហារ (ភូ)''' ( {{Lang-th|พระสุนทรโวหาร (ภู่)}} ,{{IPA-th|pʰá.sǔn.tʰɔ̄ːn.woː.hǎːn.pʰûː|pron}} ; ថ្ងៃទី២៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៧៨៦ – {{Lang-th|สุนทรภู่}} ត្រូវបានគេស្គាល់ថា '''ស៊ុនទរភូ''' {{IPA-th|sǔn.tʰɔ̄ːn.pʰûː|pron}} ) គឺជាកវីស្តេចដ៏ល្បីរបស់[[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ <ref>{{Cite web |last=Champeon |first=Kenneth |title=Thailand's Shakespeare? Sunthorn Phu |url=http://thingsasian.com/story/thailands-shakespeare-sunthorn-phu |access-date=19 January 2016 |website=Things Asian}}</ref> លោក​បាន​សរសេរ​ក្នុង[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|សម័យរតនកោសិន្ទ្រ៍]] ។ អាជីអាជីពជាកវីរបស់លោកភូ បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ[[ពុទ្ធលើសឡានភាល័យ|រាមាទី២]] ហើយ​ពេល​ស្ដេច​សោយ​ទិវង្គត ព្រះអង្គ​បាន​លាលែង​ពី​តួនាទី​ទៅ​បួស​ជា​ព្រះសង្ឃ។ ម្ភៃឆ្នាំក្រោយមក ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|រាមាទី៣]] ព្រះអង្គបានយាងត្រឡប់មកតុលាការវិញ ក្នុងឋានៈជាស្មៀនរាជ ដែលទ្រង់គង់នៅអស់មួយជីវិត។ <ref>{{Cite web |last=Umavijani |first=Montri |title=Sunthorn Phu: The Poet of Four Reigns |url=http://sakchaip.tripod.com/bookworm/sunthorn/sunthornphu3.html |access-date=19 January 2016 |website=Sakchaip.tripod.com |archivedate=22 កុម្ភៈ 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222110530/https://sakchaip.tripod.com/bookworm/sunthorn/sunthornphu3.html |url-status=dead }}</ref> ភូ មានភាពល្បីល្បាញខាងការតែងកំណាព្យ ហើយ[[កំណាព្យវីរភាព]]របស់គាត់គឺពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសថៃរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ស្នាដៃរបស់គាត់រួមមាន ''និរាសពោខៅទង'' ដែលជាបណ្តុំនៃកំណាព្យរៀបរាប់ដំណើររបស់គាត់ទៅកាន់ភ្នំមាស។ ''និរាសសុពណ៌'' ដំណើររបស់គាត់ទៅកាន់[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]] ; និង​រឿង''[[ព្រះអាផៃមុនី|ព្រះអភ័យម៉ានី]]'' ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] ep4cj66obr9iijurenuybgaqpita5pk 0 50093 334966 331243 2026-05-07T06:54:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334966 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = យូហ្គោស្លាវី | common_name = យូហ្គោស្លាវី | native_name = {{nobold|Jugoslavija<br />Југославија}} | life_span = ១៩១៨–១៩៩២<br/>១៩៤១–១៩៤៥៖ [[យូហ្គោស្លាវីនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២#ការឈ្លានពាន និងការបំបែករដ្ឋយូហ្គោស្លាវី|ក្រោមការត្រួតត្រារបស់មហាអំណាចអ័ក្ស]] | image_flag = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | image_flag2 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិយូហ្គោស្លាវី|ទង់ជាតិ]]'''<br/>លើ៖ ១៩១៨–៤១<br />ក្រោម៖ ១៩៤៦–៩២ | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg|70px]]<br/>[[File:Emblem of Yugoslavia (1963–1992).svg|70px]] | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករយូហ្គោស្លាវី|វរលញ្ឆករ]]'''<br/>លើ៖ ១៩១៨–៤១<br />ក្រោម៖ ១៩៦៣–៩២ | national_motto = | national_anthem = <br />"[[ចម្រៀងជាតិនៃព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី]]" (១៩១៩–១៩៤១)<br/>[[File:Himna Kraljevine Jugoslavije.ogg|center]]<br/>"[[អេ ស្លាវ]]" (១៩៤៥–១៩៩២)<br/>[[File:Hey, Slavs 1930s instrumental.ogg|center]] | image_map = Yugoslavia location map.svg | image_map_size = | image_map_caption = យូហ្គោស្លាវីនៅអំឡុង[[សម័យអន្តរសង្គ្រាម]] (លើ) និងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] (ក្រោម) | capital = [[បែលក្រាដ]] | coordinates = {{Coord|44|49|N|20|27|E|type:city_source:kolossus-hewiki|display=inline}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]-[[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]]-[[ភាសាស្លូវេន|ស្លូវេន]] {{small|(មុនឆ្នាំ១៩៤៤)}} <br/> [[ភាសាស៊ែប៊ី-ក្រូអាត|ស៊ែប៊ី-ក្រូអាត]] {{small|(ពីឆ្នាំ១៩៤៤)}} | government_type = [[ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី|រាជាធិបតេយ្យ]] (១៩១៨–១៩៤១)<br/>[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ]] (១៩៤៥–១៩៩២) | title_leader = | leader1 = | year_leader1 = | era = | event_start = [[ស្ថាបនកម្មយូហ្គោស្លាវី|ស្ថាបនកម្ម]] | year_start = ១៩១៨ | date_start = ១ ធ្នូ | event1 = [[ការឈ្លានពានយូហ្គោស្លាវី|អំណាចអ័ក្សចូលឈ្លានពាន]] | date_event1 = ៦ មេសា ១៩៤១ | event2 = [[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ|ទទួលស្គាល់ដោយ អ.ស.ប]] | date_event2 = ២៤ តុលា ១៩៤៥ | event3 = [[ពីទ័រទី ២ នៃយូហ្គោស្លាវី|លុបបំបាត់របបរាជានិយម]] | date_event3 = ២៩ វិច្ឆិកា ១៩៤៥ | event_end = [[ការបែកខ្ញែកយូហ្គោស្លាវី|បែកខ្ញែករដ្ឋ]] | date_end = ២៧ មេសា | year_end = ១៩៩២ | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ១៧,៥២២,៤៣៨ <ref>{{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1955/Pdf/G19552002.pdf|title=Statistical yearbook of Yugoslavia, 1955 |website=publikacije.stat.gov.rs |publisher=Federal People's Republic of Yugoslavia Federal Statistical Office}}</ref> | stat_year2 = ១៩៦៥ | stat_pop2 = ១៩,៤៨៩,៦០៥<ref>{{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1965/Pdf/G19652001.pdf|title=Statistical yearbook of Yugoslavia, 1965 |website=publikacije.stat.gov.rs |publisher=Federal People's Republic of Yugoslavia Federal Statistical Office}}</ref> | stat_year3 = ១៩៧៥ | stat_pop3 = ២១,៤៤១,២៩៧<ref>{{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1975/Pdf/G19752003.pdf|title=Statistical yearbook of Yugoslavia, 1975 |website=publikacije.stat.gov.rs |publisher=Federal People's Republic of Yugoslavia Federal Statistical Office}}</ref> | stat_year4 = ១៩៨៥ | stat_pop4 = ២៣,១២១,៣៨៣<ref>{{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1985/Pdf/G19852003.pdf|title=Statistical yearbook of Yugoslavia, 1985 |website=publikacije.stat.gov.rs |publisher=Federal People's Republic of Yugoslavia Federal Statistical Office}}</ref> | stat_year5 = ១៩៩១ | stat_pop5 = ២៣,៥៣២,២៧៩<ref>{{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1991/Pdf/G19912003.pdf|title=Statistical yearbook of Yugoslavia, 1991 |website=publikacije.stat.gov.rs |publisher=Federal People's Republic of Yugoslavia Federal Statistical Office}}</ref> | currency = [[ឌីណាយូហ្គោស្លាវី]] | cctld = [[.yu]] | calling_code = ៣៨ | p1 = ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប៊ី{{!}}ស៊ែប៊ី | flag_p1 = State Flag of Serbia (1882-1918).svg | p2 = ព្រះរាជាណាចក្រម៉ុងតេណេគ្រោ{{!}}ម៉ុងតេណេគ្រោ | flag_p2 = Flag of the Kingdom of Montenegro.svg | p3 = រដ្ឋស្លូវេន ក្រអាត និងស៊ែប | flag_p3 = Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg | p4 = ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី{{!}}អូទ្រីស-ហុងគ្រី | flag_p4 = Flag of Austria-Hungary (1867–1918).svg | p5 = រដ្ឋសេរីហ្វីវមី{{!}}ហ្វីវមី | flag_p5 = Flag of the Free State of Fiume.svg | s1 = ក្រូអាស៊ី | flag_s1 = Flag of Croatia (1990).svg | s2 = ស្លូវេនី | flag_s2 = Flag of Slovenia.svg | s3 = ម៉ាសេដ្វានខាងជើង{{!}}ម៉ាសេដ្វាន | flag_s3 = Flag of Macedonia (1992–1995).svg | s4 = សាធារណរដ្ឋបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន{{!}}បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន | flag_s4 = Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg | s5 = ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ{{!}}សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី | flag_s5 = Flag of Serbia and Montenegro (1992–2006).svg | footnotes = }} '''ប្រទេសយូហ្គោស្លាវី'''{{refn|group=ស|[[ភាសាស៊ែប៊ី-ក្រូអាត]]៖ Jugoslavija / Југославија, [[ភាសាស្លូវេន]]៖ Jugoslavija, [[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]៖ Југославија, [[ភាសាអាល់បានី]]៖ Jugosllavia, [[ភាសាអារូម៉ង់]]៖ Iugoslavia, [[ភាសាហុងគ្រី]]៖ Jugoszlávia, [[ភាសារូស៊ីនប៉ាណូញាន|រូស៊ីនប៉ាណូញាន]]៖ Югославия, [[ភាសាស្លូវ៉ាក]]៖ Juhoslávia, [[ភាសារ៉ូម៉ានី]]៖ Iugoslavia, [[ភាសាឆែក]]៖ Jugoslávie, [[ភាសាអ៊ីតាលី]]៖ Iugoslavia, [[ភាសាតួកគី]]៖ Yugoslavya, [[ភាសាប៊ុលហ្ការី]]៖ Югославия}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្ដាល]] និង[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍|អាគ្នេយ៍]] ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩១៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៩២។ រដ្ឋមួយនេះបាន[[ស្ថាបនកម្មនៃយូហ្គោស្លាវី|លេចចេញជារូបរាងឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨{{refn|group=ស|[[គណៈកម្មាធិការយូហ្គោស្លាវី]] ដែលដឹកនាំដោយអ្នកនយោបាយក្រូអាត ឈ្មោះ[[អង់តេ ទ្រូមប៊ីគ]] បានបញ្ចុះបញ្ចូលក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តឱ្យគាំទ្រនូវការបង្កើតរដ្ឋស្លាវខាងត្បូងមួយឡើង ហើយលោកបានថ្លែងសំណើនេះនៅក្នុង[[សេចក្តីប្រកាសគ័រហ្វូ]] នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៧។<ref name="Spencer Tucker 2005">Spencer Tucker. ''Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History''. Santa Barbara, California, US: ABC-CLIO, 2005. Pp. 1189.</ref>}} បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បានបញ្ចប់ ដោយដំបូងមានឈ្មោះថា [[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប ក្រូអាត និងស្លូវេន]] (កើតចេញពីការច្របាច់បញ្ចូលគ្នានៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប៊ី]] ជាមួយនឹងបណ្ដា[[រដ្ឋស្លូវេន ក្រូអាត និងស៊ែប]] ដែលសុទ្ធតែជាអតីតទឹកដីនៃ[[ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]])។ នៅទីបំផុត ប្រជាជនស្លាវខាងត្បូងក៏បានរួបរួមគ្នាបង្កើតចេញជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ ក្រោយពីស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រាបរទេសអស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍មក ពោលគឺ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និងអូទ្រីស-ហុងគ្រី។ [[ព្រះមហាក្សត្រស៊ែប៊ី|ស្ដេចស៊ែប៊ី]]ព្រះនាម [[ពេទ័រទី១ (ព្រះមហាក្សត្រស៊ែប៊ី)|ពេទ័រទី១]] បានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋយូហ្គោស្លាវី#ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី|ព្រះមហាក្សត្រដំបូង]]នៃរដ្ឋមួយនេះ។ ព្រះរាជាណាចក្រថ្មីថ្មោងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩២២ នៅក្នុង[[សន្និសីទឯកអគ្គរដ្ឋទូត]]នៅឯទីក្រុង[[ប៉ារីស]]។<ref>{{cite web|url=http://www.orderofdanilo.org/en/family/index.htm|title=orderofdanilo.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516203805/http://www.orderofdanilo.org/en/family/index.htm|archive-date=16 May 2009|access-date=28 មីនា 2024|archivedate=16 ឧសភា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516203805/http://www.orderofdanilo.org/en/family/index.htm}}</ref> ឈ្មោះផ្លូវការរបស់រដ្ឋនេះត្រូវបានប្តូរមក ''[[ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី]]'' នៅថ្ងៃទី៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩២៩។ ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវីត្រូវបានមហា[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការឈ្លានពានយូហ្គោស្លាវី|ចូលឈ្លានពាន]]នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៤៣ [[សហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យយូហ្គោស្លាវី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយ[[បក្សព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី|ចលនាតស៊ូបក្សព័ន្ធ]] (''ប៉ាធីសង់'')។ នៅឆ្នាំ១៩៤៤ ព្រះមហាក្សត្រយូហ្គោស្លាវីដែលត្រូវបាននិរទេសក្រៅស្រុក ព្រះនាម[[ពីទ័រទី ២ នៃយូហ្គោស្លាវី|ពេទ័រទី២]] បានប្រកាសទទួលស្គាល់សហព័ន្ធនោះថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់។ [[សម្ព័ន្ធកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវី|រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត]]ថ្មីត្រូវបានប្រជាជនបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយរបបរាជានិយមពីមុនក៏ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល ខណៈឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសត្រូវបានប្តូរទៅ ''សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាមានិតយូហ្គោស្លាវី''។ ជាថ្នូរនឹងវិនាសកម្មក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ទឹកដីនៃប្រទេសអ៊ីតាលីដូចជា [[អ៊ីស្ត្រា]] [[រីជេកា]] និង[[ហ្សាដារ]] ត្រូវបានកាត់ប្រគល់ឱ្យយូហ្គោស្លាវី។ មេដឹកនាំនៃអតីតចលនាប៉ាធីសង់គឺលោក[[យ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូ]]បានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសយូហ្គោស្លាវីពីឆ្នាំ១៩៤៤ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ហើយក្រោយមកជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់គាត់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជាលើកចុងក្រោយមក [[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី]] (សសសយ)។ នៅក្នុងសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវីគឺមានសាធារណរដ្ឋធម្មនុញ្ញចំនួនប្រាំមួយដែលផ្សំបញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានជារដ្ឋប្រទេសមួយនេះ ដោយក្នុងនោះមានដូចជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមក្រូអាត|ក្រូអាត]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមម៉ាសេដ្វាន|ម៉ាសេដ្វាន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមម៉ុងតេណេគ្រោ|ម៉ុងតេណេគ្រោ]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]] និង[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមស្លូវេនី|ស្លូវេនី]]។ ចំណែកនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមស៊ែប៊ីវិញគឺមានខេត្តស្វយ័តសង្គមនិយមចំនួនពីរ ពោលគឺ [[ខេត្តស្វយ័តសង្គមនិយមកូសូវ៉ូ|កូសូវ៉ូ]] និង[[ខេត្តស្វយ័តសង្គមនិយមវ៉ូយវ៉ូឌីណា|វ៉ូយវ៉ូឌីណា]] ហើយនៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៤ ខេត្តទាំងពីរក៏បានទទួលស្វ័យភាពស្មើនឹងសមាជិកដទៃទៀតនៅក្នុងសហព័ន្ធ។<ref>{{cite book |last=Huntington |first=Samuel P. |title=The clash of civilizations and the remaking of world order |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-84441-1 |year=1996 |page=[https://archive.org/details/clashofciviliza00hunt/page/260 260]|title-link=The Clash of Civilizations }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/kosovo/110492.stm |title=History, bloody history |work=BBC News |date=24 March 1999 |access-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125151232/http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/kosovo/110492.stm |archive-date=25 January 2009 |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពីបានជួបនូវវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ គំនិតជាតិនិយម និងជម្លោះក្រុមជនជាតិបានរីករាលសាយទៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស ហើយទីបំផុត យូហ្គោស្លាវីក៏បានបែកបាក់ទៅតាមសាធារណរដ្ឋរៀងៗខ្លួន ដែលដំបូងឡើយបែកចេញជាប្រាំប្រទេស រួចបានបង្កកើតចេញជា[[សង្រ្គាមយូហ្គោស្លាវី]]។ ដោយសារតែភាពឃោរឃៅនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ សហគមន៍អន្តរជាតិបានបង្កើត[[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិសម្រាប់អតីតយូហ្គោស្លាវី]]ឡើងដើម្បីកាត់ទោសមេដឹកនាំនយោបាយ និងយោធាពីអតីតយូហ្គោស្លាវីពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មផ្សេងៗទៀតដែលបានប្រព្រឹត្តក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម។ ក្រោយការបែកបាក់រដ្ឋ [[សាធារណរដ្ឋម៉ុងតេណេគ្រោ (១៩៩២–២០០៦)|សាធារណរដ្ឋម៉ុងតេណេគ្រោ]] និង[[សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី (១៩៩២–២០០៦)|ស៊ែប៊ី]]បានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋសហព័ន្ធថ្មីមួយឡើងដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី]] (សសយ)។ រដ្ឋសហព័ន្ធថ្មីនេះបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងស្របច្បាប់តែមួយគត់បន្តពី សសសយ ប៉ុន្តែអំណះអំណាងអស់នេះត្រូវបានប្រឆាំងដោយអតីតសាធារណរដ្ឋនៃយូហ្គោស្លាវីពីមុន។ ដោយទទួលយកមតិយោបល់ពី[[គណៈកម្មការមជ្ឈត្តកម្មនៃសន្និសីទសន្តិភាពយូហ្គោស្លាវី|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈត្តកម្មបាដង់ទែរ]]<ref name="EBRD Country Promotion Programme">{{cite web|title=FR Yugoslavia Investment Profile 2001|url=http://www.fifoost.org/jugoslaw/yugo.pdf|publisher=EBRD Country Promotion Programme|page=3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928025829/http://www.fifoost.org/jugoslaw/yugo.pdf|archive-date=28 September 2011|access-date=31 មីនា 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928025829/http://www.fifoost.org/jugoslaw/yugo.pdf}}</ref> សសយ ក៏សម្រេចប្តូរឈ្មោះផ្លូវការទៅជា ''ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ'' នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។ មកដល់ត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ រដ្ឋមួយបានរំលាយខ្លួនជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីម៉ុងតេណេគ្រោ និងស៊ែប៊ីបានប្រកាសជារដ្ឋឯករាជ្យរៀងៗខ្លួន ខណៈរដ្ឋកូសូវ៉ូនៅកំពុងមានជម្លោះទាក់ទិននឹងអធិបតេយ្យភាពខ្លួនចាប់តាំងពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ មក។ == ផ្ទៃរឿង == គំនិតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋតែមួយសម្រាប់ជនជាតិ[[ស្លាវខាងត្បូង]]រួមបានផុសចេញមកឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៧ និងចាប់មានប្រជាប្រិយភាពតាមរយៈ[[ចលនាអ៊ីល្លីរី]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ឈ្មោះរដ្ឋនេះគឺបានមកពីការច្របាច់បញ្ចូលគ្នានៃពាក្យស្លាវថា ''jug'' (ប្រែមកថា "ត្បូង") និង ''Slaveni/Sloveni'' (ប្រែថា ស្លាវ)។ ចលនាបង្កើតរដ្ឋយូហ្គោស្លាវីជាផ្លូវការត្រូវបានពន្លឿនយ៉ាងរហ័សបន្ទាប់ពី[[សេចក្ដីប្រកាសគ័រហ្វូ]]ឆ្នាំ១៩១៧ ដែលបានធ្វើឡើងរវាង[[គណៈកម្មាធិការយូហ្គោស្លាវី]] និងរដ្ឋាភិបាលនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប៊ី]]។<ref>{{cite book |last1=Jezernik |first1=Božidar |title=Yugoslavia without Yugoslavs: The History of a National Idea |date=2023 |publisher=Berghahn Books |isbn=9781805390442 |pages=221–222 |url=https://books.google.com/books?id=UEmnEAAAQBAJ&pg=PA222}}</ref> == ព្រះរាជាណាចក្រ == {{Main|ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី}} ប្រទេសមួយនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ ភ្លាមៗក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានបញ្ចប់ ដោយដំបូងឡើយមានឈ្មោះថា ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប ក្រូអាត និងស្លូវេនី ដែលជាសហភាពរវាង[[រដ្ឋស្លូវេន ក្រូអាត និងស៊ែប]] ជាមួយនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប៊ី]]។<ref>{{Cite journal|last=Fenwick|first=Charles G.|date=1918|title=Jugoslavic National Unity|url=https://www.jstor.org/stable/1945848|journal=The American Political Science Review|volume=12|issue=4|pages=718–721|doi=10.2307/1945848|jstor=1945848|s2cid=147372053 |issn=0003-0554}}</ref> វាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅនៅសម័យនោះថាជា "រដ្ឋវែសៃ"។<ref>{{Cite journal |last1=Rutherford |first1=Malcolm |last2=Hibbert |first2=Reginald |last3=Somerville |first3=Keith |date=1995 |title=Notes of the Month |url=https://www.jstor.org/stable/40396747 |journal=The World Today |volume=51 |issue=8/9 |pages=156 |jstor=40396747 |issn=0043-9134}}</ref> ក្រោយមក ទើបព្រះរាជា[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (យូហ្គោស្លាវី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] បានប្តូរឈ្មោះប្រទេសមកជា ''យូហ្គោស្លាវី'' នៅឆ្នាំ១៩២៩។<ref name=":1" /> === រជ្ជកាលអាឡិចសាន់ដឺ === {{See also|របបផ្ដាច់ការ ៦ មករា}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩២៨ សមាជិកសភាតំណាងស៊ែបម្នាក់ឈ្មោះ[[ពូនីសា រ៉ាឈីក]]បានធ្វើការបាញ់ប្រហារទៅលើសមាជិកបក្សប្រឆាំងប្រាំរូបនៃ[[គណបក្សកសិករក្រូអាត]] នៅក្នុងរដ្ឋសភានាពេលនោះ ដោយក្នុងនោះមានសមាជិកពីរនាក់បានស្លាប់ភ្លាមៗនៅនឹងកន្លែង ហើយប្រមាណជាពីរបីសប្តាហ៍ក្រោយមក ប្រធានបក្សមួយនោះក៏បានបាត់បង់ជីវិតដោយរបួសធ្ងន់។{{sfn|Ramet|2006|p=73}} នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩២៩ ព្រះមហាក្សត្រអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានលុបចោលនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញយូហ្គោស្លាវី ទម្លាក់គណបក្សនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននៅក្នុងសភា រួចទ្រង់ក៏ឡើងកាន់អំណាចប្រតិបត្តិ និងប្តូរឈ្មោះប្រទេសមកជាយូហ្គោស្លាវី។<ref name=":1" /><ref>{{cite web |url =http://www.indiana.edu/~league/1929.htm |title =Chronology 1929 |author =Indiana University |publisher =indiana.edu |date =October 2002 |access-date =1 April 2024 |archive-url =https://web.archive.org/web/20150222035557/http://www.indiana.edu/~league/1929.htm |archive-date =22 February 2015 |url-status =live }}</ref> ព្រះអង្គធ្វើបែបនេះក៏ព្រោះតែ​ចង់​ទប់ស្កាត់​​និន្នាការ​បំបែក​រដ្ឋ និង​កាត់​បន្ថយ​គំនិត​ជាតិ​និយមនៅតាមរដ្ឋនីមួយៗក្នុងព្រះនគររបស់ទ្រង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ព្រះអង្គបាន​ប្រកាស​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ថ្មី ហើយ​បាន​ប្រគល់អំណាចនយោបាយទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលវិញ។<ref>{{cite web |url =http://www.indiana.edu/~league/1931.htm |title =Chronology 1929 |author =Indiana University |publisher =indiana.edu |date =October 2002 |access-date =1 April 2024 |archive-url =https://web.archive.org/web/20140222001410/http://www.indiana.edu/~league/1931.htm |archive-date =22 February 2014 |url-status =dead |archivedate =22 កុម្ភៈ 2014 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20140222001410/http://www.indiana.edu/~league/1931.htm }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន គោលនយោបាយទាំងអស់ដែលបានដាក់ចេញអនុវត្តដោយព្រះអង្គក៏ត្រូវរងការប្រឆាំងពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបផ្សេងៗ ពិសេសគឺនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីតាលី និងអាល្លឺម៉ង់ ដែលមនោគមវិជ្ជាហ្វាស៊ីស និង[[ណាស៊ីនិយម|ណាស៊ី]]បានកំពុងរីករាលដាលពាសពេញផ្ទៃប្រទេសទាំងពីរ ហើយនិង[[សហភាពសូវៀត]] ដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមមេផ្ដាច់ការ[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]។ ដោយមិនពេញចិត្តនឹងយូហ្គោស្លាវី ប្រទេសអ៊ីតាលី និងអាល្លឺម៉ង់បានសម្ដែងការចង់កែប្រែសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិដែលបានចុះហត្ថលេខាកាលក្រោយបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី១<ref>{{Cite web |title=World War I: Treaties and Reparations |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/world-war-i-treaties-and-reparations |access-date=2 December 2025 |website=encyclopedia.ushmm.org }}</ref> ហើយចំណែកឯសូវៀតវិញបានកំពុងចិញ្ចឹមចិត្តចូលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចនៅអឺរ៉ុបដូចកាលរបបមុនៗវិញ ពោលគឺស្ដារគោលនយោបាយអន្តរជាតិឱ្យសកម្មដូចសម័យចក្រភពរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey C. |title=The Soviet Union and the Origins of the Second World War: Russo-German Relations and the Road to War, 1933-1941 |date=7 August 1995 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-349-24124-8 |series=The Making of the Twentieth Century |location=London }}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះ ព្រះបាទអាឡិចសាន់ដឺបានព្យាយាមធ្វើមជ្ឈការរដ្ឋប្រទេសយូហ្គោស្លាវី ដោយទ្រង់បានលុបបំបាត់តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងឡាយនៅយូហ្គោស្លាវី ហើយព្រំប្រទល់ខាងក្នុងត្រូវបានគូសឡើងវិញដើម្បីបែងចែកខេត្ត ឬបាណូវីណាសារជាថ្មី។<ref name="DoniaFine1994">{{cite book |last1=Donia |first1=Robert J. |last2=Fine |first2=John Van Antwerp |title=Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed |date=1994 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231101615 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=stOIQ5GXIDgC&pg=PA129 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Atkeson |first1=Edward B. |title=The New Legions: American Strategy and the Responsibility of Power |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9781442213777 |page=141 |url=https://books.google.com/books?id=0QFUOVXylsQC&pg=PA141 }}</ref> នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ អ្នកនយោបាយជាច្រើនរូបត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការឃ្លាំមើលពីសំណាក់មន្ត្រីនគរបាល ហើយចលនាកុម្មុយនីស្តផ្សេងៗត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យមានជាដាច់ខាត។<ref>{{cite book |last1=Roszkowski |first1=Wojciech |last2=Kofman |first2=Jan |title=Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-31747-593-4 |pages=3465 |url=https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&pg=PA3465 }}</ref> ព្រះបាទអាឡិចសាន់ដឺ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើឃាត​នៅ​ទីក្រុង[[ម៉ាសេល៍]]ក្នុងកំឡុង​ពេល​ដំណើរព្រះរាជទស្សនកិច្ច​ផ្លូវការ​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៣៤ ក្រោមថ្វីដៃលោក[[វ៉្លាដូ ជែរណូហ្សេមស្គី]] ដែលត្រូវ​ជា​អ្នកជំនាញ​បាញ់​កាំភ្លើង​ម្នាក់របស់​[[អង្គការ​បដិវត្តន៍​ផ្ទៃក្នុង​ម៉ាសេដ្វាន]]រួមចាប់ដៃគ្នាជាមួយ[[អ៊ូស្តាឆេ]] ដែល​ជា​អង្គការ​បដិវត្តន៍​ហ្វាស៊ីស​ក្រូអាត។<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zsTmAAAAMAAJ&q=cernozemski+bulgarian |title=Request by the Yugoslav Government Under Article 11, Paragraph 2, of the Covenant: Communication from the Yugoslav Government |last=Yugoslavia |year=1934 |publisher=[[សង្គមប្រជាជាតិ|League of Nations]] |pages=8 |language= }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&dq=cernozemski+bulgarian&pg=PA326 |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |last=Banac |first=Ivo |date=1984 |publisher=Cornell University Press |pages=326 |isbn=978-0-8014-9493-2 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=6B9pAAAAMAAJ&q=tchernozemski+bulgarian |title=Crown of Thorns |last=Groueff |first=Stéphane |date=1987 |publisher=Madison Books |pages=224 |isbn=978-0-8191-5778-2 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=N5-ixYvhfs8C&dq=1934+imro+bulgarian+Vlado&pg=PA261 |title=Balkan Firebrand - The Autobiography of a Rebel Soldier and Statesman |last=Kosta |first=Todorov |date=2007 |publisher=Read Books |pages=267 |isbn=978-1-4067-5375-2 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ViAANnwIYgUC&dq=chernozemski+bulgarian&pg=PA230 |title=Violette Noziere: A Story of Murder in 1930s Paris |last=Maza |first=Sarah |date=31 May 2011 |publisher=University of California Press |pages=230 |isbn=978-0-520-94873-0 }}</ref> រាជបល្ល័ង្កយូហ្គោស្លាវីត្រូវបានស្នងដោយព្រះរាជបុត្រព្រះជន្ម ១១ វស្សារបស់ព្រះអង្គក្រោមព្រះរាជនាម [[ពីទ័រទី ២ នៃយូហ្គោស្លាវី|ពីទ័រទី២]] ខណៈអំណាចបានធ្លាក់ទៅក្រោមក្រុមប្រឹក្សារាជានុសិទ្ធិដែលដឹកនាំដោយប្អូនជីដូនមួយព្រះបាទអាឡិចសាន់ដឺព្រះនាម[[ប៉ូលនៃយូហ្គោស្លាវី|ប៉ូល]]។<ref>{{Cite news |url=https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_EA14D129E93A8F6C7A1935AA12C320B4/1934/10/12?pageIndex=00003 |title=(ជាភាសាស៊ែប-ក្រូអាត) Краљевски намесници и чланови Народног претставништва положили су јуче заклетву на верност Њ. В. Кралу Петру II |date=12 October 1934|work=Време }}</ref> ===១៩៣៤–១៩៤១=== នៅលើឆាកនយោបាយអន្តរជាតិនាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ គេសង្កេតឃើញថាសម្ពាធនយោបាយកំពុងតែកើនឡើងនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសមហាអំណាចសំខាន់ៗ ដោយក្នុងនោះ របបផ្តាច់ការបានកំពុងកើតមហិច្ឆតាឈ្លានពាន ហើយសណ្តាប់ធ្នាប់សកលដែលកើតក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានកំពុងរសាយបន្តិចម្តងៗ ក៏ដូចជាការបាត់បង់ទំនុកចិត្តពីបណ្ដាអ្នកគាំទ្រសណ្ដាប់ធ្នាប់សកលនោះ។ នៅក្នុងរដ្ឋក្រូអាតវិញ ដោយមានការគាំទ្រនិងការដាក់សម្ពាធពី[[អ៊ីតាលីហ្វាស៊ីស]]និង[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]] មេដឹកនាំក្រូអាតម្នាក់គឺលោក[[វ៉្លាដកូ ម៉ាឆេក]]និងគណបក្សរបស់លោកបានតស៊ូបង្កើត[[បាណូវីណាក្រូអាស៊ី]]ឡើង (ពោលជាតំបន់ស្វយ័តដែលមានរដ្ឋាភិបាលផ្ទៃក្នុងផ្ទាល់ខ្លួន) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៩។​ កិច្ចព្រមព្រៀងរវាងក្រូអាតនិងថ្នាក់ដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលីនោះបានបញ្ជាក់ថា រដ្ឋក្រូអាស៊ីនឹងបន្តជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសយូហ្គោស្លាវី ប៉ុន្តែអត្តសញ្ញាណនយោបាយឯករាជ្យនៅក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់ក្រូអាស៊ីគឺត្រូវវិវត្តរក្សាដោយខ្លួនឯង។ ព្រះអង្គម្ចាស់ប៉ូលបានចាញ់សម្ពាធរបស់ពួកហ្វាស៊ីស ហើយក៏ព្រមចុះហត្ថលេខាលើ[[កតិកាសញ្ញាត្រីភាគី]]នៅទីក្រុងវីយែនក្នុងថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤១ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចរក្សាយូហ្គោស្លាវីឱ្យនៅក្រៅសង្គ្រាម។ តែយ៉ាងណា សេចក្ដីសម្រេចរបស់ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យទ្រង់បាត់បង់នូវការគាំទ្រពីសំណាក់មហាជន។ មន្ត្រីយោធាជាន់ខ្ពស់ក៏បានចេញមុខប្រឆាំងនឹងសន្ធិសញ្ញានោះ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេក៏បានរួមគ្នាធ្វើ[[រដ្ឋប្រហារយូហ្គោស្លាវី|រដ្ឋប្រហារ]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ដោយអំណាចរដ្ឋត្រូវធ្លាក់ក្រោមលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ឌូសាន ស៊ីម៉ូវីជ]]។ ជាលទ្ធផល លោកឧត្តមសេនីយ៍បានចាប់ខ្លួនគណៈប្រតិភូនៃសន្ធិសញ្ញាក្រុងវីយែន និរទេសព្រះអង្គម្ចាស់ប៉ូល និងផ្តួលក្រុមប្រឹក្សារាជានុសិទ្ធិរបស់ព្រះអង្គ ហើយក៏បានផ្ទេរអំណាចទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យព្រះមហាក្សត្រពីទ័រវិញ ដែលកាលនុះកំពុងមានព្រះជន្ម ១៧ ព្រះវស្សា។ មិនយូរប៉ុន្មាននៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១​ [[អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ហ៊ីទ្លែរ]]ក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រហារយូហ្គោស្លាវី ហើយភ្លាមៗនោះដែរ លោក[[បេនីតូ​ មូសូលីនី|មូសូលីនី]]ក៏បានប្រកាសឈ្លានពានប្រទេសក្រិកជាថ្មី។<ref>A. W. Palmer, "Revolt in Belgrade, March 27, 1941", ''History Today'' (March 1960) 10#3 pp 192–200.</ref><ref>{{cite web |url=http://www1.yadvashem.org.il/about_holocaust/month_in_holocaust/april/april_chronology/chronology_1941_april_06.html |title=6 April: Germany Invades Yugoslavia and Greece |website=arquivo.pt |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091015085557/http%3A//www1.yadvashem.org.il/about_holocaust/month_in_holocaust/april/april_chronology/chronology_1941_april_06.html |archive-date=15 October 2009 |access-date=3 ធ្នូ 2025 |archivedate=15 តុលា 2009 |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091015085557/http%3A//www1.yadvashem.org.il/about_holocaust/month_in_holocaust/april/april_chronology/chronology_1941_april_06.html }}</ref> ==សង្គ្រាមលោកលើកទី២== {{Main|យូហ្គោស្លាវីក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទិ២}} [[File:Stjepan Stevo Filipović.jpg|thumb|right|upright=0.7|សមាជិក[[បក្សព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី]] លោក[[ស្ទេប៉ាន ហ្វីលីប៉ូវីជ]]កំពុងស្រែក "សូមឱ្យលទ្ធិហ្វាស៊ីសរលាយ សិទ្ធិសេរីភាពដល់ប្រជាជន" មុនពេលត្រូវបានប្រហារជីវិត (១៩៤២)]] នៅវេលាម៉ោង ៥:១២ ព្រឹកប្រលឹមនៃថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤២ កងកម្លាំងចម្រុះមកពីប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៩២០–១៩៤៦)|ហុងគ្រី]]បានចូល[[ការឈ្លានពានយូហ្គោស្លាវី|ឈ្លានពានប្រទេសយូហ្គោស្លាវី]]។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/partisan_fighters_01.shtml |title=Partisans: War in the Balkans 1941–1945 |author=Stephen A. Hart |author2=British Broadcasting Corporation |publisher=bbc.com |date=17 February 2011 |access-date=3 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128065207/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/partisan_fighters_01.shtml |archive-date=28 November 2011 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពាននេះ កងកម្លាំងជើងអាកាសអាល្លឺម៉ង់ ([[លូហ្វវ៉ាហ្វឺ]]) បានបើកការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាច្រើនទៅលើរាជធានី[[បែលក្រាដ]] និងទីប្រជុំជនធំៗសំខាន់ៗជាច្រើននៅទូទាំងប្រទេសយូហ្គោស្លាវី។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា តំណាងមកពីតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេសយូហ្គោស្លាវីបានរួមគ្នា​ចុះហត្ថលេខា​លើ​បទឈប់បាញ់​ជាមួយ​អាល្លឺម៉ង់​នៅ​បែលក្រាដ ដោយបានបញ្ចប់​សង្គ្រាមឈ្លានពានរយៈពេល ​១១ ថ្ងៃ​នោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/this-day-in-history/yugoslavia-surrenders |title=Apr 17, 1941: Yugoslavia surrenders |author=History Channel |publisher=history.com |year=2014 |access-date=3 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221215720/http://www.history.com/this-day-in-history/yugoslavia-surrenders |archive-date=21 February 2014 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល មន្ត្រី និងពលទាហានយូហ្គោស្លាវីប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន។<ref>{{cite web |author=Indiana University |date=October 2002 |title=Chronology 1929 |url=http://www.indiana.edu/~league/1941.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027024429/http://www.indiana.edu/~league/1941.htm |archive-date=27 October 2014 |access-date=3 December 2025 |publisher=indiana.edu |archivedate=27 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027024429/http://www.indiana.edu/~league/1941.htm }}</ref> ក្រោយពីមហាអំណាច​អ័ក្ស​បាន​កាន់កាប់​ប្រទេសយូហ្គោស្លាវីបានដោយជោគជ័យ ពួកគេក៏​បានចាប់ផ្ដើម​បំបែក​យូហ្គោស្លាវីទៅជារដ្ឋដើមតូចៗ។ នៅក្នុងនោះ [[រដ្ឋឯករាជ្យ​ក្រូអាស៊ី]]​ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង​ជារដ្ឋ​រណប[[លទ្ធិណាស៊ី|​ពួកណាស៊ី]] ដែល​ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង​ដោយ​កងជីវពល​ហ្វាស៊ីស​និយមមួយដែល​គេ​ស្គាល់​ថា [[អ៊ូស្តាឆេ]]។ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ក៏បានកាន់កាប់[[បូស្នី (តំបន់)|បូស្នី]]និង[[អ៊ែរសេកូវីន]] ក៏ដូចជាផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]និង[[ស្លូវេនី]]ដែរ ខណៈដែលផ្នែកផ្សេងទៀតនៃយូហ្គស្លាវីត្រូវបានបែងចែកកាន់កាប់ដោយ[[ប៊ុលហ្ការី]] ហុងគ្រី និងអ៊ីតាលី។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤១ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥ របបអ៊ូស្តាឆេនៅក្រូអាស៊ីបានធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និង[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ស៊ែបនៅរដ្ឋឯករាជ្យក្រូអាស៊ី|សម្លាប់ជនជាតិស៊ែប]]ប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ រួមជាមួយជនជាតិយូដា និងជនជាតិរ៉មស៍យ៉ាងតិច ៣០,០០០ នាក់ទៀត។<ref>{{cite book |last1=Goldberg |first1=Harold J. |title=Daily Life in Nazi-Occupied Europe |date=2019 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440859120 |page=22 |url=https://books.google.com/books?id=h5q1DwAAQBAJ&pg=PA22 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ជនជាតិស៊ែបប្រមាណរាប់រយរាប់ពាន់នាក់ក៏ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីក្រូអាស៊ី ខណៈស៊ែបប្រមាណ ២០០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។<ref>{{cite book |last1=Tomasevich |first1=Jozo |editor1-last=Vucinich |editor1-first=Wayne S. |title=Contemporary Yugoslavia: Twenty Years of Socialist Experiment |date=2021 |orig-year=1969 |publisher=University of California Press |isbn=9780520369894 |page=79 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1FXuDwAAQBAJ&pg=PA79 |chapter=Yugoslavia During the Second World War }}</ref> នៅដើមដំបូង ចលនាតស៊ូប្រឆាំងរបបហ្វាស៊ីសនៅយូហ្គោស្លាវីគឺមានពីរក្រុម ពោលគឺ ក្រុមកុម្មុយនីស្តនិយម[[បក្សព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី]] (និយមហៅថា ''ប៉ាធីសង់'') និងក្រុមរាជានិយមហៅ[[ឆេតនីកស៍]] ដោយក្នុងចំណោមក្រុមទាំងពីរនោះ ក្រុមកុម្មុយនីស្តគឺត្រូវបានកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តទទួលស្គាល់នៅឯសន្និសីទទីក្រុងតេហេរ៉ង់ (ឆ្នាំ១៩៤៣)។ ក្រុមឆេតនីកស៍និយមស៊ែប៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំដោយលោក[[ដ្រាហ្សា មីហាអ៊ីលឡូវីជ]] ខណៈដែលក្រុមបក្សព័ន្ធកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវីគឺដឹកនាំដោយលោក[[យ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូ]]។<ref>{{cite book |last1=Pavlowitch |first1=Stefan |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199326631 |page=285 |url=https://books.google.com/books?id=ZK8SEAAAQBAJ&pg=PA285 }}</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តប៉ាធីសង់បានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទ័ពព្រៃ ដែលបានវិវត្តទៅជាកងទ័ពតស៊ូដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលនាពេលនោះ។ ដំបូងឡើយ ពួកឆេតនីកស៍ត្រូវបានគាំទ្រដោយអតីតរាជរដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវី និងក៏ដូចជាក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនផងដែរ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ចលនារាជានិយមមួយនេះក៏បានបង្វែរពីការប្រយុទ្ធប្រឆាំងកងកម្លាំងអ័ក្សមកផ្តោតលើការប្រឆាំងនឹងក្រុមប៉ាធីសង់ទៅវិញ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាម ចលនាឆេតនីកស៍នោះបានប្រែក្លាយទៅជាកងជីវពលជាតិនិយមស៊ែប ដែលមានទំនាក់ទំនងនិងពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់ពីកម្លាំងអ័ក្ស។<ref>David Martin, Ally Betrayed: The Uncensored Story of Tito and Mihailovich, (New York: Prentice Hall, 1946), 34.</ref> ជាលទ្ធផល ពួកឆេតនីកស៍ក៏បាន[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមឆេតនីកស៍ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និងសម្លាប់ប្រជាជន]][[ជនជាតិបូស្នី|មូស្លីម]] និង[[ជនជាតិក្រូអាត|ក្រូអាត]]ទាំងឡាយដែលស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធររបស់ពួកគេ,<ref>{{cite book |last=Redžić |first=Enver |title=Bosnia and Herzegovina in the Second World War |year=2005 |publisher=Tylor and Francis |location=New York |isbn=978-0-7146-5625-0 |page=155 |url=https://books.google.com/books?id=pVCx3jerQmYC&pg=PA155 |access-date=3 December 2025 |archive-date=18 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818050246/https://books.google.com/books?id=pVCx3jerQmYC&pg=PA155 |url-status=live }}</ref> ដោយចំនួនជនរងគ្រោះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចន្លោះពី ៥០,០០០ នាក់ទៅ ៦៨,០០០ នាក់ (ដែលក្នុងនោះមាន ៤១,០០០ នាក់ជាជនស៊ីវិល)។<ref name="Geiger">{{cite journal |first=Vladimir |last=Geiger |publisher=Croatian Institute of History |title=Human Losses of the Croats in World War II and the Immediate Post-War Period Caused by the Chetniks (Yugoslav Army in the Fatherand) and the Partisans (People's Liberation Army and the Partisan Detachments of Yugoslavia/Yugoslav Army) and the Communist Authorities: Numerical Indicators |journal=Review of Croatian History |volume=VIII |issue=1 |date=2012 |url=https://hrcak.srce.hr/103223?lang=en |page=117 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117064114/https://hrcak.srce.hr/103223?lang=en |archive-date=17 November 2015 |url-status=live }}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ចលនាកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវីនៅតែបន្តសង្គ្រាមទ័ពព្រៃរបស់ពួកគេដោយភាពអង់អាចក្លាហានមិនងាករេ។ ជ័យជម្នះសំខាន់ៗបំផុតរបស់ចលនាប៉ាធីសង់ប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងកាន់កាប់អ័ក្សបានកើតឡើងនៅក្នុង[[សមរភូមិនេរ៉េត្វា]] និង[[សមរភូមិស៊ូតយ៉េស្ទី|ស៊ូតយ៉េស្ទី]]។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤២ [[ក្រុមប្រឹក្សាប្រឆាំងហ្វាស៊ីសដើម្បីរំដោះជាតិយូហ្គោស្លាវី]]ត្រូវបានកោះប្រជុំនៅក្រុង[[ប៊ីហាឆ]]នៃប្រទេស[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]បច្ចុប្បន្ន។ ក្រុមប្រឹក្សានេះត្រូវបានកោះប្រជុំឡើងវិញម្តងទៀតនៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៣ នៅក្រុង[[យ៉ាយសេ]]ក្នុងប្រទេសបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីនដដែរ ហើយក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ គេក៏បានបង្កើតគ្រឹះមូលដ្ឋានថ្មីសម្រាប់រៀបចំប្រទេសពេលចប់សង្គ្រាម ដោយបង្កើតជារដ្ឋសហព័ន្ធមួយ។ ក្រុមប៉ាធីសង់យូហ្គោស្លាវី​បានវាយ​បណ្តេញ​កម្លាំងអ័ក្ស​ចេញពី​ស៊ែប៊ីនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤៤ ហើយនិងចេញពីទឹកដី​យូហ្គោស្លាវីទាំងមូលនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅក្នុងនោះ ពួកគេបានទទួលជំនួយខ្លះៗដែរពី[[កងទ័ព​ក្រហម]]របស់សូវៀត​ ពិសេសក្នុងការ​រំដោះ​ទីក្រុង​បែលក្រាដ។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រុមប៉ាធីសង់បានជួបជាមួយកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅខាងក្រៅអតីតខ្សែព្រំដែនយូហ្គោស្លាវីពីមុន បន្ទាប់ពីបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ទ្រីយ៉េសស្តិ៍]] និងផ្នែកខ្លះនៃខេត្ត[[ស្ទីរី]] និង[[ការ៉ង់ធី]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអូទ្រីស។ ក៏ប៉ុន្តែ ពួកប៉ាធីសង់បានសម្រេចចិត្តដកថយពីទីក្រុងទ្រីយ៉េសស្តិ៍នៅក្នុងខែមិថុនានៃឆ្នាំដដែរ ក្រោមសម្ពាធពីស្តាលីន ដែលមិនចង់ប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាមួយនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត។<ref>{{cite book |last1=Buchanan |first1=Andrew N. |title=World War II in Global Perspective, 1931-1953: A Short History |date=2019 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-1193-6607-2 |page=189 }}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោកខាងលិចដើម្បីបង្រួបបង្រួមចលនាតស៊ូយូហ្គោស្លាវីបានចោទជាបញ្ហាដ៏ស្មុគស្មាញ ពិសេសនៅពេលដែលក្រុមប៉ាធីសង់បានបដិសេធមិនទទួលស្គាល់ឧត្តមភាពរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវីចាស់ និងក្រុមដែលស្មោះត្រង់នឹងអតីតព្រះមហាក្សត្រ។ ទោះជាយ៉ាងណា [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីតូ–ឈូបាឈីជ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងក្រុមទាំងពីរនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៤។ ថ្វីបើមានកិច្ចព្រមព្រៀងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះមែន ប៉ុន្តែមេដឹកនាំប៉ាធីសង់គឺលោកសេនាប្រមុខយ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូ ជាក់ស្ដែងគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ លោកបានទទួលការគាំទ្រពីទីក្រុងម៉ូស្គូ និងឡុងដ៍ ហើយបានដឹកនាំចលនាតស៊ូដែលមានកម្លាំងទ័ពដ៏រឹងមាំបំផុតដែលមានពលទាហានសរុបប្រមាណ ៨០០,០០០ នាក់។<ref>Michael Lees, ''The Rape of Serbia: The British Role in Tito's Grab for Power, 1943–1944'' (1990).</ref><ref>{{cite book |author1=James R. Arnold |author2=Roberta Wiener |title=Cold War: The Essential Reference Guide |url=https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC&pg=PA216 |date=January 2012 |publisher=ABC-CLIO |page=216 |isbn=978-1-6106-9003-4 |access-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101214426/https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC&pg=PA216 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live }}</ref> តួលេខប៉ាន់ប្រមាណផ្លូវការចំពោះជនរងគ្រោះនៅក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវីក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គឺមានប្រមាណ ១,៧០៤,០០០ នាក់។ ការប្រមូលវិភាគទិន្នន័យជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដោយប្រវត្តិវិទូលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ជេរ្យាវីជ]] និង[[បូហ្គូលយូប កូឆូវី]]បានបង្ហាញថាចំនួនអ្នកស្លាប់ពិតប្រាកដគឺមានប្រមាណជាង ១ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite book |last1=Byford |first1=Jovan |title=Picturing Genocide in the Independent State of Croatia: Atrocity Images and the Contested Memory of the Second World War in the Balkans |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-3500-1597-5 |page=158 |url=https://books.google.com/books?id=N8LkDwAAQBAJ&pg=PA158 }}</ref> ==សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាមានិតយូហ្គោស្លាវី== នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៥ [[ការបោះឆ្នោតយូហ្គោស្លាវីឆ្នាំ១៩៤៥|ការបោះឆ្នោតសភា]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ដោយមានតែ[[សម្ព័ន្ធភាពសង្គមនិយមនៃប្រជាកម្មករ|រណសិរ្សប្រជាជន]]និយមកុម្មុយនីស្តប៉ុណ្ណោះដែលមានវត្តមាននៅលើសន្លឹកឆ្នោត ហើយជាលទ្ធផល ពួកគេបានដណ្ដើមអាសនៈបានទាំង ៣៥៤ នៅក្នុង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញយូហ្គោស្លាវី|សភាធម្មនុញ្ញ]]ដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា សភាធម្មនុញ្ញបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាមានិតយូហ្គោស្លាវី]]ឡើង ដោយបានលុបបំបាត់របបរាជាធិបតេយ្យពីមុនចោល។<ref name=Jes>{{cite book |last1=Jessup |first1=John E. |title=A Chronology of Conflict and Resolution, 1945–1985 |year=1989 |publisher=Greenwood Press |location=New York |isbn=978-0-313-24308-0 }}</ref> ដោយហេតុនេះ អំណាចទាំងប៉ុន្មានក៏បានធ្លាក់ទៅក្នុងដៃលោកសេនាប្រមុខទីតូ ហើយក្រុមប្រឆាំងក្នុងប្រទេសទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់។<ref name="books.google.com">{{cite book |author1=Arnold and Wiener |title=Cold War: The Essential Reference Guide |url=https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC&pg=PA216 |year=2012 |page=216 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=9781610690034 |access-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101214426/https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC&pg=PA216 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live }}</ref> [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញយូហ្គោស្លាវីឆ្នាំ១៩៤៦|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៤៦ របស់សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាមានិតយូហ្គោស្លាវី]] ដែលយកគំរូតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៣៦|រដ្ឋធម្មនុញ្ញសហភាពសូវៀត]] បានបង្កើតសាធារណរដ្ឋចំនួនប្រាំមួយ ខេត្តស្វយ័តមួយ និងស្រុកស្វយ័តមួយ (ផ្នែកមួយនៃសាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី)។ រដ្ឋធានីសហព័ន្ធនៃប្រទេសយូហ្គោស្លាវីក្នុងរបបថ្មីនេះគឺមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង[[បែលក្រាដ]]។ គោលនយោបាយថ្មីៗក្រោយសង្គ្រាមច្រើនផ្តោតលើការសាងរដ្ឋាភិបាលមជ្ឈិមដ៏រឹងមាំមួយក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្សកុម្មុយនីស្ត និងលើការទទួលស្គាល់សញ្ជាតិច្រើន ពោលគឺក្រុមជនជាតិទាំងឡាយនៅក្នុងប្រទេស។<ref name="books.google.com"/> {{clear}} {|class="wikitable" ! [[បំណែងចែករដ្ឋបាលយូហ្គោស្លាវី#១៩៤៥–១៩៩២|នាម]] !! [[ធានី|រដ្ឋធានី]] !! [[ទង់ជាតិយូហ្គោស្លាវី#ទង់សាធារណរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|ទង់]] !! [[វរលញ្ឆករយូហ្គោស្លាវី#វរលញ្ឆករនៃសាធារណរដ្ឋនីមួយៗ|វរលញ្ឆករ]] !! ទីតាំងផែនទី |- |[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមក្រូអាស៊ី]] |style="width:7em; |[[សាក្រិប]] |style="width:6em;"|[[File:Flag of SR Croatia.svg|center|70px|border]] |style="width:4em;"|[[File:Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg|center|40px]] ! rowspan="8" style="width:4em; background:#fff;" |{{SFRY map|float=center}} |- |[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]] |[[សារ៉ាសេវ៉ូ]] |[[File:Flag of SR Bosnia and Herzegovina.svg|center|70px|border]] |[[File:Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|center|40px]] |- |[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមម៉ាសេដ្វាន]] |[[ស្កុបស៊ែ]] |[[File:Flag of North Macedonia (1946–1992).svg|center|70px|border]] |[[File:Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg|center|40px]] |- |[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមម៉ុងតេណេគ្រោ]] |[[ប៉ូដកូរីកា|ទីតូក្រាដ]] |[[File:Flag of the Socialist Republic of Montenegro.svg|center|70px|border]] |[[File:Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg|center|40px]] |- |[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមស៊ែប៊ី]] |'''[[បែលក្រាដ]]''' | rowspan="3" |[[File:Flag of SR Serbia.svg|center|70px|border]] | rowspan="3" |[[File:Coat of Arms of the Socialist Republic of Serbia.svg|center|40px]] |- |{{Tree list}} ** [[ខេត្តស្វយ័តសង្គមនិយមកូសូវ៉ូ]] {{Tree list/end}} |[[ព្រីសទីណា]] |- |{{Tree list}} ** [[ខេត្តស្វយ័តសង្គមនិយមវ៉ូយវ៉ូឌីណា]] {{Tree list/end}} |[[ណូវីសាដ]] |- |[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមស្លូវេនី]] |[[លូប្យាណា]] |[[File:Flag of Slovenia (1945-1991).svg|center|70px|border]] |[[File:Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg|center|40px]] |} គោលបំណងរបស់លោកទីតូគឺ[[ពង្រីកអំណាច]]យូហ្គោស្លាវីឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូង ពោលគឺគ្រប់គ្រងលើប្រទេសអាល់បានី និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសក្រិក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ការចរចារវាងយូហ្គោស្លាវី និងប៊ុលហ្ការីបាននាំឱ្យកើត[[កិច្ចព្រមព្រៀងប៊្លែដ (១៩៤៧)|កិច្ចព្រមព្រៀងប៊្លែដ]]ឡើង ដែលបានស្នើឱ្យប្រទេសទាំងពីរបង្កើតទំនាក់ទំនងស្អិតរមួតនឹងគ្នា និងអនុញ្ញាតបើកផ្លូវឱ្យយូហ្គោស្លាវីចាប់ផ្តើម[[សង្គ្រាមស៊ីវិលក្រិក|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសក្រិក]] និងប្រើប្រាស់ប្រទេសអាល់បានីនិងប៊ុលហ្ការីជាមូលដ្ឋានសឹក។ ស្តាលីនបានបដិសេដវេតូលើកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ជាហេតុនាំឱ្យវាដួលរលំ។ ដោយហេតុនេះ ទំនាក់ទំនងរវាងទីក្រុងប៊ែលក្រាដ និងទីក្រុងម៉ូស្គូក៏បានចាប់ផ្ដើមឃ្លាតចេញពីគ្នាបន្តិចម្តងៗ។<ref>{{cite book |author1=John O. Iatrides |author2=Linda Wrigley |title=Greece at the Crossroads: The Civil War and Its Legacy |url=https://books.google.com/books?id=Vv1t3D_3vjkC&pg=PA267 |year=2004 |publisher=Penn State University Press |pages=267–73 |isbn=9780271043302 |access-date=17 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101214426/https://books.google.com/books?id=Vv1t3D_3vjkC&pg=PA267 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live }}</ref> ចំពោះកិច្ចការផ្ទៃក្នុងប្រទេសវិញ យូហ្គោស្លាវីបានដោះស្រាយបញ្ហាក្រុមជនជាតិនិងសញ្ជាតិដោយផ្ដល់សិទ្ធិដល់ជនជាតិនីមួយៗស្មើៗគ្នា។ តែទោះជាយ៉ាងណា យូហ្គោស្លាវីមិនបានអនុវត្តគោលការណ៍នេះទៅលើជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសខ្លួននោះឡើយ ដោយផ្ទុយទៅវិញ រដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវីបានបណ្ដេញជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ទាំងនោះចេញទៅក្នុងប្រទេសអូទ្រីស ដោយលើកហេតុផលថា ពួកគេទាំងនោះបានសហការជាមួយរបបណាស៊ីត្រួតត្រាលើយូហ្គោស្លាវីកាលក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite journal |last1=Portmann |first1=Michael |date=2010 |title=Die orthodoxe Abweichung. Ansiedlungspolitik in der Vojvodina zwischen 1944 und 1947 |journal=Bohemica. A Journal of History and Civilisation in East Central Europe |volume=50 |issue=1 |pages=95–120 |doi=10.18447/BoZ-2010-2474 |name-list-style=vanc }}</ref> ===ការបែកបាក់ទំនាក់ទំនងយូហ្គោស្លាវី–សូវៀត និងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ជម្លោះទីតូ–ស្តាលីន|សម័យអង់ហ្វមប៊ីរ៉ូ|យូហ្គោស្លាវី និងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ}} យូហ្គោស្លាវីបានគម្លាតខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ (ដែលគេនិយមស្គាល់ថា [[សម័យអង់ហ្វមប៊ីរ៉ូ]]) ហើយបានចាប់ផ្ដើមកសាងនិងប្រកាន់យកលទ្ធិសង្គមនិយមផ្ទាល់ខ្លួនក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[យ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូ]]។<ref>{{cite book |last1=Niebuhr |first1=Robert Edward |title=The Search for a Cold War Legitimacy: Foreign Policy and Tito's Yugoslavia |date=2018 |publisher=BRILL |isbn=978-9-0043-5899-7 |page=178 |url=https://books.google.com/books?id=asZKDwAAQBAJ&pg=PA178 }}</ref> ជាមួយគ្នានោះ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលធ្លាប់បានតាកតែងឡើងតាមគំរូរបស់សូវៀត ត្រូវបានកែលម្អជាថ្មីសារឡើងវិញ ដោយបានលុបបំបាត់នូវគោលគំនិត[[មជ្ឈិមនិយមប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយបែរមកសង្កត់ធ្ងន់លើចំណាត់ការពលកម្មបុគ្គល និង[[វិមជ្ឈការ]]នៃស្ថាប័នរដ្ឋវិញ។<ref>{{cite book |last1=Čubrilo |first1=Jasmina |editor1-last=Garcia |editor1-first=Noemi de Haro |editor2-last=Mayayo, Jesús Carrillo |editor2-first=Patricia |editor3-last=Carrillo |editor3-first=Jesús |title=Making Art History in Europe After 1945 |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-8153-9379-5 |pages=125–128 |chapter=The Museum of Contemporary Art in Belgrade and Post-Revolutionary Desire }}</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវីបានប្ដូរឈ្មោះមក [[សម្ព័ន្ធកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវី]] និងបានអនុម័តប្រកាន់យក[[លទ្ធិទីតូ]]ជាមនោគមវិជ្ជារដ្ឋនិងបក្សនៅក្នុង[[សមាជសម្ព័ន្ធកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវីលើកទី៦|សមាជប្រជុំបក្សឆ្នាំ១៩៥២]]។<ref>{{cite book |last1=Zimmerman |first1=William |title=Open Borders, Nonalignment, and the Political Evolution of Yugoslavia |date=2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-5848-4 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=TfX_AwAAQBAJ&pg=PA27 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បណ្ដារដ្ឋប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មាននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបបានអនុវត្តតាមស្តាលីនដោយបានបដិសេធមិនទទួលជំនួយ[[ផែនការម៉ាសាល់]] (ជំនួយអាមេរិកដើម្បីស្ដាររដ្ឋឡើងវិញក្រោយវិនាសកម្មនៃសង្គ្រាមលោក)។ ដើមឡើយ ទីតូបានអនុវត្តតាមប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងនោះដូចគ្នា ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ បន្ទាប់ពីសូវៀតនិងយូហ្គោស្លាវីបានផ្ទុះជម្លោះនឹងគ្នាជុំវិញរឿងមនោគមវិជ្ជានិងគោលនយោបាយក្នុងតំបន់ ប្រទេសយូហ្គោស្លាវីក៏បានបែរមកសុំជំនួយពីអាមេរិកវិញ។ ថ្នាក់ដឹកនាំអាមេរិកដំបូងមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការបញ្ជូនជំនួយមកយូហ្គោស្លាវី ប៉ុន្តែទីបំផុត ពួកគេក៏បានព្រមព្រៀងគ្នារួចបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនកញ្ចប់ថវិកាតូចមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយបន្តបញ្ជូលជំនួយធំៗបន្ថែមនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥០–៥៣។<ref>{{cite book |author=John R. Lampe |title=Yugoslav-American Economic Relations Since World War II |url=https://archive.org/details/yugoslavamerican00lamp |url-access=registration |year=1990 |publisher=Duke University Press |pages=[https://archive.org/details/yugoslavamerican00lamp/page/28 28]–37 |display-authors=etal |isbn=978-0822310617 |access-date=19 December 2025 }}</ref> លោកទីតូបានរិះគន់ទាំងក្រុមប្រទេស[[ប្លុកខាងកើត]] និងទាំងប្រទេសសមាជិក[[ណាតូ]] ហើយបានចូលរួមជាមួយប្រទេសឥណ្ឌានិងបណ្ដាប្រទេសដទៃក្នុងការបង្កើត[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ ដោយមានឈ្មោះជាសមាជិកផ្លូវការនៃសម្ព័ន្ធភាពមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំដែលយូហ្គោស្លាវីត្រូវបានរំលាយ។ ==សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី== {{Main|សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី}} [[File:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|thumb|upright=0.7|right|លោកសេនាប្រមុខ[[យ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូ]] ប្រធានាធិបតីដំបូងនៃ[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី]]]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ ប្រទេសនេះបានប្តូរឈ្មោះផ្លូវការរបស់ខ្លួនមក [[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី]] (សសសយ) ខណៈលោកយ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូត្រូវបានគេតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីពេញមួយជីវិតរបស់លោក។<ref>{{cite web |title=Tito is made president of Yugoslavia for life |url=https://www.history.com/this-day-in-history/tito-is-made-president-for-life |website=History.com |date=4 March 2010 }}</ref> នៅក្នុង សសសយ សាធារណរដ្ឋនិងខេត្តនីមួយៗគឺមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញ តុលាការកំពូល សភា ប្រធានាធិបតី និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីរៀងៗខ្លួន។<ref name="US Notes">{{cite book |author1=Bureau of Public Affairs Office of Media Services |title=Background Notes |date=1976 |publisher=United States Department of State |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=eM8WAAAAYAAJ&pg=RA43-PA4 }}</ref> នៅ​ឯ​រដ្ឋាភិបាល​ថ្នាក់លើនៃយូហ្គោស្លាវីវិញគឺមាន​ប្រធានាធិបតី (ទីតូ) ជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំ ហើយបន្ទាប់មកគឺនាយករដ្ឋមន្ត្រី​សហព័ន្ធ និង​សភា​សហព័ន្ធ (ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី​រួម​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​លោក​ទីតូក្នុង​ឆ្នាំ១៩៨០)។<ref name="US Notes" /><ref>{{cite book |title=Post Report |date=1985 |publisher=United States Department of State |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=Mo2bAAAAMAAJ&pg=PA1 }}</ref> ក្រៅពីនេះ ក្នុងសាធារណរដ្ឋនិងខេត្តនីមួយៗគឺមានអគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តរៀងៗខ្លួន ក៏ដូចជាអគ្គលេខាធិការនៃគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនីស្តផងដែរ។<ref name="US Notes" /> លោកទីតូគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានអំណាចលេចធ្លោបំផុតនៅក្នុងប្រទេស រីឯអ្នកមានអំណាចបន្ទាប់គឺនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងប្រធានាធិបតីថ្នាក់ជាតិនិងខេត្ត និងព្រមទាំងប្រធានគណបក្សកុម្មុយនីស្តផង។ ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលដ៏តឹងតែងរបស់យូហ្គោស្លាវីបានប្រឈមនឹងបញ្ហាដំបូង នៅពេលដែលក្រុមនិស្សិតនៅរដ្ឋធានីបែលក្រាដនិងទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀត​ បានរួបរួមគ្នាងើបឡើងធ្វើ[[បាតុកម្មនិស្សិតយូហ្គោស្លាវីឆ្នាំ១៩៦៨|បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]។ ប្រធានាធិបតីយ៉ូស៊ីប ប្រូហ្ស ទីតូបានបញ្ចប់បាតុកម្មតវ៉ានោះបន្តិចម្តងៗ ដោយទទួលស្គាល់នូវសំណើទាមទារមួយចំនួនរបស់ក្រុមនិស្សិត ហើយលោកបានថ្លែងថា "និស្សិតពួកគេគឺមានទស្សនៈត្រឹមត្រូវ" នៅក្នុងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកបានបណ្តេញថ្នាក់ដឹកនាំនៃបាតុកម្មទាំងនោះចេញពីឋានៈការងារពួកគេក្នុងសាកលវិទ្យាល័យ និងព្រមទាំងបក្សកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{cite journal |last=Žilnik |first=Želimir |url=http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp006/bus6_181.pdf |title=Yugoslavia: "Down with the Red Bourgeoisie!" |issue=1968: Memories and Legacies of a Global Revolt |journal=Bulletin of the GHI |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004072155/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp006/bus6_181.pdf |archive-date=4 October 2013 }}</ref> បាតុកម្មធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះបានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[វស្សាន​រដូវក្រូអាស៊ី]] ជាពេលដែលនិស្សិតនៅទីក្រុងសាក្រិបបានរៀបចំបាតុកម្មដើម្បីទាមទារសិទ្ធិសេរីភាពស៊ីវិលបន្ថែម និងស្វ័យភាពក្រូអាស៊ី ហើយជាបន្ទាប់ ការតវ៉ាបាតុកម្មទ្រង់ទ្រាយធំក៏បានផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងរដ្ឋក្រូអាស៊ី។<ref name="Minahan">{{cite book |last1=Minahan |first1=James B. |title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 volumes] |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-3133-4497-8 |page=366 |url=https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ&pg=PA366 }}</ref><ref name="Lalić & Prug">{{cite book |editor1-last=Lalić |editor1-first=Alenka Braček |editor2-last=Prug |editor2-first=Danica |title=Hidden Champions in Dynamically Changing Societies: Critical Success Factors for Market Leadership |date=2021 |publisher=Springer |isbn=978-3-03065-451-1 |page=154 |url=https://books.google.com/books?id=mUIsEAAAQBAJ&pg=PA154 }}</ref> របបទីតូបានប្រតិកម្មដោយបង្ក្រាបចលនាបាតុកម្មទាំងនោះជាសាធារណៈ និងចាប់មេដឹកនាំបាតុកម្មដាក់ពន្ធនាគារ ខណៈតំណាងរាស្ត្រក្រូអាតសំខាន់ៗជាច្រើនរូប ថ្វីបើគេបានគាំទ្របុព្វហេតុនៃបាតុកម្មទាំងនោះពិតមែន ប៉ុន្តែពួកគេមិនបាននៅសម្ងំស្ងៀមស្ងាត់ដោយខ្លាចត្រូវរបបទីតូធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។<ref>{{cite book |last1=Horowitz |first1=Shale |title=From Ethnic Conflict to Stillborn Reform: The Former Soviet Union and Yugoslavia |date=2005 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1-5854-4396-3 |page=150 |url=https://books.google.com/books?id=XjbDX9MVKWwC&pg=PA150 }}</ref> មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញយូហ្គោស្លាវីឆ្នាំ១៩៧៤|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីមួយ]]ត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ដោយក្នុងនោះ គេបានបើកសិទ្ធិសេរីភាពកាន់តែទូលាយជាងមុនដល់សាធារណរដ្ឋនីមួយៗនៅក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវី និងខេត្តនៅក្នុងរដ្ឋស៊ែប៊ី។<ref name="Minahan" /><ref name="Lalić & Prug" /> ===បញ្ហាជាតិសាសន៍ និងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច=== បន្ទាប់ពីក្រុមប៉ាធីសង់បានឡើងកាន់កាប់អំណាចនៅយូហ្គោស្លាវីកាលពីដំណាច់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ មក លទ្ធិជាតិនិយមផ្សេងៗត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលហាមឃាត់មិនឱ្យផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈឡើយ។ សន្តិភាពនិងសណ្ដាប់ធ្នាប់ទូទៅត្រូវបានរក្សាជាធម្មតានៅក្រោមរបបគ្រប់គ្រងរបស់ទីតូ ខណៈទោះបីជាមានបាតុកម្មតវ៉ាបែបជាតិនិយមខ្លះៗបានកើតឡើងពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែចលនាទាំងនោះជាធម្មតាត្រូវបានបង្ក្រាបស្ងប់ទៅវិញ ហើយមេដឹកនាំជាតិនិយមត្រូវបានមន្ត្រីយូហ្គោស្លាវីចាប់ខ្លួន និងខ្លះត្រូវបានប្រហារជីវិតថែមទៀតផង។ ខុសពីការតស៊ូតវ៉ាប្រឆាំងផ្សេងៗ ចលនាបះបោរធំបំផុតពោលគឺបាតុកម្មវស្សាន​រដូវក្រូអាតក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ នោះត្រូវបានគាំទ្រដោយជនជាតិក្រូអាតមួយចំនួនធំ ដែលបានរិះគន់ត្អូញត្អែរពីវិសមភាពរដ្ឋក្នុងយូហ្គោស្លាវី ហើយថាយូហ្គោស្លាវីគឺនៅតែស្ថិតក្រោមអនុត្តរភាពរបស់ស៊ែប៊ីនៅឡើយ។<ref>{{cite book |last1=Huszka |first1=Beata |title=Secessionist Movements and Ethnic Conflict: Debate-Framing and Rhetoric in Independence Campaigns |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=9781134687848 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=uTlnAQAAQBAJ&pg=PA68 }}</ref> លោកទីតូដែលមានដើមកំណើតចេញពីសាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី បានកើតជាកង្វល់ព្រួយបារម្ភអំពីស្ថិរភាពយូហ្គោស្លាវី ហើយបានប្រើវិធីសាស្ត្រឆ្លើយតបបង្គាប់ចិត្តទាំងជនជាតិក្រូអាតនិងស៊ែប៊ី ដោយលោកបានបញ្ជាឱ្យមានការចាប់ខ្លួនក្រុមបាតុករនិទាឃរដូវក្រូអាស៊ី ហើយជាមួយគ្នានោះ លោកបានយល់ព្រមតាមសំណើទាមទារមួយចំនួនរបស់មហាជនបះបោរ។ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញយូហ្គោស្លាវីឆ្នាំ១៩៧៤ ត្រូវបានអនុម័ត ឥទ្ធិពលរបស់ស៊ែប៊ីនៅក្នុងយូហ្គោស្លាវីនេះត្រូវបានកាត់បន្ថយយ៉ាងសម្បើម<ref>{{cite book |last1=Bell |first1=Jared O. |title=Frozen Justice: Lessons from Bosnia and Herzegovina's Failed Transitional Justice Strategy |date=2018 |publisher=Vernon Press |isbn=978-1-6227-3204-3 |page=40 |url=https://books.google.com/books?id=0biEDwAAQBAJ&pg=PA40 }}</ref> ខណៈដែលខេត្តស្វយ័តក្នុងសាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ីដូចជា វ៉ូយវ៉ូឌីណានិងកូសូវ៉ូបានទទួលនូវស្វ័យភាពកាន់តែទូលំទូលាយជាងមុន រួមជាមួយនឹងសិទ្ធិសេរីភាពបន្ថែមចំពោះជនជាតិអាល់បានីនៅកូសូវ៉ូ និងជនជាតិហុងគ្រីនៅវ៉ូយវ៉ូឌីណា។<ref>{{cite book |editor1-last=Paulston |editor1-first=Christina Bratt |editor2-last=Peckham |editor2-first=Donald |title=Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe |date=1998 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8535-9416-8 |page=43 |url=https://books.google.com/books?id=sHB1kFCB4wYC&pg=PA43 }}</ref> ស្វ័យភាពខេត្តទាំងពីរនៃស៊ែប៊ីនោះត្រូវបានតម្លើងស្ទើរតែស្មើទៅនឹងសាធារណរដ្ឋទាំងប្រាំមួយនៃប្រទេសយូហ្គោស្លាវីទៅហើយ ដោយខុសគ្នាត្រង់តែខេត្តទាំងពីរគឺគ្មានសិទ្ធិអាចបំបែកខ្លួនចេញបាន។<ref>{{cite book |last1=Ker-Lindsay |first1=James |title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199698394 |page=33 |url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC&pg=PA33 }}</ref> ករណីដែលខេត្តស្វយ័តទាំងពីរមានសិទ្ធិអំណាចបោះឆ្នោតដូចគ្នាទៅនឹងសាធារណរដ្ឋផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស បានធ្វើឱ្យប្រជាជនក្រូអាតនិងស្លូវេនីមានការពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ក៏ប៉ុន្តែផ្ទុយមកវិញ សម្រាប់ប្រជាជនស៊ែប៊ី ពួកគេមើលឃើញថាវាជារឿងអវិជ្ជមានទៅវិញ។ ជនជាតិស៊ែបយល់ឃើញថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនេះគឺតាក់តែងឡើងដើម្បីបង្គាប់ផលប្រយោជន៍ក្រុមអ្នកជាតិនិយមក្រូអាត និងអាល់បានី។ ចំពោះប្រជាជនអាល់បានីនៅកូសូវ៉ូវិញបានយល់ឃើញថាការតម្លើងស្វ័យភាពខេត្តនោះគឺនៅមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ ហើយបានបន្តទាមទារឱ្យតម្លើងកូសូវ៉ូក្លាយជាសាធារណរដ្ឋដែលមានសិទ្ធិអាចបំបែកចេញពីយូហ្គោស្លាវីបាន។ រឿងមួយនេះបានបង្កើតជាភាពតានតឹងនៅក្នុងជួរថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្ត ពិសេសក្នុងចំណោមមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តស៊ែប៊ីតែម្តង ដែលមើលឃើញថារដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៤ បានធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលស៊ែប៊ីចុះខ្សោយ និងធ្វើឱ្យខូចឯកភាពជាតិ ដោយអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនានាមានសិទ្ធិបំបែកខ្លួនចេញពីសហព័ន្ធ។<ref name="Malley-Morrison">{{cite book |editor1-last=Malley-Morrison |editor1-first=Kathleen |title=State Violence and the Right to Peace: An International Survey of the Views of Ordinary People, Volume 1 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-2759-9652-9 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=hV-y4BNWTt0C&pg=RA1-PA28 }}</ref> [[ជនជាតិក្រូអាតនៅអ៊ែរសេកូវីន|ក្រុមជនជាតិក្រូអាត]]ជាច្រើនក្រុមមកពី[[អ៊ែរសេកូវីន]]បានបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងក្រុមអ៊ូស្តាឆេនៅក្រៅស្រុក ក្នុងគោលបំណងចង់កម្ទេចបំបែកប្រទេសយូហ្គោស្លាវី និងបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យក្រូអាតមួយឡើងវិញ។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧២ ក្រុមជាតិនិយមក្រូអាតមួយក្រុមឈ្មោះ[[ក្រុមប៊ូហ្គុយណូ|ប៊ូហ្គុយណូ]]បានព្យាយាមលួចចូលមកក្នុងទឹកដីយូហ្គោស្លាវីក្នុងគោលបំណងបញ្ចុះបញ្ចូលញុះញង់ឱ្យមានការរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាស៊ែប៊ី) Raduša 72: Popović je prvi ubijen iz snajpera, a onda su teroristi likvidirani |url=https://www.vijesti.me/vijesti/drustvo/108080/radusa-72-popovic-je-prvi-ubijen-iz-snajpera-a-onda-su-teroristi-likvidirani |access-date=14 January 2026 |website=vijesti.me }}</ref> ក្រុមមួយផ្សេងទៀតមានប្រភពពីក្រុង[[តូមីស្លាវក្រាដ|ដូហ្វណូ]] ដែលយល់ឃើញដូចគ្នាទៅនឹងប៊ូហ្គុយណូ បានរៀបចំគម្រោងបះបោរដែរ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៨៥ សមាជិកពួកគេទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងកាត់ទោសជាប់ពន្ធនាគារពីបទប៉ុនប៉ងធ្វើភេរវកម្ម។<ref>{{Cite news |date=28 September 1985 |title=Inspirisao ih fratar |work=Politika ekspres }}</ref><ref>{{Cite book |last=Karan |first=Ljuban |title=Bio sam oficir KOS-a |publisher=Filip Višnjić, Blic |year=2006 |location=Belgrade |pages=32–40 }}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសយូហ្គោស្លាវីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់រីកចម្រើនលឿនបំផុត ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចយូហ្គោស្លាវីបានខិតជិតទៅដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និងប្រទេសដទៃៗទៀតដែលកំពុងឆ្លងកាត់កំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់លើសពីការស្មាន។<ref name="Baten">{{cite book |editor1-last=Baten |editor1-first=Joerg |title=A History of the Global Economy |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-1071-0470-9 |page=64 |url=https://books.google.com/books?id=gmOKCwAAQBAJ&pg=PA64 }}</ref> ខុសពីរដ្ឋសង្គមនិយមដទៃ នៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវីគឺរោងចក្រនានាដំណើរការជា[[សហករណ៍កម្មករ]] ពោលគឺរាល់សេចក្តីសម្រេចផ្សេងៗមានលក្ខណៈវិមជ្ឈការជាក្រុមធ្លុងតែមួយច្រើនជាជាងស្ថិតលើអំណាចបុគ្គលតែម្នាក់ ដោយនេះជាមូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យយូហ្គោស្លាវីមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំ។ ទោះជាតម្លៃដាច់ខាតនៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ចយូហ្គោស្លាវីមិនមានអត្រាខ្ពស់ដូចដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងស្ថិតិផ្លូវការក៏ដោយក្ដី តែទាំងសហភាពសូវៀតនិងយូហ្គោស្លាវីត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាមានអត្រាកំណើនខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់ទាំងប្រាក់ចំណូល និងការអប់រំនៅក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។​<ref name="Baten" />កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៃបណ្ដាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបបានបិទបញ្ចប់បន្ទាប់ពីតម្លៃប្រេងបានធ្លាក់ចុះជាគំហុកនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ បន្ទាប់មក វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវី បង្កឡើងដោយគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចធ្វេសប្រហែស ដូចជា ការខ្ចីថវិកាលើសលប់ពីលោកខាងលិចដើម្បីជំរុញកំណើនការនាំចេញជាដើម។<ref name="Baten" /> ក្នុងដំណាលគ្នានោះដែរ សេដ្ឋកិច្ចលោកខាងលិចបានកំពុងឈានចូលដល់ដំណាក់កាលសង្ខេបកម្ម ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្រូវការនាំចូលពីយូហ្គោស្លាវីថយចុះ និងបន្តបង្កើតជាបញ្ហាបំណុលដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web |title=YUGOSLAVIA'S BALANCE OF PAYMENTS: IN THE BLACK THOUGH NOT FOR LONG |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP85T00875R001700050006-9.pdf }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ក្រុមហ៊ុនចំនួន ២៤៨ ត្រូវបានប្រកាសក្ស័យធន ឬត្រូវបានរំលាយចោល ហើយកម្មករចំនួន ៨៩,៤០០ នាក់បានបាត់បង់ការងារធ្វើ នេះបើយោងតាមប្រភពផ្លូវការ។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំបួនខែដំបូងនៃឆ្នាំ១៩៩០ និងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការអនុម័តកម្មវិធី[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] សហគ្រាសចំនួន ៨៨៩ ផ្សេងទៀតដែលមានកម្លាំងពលកម្មសរុបចំនួន ៥២៥,០០០ នាក់បន្ថែមបានបាត់បង់ការងារធ្វើដូចគ្នា។ និយាយរួមគឺក្នុងរយៈពេលតិចជាងពីរឆ្នាំក្រោមច្បាប់ប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុ ពលករកម្មករជាង ៦០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមកម្លាំងពលកម្មឧស្សាហកម្មសរុបប្រមាណ ២.៧ លាននាក់ ត្រូវបានបញ្ឈប់ពីការងារ។<ref>{{cite book |last1=Eade |first1=Deborah |title=From Conflict to Peace in a Changing World: Social Reconstruction in Times of Transition |date=1998 |publisher=Oxfam |isbn=978-0-8559-8395-6 |page=40 }}</ref> កម្លាំងពលកម្មបន្ថែម ២០% ឬស្មើនឹងពលករកន្លះលាននាក់ មិនបានទទួលប្រាក់ឈ្នួលអ្វីឡើយនៅរយៈពេលប៉ុន្មានខែដំបូងនៃឆ្នាំ១៩៩០ ដោយសហគ្រាសមួយចំនួននាពេលនោះបានព្យាយាមកាត់បន្ថយការចំណាយដើម្បីជៀសវាងការក្ស័យធន។<ref name="Chossudovsky">{{cite journal |last1=Chossudovsky |first1=Michel |title=Dismantling Former Yugoslavia: Recolonising Bosnia |journal=Economic and Political Weekly |date=1996 |volume=31 |issue=9 |pages=521–525 |jstor=4403857 |url=https://www.jstor.org/stable/4403857 }}</ref> ចំនួនក្រុមហ៊ុនក្ស័យធន និងការបញ្ឈប់ការងារច្រើនជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន ម៉ាសេដ្វាន និងកូសូវ៉ូ។ ប្រាក់ចំណូលពិតបានរអិលដាំក្បាលចុះក្រោម ហើយកម្មវិធីសង្គមផ្សេងៗបានដួលរលំ បង្កើតជាបរិយាកាសអស់សង្ឃឹម និងក្ដីបារម្ភជាពន់ពេកនៅក្នុងសង្គមយូហ្គោស្លាវី។<ref name="Chossudovsky" /> ==ការបែកខ្ញែក== {{Main|ការបែកខ្ញែកយូហ្គោស្លាវី}} [[File:Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif|thumb|right|upright=1.15|ដំណើរការបែកខ្ញែករដ្ឋយូហ្គោស្លាវី]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ទីតូនៅថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៨០ ជម្លោះនិងភាពតានតឹងរវាងជាតិសាសន៍ក្នុងយូហ្គោស្លាវីបានរុលឡើងកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងមុន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៤ បានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធធ្វើការសម្រេចចិត្តធ្លាក់ក្នុងសភាពការណ៍ជាប់គាំង ហើយធ្ងន់ជាងនេះទៅទៀតនោះ ជម្លោះជាតិសាសន៍បានឈានចូលដល់កម្រិតដែលស្ទើរមិនអាចផ្សះផ្សាបាន។ ប្រជាជនអាល់បានីនៅកូសូវ៉ូបានទាមទារឱ្យមានការតម្លើងកូសូវ៉ូជាសាធារណរដ្ឋពេញសិទ្ធិនៅក្នុង[[បាតុកម្មនៅកូសូវ៉ូឆ្នាំ១៩៨១|បាតុកម្មឆ្នាំ១៩៨១]] ខណៈពេលដែលអាជ្ញាធរស៊ែប៊ីបានចុះបង្ក្រាបចលនានោះ និងបានកាត់បន្ថយស្វ័យភាពកូសូវ៉ូទៀតផង។<ref name="Allcock, 1998"/> ពេលលោកទីតូបានទទួលមរណភាព មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តស៊ែប៊ីម្នាក់គឺលោក[[ស្លូបូដាំន មីឡូឆេវីជ]]បានចាប់ផ្តើមដំណើររបស់លោកឆ្ពោះទៅកាន់កាប់តំណែងដឹកនាំកំពូលស៊ែប៊ី<ref name=":0">{{Cite book |title=The World Transformed 1945 to the Present |last=Hunt |first=Michael |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-937102-0 |location=New York |pages=522 }}</ref> ដោយលោកមានគោលដៅស្តារអធិបតេយ្យភាពស៊ែប៊ីនៅមុនឆ្នាំ១៩៧៤ ឡើងវិញ។ សាធារណរដ្ឋដទៃនៅក្នុងយូហ្គោស្លាវី ជាពិសេសគឺ ស្លូវេនី និងក្រូអាស៊ី បានថ្កោលទោសប្រឆាំងនឹងសំណើរបស់លោកមីឡូឆេវីជដោយចោទវាថាជាកិច្ចព្យាយាមពង្រីកអនុត្តរភាពស៊ែប៊ី។ តាមរយៈចលនា "[[បដិវត្តន៍ប្រឆាំងការិយាធិបតេយ្យ]]" លោកមីឡូឆេវីជបានទទួលជោគជ័យក្នុងការកាត់បន្ថយស្វ័យភាពនៃខេត្តវ៉ូយវ៉ូឌីណានិងកូសូវ៉ូ<ref>{{cite book |last1=Roberts |first1=Elizabeth |title=Realm of the Black Mountain: A History of Montenegro |date=2007 |publisher=Cornell University Press |isbn=9780801446016 |page=432 |url=https://books.google.com/books?id=G62MCZ3RiIEC&pg=PA432 }}</ref> ប៉ុន្តែអង្គភាពទាំងពីរនៅអាចរក្សាសិទ្ធិបោះឆ្នោតនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតីយូហ្គោស្លាវីបានដដែរ។ យន្តការ​ដែលធ្លាប់​បាន​ប្រើដើម្បីកាត់បន្ថយ​ឥទ្ធិពល​ស៊ែប៊ី​ពីមុន​ត្រូវបាន​ប្រើ​ឡើងវិញតែលើកនេះគឺដើម្បី​បង្កើន​វា ពោលគឺនៅក្នុង​ក្រុមប្រឹក្សា​ដែលមាន​សមាជិក​ប្រាំបី​រូប ស៊ែប៊ីគឺ​ពឹងផ្អែកបាន​លើ​សំឡេងឆ្នោត​យ៉ាងតិច​បួនគឺ៖ ស៊ែប៊ី​ខ្លួនឯងផ្ទាល់ សម្ព័ន្ធមិត្តម៉ុងតេណេគ្រោ និងខេត្តវ៉ូយវ៉ូឌីណានិង​កូសូវ៉ូដែលខ្លួនទើបបន្ថយស្វ័យភាពថ្មីៗ។<ref>{{cite book |last1=Djokić |first1=Dejan |title=A Concise History of Serbia |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781009308656 |page=461 |url=https://books.google.com/books?id=aROpEAAAQBAJ&pg=PA461 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃព្រឹត្តិការណ៍ខាងលើ កម្មកររ៉ែអាល់បានីនៅកូសូវ៉ូបាននាំគ្នារៀបចំធ្វើ[[កូដកម្មកម្មកររ៉ែកូសូវ៉ូឆ្នាំ១៩៨៩|កូដកម្មមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ រួចក៏បានវិវត្តទៅជាជម្លោះជាតិសាសន៍រវាងប្រជាជនអាល់បានី និងប្រជាជនដែលមិនមែនជាជនជាតិអាល់បានី។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៨០% នៅកូសូវ៉ូគឺសុទ្ធតែជាជនជាតិអាល់បានីដែលនាំឱ្យអាល់បានីជាជនជាតិភាគច្រើននៅក្នុងខេត្តមួយនេះ។ នៅពេលដែលលោកមីឡូឆេវីជបានគ្រប់គ្រងលើខេត្តកូសូវ៉ូនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ប្រជាសាស្ត្រខេត្តមួយនេះក៏បានប្រែប្រួលគួរឱ្យកត់សម្គាល់<ref name=":0" /> ពោលគឺចំនួនជនជាតិស៊ែបក្នុងខេត្តនេះបានធ្លាក់ចុះក្រោមមូលហេតុថាពួកគេត្រូវរត់ចេញគេចពីភាពតានតឹងក្រុមជនជាតិនិងជាតិសាសន៍ដែលកំពុងពុះបំបោលឡើងបន្តិចម្តងៗ។<ref>{{cite news |last1=Howe |first1=Marvin |title=Exodus of Serbians Stirs Province in Yugoslavia |url=https://www.nytimes.com/1982/07/12/world/exodus-of-serbians-stirs-province-in-yugoslavia.html |work=The New York Times |date=12 July 1982 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Kingsbury |first1=Damien |title=Separatism and the State |date=2021 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781000368703 |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=zroYEAAAQBAJ&pg=PA84 }}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ រដ្ឋស្លូវេនីក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[មីឡាន គូឆាន]] និងរដ្ឋក្រូអាស៊ី បានបញ្ចេញសំឡេងគាំទ្រទៅដល់បាតុករជាកម្មកររ៉ែទាំងនោះ និងចលនាតស៊ូរបស់ពួកគេដើម្បីទាមទារការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ។ កូដកម្មមួយបានវិវត្តប្រែក្លាយទៅជាបាតុកម្មធំៗជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់មានមតិទាមទារបង្កើតសាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូមួយឡើង។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំស៊ែប៊ីមានការខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង ជាហេតុជំរុញឱ្យពួកគេចេញបញ្ជាឱ្យកម្លាំងនគរបាលក្នុងស្រុក និងក្រោយមក នគរបាលសហព័ន្ធ ចេញបង្ក្រាបចលនាបាតុកម្មទាំងឡាយដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ស៊ីវិល។<ref>{{cite book |last=Meier |first=Viktor |title=Yugoslavia: a history of its demise |url=https://books.google.com/books?id=1oYiKrmTL7EC&pg=PA84 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415185967 |pages=84–85 }}</ref> នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០ សមាជវិសាមញ្ញលើកទី១៤ នៃសម្ព័ន្ធកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវីត្រូវបានកោះប្រជុំ និងជាពេលដែលគណៈប្រតិភូស៊ែប៊ី និងស្លូវេនីបានជជែកតឹងសសៃកដាក់គ្នាអំពីអនាគតនៃសម្ព័ន្ធកុម្មុយនីស្ត ក៏ដូចជាប្រទេសយូហ្គោស្លាវីទាំងមូល។ គណៈប្រតិភូស៊ែប៊ី ដឹកនាំដោយលោកមីឡូឆេវីជនោះ បាននិយាយការពារគោលនយោបាយ "មនុស្សម្នាក់ សន្លឹកឆ្នោតមួយ" ដែលនឹងបន្ទេរអំណាចបន្ថែមដល់ប្រជាជនស៊ែប៊ីដែលជាជនជាតិភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវី។ ចំពោះបក្សពួកម្ខាងទៀត ពោលគឺគណៈប្រតិភូស្លូវេនី ដោយមានការគាំទ្រពីគណៈប្រតិភូក្រូអាត បានលើកឡើងពីគោលបំណងចង់ធ្វើកំណែទម្រង់រដ្ឋយូហ្គោស្លាវី ដោយផ្ទេរចែកចាយអំណាចបន្ថែមទៅឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗ ប៉ុន្តែសំណើរបស់ពួកគេនេះត្រូវបានស៊ែប៊ីនិងគ្នីគ្នាបោះឆ្នោតបដិសេធ។ ជាលទ្ធផល គណៈប្រតិភូ​ស្លូវេនីនិង​ក្រូអាតបាននាំគ្នាដើរចេញពី​សមាជប្រជុំ ហើយ​គណបក្ស​កុម្មុយនីស្ត​យូហ្គោស្លាវី​រួមក៏ត្រូវបានរំលាយ។<ref>{{cite book |last1=Borgeryd |first1=Anna J. |title=Managing Intercollective Conflict: Prevailing Structures and Global Challenges |date=1999 |publisher=Universal-Publishers |isbn=9781581120431 |page=213 |url=https://books.google.com/books?id=PmrClo4yBtQC&pg=PA213 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Athanasiou |first1=Athena |title=Agonistic Mourning: Political Dissidence and the Women in Black |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=9781474420174 |url=https://books.google.com/books?id=kDZYDwAAQBAJ&pg=PT55 }}</ref> ​ស្លូវេនី និងក្រូអាស៊ីបានរៀបចំការបោះឆ្នោតសេរីពហុបក្សជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋាភិបាលសេរីថ្មីដែលមានទំនោរទៅរកស្វ័យភាពទូលំទូលាយ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសទាំងពីរ។<ref>{{cite book |last1=Moore |first1=Adam |title=Peacebuilding in Practice: Local Experience in Two Bosnian Towns |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=9780801469558 |url=https://books.google.com/books?id=ac8OAAAAQBAJ&pg=PT41 }}</ref> នៅពេលជាមួយគ្នានោះ រដ្ឋស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោវិញបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបេក្ខជនដឹកនាំរដ្ឋដែលមានទំនោរទៅនឹងយូហ្គោស្លាវីបង្រួបបង្រួមមួយ។ ខណៈប្រជាជាតិក្រូអាតកំពុងធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅរកឯករាជ្យភាព សហគមន៍ជនជាតិស៊ែបធំៗទាំងប៉ុន្មាននៅលើទឹកដីក្រូអាស៊ីបានងើបបះបោរ និងព្យាយាមបំបែកខ្លួនចេញពីអនាគតសាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី។ ជនជាតិស៊ែបនៅក្នុងប្រទេសក្រូអាស៊ីបានមិនព្រមទម្លាក់ខ្លួនមកធ្វើជាជនជាតិភាគតិចនោះឡើយ ដោយពួកគេខ្លាចថាស៊ែបនឹងលែងមានឥទ្ធិពលអ្វីនៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យថ្មី។<ref>{{cite book |last1=Lukic |first1=Renéo |last2=Lynch |first2=Allen |title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union |date=1996 |publisher=SIPRI |isbn=9780198292005 |page=277 |url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA277 }}</ref> ===សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី=== {{Main|សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី}} សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលរបបនៅតាមបណ្ដារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីៗបានព្យាយាមប្ដូរកងកម្លាំងស៊ីវិលនិងយោធាយូហ្គោស្លាវីចេញ និងជំនួសវិញដោយកងកម្លាំងផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅកំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩០ នៅពេលដែលប្រទេសក្រូអាស៊ីថ្មីបានព្យាយាមប្ដូរកម្លាំងនគរបាលនៅតំបន់ដែលមានប្រជាជនស៊ែបរស់នៅច្រើន ប្រជាជនស៊ែបទាំងនោះក៏បានភៀសខ្លួនទៅជ្រកកោននៅក្នុងបន្ទាយកងទ័ពយូហ្គោស្លាវី ខណៈដែលកងទ័ពយូហ្គោស្លាវីនៅមិនទាន់បញ្ចេញសកម្មភាពអ្វីនៅឡើយ។ ដោយឃើញពីអសកម្មភាពពីកងកម្លាំងយូហ្គោស្លាវី ប្រជាជនស៊ីវិលស៊ែបទាំងនោះក៏បានរៀបចំចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធឡើងដើម្បីប្រឆាំងនឹងរបបក្រូអាត។ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធក្រូអាត ("នគរបាល") និងប្រជាជនស៊ីវិលស៊ែប គឺជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃសង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី ដែលបានបន្តដុតបញ្ឆេះស្ទើរគ្រប់ស្រទាប់តំបន់នៅទូទាំងយូហ្គោស្លាវី។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ការប៉ុនប៉ងព្យាយាមជំនួសកម្លាំងនគរបាលព្រំដែនយូហ្គោស្លាវីដោយកងកម្លាំងនគរបាលស្លូវេនីបានបង្កឱ្យផ្ទុះជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយទៀតឡើង ក៏ប៉ុន្តែជម្លោះមួយនេះបានបញ្ចប់ទៅវិញដោយមានចំនួនអ្នកស្លាប់របួសតិចតួចបំផុត បើប្រៀបនឹងជម្លោះដទៃទៀតនៅក្នុងសង្គ្រាម។<ref name="Allcock, 1998">Allcock, et al. eds., ''Conflict in the Former Yugoslavia: An Encyclopedia'' (1998){{page needed|date=July 2025 }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ស្រដៀងៗគ្នានេះក៏បានកើតឡើងនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីនផងដែរ ដែលបាននាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃអស់រយៈពេលជាងបីឆ្នាំ។ ជាលទ្ធផលនៃជម្លោះទាំងអស់នេះ ប្រជាជនស៊ែបស្ទើរទាំងអស់បានរត់ចាកចេញពីតំបន់ប្រទេសទាំងបីនោះ ខណៈរដ្ឋបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីនវិញបានប្រឈមនឹងចលនាបម្លាស់ទីប្រជាជនជាច្រើន ហើយរដ្ឋថ្មីៗចំនួនបីបានទទួលឯករាជ្យពីយូហ្គោស្លាវី។ ចំពោះការបំបែករដ្ឋម៉ាសេដ្វានចេញពីយូហ្គោស្លាវីវិញគឺបានប្រព្រឹត្តិទៅមួយភាគធំដោយសន្តិវិធី។ អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ លោក[[តូម៉ាស កាមូសេល្លា]]បានអះអាងថា ថ្នាក់ដឹកនាំស៊ែប៊ីបានរំពឹងថាពួកគេប្រហែលជាអាចអនុវត្តគោលការណ៍បោសសម្អាតជនជាតិភាគតិចបានដោយគ្មានទោសពៃរ៍ ដោយផ្អែកលើកង្វះប្រតិកម្មអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ នៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៊ុលហ្ការី|របបកុម្មុយនីស្តប៊ុលហ្ការី]]បានបណ្តេញប្រជាជនតួកគី និងឥស្លាមសាសនិកប្រមាណ ៣៦០,០០០ នាក់ចេញពីប្រទេសខ្លួន។<ref>{{cite book |last1=Kamusella |first1=Tomasz |title=Ethnic Cleansing During the Cold War: The Forgotten 1989 Expulsion of Turks from Communist Bulgaria |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=9781351062688 |page=1760, 1775 |url=https://books.google.com/books?id=1jVlDwAAQBAJ }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ រដ្ឋស្លូវេនី និងក្រូអាស៊ីបានក្លាយខ្លួនជាសាធារណរដ្ឋដំបូងគេដែលបានប្រកាសឯករាជ្យភាពពីយូហ្គោស្លាវី។ មន្ត្រីគយសហព័ន្ធនៅស្លូវេនីនៅតាមច្រកព្រំដែនជាមួយប្រទេសអ៊ីតាលី អូទ្រីស និងហុងគ្រី បានគ្រាន់តែប្តូរឯកសណ្ឋានចាស់ទៅថ្មីប៉ុណ្ណោះ ដោយពួកគេភាគច្រើនជាជនជាតិស្លូវេនីស្រាប់។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិសហព័ន្ធបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងយោធាចូលគ្រប់គ្រង "ព្រំដែនដែលទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ" ជាហេតុផ្ទុះ[[សង្គ្រាមដប់ថ្ងៃ]]ឡើង។<ref name=":0" /> [[កិច្ចព្រមព្រៀងប៊្រីយ៉ូនី]]ត្រូវបានចុះដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមដប់ថ្ងៃនោះក្រោមការទទួលស្គាល់ពីតំណាងមកពីសាធារណរដ្ឋទាំងអស់នៃយូហ្គោស្លាវី ហើយយោងតាមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ស្លូវេនី និងក្រូអាស៊ីត្រូវបង្អាកដំណើរទទួលឯករាជ្យភាពរយៈពេលបីខែជាមុនសិន។<ref>{{cite book |last1=Zupančič |first1=Rok |last2=Pejič |first2=Nina |title=Limits to the European Union's Normative Power in a Post-conflict Society: EULEX and Peacebuilding in Kosovo |date=2018 |publisher=Springer |isbn=9783319778242 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=gQxWDwAAQBAJ&pg=PA39 }}</ref> នៅកំឡុងរយៈពេលបីខែនោះ កងទ័ពយូហ្គោស្លាវីបានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីស្លូវេនីបានដោយជោគជ័យ ប៉ុន្តែនៅក្រូអាស៊ីវិញ [[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពក្រូអាស៊ី|ជម្លោះសង្គ្រាម]]មួយទៀតបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងសរទរដូវនៃឆ្នាំ១៩៩១។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩១ [[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន]]មួយទៀតបានប្រកាសឯករាជ្យ ដោយក្លាយជាអតីតសាធារណរដ្ឋក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវីតែមួយគត់ដែលទទួលបានអធិបតេយ្យភាពដោយគ្មានការតវ៉ាប្រឆាំងអ្វីពីសំណាក់អាជ្ញាធរទីក្រុងបែលក្រាដ។ ជាលទ្ធផល ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកម៉ាសេដ្វានក្រោមទង់អង្គការសហប្រជាជាតិ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យសង្កេតការណ៍ព្រំដែនភាគខាងជើងរបស់ប្រទេសម៉ាសេដ្វានជាមួយសាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី។<ref>{{cite book |last1=Grimmett |first1=Richard F. |title=Instances of Use of United States Armed Forces Abroad, 1798-2008 |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=9781437920604 |page=17 }}</ref> ដោយឃើញថាជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីយូហ្គោស្លាវីបានកំពុងរាលដាលខ្លាំងឡើងៗ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ក៏បានអនុម័តជាឯកច្ឆ័ន្ទនូវ[[សេចក្តីសម្រេចលេខ ៧២១ នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ ដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យមានប្រតិបត្តិ[[ការរក្សាសន្តិភាព]]នៅយូហ្គោស្លាវី។<ref>{{cite web |url=http://www.nato.int/ifor/un/u911127a.htm |title=Resolution 721 |date=25 September 1991 |work=N.A.T.O. |access-date=19 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629130641/http://www.nato.int/ifor/un/u911127a.htm |archive-date=29 June 2006 |url-status=live }}</ref> នៅសរទរដូវនៃឆ្នាំ១៩៩១ ក្រុមផ្សេងៗមកពី[[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាធិបតេយ្យ]]និយមឥស្លាមបូស្នី និងគណបក្ស[[សហភាពប្រជាធិបតេយ្យក្រូអាតនៃបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]នៅក្នុងសភាបូស្នី បានរួមគ្នារៀបចំសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីប្រកាសឯករាជ្យភាពបូស្នី ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យតំណាងរាស្ត្របូស្នីកាត់ជនជាតិស៊ែបនាំគ្នាដើរចេញពីសភា។ ជាលទ្ធផល ស្ថាប័ន និងអង្គការនានានៃសាធារណរដ្ឋបូស្នីត្រូវបានបែកបាក់បែងចែកទៅតាមពូជសាសន៍ជនជាតិនីមួយៗ។<ref>{{cite book |last1=Calic |first1=Marie-Janine |title=A History of Yugoslavia |date=2019 |publisher=Purdue University Press |isbn=9781612495644 |page=124 |url=https://books.google.com/books?id=yoyVEAAAQBAJ&pg=PA301 }}</ref> បន្ទាប់មក [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យស៊ែប]]នៃបូស្នីក៏បានរៀបចំការបង្កើត "[[តំបន់ស្វយ័តស៊ែប]]" នៅលើទឹកដីប្រទេសបូស្នីណាដែលមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិស៊ែប។ សកម្មភាពស្រដៀងៗគ្នានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយជនជាតិក្រូ​​​អាតនៅបូស្នីផងដែរ។<ref name="CIA2002">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995, Volume 1 |date=2002 |publisher=Central Intelligence Agency |isbn=9780160664724 |page=123 |url=https://books.google.com/books?id=xUS8--YFrlYC&pg=PA123 }}</ref> [[ប្រជាមតិបូស្នីស៊ែបឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិបូស្នី​ស៊ែប​]]​មួយ​ដែលបានចោទ​សួរ​ប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន​ថា​តើ​ពួកគេ​ចង់បន្ត​នៅជាផ្នែកមួយនៃ​ប្រទេស​យូហ្គោស្លាវី​ឬអត់​នោះ​ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ថ្ងៃ​ទី៩ និង​ទី១០ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ ដោយទទួលបានចម្លើយវិជ្ជមានច្រើន។<ref name="CIA2002" /> រដ្ឋាភិបាលសភាបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន (ដែលមានអាសនៈភាគច្រើនកាន់កាប់ដោយជនជាតិបូស្នី និងក្រូអាត) បានអះអាងថា ការធ្វើប្រជាមតិនោះគឺខុសផ្ទុយពីច្បាប់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសភាស៊ែបបូស្នី។ នៅថ្ងៃទី២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ សភាបូស្នីបានប្រកាសថា រាល់ទីប្រជុំជន សហគមន៍មូលដ្ឋាន និងទីកន្លែងណាដែលមានប្រជាជនជាង ៥០% ជាជនជាតិឬជាប់សញ្ជាតិស៊ែប៊ីរស់នៅ ពិសេសអ្នកដែលបានបោះឆ្នោតគាំទ្រការបន្តនៅក្រោមយូហ្គោស្លាវី នឹងត្រូវកាត់ឱ្យទៅរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី។<ref>{{cite book |editor1-last=Troebst |editor1-first=Stefan |editor2-last=Daftary |editor2-first=Farimah |title=Radical Ethnic Movements in Contemporary Europe |date=2004 |publisher=Berghahn Books |isbn=9781571816955 |page=123 |url=https://books.google.com/books?id=1znSGN88vrAC&pg=PA123 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩២ ជនជាតិបូស្នីស៊ែបបានប្រកាសបង្កើត "សាធារណរដ្ឋប្រជាជនស៊ែបនៅបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន" ឡើងនៅលើទឹកដីដែលត្រូវកាត់ចេញនោះ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី២៩ ខែកុម្ភៈ ដល់ថ្ងៃទី១​ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩២ [[ប្រជាមតិឯករាជ្យភាពបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|ប្រជាមតិឯករាជ្យភាពបូស្នី]]ដែលគាំទ្រដោយ[[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុប|សហគមន៍អឺរ៉ុប]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ដែលក្នុងនោះ លទ្ធផលបានបញ្ជាក់ថា ៩៩.៧ ភាគរយនៃអ្នកចូលរួមបានបោះឆ្នោតចង់បានឯករាជ្យភាព។ បើរាប់អ្នកដែលមានសិទ្ធិចូលរួមបោះសំឡេងវិញគឺមានត្រឹមតែ ៦៣.៤ ភាគរយប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតែប្រជាមតិនោះត្រូវបានប្រជាជនបូស្នីស៊ែបធ្វើពហិការមិនចូលរួម។<ref name="Eralp">{{cite book |last1=Eralp |first1=Doğa Ulaş |title=Politics of the European Union in Bosnia-Herzegovina: Between Conflict and Democracy |date=2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-4945-4 |pages=14–15 |url=https://books.google.com/books?id=LTfkeFItiDMC&pg=PA15 |access-date=19 January 2026 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207025241/https://books.google.com/books?id=LTfkeFItiDMC&pg=PA15 |url-status=live }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋាភិបាល​បូស្នីបានប្រកាសឯករាជ្យ​​របស់​ខ្លួនឡើង​នៅ​ថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ខណៈ[[សង្គ្រាមបូស្នី]]ក៏បានផ្ទុះឡើង​ភ្លាមៗ​បន្ទាប់​ពី​នោះ។ ===ខ្សែកាល=== កាលបរិច្ឆេទដែលគេបានចាត់ទុកថាជាចុងបញ្ចប់នៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវីគឺមានច្រើនអាស្រ័យទៅតាមភូមិសាស្ត្រ ឬកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ * ២៥ មិថុនា ១៩៩១៖ ប្រទេស[[ក្រូអាស៊ី]] និង[[ស្លូវេនី]]បានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីយូហ្គោស្លាវី។<ref name="Meier">{{cite book |last1=Meier |first1=Viktor |title=Yugoslavia: A History of its Demise |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1346-6510-5 |page=xiv |url=https://books.google.com/books?id=ef4OS4ZYZKUC&pg=PR14 }}</ref> * ៨ កញ្ញា ១៩៩១៖ បន្ទាប់ពីបានធ្វើប្រជាមតិហើយ [[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន]]ក៏បានប្រកាសឯករាជ្យ ខណៈសភាម៉ាសេដ្វានបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា។<ref>{{cite book |last1=Vidmar |first1=Jure |title=Democratic Statehood in International Law: The Emergence of New States in Post-Cold War Practice |date=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-7822-5090-6 |page=98 |url=https://books.google.com/books?id=g4bbBAAAQBAJ&pg=PA98 }}</ref> * ៨ តុលា ១៩៩១៖ ការបង្អាក់លើការបំបែកខ្លួនថ្ងៃទី៩ ខែកក្កដា ដោយស្លូវេនី និងក្រូអាស៊ីត្រូវបានបញ្ចប់ ហើយក្រូអាស៊ីក៏បានបញ្ជាក់ពីឯករាជ្យភាពខ្លួននៅក្នុងសភាក្រូអាត (ថ្ងៃនោះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទិវាឯករាជ្យផ្លូវការ)។<ref>{{cite book |editor1-last=Stelkens |editor1-first=Ulrich |editor2-last=Andrijauskaitė |editor2-first=Agnė |title=Good Administration and the Council of Europe: Law, Principles, and Effectiveness |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1988-6153-9 |page=689 |url=https://books.google.com/books?id=YSX3DwAAQBAJ&pg=PA689 }}</ref> * ៦ មេសា ១៩៩២៖ ការទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពពេញលេញរបស់[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]] ដោយសហភាពអឺរ៉ុប និងក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite book |last1=Calic |first1=Marie-Janine |editor1-last=Ingrao |editor1-first=Charles W. |editor2-last=Emmert |editor2-first=Thomas Allan |title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative |date=2013 |publisher=Purdue University Press |isbn=978-1-5575-3617-4 |page=124 |url=https://books.google.com/books?id=IDMhDgCJCe0C&pg=PA124 }}</ref> * ២៧ មេសា ១៩៩២៖ [[ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ|សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref name=":1">{{Britannica|654783 }}</ref> * ១៤ ធ្នូ ១៩៩៥៖ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដេយតុន]]ត្រូវបានចុះដោយមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន និងក្រូអាស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Whitney |first=Craig R. |date=15 December 1995 |title=BALKAN ACCORD: THE OVERVIEW;Balkan Foes Sign Peace Pact, Dividing An Unpacified Bosnia |url=https://www.nytimes.com/1995/12/15/world/balkan-accord-overview-balkan-foes-sign-peace-pact-dividing-unpacified-bosnia.html |access-date=16 January 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331 }}</ref> ==រដ្ឋថ្មីៗ== ===រដ្ឋស្នង (១៩៩២–២០០៣)=== ខណៈ[[សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី]]បានកំពុងឆាបឆេះរាលឆាល់នៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសបូស្នីនិងក្រូអាស៊ី ប៉ុន្តែសម្រាប់សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ីនិងម៉ុងតេណេគ្រោវិញគឺមិនទាន់ត្រូវបានប៉ះពាល់ដោយសង្គ្រាមនៅឡើយទេ ហើយក៏បានរួមគ្នាបង្កើតចេញជា[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី]] (សសយ) ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២។ សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវីថ្មីនេះមានគោលបំណងតាងខ្លួនជារដ្ឋស្នងបន្តស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី ប៉ុន្តែវាត្រូវបានជំទាស់យ៉ាងដាច់អហង្ការដោយអតីតសាធារណរដ្ឋដទៃទៀត។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ អង្គការសហប្រជាជាតិក៏បានបដិសេធសំណើរបស់រដ្ឋថ្មីថ្មោងនេះក្នុងការបន្តសមាជិកភាពដោយស្វ័យប្រវត្តិពីអតីតយូហ្គោស្លាវីទៀតផង ពោលគឺ សសយ​ មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋស្របច្បាប់បន្តពីយូហ្គោស្លាវីឡើយ។<ref name="mpil.de">{{cite book |chapter-url=http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/wood_1.pdf |title=Max Planck Yearbook of United Nations Law |chapter=Participation of Former Yugoslav States in the United Nations |pages=241–243 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613083054/http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/wood_1.pdf |archive-date=13 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613083054/http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/wood_1.pdf |date=13 មិថុនា 2010 }}</ref> រំលងមកដល់ឆ្នាំ២០០០ លោកមីឡូឆេវីជត្រូវបានតុលាការកំពូលចោទប្រកាន់ពីបទប្រព្រឹត្តិអំពើឃោរឃៅដែលបានធ្វើឡើងក្នុងកំឡុងពេលកាន់អំណាចរយៈពេលដប់ឆ្នាំរបស់លោកនៅក្នុងប្រទេសស៊ែប៊ី និងក្នុងសង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី។<ref name=":0" /> បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍ ៥ តុលា (ស៊ែប៊ី)|ការផ្តួលស្លូបូដាំន មីឡូឆេវីជចេញពីអំណាច]]ជាប្រធានាធិបតីនៃសហព័ន្ធនោះនៅក្នុងឆ្នាំ២០០០ សសយ ក៏បានបោះចោលនូវគោលបំណងប្រាថ្នាជារដ្ឋស្នងបន្តពីយូហ្គោស្លាវីរបស់ខ្លួន រួចបានមកទទួលយកសេចក្ដីសម្រេចរបស់[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យនៃសន្និសីទសន្តិភាពស្ដីពីយូហ្គោស្លាវី|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យបាដង់ទែរ]] ស្ដីអំពីការចែករំលែកភាពស្នងជារដ្ឋជាមួយអតីតសាធារណរដ្ឋយូហ្គោស្លាវីដទៃ ហើយបានដាក់ពាក្យស្នើសុំសមាជិកភាព អសប និងត្រូវបានទទួលចូលវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០០។<ref name="EBRD Country Promotion Programme"/> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩២ និងឆ្នាំ២០០០ ប្រទេសមួយចំនួន រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក បានសម្ដៅទៅ​ សសយ ថា ''ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ''<ref name="Serbia and Montenegro">1999 CIA World Factbook: [http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact99/265.htm Serbia and Montenegro] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110917015632/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact99/265.htm |date=17 September 2011 }}</ref> ព្រោះដោយសារពួកគេមិនទទួលស្គាល់ការទាមទាររបស់ សសយ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងបន្តពីយូហ្គោស្លាវី។<ref>{{cite web |url=http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/sr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000816214535/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/sr.html |url-status=dead |archive-date=16 August 2000 |title=CIA – The World Factbook 1999 – Serbia and Montenegro |date=16 August 2000 |access-date=20 January 2026 |archivedate=16 សីហា 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000816214535/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/sr.html }}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ រដ្ឋស្នងពីយូហ្គោស្លាវីទាំងប្រាំនាពេលនោះ បានរៀបចំតាក់តែងសេចក្តីព្រាងនៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីបញ្ហាស្នងរដ្ឋរបស់អតីតសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី]]។<ref>{{cite web |url=http://www.dipublico.com.ar/english/yugoslav-agreement-on-succession-issues-2001/ |title=Yugoslav Agreement on Succession Issues (2001) |access-date=20 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526192918/http://www.dipublico.com.ar/english/yugoslav-agreement-on-succession-issues-2001/ |archive-date=26 May 2012 |url-status=dead |archivedate=26 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120526192918/http://www.dipublico.com.ar/english/yugoslav-agreement-on-succession-issues-2001/ }}</ref><ref name="Successor agreement">{{cite journal |journal=International Legal Materials |volume=41 |issue=1 |pages=3–36 |jstor=20694208 |year=2002 |doi=10.1017/s0020782900009141 |title=Agreement on Succession Issues Between the Five Successor States of the Former State of Yugoslavia |last1=Arthur |first1=Watts |s2cid=165064837 }}</ref> ដោយបើកទំព័រថ្មីក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវីក៏បានប្តូរឈ្មោះជាផ្លូវការរ​​បស់ខ្លួនមក [[ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។<ref name="Yugoslavia name change">{{cite web |title=Name Change of Yugoslavia to Serbia and Montenegro |url=https://www.federalregister.gov/documents/2004/01/22/04-1354/name-change-of-yugoslavia-to-serbia-and-montenegro |website=Federal Register |publisher=National Archives & Records Administration of the United States Government |access-date=20 January 2026 |date=22 January 2004 }}</ref> យោងតាមកិច្ចព្រមព្រៀងស្នងរដ្ឋដែលបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០១ សម្បត្តិជាម្ចាស់ការទាំងប៉ុន្មានរបស់អតីតយូហ្គោស្លាវីត្រូវបានបែងចែករវាងរដ្ឋស្នងចំនួនប្រាំ៖<ref name="Successor agreement"/> {|class="sortable wikitable" ! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|នាម]] ! [[ធានី|រដ្ឋធានី]] ! [[ទង់ជាតិ]] ! [[វរលញ្ឆករ]] ! កាលបរិច្ឆេទប្រកាសឯករាជ្យ ! [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកភាពអង្គការសហប្រជាជាតិ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/member-states/ |title=Member States |publisher=United Nations |access-date=21 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627130318/http://www.un.org/en/member-states/ |archive-date=27 June 2017 |url-status=live }}</ref> |- |[[ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ|សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធយូហ្គោស្លាវី]]{{refn|group=ស|ក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះទៅ [[ស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។|name=}} |[[បែលក្រាដ]] |[[File:Flag of Serbia and Montenegro.svg|70px|border]] |[[File:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|40px]] |{{dts|២៧ មេសា ១៩៩២}}{{refn|group=ស|ថ្ងៃប្រកាសបង្កើត សស យូហ្គោស្លាវី ឡើង។|name=}} |{{dts|១ វិច្ឆិកា ២០០០}}{{refn|group=ស|សមាជិកភាពត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]នៅ{{dts|ថ្ងៃទី៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៦}}។|name=}} |- |[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|សាធារណរដ្ឋបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]] |[[សារ៉ាសេវ៉ូ]] |[[File:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|border|70px]] |[[File:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|40px]] |{{dts|៣ មីនា ១៩៩២}} |{{dts|២២ ឧសភា ១៩៩២}} |- |[[ក្រូអាស៊ី|សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី]] |[[សាក្រិប]] |[[File:Flag of Croatia.svg|70px|border]] |[[File:Coat of arms of Croatia.svg|40px]] |{{dts|២៥ មិថុនា ១៩៩១}} |{{dts|២២ ឧសភា ១៩៩២}} |- |[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន]]{{refn|group=ស|បានប្ដូរឈ្មោះទៅ សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]ត្រូវបានចុះ។}} |[[ស្កុបស៊ែ]] |[[File:Flag of Macedonia (1992–1995).svg|70px|border]] |[[File:Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg|40px]] |{{dts|៨ កញ្ញា ១៩៩១}} |{{dts|៨ មេសា ១៩៩៣}} |- |[[ស្លូវេនី|សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី]] |[[លូប្យាណា]] |[[File:Flag of Slovenia.svg|70px|border]] |[[File:Coat of arms of Slovenia.svg|40px]] |{{dts|២៥ មិថុនា ១៩៩១}} |{{dts|២២ ឧសភា ១៩៩២}} |} ===រដ្ឋស្នង (២០០៦–បច្ចុប្បន្ន)=== នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៦ [[ម៉ុងតេណេគ្រោ]]បានក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យថ្មីមួយទៀត បន្ទាប់ពីប្រជាជនខ្លួនបានបោះសំឡេងភាគច្រើនគាំទ្រឯករាជ្យភាពនៅក្នុង[[ប្រជាមតិឯករាជ្យភាពម៉ុងតេណេគ្រោឆ្នាំ២០០៦|ប្រជាមតិខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៦]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោលែងមានអត្ថិភាពជារដ្ឋប្រទេសតែមួយទៀត។ បន្ទាប់ពីឯករាជ្យភាពម៉ុងតេណេគ្រោ ប្រទេសស៊ែប៊ីបានក្លាយជារដ្ឋស្នងស្របច្បាប់បន្តពីស៊ែប៊ី និងម៉ុងតេណេគ្រោ ខណៈប្រទេសម៉ុងតេណេគ្រោថ្មីថ្មោងត្រូវដាក់ពាក្យសុំចូលជាសមាជិកភាពនៅតាមអង្គការអន្តរជាតិនានាឡើងវិញ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ [[កូសូវ៉ូ|សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ]]បានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីស៊ែប៊ីដោយឯកតោភាគី នាំឱ្យកើតមានជម្លោះអធិបតេយ្យភាពដែលមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូគឺមិនមែនជារដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (អសប) ទេ ប៉ុន្តែរដ្ឋក្នុង អសប មួយចំនួន ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិកនិងព្រមទាំងរដ្ឋសមាជិកផ្សេងៗនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ជាដើម បាន[[ការទទួលស្គាល់កូសូវ៉ូជាអន្តរជាតិ|ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ]]ថាជារដ្ឋអធិបតេយ្យ។<ref>{{Cite news |date=18 February 2008 |title=U.S. and most of the EU recognize Kosovo |url=https://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18iht-kosovo.3.10148493.html |access-date=21 January 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331 }}</ref> {| class=wikitable ! ! [[កូសូវ៉ូ]] ! [[ក្រូអាស៊ី]] ! [[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]] ! [[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]] ! [[ម៉ុងតេណេគ្រោ]] ! [[ស៊ែប៊ី]] ! [[ស្លូវេនី]] |- ! ទង់ជាតិ | style="text-align:center" | {{Flagicon|Kosovo|size=45px}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|Croatia|size=45px}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=45px}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|North Macedonia|size=45px}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|Montenegro|size=45px}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|Serbia|size=45px}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|Slovenia|size=45px}} |- ! វរលញ្ឆករ | style="text-align:center" | {{Coat of arms|Kosovo|size=45px|text=none}} | style="text-align:center" | [[File:Coat of arms of Croatia.svg|54x54px]] | style="text-align:center" | {{Coat of arms|Bosnia and Herzegovina|size=45px|text=none}} | style="text-align:center" | [[File:Coat of arms of North Macedonia.svg|45px]] | style="text-align:center" | [[File:Coat of arms of Montenegro.svg|54x54px]] | style="text-align:center" | [[File:Coat of arms of Serbia.svg|45px]] | style="text-align:center" | {{Coat of arms|Slovenia|size=45px|text=none}} |- ! ធានី | [[ព្រីស្ទីណា]] | [[សាក្រិប]] | [[សារ៉ាសេវ៉ូ]] | [[ស្កុបស៊ែ]] | [[ប៉ូដកូរីកា]] | [[បែលក្រាដ]] | [[លូប្យាណា]] |- ! ឯករាជ្យភាព | ១៧ កុម្ភៈ<br /> ២០០៨ | ២៥ មិថុនា<br /> ១៩៩១ | ៣ មីនា<br /> ១៩៩២ | ៨ កញ្ញា<br /> ១៩៩១ | ៣ មិថុនា<br /> ២០០៦ | ៥ មិថុនា<br /> ២០០៦ | ២៥ មិថុនា<br /> ១៩៩១ |- ! ចំនួនប្រជាជន (២០១៨) | ១,៨៨៦,២៥៩ | ៤,១០៩,៦៦៩ | ៣,៣០១,៧៧៩ | ២,០៦៨,៩៧៩ | ៦២២,៣៥៩ | ៦,៩៨៨,២២១ | ២,០៨៦,៥២៥ |- ! ក្រឡាផ្ទៃ | ១០,៩០៨&nbsp;គម^២ | ៥៦,៥៩៤&nbsp;គម^២ | ៥១,១៩៧&nbsp;គម^២ | ២៥,៧១៣&nbsp;គម^២ | ១៣,៨១២&nbsp;គម^២ | ៨៨,៣៦១&nbsp;គម^២ | ២០,២៧៣&nbsp;kគម^២ |- ! ដង់ស៊ីតេ | ១៥៩/គម^២ | ៧៤/គម^២ | ៦៩/គម^២ | ៨១/គម^២ | ៤៥/គម^២ | ៩១/គម^២ | ១០២/គម^២ |- ! ផ្ទៃទឹក (%) | ១.០០% | ១.១% | ០.០២% | ១.០៩% | ២.៦១% | ០.១៣% | ០.៦% |- ! ផសស (មធ្យម) សរុប (២០២៣) | ៩.៨១៥&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ | ៧៣.៤៩០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ | ២៤.៥៣១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ | ១៥.០២៤&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ | ៦.៦៧៤&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ | ៦៨.៦៧៩&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ | ៦៥.២០២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ |- ! ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ (២០២៣) | ១៥,៣៩៨ ដុល្លារ | ៤០,៤៨៤ ដុល្លារ | ១៨,៩៥៦ ដុល្លារ | ២១,១០៣ ដុល្លារ | ២៧,៦១៦ ដុល្លារ | ២៥,៧១៨ ដុល្លារ | ៥២,៥១៧ ដុល្លារ |- ! [[មេគុណជីនី|សន្ទស្សន៍ជីនី]] (២០១៨<ref>[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសមភាពចំណូល|សន្ទស្សន៍ជីនី]]</ref>) | ២៣.២ | ២៩.៧ | ៣៣.០ | ៤៣.២ | ៣៣.២ | ២៩.៧ | ២៥.៦ |- ! [[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (២០២១) | ០.៧៥០ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់]]) | ០.៨៥៨ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់ណាស់]]) | ០.៧៨០ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់]]) | ០.៧៧០ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់]]) | ០.៨៣២ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់ណាស់]]) | ០.៨០២ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់ណាស់]]) | ០.៩១៨ ([[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|ខ្ពស់ណាស់]]) |- ! [[ដែនកម្រិតខ្ពស់តាមកូដប្រទេស|ដែនកម្រិតកម្ពស់]]អន្តរជាល | .xk | .hr | .ba | .mk | .me | .rs | .si |- ! [[បញ្ជីរាយកូដហៅទូរស័ព្ទតាមប្រទេស|កូដហៅទូរស័ព្ទ]] | +៣៨៣ | +៣៨៥ | +៣៨៧ | +៣៨៩ | +៣៨២ | +៣៨១ | +៣៨៦ |} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី|ប្រជាសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី}} [[File:Yugoslavia ethnic map.jpg|thumb|upright=1.3|ផែនទីជាតិពន្ធុយូហ្គោស្លាវី ផ្អែកលើទិន្នន័យជំរឿនឆ្នាំ១៩៩១ ផ្សព្វផ្សាយនិងបោះពុម្ពដោយ [[ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] (ស៊ីអាយអេ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២]] ប្រទេសយូហ្គោស្លាវីជាដែនដីដែលក្រសោបមនុស្សជាតិសាសន៍ច្រើនក្រុម ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ក៏ថែមទាំងមានជំនឿសាសនាច្រើនប្រភេទនិងនិកាយផងដែរ។ នៅក្នុងចំណោមសាសនាជាច្រើនសរុបជាង ៤០ ទាំងអស់ដែលមានវត្តមាននៅយូហ្គោស្លាវី ឥស្លាមសាសនា រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក យូដាសាសនា និងលទ្ធិប្រូតេស្តង់ ក៏ដូចជានិកាយគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា គឺជាសាសនាដ៏លេចធ្លោសម្បូរអ្នកកាន់ប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេ។ ប្រជាសាស្ត្រសាសនាក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវីបានប្រែប្រួលផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ពិសេសនៅមុននិងក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ជំរឿនមួយដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២១ និងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ១៩៤៨ បានបង្ហាញថា ប្រជាជនយូហ្គោស្លាវីប្រមាណ ៩៩% គឺមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅជាមួយនឹងជំនឿសាសនានីមួយៗដែលខ្លួនជឿ។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរបានបញ្ចប់ កម្មវិធីទំនើបកម្ម និងនគរូបនីយកម្មថ្មីៗដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត បានទាញភាគរយអ្នកមានជំនឿសាសនាចុះយ៉ាងគំហុក។ ទោះជាយ៉ាងណា លទ្ធិជំនឿសាសនាផ្សេងៗនៅតែបន្តឈរមានលំនឹងនៅក្នុងសង្គមយូហ្គោស្លាវី ខណៈទំនាក់ទំនងរវាងសាសនាទៅនឹងសញ្ជាតិជនជាតិផ្សេងៗ បានបង្កការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរដល់គោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តជុំវិញឯកភាពសាមគ្គីភាពជាតិ និងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋផ្សេងៗ។ ថ្វីបើយូហ្គោស្លាវីជា[[អទេវនិយមរដ្ឋ]]ក្ដី ប៉ុន្តែផ្ទុយពីរដ្ឋសង្គមនិយមដទៃៗនៅសម័យនោះ ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅតែបន្តដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងសង្គម<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&pg=PA513 |title=The Encyclodedia of Christianity |volume=5 |editor-first1=Erwin |editor-last1=Fahlbusch |editor-first2=Jan |editor-last2=Milic Lochman |editor-first3=Geoffrey William |editor-last3=Bromiley |editor-first4=John |editor-last4=Mbiti |editor-first5=Jaroslav |editor-last5=Pelikan |editor-first6=Lukas |editor-last6=Vischer |translator-first1=Geoffrey William |translator-last1=Bromiley |publisher=William B. Eerdmans Publishing Company |year=2008 |isbn=9780802824172 |page=513 |article=Evangelisches Kirchenlexikon |access-date=22 January 2026 }}</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[បុរីវ៉ាទីកង់]]ក៏បានផ្ដើមធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយយូហ្គោស្លាវី រួចក្រោយមកបានធ្វើការរួមគ្នាព្យាយាមបញ្ឈប់[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]។<ref name="Jutarnji">{{cite web |url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/detalji-neocekivane-suradnje-dviju-suprotstavljenih-strana-kako-su-tito-i-sveta-stolica-dosli-na-ideju-da-zajedno-pokusaju-zaustaviti-rat-u-vijetnamu-6920370 |title=DETALJI NEOČEKIVANE SURADNJE DVIJU SUPROTSTAVLJENIH STRANA Kako su Tito i Sveta Stolica došli na ideju da zajedno pokušaju zaustaviti rat u Vijetnamu |date=11 January 2018 |publisher=Jutarnji list |first=Hrvoje |last=Klasić |access-date=22 January 2026 }}</ref> ដូចគ្នានេះដែរ [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់ស៊ែប៊ី]]ត្រូវបានលើកតម្កើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ហើយខុសពីបណ្ដាប្រទេសដទៃទៀតនៅ[[ប្លុកខាងកើត]] យូហ្គោស្លាវីមិនបានចូលដៃក្នុងយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងសាសនាណាក្នុងកម្រិតខ្ពស់នោះទេ។<ref name=":2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VxM04Jdr1NEC&dq=yugoslavia&pg=PA44 |title=Expanding Religion: Religious Revival in Post-communist Central and Eastern Europe |last=Tomka |first=Miklós |date=2011 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=9783110228151 |pages=44 }}</ref> នៅក្រោមរបបកុម្មុយនីស្ត ការស្ទង់មតិមួយដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ បានបង្ហាញថា ប្រជាជនយូហ្គោស្លាវីជាង ៧០% បានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកមានជំនឿសាសនា។ រដ្ឋដែលមានចំនួនមនុស្សកាន់សាសនាច្រើនជាងគេរួមមាន កូសូវ៉ូ (៩១%) និងបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន (៨៣.៨%)។ ចំពោះរដ្ឋដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាតិចជាងគេបំផុតវិញនោះរួមមាន ស្លូវេនី (៦៥.៤%) ស៊ែប៊ី (៦៣.៧%) និងក្រូអាស៊ី ៦៣.៦%។ ភាគរយនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានអត្រាខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោម[[យូហ្គោស្លាវី (ជនជាតិ)|ជនជាតិយូហ្គោស្លាវី]] ពោលគឺ ៤៥% ខណៈជនជាតិស៊ែបគឺមានអត្រាខ្ពស់ច្រើនបន្ទាប់ ៤២%។<ref>{{Cite book |last=Perica |first=Vjekoslav |author-link=Vjekoslav Perica |year=2002 |chapter=8. Flames and Shrines: The Serbian Church and Serbian Nationalist Movement in the 1980s |title=Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States |publisher=Oxford University Press |page=132 |isbn=0-19-517429-1 |doi=10.1093/0195148568.001.0001 }}</ref> ភាពខុសគ្នានៃជំនឿសាសនាដូចជា និកាយអូស្សូដក់របស់ស៊ែបនិងម៉ាសេដ្វាន កាតូលិកក្រូអាតនិងស្លូវេនី និងឥស្លាមបូស្នីនិងអាល់បានី បូករួមជាមួយនឹងកំណើនលទ្ធិជាតិនិយម គឺសុទ្ធតែជាកត្តាធំៗរួមចំណែកដល់ការដួលរលំយូហ្គោស្លាវីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១។ ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវីគឺប្រកាន់គោលនយោបាយមជ្ឈការ ដោយគាបសង្កត់លើស្វ័យភាពរដ្ឋនីមួយៗ និងប្រកាសមនោគមវិជ្ជាផ្លូវការថា ជនជាតិស៊ែប ក្រូអាត បូស្នី ម៉ុងតេណេគ្រោ ម៉ាសេដ្វាន និងស្លូវេនី គឺសុទ្ធតែជាកុលសម្ព័ន្ធស្ថិតក្រោមប្រជាជាតិយូហ្គោស្លាវីតែមួយ ប៉ុន្តែសម្រាប់ជនជាតិក្រូអាត និងក្រុមជនជាតិដទៃៗគឺគេមិនបានយល់ឃើញបែបនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ជនជាតិផ្សេងៗបានចាត់ទុកវាជាការធ្វើស៊ែប៊ីនីយកម្មលើក្រុមជនជាតិយូហ្គោស្លាវីណាដែលមិនមែនជាជនជាតិស៊ែប៊ី។ [[សម្ព័ន្ធកុម្មុយនីស្តយូហ្គោស្លាវី|បក្សកុម្មុយនីស្ត​]]កាន់អំណាច​នៃសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី គឺមានទំនោរប្រឆាំង​ដាច់ខាតចំពោះមនោគមវិជ្ជាមជ្ឈការជាតិសាសន៍ និងអនុត្តរភាពក្រោមអតីតរបបរាជានិយម ហើយផ្ទុយមកវិញ បានបែរមកលើកកម្ពស់​ភាពចម្រុះជាតិសាសន៍ និងសង្គម[[យូហ្គោស្លាវីនិយម]] ក្រោមអត្ថន័យ "[[ភាតរភាព និងសាមគ្គីភាព]]" ខណៈដែលរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋផ្សេងៗត្រូវបានរៀបចំទៅតាមបែបសហព័ន្ធ។<ref>{{cite book |editor-first=Dejan |editor-last=Djokić |editor-link=Dejan Djokić (historian) |first=Xavier |last=Bougarel |chapter=Bosnian Muslims and the Yugoslav Idea |pages=100–114 |title=Yugoslavism: Histories of a Failed Idea, 1918-1992 |url=https://books.google.com/books?id=ZMyZdvTympMC |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=1-85065-663-0 }}</ref> ===ភាសា=== ភាសាសំខាន់ៗបីនៅក្នុងប្រទេសយូហ្គោស្លាវីគឺ [[ភាសាស៊ែបូ-ក្រូអាត]] [[ភាសាស្លូវេនី|ស្លូវេនី]] និង [[ភាសាម៉ាសេដ្វាន|ម៉ាសេដ្វាន]]។<ref name="magner1967">{{cite journal |last1=Magner |first1=Thomas |title=Language and Nationalism in Yugoslavia. |journal=Canadian Slavic Studies |date=Fall 1967 |volume=1 |issue=3 |pages=333–347 |url=https://archive.org/details/ERIC_ED024915/page/n3/mode/2up }}</ref> ស៊ែបូ-ក្រូអាត ដែលជាភាសាតែមួយគត់ដែលត្រូវបានដាក់បង្រៀននៅទូទាំងអតីតយូហ្គោស្លាវី នៅតែជាភាសាទីពីររបស់ជនជាតិស្លូវេនី និងម៉ាសេដ្វានជាច្រើននាក់ ជាពិសេសអ្នកដែលកើតនៅក្នុងសម័យកាលយូហ្គោស្លាវីនេះតែម្តង។<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6YuBEAAAQBAJ&dq=%22Od%20Vardara%20pa%20do%20Triglava%22&pg=PA198 |last=Törnquist-Plewa |first=Barbara |title=The Balkans in Focus: Cultural Boundaries in Europe |date=2002 |page=198 |editor-last=Resic |editor-first=Sanimir |publisher=Nordic Academic Press |location=Lund, Sweden |isbn=9789187121708 |oclc=802047788 }}</ref> == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin|30em}} * Allcock, John B. ''Explaining Yugoslavia'' (Columbia University Press, 2000) * Allcock, John B. et al. eds. ''Conflict in the Former Yugoslavia: An Encyclopedia'' (1998) * Bezdrob, Anne Marie du Preez. ''Sarajevo Roses: War Memoirs of a Peacekeeper''. Oshun, 2002. {{ISBN|1-77007-031-1}} * {{Cite book |editor-last=Bataković |editor-first=Dušan T. |editor-link=ឌូស្ឆាន ធឺ. បាតាកូវីជ |title=(ជាភាសាបារាំង) Histoire du peuple serbe |trans-title=History of the Serbian People |date=2005 |location=Lausanne |publisher=L’Age d’Homme |url=https://books.google.com/books?id=a0jA_LdH6nsC |isbn=9782825119587 }} * Chan, Adrian. ''Free to Choose: A Teacher's Resource and Activity Guide to Revolution and Reform in Eastern Europe''. Stanford, CA: SPICE, 1991. ED 351 248 * Cigar, Norman. ''Genocide in Bosnia: The Policy of Ethnic-Cleansing''. College Station: Texas A&M University Press, 1995 * Cohen, Lenard J. ''Broken Bonds: The Disintegration of Yugoslavia''. Boulder, CO: Westview Press, 1993 * [https://web.archive.org/web/20060627040113/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/german.html Conversi, Daniele: ''German -Bashing and the Breakup of Yugoslavia'', The Donald W. Treadgold Papers in Russian, East European and Central Asian Studies, no. 16, March 1998 (University of Washington: HMJ School of International Studies)] * [[មីឡូវ៉ាន់ ជីឡាស|Djilas, Milovan]]. ''Land without Justice'', [with] introd. and notes by [[វីល្លៀម យ៉ូវ៉ាណូវីជ]]. New York: Harcourt, Brace and Co., 1958. * Dragnich, Alex N. ''Serbs and Croats. The Struggle in Yugoslavia''. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1992 * Fisher, Sharon. ''Political Change in Post-Communist Slovakia and Croatia: From Nationalist to Europeanist''. New York: Palgrave Macmillan, 2006 {{ISBN|1-4039-7286-9}} * [[មីស្ហា គ្លែនី|Glenny, Mischa]]. ''The Balkans: Nationalism, War and the Great Powers, 1804–1999'' (London: Penguin Books Ltd, 2000) * [[មីស្ហា គ្លែនី|Glenny, Mischa]]. ''The fall of Yugoslavia: The Third Balkan War'', {{ISBN|0-14-026101-X}} * Gutman, Roy. ''A Witness to Genocide. The 1993 Pulitzer Prize-winning Dispatches on the "Ethnic Cleansing" of Bosnia''. New York: Macmillan, 1993 * Hall, Richard C., ed. ''War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia'' (2014) [https://www.amazon.com/dp/1610690303#reader_1610690303 excerpt] * Hall, Brian. ''The Impossible Country: A Journey Through the Last Days of Yugoslavia'' (Penguin Books. New York, 1994) * Hayden, Robert M.: Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000 * Hoare, Marko A., ''A History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day''. London: Saqi, 2007 * Hornyak, Arpad. ''Hungarian-Yugoslav Diplomatic Relations, 1918–1927'' (East European Monographs, distributed by Columbia University Press; 2013) 426 pages * [[បាបារ៉ា យេឡាវីជ|Jelavich, Barbara]]: ''History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries'', Volume 1. New York: American Council of Learned Societies, 1983 ED 236 093 * [[បាបារ៉ា យេឡាវីជ|Jelavich, Barbara]]: ''History of the Balkans: Twentieth Century'', Volume 2. New York: American Council of Learned Societies, 1983. ED 236 094 * Kohlmann, Evan F.: ''Al-Qaida's Jihad in Europe: The Afghan-Bosnian Network'' Berg, New York 2004, {{ISBN|1-85973-802-8}}; {{ISBN|1-85973-807-9}} * Malesevic, Sinisa: Ideology, Legitimacy and the New State: Yugoslavia, Serbia and Croatia. London: Routledge, 2002. * Owen, David. ''Balkan Odyssey'' Harcourt (Harvest Book), 1997 * Pavlowitch, Stevan K. ''The improbable survivor: Yugoslavia and its problems, 1918–1988'' (1988). [https://archive.org/details/improbablesurviv0000pavl online free to borrow] * Pavlowitch, Stevan K. ''Tito—Yugoslavia's great dictator : a reassessment'' (1992) [https://archive.org/details/titoyugoslaviasg00pavl online free to borrow] * Pavlowitch, Steven. ''Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia'' (2008) [https://www.amazon.com/Hitlers-New-Disorder-Yugoslavia-Columbia/dp/0231700504/ excerpt and text search] * {{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |year=2006 |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |isbn=978-0-253-34656-8 |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC }} * [[វ៉លទឺរ រ៉ូប៊ឺតស៍ (កវី)|Roberts, Walter R.]]: ''Tito, Mihailovic, and the Allies: 1941–1945''. Duke University Press, 1987; {{ISBN|0-8223-0773-1}}. * Sacco, Joe: ''Safe Area Gorazde: The War in Eastern Bosnia 1992–1995''. Fantagraphics Books, January 2002 * Silber, Laura and Allan Little:''Yugoslavia: Death of a Nation''. New York: Penguin Books, 1997 * [https://web.archive.org/web/20070930093531/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,796967,00.html "New Power"] at [[Time (magazine)|''Time'' magazine]] (reprinted from 4 December 1944) * [[រ៉េបេក្កា វ៉ែស្ត|West, Rebecca]]: ''Black Lamb and Gray Falcon: A Journey Through Yugoslavia''. Viking, 1941 ===ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសតិ=== * Antolovi, Michael. "Writing History under the 'Dictatorship of the Proletariat': Yugoslav Historiography 1945–1991." ''Revista de História das Ideias'' 39 (2021): 49–73. [https://impactum-journals.uc.pt/rhi/article/download/8859/7220 online] * Banac, Ivo. "Yugoslavia." '' American Historical Review'' 97.4 (1992): 1084–1104. [https://cooperative-individualism.org/banac-ivo_yugoslavia-1992-oct.pdf online] * Banac, Ivo. "The dissolution of Yugoslav historiography." in ''Beyond Yugoslavia'' (Routledge, 2019) pp.&nbsp;39–65. [https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780429044670-3/dissolution-yugoslav-historiography-ivo-banacabstract] * {{cite book |last=Beloff |first=Nora |title=Tito's Flawed Legacy: Yugoslavia and the West Since 1939 |year=1986 |publisher=Westview Pr |isbn=978-0-8133-0322-2}} [https://books.google.com/books?id=QszKDwAAQBAJ&dq=TITO+Yugoslavia&pg=PT15 online] * Brunnbauer, Ulf. "Serving the Nation: Historiography in the Republic of Macedonia (FYROM) After Socialism." ''Historein'' 4 (2003): 161–182. [https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/historein/article/download/2176/2016 online] * {{cite book |last=Carter |first=April |title=Marshal Tito: A Bibliography |year=1989 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-28087-0}} * Cicic, Ana. "Yugoslavia Revisited: Contested Histories through Public Memories of President Tito." (2020). [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1423089/FULLTEXT01.pdf online] * Cosovschi, Agustin. "Seeing and Imagining the Land of Tito: Oscar Waiss and the Geography of Socialist Yugoslavia." ''Balkanologie. Revue d'études pluridisciplinaires'' 17.1 (2022). [https://journals.openedition.org/balkanologie/4033 online] * Dimić, Ljubodrag. "Historiography on the Cold War in Yugoslavia: from ideology to science." ''Cold War History'' 8.2 (2008): 285–297. https://doi.org/10.1080/14682740802018835 * Foster, Samuel. ''Yugoslavia in the British imagination: Peace, war and peasants before Tito'' (Bloomsbury Publishing, 2021) [https://books.google.com/books?id=d40vEAAAQBAJ&dq=TITO+Yugoslavia&pg=PR1 online]. See also [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15387216.2022.2055599?journalCode=rege20 online book review] * Hoepken, Wolfgang. "War, memory, and education in a fragmented society: The case of Yugoslavia." ''East European Politics and Societies'' 13.1 (1998): 190–227. [https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0888325499013001006 online] * Juhász, József. "Paradigms and narratives in the historiography on the disintegration of Yugoslavia." ''Journal of Contemporary Central and Eastern Europe'' (2023): 1–12. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/25739638.2022.2164120 online] * Karge, Heike. "Mediated remembrance: local practices of remembering the Second World War in Tito's Yugoslavia." ''European Review of History—Revue européenne d'histoire'' 16.1 (2009): 49–62. [https://www.researchgate.net/profile/Heike-Karge/publication/249041057_Mediated_remembrance_Local_practices_of_remembering_the_Second_World_War_in_Tito's_Yugoslavia/links/0deec5260db5ca4d01000000/Mediated-remembrance-Local-practices-of-remembering-the-Second-World-War-in-Titos-Yugoslavia.pdfonline] * Kevo, Tomislav. "The Image of Socialist Yugoslavia in Croatian Historiography." (2013). [http://www.etd.ceu.edu/2013/kevo_tomislav.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223172449/https://www.etd.ceu.edu/2013/kevo_tomislav.pdf |date=23 December 2023 }} * [[ចន អ. ឡ៊ែមប៍|Lampe, John R]]: ''Yugoslavia As History: Twice There Was a Country'' (1996) {{ISBN|0-521-46705-5}} * Perović, Jeronim. "The Tito-Stalin split: a reassessment in light of new evidence." ''Journal of Cold War Studies'' 9.2 (2007): 32–63. [https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/62735/1/Perovic_Tito.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704114441/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/62735/1/Perovic_Tito.pdf |date=2022-07-04 }} * Sindbæk, Tea. "The fall and rise of a national hero: interpretations of Draža Mihailović and the Chetniks in Yugoslavia and Serbia since 1945." ''Journal of contemporary European studies'' 17.1 (2009): 47–59. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14782800902844693 online] * Sindbæk, Tea. "World War II genocides in Yugoslav historiography." (2006). [https://www.academia.edu/download/30300051/tea_sindbaek.pdf online]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Stallaerts, Robert. "Historiography in the Former and New Yugoslavia." ''Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis'' 3 (1999): 4+ [https://journalbelgianhistory.be/fr/system/files/article_pdf/BTNG-RBHC,%2029,%201999,%203-4,%20pp%20315-336.pdf online]. * Tromp, Nevanka. "Ongoing Disintegration of Yugoslavia: historiography of the conflict that won't go away." ''Leidschrift 36.november: 30 jaar postcommunisme. Op zoek naar een nieuw evenwicht'' (2021): 31–48. [https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3448677/viewonline]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Trošt, Tamara P. "The image of Josip Broz Tito in post-Yugoslavia: Between national and local memory." in ''Ruler Personality Cults from Empires to Nation-States and Beyond'' (Routledge, 2020) pp.&nbsp;143–162. [https://www.researchgate.net/profile/Darin-Stephanov/publication/364647540_Ruler_Personality_Cults_from_Empires_to_Nation-States_and_Beyond_Symbolic_Patterns_and_Interactional_Dynamics/links/63550a0c12cbac6a3ee961ae/Ruler-Personality-Cults-from-Empires-to-Nation-States-and-Beyond-Symbolic-Patterns-and-Interactional-Dynamics.pdf#page=158 online] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons category|Yugoslavia|យូហ្គោស្លាវី}} {{wikiquote|Yugoslavia}} {{wiktionary|Yugoslavia}} * {{wikiatlas|Yugoslavia|យូហ្គោស្លាវី}} * [https://web.archive.org/web/20120212164932/http://www.ohr.int/ohr%2Dinfo/maps/ ផែនទី] * [https://books.google.com/books?id=-84_kkgMf2QC&q=yugoslavia ''The First Yugoslavia: Search for a Viable Political System''], by Alex N. Dragnich * [http://vlib.iue.it/history/europe/yugoslavia.html European University Institute Yugoslavia] * [https://web.archive.org/web/20121110192905/http://www.foia.cia.gov/CPE/ESAU/esau-46.pdf "Yugoslavia: the outworn structure"]—[[CIA]] report from November 1970 * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4997380.stm Timeline: Break-up of Yugoslavia] at [[BBC News]] * [http://www.ericdigests.org/1995-2/bosnia.htm Teaching about Conflict and Crisis in the Former Yugoslavia] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100302164816/http://www.ericdigests.org/1995-2/bosnia.htm |date=2 March 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20121215042159/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552526 Video on the Conflict in the Former Yugoslavia] from the [https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives] * [http://chnm.gmu.edu/1989/exhibits/collapse/essay The collapse of communist Yugoslavia] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យូហ្គោស្លាវី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅបាល់កង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរដ្ឋរាជានិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេស]] gee4d0zd6qq8ev3fvtdost6bgv7nnlq 0 50198 334953 334289 2026-05-06T21:58:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334953 wikitext text/x-wiki '''ខ្ញី''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]: ginger) ជាប្រទាល ឬ រុក្ខជាតិផ្កាដែលកើតចេញមើមឫសរបស់វាហើយដុះលូតចេញជាស្លឹកនិងផ្កា ខ្ញីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយជាគ្រឿងទេស និងជាឱសថបុរាណ។ វាជារុក្ខជាតិតិណជាតិដែលមានអាយុច្រើនឆ្នាំដែលដុះជាពន្លកប្រចាំឆ្នាំ មានកំពស់ប្រហែលមួយម៉ែត្រ មានស្លឹកតូចទ្រវែង។<ref>{{Cite journal|last=Gray|first=Nora E.|last2=Alcazar Magana|first2=Armando|last3=Lak|first3=Parnian|last4=Wright|first4=Kirsten M.|last5=Quinn|first5=Joseph|last6=Stevens|first6=Jan F.|last7=Maier|first7=Claudia S.|last8=Soumyanath|first8=Amala|date=2017-09-20|title=Centella asiatica: phytochemistry and mechanisms of neuroprotection and cognitive enhancement|url=http://dx.doi.org/10.1007/s11101-017-9528-y|journal=Phytochemistry Reviews|volume=17|issue=1|pages=161–194|doi=10.1007/s11101-017-9528-y|issn=1568-7767}}</ref><ref>Sutarno H, Hadad EA, Brink M (1999). "Zingiber officinale Roscoe". In De Guzman CC, Siemonsma JS (eds.). Plant resources of South-East Asia: no.13: Spices. Leiden (Netherlands): Backhuys Publishers. pp. 238–244.</ref> [[ឯកសារ:Ginger .jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពខ្ញីត្រូវបានបង្ហាញ]] ខ្ញីមានដើមកំណើតនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ]] ហើយទំនងជាត្រូវបានគេដាំដំបូងដោយក្រុមជនជាតិអូទ្រីស។ខ្ញីជារុក្ខជាតិដាំដុះច្រើននៅតំបន់ត្រូពិកមានពន្លឺ និងកម្តៅព្រះអាទិត្យ។ គេបានរកឃើញដានជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ស្តីពីអំពីការទទួលទានខ្ញីតាំងពីជាង៣៥០០ឆ្នាំមុន ឯគុណប្រយោជន៍របស់ខ្ញីក៏ត្រូវបានគេកត់ត្រាទុកតាំងពីជាង៥០០០ឆ្នាំមុនឯណោះ។ ខ្ញីនេះមានប្រើប្រាស់ច្រើនជាយូរយារណាស់មកហើយនៅតំបន់អាស៊ីជាម្ហូប និងជាឱសថ និងទើបនាំទៅកាន់ពិភពអឺរ៉ុបតាមរយៈពួករ៉ូម៉ាំង និងក្រិក។<ref>{{Cite web |title=គុណប្រយោជន៍របស់ខ្ញីសម្រាប់សុខភាព |url=http://spiencambodia.com/kh/detail/view/179?ctype=article |access-date=2024-05-01 |website=spiencambodia.com }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ខ្ញីគឺជាគ្រឿងទេសដំបូងគេដែលត្រូវបាននាំចេញពីអាស៊ី មកដល់អឺរ៉ុបជាមួយនឹងពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងទេស ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិក្រិច និងរ៉ូមបុរាណ។ ប្រើក្នុងឱសថបុរាណក្នុងប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និងជប៉ុនជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ហើយជាអាហារបំប៉ន ការស្រាវជ្រាវបង្ហាញថាខ្ញីអាចមានប្រយោជន៍សម្រាប់ការចង្អោរ និងក្អួតស្រាលដែលទាក់ទងនឹងការមានផ្ទៃពោះ ទោះបីជាសុវត្ថិភាពរបស់វាមិនត្រូវបានបង្ហាញក៏ដោយ។វានៅតែមិនប្រាកដថាតើខ្ញីមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលជំងឺអ្វីទេ ហើយការប្រើខ្ញីជាថ្នាំមិនត្រូវបានអនុម័តដោយរដ្ឋបាលចំណីអាហារនិងឱសថ (FDA) ទេ។ ក្នុងឆ្នាំ២០២០ ការផលិតខ្ញីពិភពលោកមានចំនួន៤.៣ លានតោន ដែលដឹកនាំដោយប្រទេសឥណ្ឌា ជាមួយនឹង៤៣% នៃចំនួនសរុបពិភពលោក។<ref>"Zingiber officinale Roscoe". Kew Science, Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. 2017. Retrieved 25 November 2017.</ref><ref>{{Citation|title=United Nations and U.S. State Department React to Human Rights Abuses in Iran : September 22, September 26, October 20, and October 26, 2022|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781071901601.n40|publisher=CQ Press|date=2023|accessdate=2024-05-01|isbn=978-1-0719-0159-5|pages=522–529|first=Robert|last=Howard}}</ref> == ឯកសារយោង == nzku3big7yv6iny3y4yyw05uv1f41cz 0 51392 334954 313172 2026-05-06T22:18:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334954 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Devotees_offering_prayers_at_a_sanctum_in_Chennakesava_temple_at_Belur.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| អ្នក​គោរព​បូជា​ថ្វាយ​បង្គំ​នៅ​គភ៌គ្រឹះ ក្នុង ​ប្រាសាទ Chennakeshava ក្នុង​ក្រុង Belur ដែល​ជា​ទី​តាំង​រូប​តំណាង​របស់​ព្រះ [[ព្រះវិស្ណុ|​វិស្ណុ]] ។]] [[ឯកសារ:Garbhagriha(Pattadakal).jpg|រូបភាពតូច| គភ៌គ្រឹះ នៅ Pattadakal ជាមួយនឹងរូបតំណាង [[ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គ]] នៃព្រះ [[ព្រះសិវៈ|សិវ]] ។]] គភ៌គ្រឹះ ( {{Lang-sa|गर्भगृह}} , គភ៌គ្ឫហ ) គឺជា​ទីសក្ការៈ​ខាងក្នុង​បំផុត​នៃ​ប្រាសាទ [[ទេវស្ថាន|​ហិណ្ឌូ]] និង ​ជេន ដែល​អាច​ហៅថា " បរិសុទ្ធ​នៃ​បរិសុទ្ធ ​" ឬ " ​ទីសក្ការៈ​បូជា ​" ។ ពាក្យ ''គភ៌គ្រឹះ'' (ព្យញ្ជនៈ "បន្ទប់ស្បូន") មកពីពាក្យ [[សំស្ក្រឹត]] ''គភ៌'' សម្រាប់ស្បូន និង ''គ្រឹះ'' សម្រាប់ផ្ទះ។ ថ្វីត្បិតតែពាក្យនេះជារឿយៗត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងប្រាសាទហិណ្ឌូក៏ដោយ វាក៏ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទ ជេន និង ពុទ្ធសាសនា ផងដែរ។ <ref>{{Cite book|title=Sir Banister Fletcher's a History of Architecture, Edited by Dan Cruickshank|date=1996|edition=20th}} According to this edition of Sir Banister Fletcher's History of Architecture, the Jains consider themselves Hindus in a broad sense, and therefore the temple architecture of Jains in a given period and region is not fundamentally different from Hindu temple architecture, often being the work of the same architects and craftsmen, and even patronised by the same rulers.</ref> គភ៌គ្រឹះ គឺជាទីតាំងនៃ ''[[មូរតិ|មុតិ៍]]'' (រូបភាពពិសិដ្ឋ) នៃ អាទិទេព ចម្បងរបស់ប្រាសាទ។ នេះប្រហែលជា [[ព្រះសិវៈ]] ជា [[ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គ]] ដែលជា [[ព្រះទេវី|ព្រះមហេសី]] របស់ព្រះអង្គ ក្នុងរូបព្រះនាង ឬជានិមិត្តរូប នៃ [[ព្រះវិស្ណុ]] ឬភរិយា ឬព្រះផ្សេងទៀតជានិមិត្តសញ្ញា ឬរូបភាព។ <ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Joseph|title=Creative Mythology|page=168}}</ref> នៅក្នុង ប្រាសាទ Rajarani ក្នុង Bhubaneswar ជិត Puri មិនមាននិមិត្តសញ្ញានៅក្នុង គភ៌គ្រឹះ ដែលគ្មានពន្លឺនោះទេ។ <ref>{{Cite book|last1=Zimmer|first1=Heinrich|title=The Art of Indian Asia, Bollingen Series XXXIX|date=1955|location=New York|page=Vol. II, Plates 336–43|url=https://archive.org/details/theartofindianasiazimmervol2_122_k}}</ref> == ស្ថាបត្យកម្ម == [[ឯកសារ:A_schematic_of_a_simple_Hindu_temple_showing_the_sanctum,_antarala_and_mandapa.jpg|រូបភាពតូច| គ្រោងការណ៍នៃប្រាសាទហិណ្ឌូដ៏សាមញ្ញមួយដែលបង្ហាញពីជម្រករបស់ គភ៌គ្រឹះ, អន្តរាល និង មណ្ឌប]] [[ឯកសារ:Architecture_of_a_Vishnu_temple,_Nagara_style_with_Ardhamandapa,_Mandapa,_Garbha_Griya,_Sikhara,_Amalaka,_Kalasa_marked.jpg|រូបភាពតូច| ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទហិណ្ឌូ (រចនាប័ទ្មនាគរ) ។ ធាតុស្នូលទាំងនេះត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងប្រាសាទដែលមានចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅសតវត្សទី 5-6 នៃគ.ស]] គភ៌គ្រឹះជាធម្មតាមានរាងការ៉េ (ទោះបីជាមានករណីលើកលែង <ref>{{Cite book|last1=Bunce|first1=Frederick W.|title=Monuments of India and the Indianized States: The Plans of Major and Notable Temples, Tombs, Palaces and Pavilions, South-East Asia|date=2007}}</ref> ) អង្គុយនៅលើ ជើងទម្រ ហើយយ៉ាងហោចណាស់ក៏ប្រហែលមួយ កូប ដែរ។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងទំហំនៃប្រាសាទដែលអាចព័ទ្ធជុំវិញវា និងជាពិសេសប៉មធំដែលជាទូទៅគេរកឃើញនៅពីលើវា គភ៌គ្រឹះគឺជាបន្ទប់តូចមួយ។ សាសនាហិណ្ឌូ និង ជេន គភ៌គ្រឹះ ធម្មតាត្រូវបាននាំមុខដោយ សសរ ស្តម្ភមួយ ឬច្រើនដែលនៅជាប់គ្នា (រានហាល ឬសាល) ដែលត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងទីសក្ការៈដោយ vestibule បើកចំហ ឬបិទ ( អន្តរាល ) <ref>{{Cite book|last1=Wu|first1=Nelson I.|title=Chinese and Indian Architecture: The City of Man, the Mountain of God, and the Realm of the Immortals|date=1963|publisher=Studio Vista|isbn=9780289370711|url=https://archive.org/details/chineseindianarc0000wune_z1n3}}</ref> ហើយតាមរយៈការដែលបូជាចារ្យ ឬអ្នកកាន់សាសនាអាចចូលទៅជិត។ ទីសក្ការៈបូជា ដើម្បីបូជាដល់វត្តមានរបស់អាទិទេព ក្នុងសមាធិយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ <ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Joseph|title=Creative Mythology|page=168}}</ref> ក្រៅ​ពី​ជា​រាង​ការ៉េ គភ៌គ្រឹះ​ច្រើន​តែ​គ្មាន​បង្អួច មាន​ច្រក​ចូល​តែ​មួយ​គត់​ដែល​បែរ​មុខ​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត​នៃ​ព្រះអាទិត្យ​រះ (ទោះ​បី​ជា​មាន​ករណី​លើកលែង <ref>{{Cite book|last1=Bunce|first1=Frederick W.|title=Monuments of India and the Indianized States: The Plans of Major and Notable Temples, Tombs, Palaces and Pavilions, South-East Asia|date=2007}}</ref> ) ហើយ​មាន​ពន្លឺ​តិចៗ ដើម្បី​ឲ្យ​ចិត្ត​អ្នក​កាន់​សាសនា​ផ្ដោត​លើ​រូបី។ ទម្រង់នៃព្រះនៅក្នុងវា។ គភ៌គ្រឹះ ជាទូទៅត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយសំណង់អគារដ៏អស្ចារ្យមួយ។ រចនាប័ទ្មសំខាន់ពីរនៃប៉មគឺ សិខរ (នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា) ឬ វិមាន (នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឥណ្ឌា) ។ គំរូដើមដំបូងសម្រាប់រចនាប័ទ្មនៃ គភ៌គ្រឹះ នេះគឺ ប្រាសាទ Deogarh ក្នុងសតវត្សទីប្រាំមួយនៃគ. <ref>{{Cite book|last1=Short|first1=Ernest|title=Ernest ShoA History of Religious Architecture|date=1936|url=https://archive.org/details/historyofreligio0000shor_s4v5}}</ref> រចនាប័ទ្មនេះបានលេចឡើងយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងសតវត្សទីប្រាំបីនៃគ.ស. ហើយបានបង្កើតការប្រែប្រួលក្នុងតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងរដ្ឋ Orissa ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា Rajasthan និង Gujarat ។ <ref>{{Cite book|last1=Short|first1=Ernest|title=Ernest ShoA History of Religious Architecture|date=1936|url=https://archive.org/details/historyofreligio0000shor_s4v5}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គួរចងចាំថា នៅទូទាំងអាស៊ីខាងត្បូង សំណង់ថ្មតែងតែមានចំនួនច្រើនលើសលុប ដោយអគារដែលធ្វើពីវត្ថុធាតុដែលអាចបំផ្លាញបាន ដូចជាឈើ ឫស្សី ប្រក់ និងឥដ្ឋ។ <ref>{{Cite book|title=Sir Banister Fletcher's a History of Architecture, Edited by Dan Cruickshank|date=1996}}</ref> ដូច្នេះហើយ ខណៈពេលដែលគំរូថ្មដំបូងមួយចំនួនបានរួចរស់ជីវិត ការប្រើប្រាស់ដំបូងបំផុតនៃ គភ៌គ្រឹះ ការ៉េមិនអាចត្រូវបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទដោយសាមញ្ញនោះទេ ដោយសារតែសម្ភារៈរចនាសម្ព័ន្ធដើមរបស់វាបានរលួយតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ ករណីលើកលែងមួយចំនួនចំពោះច្បាប់ការ៉េមាន។ នៅក្នុងប្រាសាទមួយចំនួន ជាពិសេសនៅដើមដំបូង គភ៌គ្រឹះ គឺមិនមានរាងការ៉េទេ ហើយនៅក្នុងប្រាសាទមួយចំនួនទៀតវាអាចមានរាងចតុកោណ ដើម្បីធានាបាននូវទំហំស៊ីមេទ្រីគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់លំនៅដ្ឋានរបស់អាទិទេពច្រើនជាងមួយ ដូចជានៅ ប្រាសាទ Savadi Trimurti ជាដើម។ garbhagriha ចតុកោណកែងផ្សេងទៀតរួមមានប្រាសាទ Sasta ( Karikkad Ksetram ) Manjeri និងនៅ Varahi Deula ។ មានឧទាហរណ៍មួយចំនួនតូចនៃភាពខុសគ្នាធំជាងនេះ៖ អង្គជំនុំជម្រះនៅ Gudimallam មានរាងពាក់កណ្តាលរង្វង់នៅខាងក្រោយ ហើយកំណត់នៅខាងក្រោមកម្រិតជាន់សំខាន់នៃប្រាសាទ (សូមមើលរូបភាពខាងក្រោម)។ [[ឯកសារ:Parasurameswara_temple_plan,_Gudimallam_Andhra_Pradesh_India.jpg|រូបភាពតូច| ផែនការ និងកំពស់នៃ ប្រាសាទ Gudimallam ក្នុងរដ្ឋ Andhra Pradesh នៃប្រទេសឥណ្ឌា ''[ចំណាំរាងមូលជំនួសឱ្យការ៉េទំនៀមទម្លាប់ច្រើនទៀត] ។'']] ប្រាសាទ Durga ដ៏ល្បីល្បាញនៅសតវត្សរ៍ទី 7 Aihole ក៏មាន apse រាងមូលនៅចុង គភ៌គ្រឹះ ដែលត្រូវបានបន្ទរតាមទម្រង់នៃបន្ទប់។ ដូច្នេះផងដែរ តើ គភ៌គ្រឹះ នៅ ប្រាសាទ Triprangode Siva មានរូបរាងមូលដែរឬទេ? គភ៌គ្រឹះ ទាំងមូលមាននៅប្រាសាទ Siva, Masaon ក៏ដូចជានៅប្រាសាទ Siva, Chandrehe ។ <ref>{{Cite book|last1=Bunce|first1=Frederick W.|title=Monuments of India and the Indianized States: The Plans of Major and Notable Temples, Tombs, Palaces and Pavilions, South-East Asia|date=2007}}</ref> == ការតំរង់ទិស == ប៉ម​ដែល​គ្រប​ដណ្ដប់​លើ​ព្រះ​ឥសូរ​បង្កើត​ជា​អ័ក្ស​បញ្ឈរ​សំខាន់​នៃ​ប្រាសាទ ហើយ​ជា​ធម្មតា​ត្រូវ​បាន​គេ​យល់​ថា​តំណាង​ឱ្យ​អ័ក្ស​នៃ​ពិភពលោក​តាម​រយៈ ​ភ្នំ​ព្រះសុមេរុ ។ ផ្ទុយទៅវិញ គភ៌គ្រឹះ ជាធម្មតាបង្កើតជាផ្នែកនៃអ័ក្សផ្តេកសំខាន់នៃប្រាសាទ ដែលជាទូទៅដំណើរការពីខាងកើតទៅខាងលិច។ នៅក្នុងប្រាសាទទាំងនោះដែលមានអ័ក្សឆ្លងកាត់ផងដែរ គភ៌គ្រឹះ ជាទូទៅនៅចំនុចប្រសព្វរបស់ពួកគេ។ ទីតាំងសម្រាប់ គភ៌គ្រឹះ ត្រូវបានតម្រង់ទិសតាមទំនៀមទំលាប់ នៅចំណុចនៃលំនឹង និងភាពសុខដុមរមនាទាំងមូល ក្នុងនាមជាតំណាងនៃអតិសុខុមប្រាណនៃសកលលោក។ នេះត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈដ្យាក្រាមលោហធាតុ ( vastu purusha mandala នៅក្នុង ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទហិណ្ឌូ ) ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីធ្វើពិធីតាមឋានានុក្រមនៃអាទិទេពនៅលើដីដែលប្រាសាទថ្មីនឹងត្រូវសាងសង់។ ពិតហើយ ប្លង់ដីនៃប្រាសាទឥណ្ឌាជាច្រើន គឺខ្លួនគេក្នុងទម្រង់ជាគំរូ មណ្ឌប អរូបី rectilinear ។ <ref>{{Cite book|last1=Mann|first1=A.T.|title=Sacred Architecture|date=1993|isbn=9781852303914|url=https://archive.org/details/sacredarchitectu0000mann}}</ref> [[មូរតិ|មុតិ៍]]នៃ​អាទិទេព​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​នៅ​ចំ​កណ្តាល​នៃ​ទីសក្ការៈ​ គភ៌គ្រឹះ ហើយ​តំណាង​ឱ្យ " axis mundi " ដែល​ជា​អ័ក្ស​ដែល​ពិភពលោក​ត្រូវ​បាន​តម្រង់​ទិស ហើយ​ដែល​តភ្ជាប់​ស្ថានសួគ៌​និង​ផែនដី។ <ref>{{Cite book|last1=Short|first1=Ernest|title=Ernest ShoA History of Religious Architecture|date=1936|url=https://archive.org/details/historyofreligio0000shor_s4v5}}</ref> <ref>{{Cite book|first1=Binda|last1=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|location=Singapore|pages=43|isbn=0-7946-0011-5}}</ref> ស៊ីមេទ្រី​នេះ​រំលេច​អ័ក្ស​សំខាន់​នៅ​ក្រោម​ប្រាសាទ។ អ័ក្សស្នូលពីរ កាត់នៅមុំខាងស្តាំ តម្រង់ទិសផែនការដី៖ អ័ក្សបណ្តោយ (រត់តាមច្រកទ្វារ ជាធម្មតាខាងកើត-ខាងលិច) និងមួយឆ្លងកាត់ (ជាធម្មតាខាងជើង-ខាងត្បូង)។ អ័ក្សអង្កត់ទ្រូងរត់កាត់ជ្រុង គភ៌គ្រឹះ ហើយចាប់តាំងពីការ៉េគឺជាមូលដ្ឋានធម្មតានៃផែនការ វិមាន ទាំងមូលតាមរយៈជ្រុងខាងក្រៅ។ មាន​ករណី​លើកលែង​ខ្លះ​ចំពោះ​ក្បួន​បែរ​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត។ ជាឧទាហរណ៍ ប្រាសាទ គភ៌គ្រឹះ នៅប្រាសាទ Sasta ( Karikkad Ksetram) នៅ Manjeri ប្រាសាទ Siva នៅ Masaon និងប្រាសាទ Siva នៅ Chandrehe ទាំងអស់បែរមុខទៅទិសខាងលិច។ Ernest Short ណែនាំថាប្រាសាទ Shiva ដែលបែរមុខទៅទិសខាងលិចទាំងនេះគឺជាលទ្ធផលនៃច្បាប់នៅក្នុង Shulba Sutras ដែលកំណត់ទម្រង់សមស្រប និងនិមិត្តសញ្ញានៃប្រាសាទហិណ្ឌូ។ ចំណែក​ទីសក្ការៈបូជា​ព្រាហ្មណ៍​បើក​ទាំង​បួន​ជ្រុង លោក​ខ្លី​និយាយ​ថា ប្រាសាទ​ព្រះ​វិស្ណុ​បែរ​មុខ​ទៅ​ទិស​ខាងកើត ចំណែក​ព្រះ​សិវៈ​ខាងលិច ។ <ref>{{Cite book|title=Ernest ShoA History of Religious Architecture|date=1936|url=https://archive.org/details/historyofreligio0000shor_s4v5}}</ref> == ព្រហ្មញ្ញសាសនា == គោលបំណងនៃប្រាសាទហិណ្ឌូនីមួយៗគឺដើម្បីធ្វើជាផ្ទះសម្រាប់អាទិទេពដែលរូបភាព ឬនិមិត្តសញ្ញាត្រូវបានដំឡើង ហើយវត្តមានរបស់វាត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅបេះដូង និងផ្តោតសំខាន់នៃអគារ។ ច្រកចូលសាសនាហិណ្ឌូ គភ៌គ្រឹះ ត្រូវបានកំណត់ជាប្រពៃណីចំពោះបូជាចារ្យដែលធ្វើសេវាកម្មនៅទីនោះ ទោះបីជានៅក្នុងព្រះវិហារដែលត្រូវបានប្រើក្នុងការថ្វាយបង្គំសកម្ម (ផ្ទុយពីវិមានប្រវត្តិសាស្ត្រ) ការចូលប្រើយ៉ាងហោចណាស់ត្រូវបានរឹតបន្តឹងចំពោះហិណ្ឌូ។ នៅក្នុងប្រាសាទ ជេន ទាំងអស់ ជេន ដែលងូតទឹក និងបន្សុតសមរម្យត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុងខាងក្នុង។ ក្នុងនាមជាផ្ទះសម្រាប់អាទិទេព មុខងារនៃទីសក្ការៈគឺមិនត្រឹមតែផ្តល់ទីជំរកប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបង្ហាញវត្តមាននៅក្នុងខ្លួន ដើម្បីជាការជាក់ស្តែង និងការចូលមកក្នុងពិភពនៃអាទិទេពផងដែរ។ ជានិមិត្ដរូប ទីសក្ការៈគឺជាតួរបស់ព្រះ ក៏ដូចជាផ្ទះ ហើយពាក្យសំស្ក្រឹតជាច្រើនសម្រាប់ធាតុស្ថាបត្យកម្មឆ្លុះបញ្ចាំងពីរឿងនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Sir Banister Fletcher's a History of Architecture, Edited by Dan Cruickshank|date=1996}}</ref> ទេវៈ​ដែល​បង្កប់​ដោយ​អំណាច​ដែល​បញ្ចេញ​ចេញ​ពី​ខាង​ក្នុង​ត្រូវ​បាន​លាត​ត្រដាង​នៅ​ខាង​ក្រៅ ដែល​ជា​កន្លែង​ដែល​ស្ថាបត្យកម្ម​តាំង​នៅ​ជា​ចម្បង។ <ref>{{Cite book|title=Sir Banister Fletcher's a History of Architecture, Edited by Dan Cruickshank|date=1996}}</ref> នេះគឺស្របជាមួយនឹងរូបភាពហិណ្ឌូដើមដទៃទៀត ដែលជារឿយៗតំណាងឱ្យការកើតនៃលោហធាតុ — ការចូលមកក្នុងអត្ថិភាពនៃការពិតដ៏ទេវភាពដែលនៅតែមិនមានទម្រង់—ក៏ដូចជា “ការស្ថាបនាសមាធិ”។ <ref>{{Cite book|last1=Meister|first1=Michael|title="Hindu Temples" in the Gale Encyclopedia of Religion|date=1987|location=Vol 13}}</ref> == ភាសាផ្សេងៗ == នៅក្នុង [[ភាសាទមិឡ|ភាសាតាមីល]] គភ៌គ្រឹះ ត្រូវបានគេហៅថា ''karuvarai'' មានន័យថាផ្នែកខាងក្នុងនៃទីសក្ការៈបូជា និងមានន័យថា "បន្ទប់ស្បូន" ។ ពាក្យ "ការូ" មានន័យថាទារកនិង "អារ៉ា" មានន័យថាបន្ទប់។ ''Satcitananda'' គឺជា epithet និងការពិពណ៌នាសម្រាប់បទពិសោធន៍ប្រធានបទនៃការពិតដែលមិនផ្លាស់ប្តូរចុងក្រោយដូចជាការវាយអក្សរដោយ គភ៌គ្រឹះ ។ អ្នកគោរពបូជានៃ ប្រាសាទ Sabarimala អាចសំដៅទៅលើ គភ៌គ្រឹះ ជា ''sannidhanam'' ។ <ref>{{Cite web |title=Sannidhanam |url=http://sabarimala.org/sannidhanam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313072954/http://sabarimala.org/sannidhanam.htm |archive-date=2012-03-13 |access-date=2024-10-27 |archivedate=2012-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313072954/http://sabarimala.org/sannidhanam.htm |url-status=dead }}</ref> ''Sreekovil'' គឺជាពាក្យមួយផ្សេងទៀតសម្រាប់ គភ៌គ្រឹះ ។ == នៅកម្ពុជា == នៅកម្ពុជាក៏មានប្រាសាទប្រភេទគភ៌គ្រឹះផងដែរ ដូចជាប្រាសាទអាស្រមមហាឬស្សី, ប្រាសាទវិហារគុកឬN17នៅសំបូរព្រៃគុក,ប្រាសាទគុកខាងជើងខេត្តកំពង់ចាម,ល, [[ឯកសារ:Sambor Prei Kuk N17 A.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទវិហារគុកឬN17]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] hiqyqs977oj3ea6lvik73bw4nxpdryd 0 52188 334952 319135 2026-05-06T21:33:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334952 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន}} '''បូហុល''' ជា ខេត្តមួយ នៅ វីសាយ៉ាសកណ្ដាល (Central Visayas) [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] ។ វាមានកោះធំ និងកោះតូចៗចំនួន 75 ។ <ref name="b-p">{{Cite web |title=Bohol Island Philippines |url=http://www.bohol-philippines.com/bohol.html |access-date=February 20, 2009 |website=bohol-philippines.com |publisher=Bohol Philippines Travel Guide}}</ref> ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងបូហុលត្រូវបានគេហៅថា បូហុលាណូស (Boholanos) ។ រដ្ឋធានីគឺ តាក់ប៊ីឡារ៉ាន់ ដែល ជាទីក្រុងធំបំផុតនៅ បូហុល ។ បូហុល មានប្រជាជនចំនួន 1,313,560 (គិតត្រឹមឆ្នាំ 2015) និងផ្ទៃដី 4,820,95&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ² និងមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង 261 គីឡូម៉ែត្រ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាកោះធំជាងគេទី 10 នៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន។ <ref name="bgov-i">[https://web.archive.org/web/20061206204022/http://www.bohol.gov.ph/island.html The Island-Province of Bohol] {{URL|http://www.bohol.gov.ph}} Retrieved November 15, 2006.</ref> វាគ្រប់គ្រង កោះបូហុល ។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ សេប៊ូ នៅភាគខាងលិច ឡៃត៍ ទៅភាគឦសាន ភាគខាងត្បូង ឡៃត៍ ទៅខាងកើត ស៊ីគីជ័រ នៅភាគនិរតី និង មីនដាណាវ នៅភាគខាងត្បូងឆ្លងកាត់ សមុទ្រ បូហុល [[កោះមីនដាណាវ|។]] បូហុល ជាខេត្តលំដាប់ទីមួយ បែងចែកជាសង្កាត់ចំនួនបី អនុក្រុងមួយ និងក្រុងចំនួន 47។ {{Sfn|NEDA|2000}} វាក៏មាន 1,109 ភូមិ ផងដែរ។ បូហុល ជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយមមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជាឆ្នេរ និងរមណីយដ្ឋាននានា។ <ref name="socioecon">{{Cite web |title=Socio-economic Profile |url=http://www.bohol.gov.ph/socioprof.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119162031/http://www.bohol.gov.ph/socioprof.html |archive-date=November 19, 2015 |access-date=មេសា 16, 2025 |archivedate=វិច្ឆិកា 19, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119162031/http://www.bohol.gov.ph/socioprof.html }}</ref> កន្លែងទេសចរណ៍ដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយនៅលើដីគោកគឺទួលសូកូឡា (Chocolate Hills) ។ ទួលសូកូឡា គឺជាជួរភ្នំជាច្រើនដែលបង្កើតឡើងដោយ គំនរថ្មកំបោរ ពណ៌ត្នោត។ អ្នកទេសចរអាចឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុត ឬមើលពីលើអាកាសក្នុងយន្តហោះដែលមានពន្លឺខ្លាំង។ កោះពាំងឡាវ (Panglao) ស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃ តាក់ប៊ីឡារ៉ាន់ គឺជាកន្លែង មុជទឹក ដ៏ល្បីល្បាញ ហើយជារឿយៗត្រូវបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមកន្លែងមុជទឹកកំពូលទាំង 10 នៅលើពិភពលោក។ រមណីយដ្ឋានទេសចរណ៍ និងមជ្ឈមណ្ឌលមុជទឹកជាច្រើនមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូង។ សត្វតាសៀ (សត្វរញីភ្លើង) គឺជា​សត្វ​​តូច​បំផុត​មួយ​ក្នុង​ពិភពលោក ហើយ​ជា​សត្វ​ឆ្លង​ទៅ​កោះ បូហុល ។ បូហុល គឺជាស្រុកកំណើតរបស់ លោក Carlos P. Garcia ដែល ជាប្រធានាធិបតីទីប្រាំបីនៃប្រទេសហ្វីលីពីន។ គាត់កើតនៅតាលីបង់ បូហុល។ <ref>[http://www.aenet.org/bohol/bountboh.htm Bountiful Bohol] {{URL|http://www.aenet.org}} Retrieved November 15, 2006.</ref> នៅថ្ងៃទី 15 ខែតុលា ឆ្នាំ 2013 ទីក្រុង បូហុល បានរងគ្រោះដោយការរញ្ជួយដីកម្រិត 7.2 រ៉ិចទ័រ។ ចំណុចកណ្តាលនៃការរញ្ជួយដីស្ថិតនៅចម្ងាយ 6 គីឡូម៉ែត្រ (3.7 ម៉ាយ) ភាគខាងត្បូងនៃ សាកបាយ៉ាន់ ហើយការរញ្ជួយដីក៏បានវាយប្រហារភាគខាងត្បូង សេប៊ូផងដែរ។ ការរញ្ជួយដីនេះបានសម្លាប់មនុស្ស 222 នាក់ របួស 374 នាក់ និងបានបំផ្លាញ ឬបំផ្លាញព្រះវិហារប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើននៅក្នុងទីក្រុង បូហុល ។ នៅឆ្នាំ 2023 កោះ បូហុល ត្រូវបានគេកំណត់ថាជាឧទ្យានភូគព្ភសាស្ត្រសកលដំបូងរបស់អង្គការយូណេស្កូនៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន។ <ref>{{Cite web |last=Almazan |first=Faye |title=Bohol is PH's first UNESCO Global Geopark |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/travel/101802/bohol-is-phs-first-unesco-global-geopark/story |access-date=2023-05-25 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Bohol Island UNESCO Global Geopark {{!}} UNESCO |url=https://www.unesco.org/en/iggp/geoparks/bohol-island |access-date=2023-05-25 |website=www.unesco.org |language=en}}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == ឈ្មោះ 'បូហុល' មកពីពាក្យក្នុងស្រុក 'បូល' ដែលមានន័យថា 'ដើមឈើដែលដុះយ៉ាងច្រើននៅលើកោះ' ។ == គ្រឿងបរិក្ខារតំណាង == === យន្តហោះ === [[ឯកសារ:Photo_shows_the_exterior_of_the_Bohol-Panglao_International_Airport.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ផ្នែកខាងក្រៅនៃ អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ Bohol-Panglao ។]] អាកាសយានដ្ឋានសំខាន់នៅ បូហុល គឺ អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ បូហុល-ពាំងឡាវ ដែលមានទីតាំងនៅលើកោះ ពាំងឡាវ ។ អាកាសយានដ្ឋាននេះត្រូវបានសាងសង់នៅទីក្រុង ពាំងឡាវក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2018 ដើម្បីជំនួស អាកាសយានដ្ឋាន Tagbilaran ដែលបម្រើជាច្រកផ្លូវសម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់កោះសំខាន់នៃ បូហុល ។ ព្រលានយន្តហោះនេះត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាផ្លូវការថាជាព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិដោយអាជ្ញាធរអាកាសចរណ៍ស៊ីវិលនៃប្រទេសហ្វីលីពីន។ ជើងហោះហើរត្រង់ភ្ជាប់ពី អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ បូហុល និង Incheon International Airport ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅថ្ងៃទី 22 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2017។ <ref>{{Cite news|last=Chito M. Visarra|date=June 26, 2017|title=PAL starts Daily Flight to Seoul, South Korea|work=Bohol Chronicle|url=https://www.boholchronicle.com.ph/2017/06/26/pal-starts-daily-flights-to-seoul-south-korea/|access-date=October 6, 2022}}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|last=Yon Hap|date=November 22, 2019|title=Jeju Air opens routes to Phu Quoc, Bohol|work=[[The Korea Herald]]|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20191122000290|access-date=October 6, 2022}}</ref> កាលពីមុន ជើងហោះហើររវាង ទីក្រុង Chengdu និង បូហុល បានដំណើរការ ប៉ុន្តែត្រូវបានផ្អាកនៅឆ្នាំ 2020 ដោយសារជំងឺរាតត្បាត។ <ref>{{Cite news|last=Leo Udtohan|date=January 28, 2020|title=Lawmaker wants Travel from China to Bohol Stopped due to COVID-19|work=Inquirer.net|url=https://newsinfo.inquirer.net/1220659/lawmaker-wants-travel-from-china-to-bohol-stopped-due-to-2019-ncov|access-date=October 6, 2022}}</ref> === កំពង់ផែ === កំពង់ផែ Tubigon គឺជាកំពង់ផែដ៏មមាញឹកបំផុតនៃកំពង់ផែតូចៗរបស់ បូហុល ។ យើងដំណើរការផ្លូវទៅមកច្រើនជាង 10 ផ្លូវក្នុងមួយថ្ងៃនៅលើផ្លូវ សេប៊ូ-បូហុល ដែលគាំទ្រទាំងកប៉ាល់ល្បឿនលឿន និង កប៉ាល់ RORO ។ កំពង់ផែ Katagbacan របស់ Luon គាំទ្រកប៉ាល់ RORO ដែលតភ្ជាប់ Argao និង Sibonga ក្នុងទីក្រុង សេប៊ូ ។ កំពង់ផែ Jagna ផ្តល់ផ្លូវតភ្ជាប់ បូហុល និង Opol, Cagayan de Oro, Camiguin (Balbagon និង Benoni) និង Nasipit ព្រមទាំងដំណើរការនាវា RORO ផងដែរ។ កំពង់ផែ Ubay គឺជាច្រកផ្លូវទៅកាន់ Visayas ភាគខាងកើតពី Bohol ដោយផ្តល់ជូននូវជើងហោះហើរទៅមក Bato, Hilongos និង Maasin City ក៏ដូចជាជើងហោះហើរទៅមកប្រចាំថ្ងៃទៅកាន់ទីក្រុង សេប៊ូ ។ Tapal Jetty ដែលជាកំពង់ផែទីពីររបស់ Ubay មានទីតាំងនៅ Barangay Tapal និងគ្រប់គ្រងការដឹកជញ្ជូនប្រចាំថ្ងៃរវាងប្រធានាធិបតី Carlos P. Garcia និងកោះសំខាន់នៃ បូហុល ។ កំពង់ផែ Buenavista, Clarin, Getafe, និង Taliban ក៏ផ្តល់សេវាធ្វើដំណើរទៅមកប្រចាំថ្ងៃទៅកាន់ សេប៊ូ ផងដែរ ខណៈដែលកំពង់ផែអ្នកដំណើរពាណិជ្ជកម្មដូចជា Baclaion, Buena Unida និងប្រធានាធិបតី Carlos P. Garcia ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរ។ hqir8jidkcgvm4ev1alglzyz83h3fe0 0 52259 334956 320150 2026-05-07T00:02:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334956 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|native_name=|conventional_long_name=ចនាសបុរៈ|common_name=|era=សតវត្សទី១០|year_start=សតវត្សទី១០|year_end=៩៧០|status=|life_span=|stat_year1=|stat_area1=|established_date2=|p1=|p2=|s1=|s2=|s3=|s4=|s5=|s6=|s7=|image_flag=|image_coat=|capital={{ill|មឿងសីមា|fr}}|common_languages=|religion=[[ពុទ្ធសាសនា]], [[ព្រហ្មញសាសនា]]|government_type=មហាក្សត្រ|today=[[ថៃ]]|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=|image_map={{Location map+ | Thailand | AlternativeMap = Thailand location map Topographic.png | width = 200 | caption = | float = center | places = {{Location map~ | Thailand | lat_deg = 14.924 | lon_deg = 101.797 | label = មឿងសីមា |position = top |background = #ffaa00aa }} }}|image_map_caption=ទីតាំងនៃ{{ill|មឿងសីមា|th|เมืองเสมา}}ចំណុចកណ្ដាលនៃចនាសបុរៈ}} '''ចនាសបុរៈ''' ឬ '''ចនាឝ''', '''ឝ្រី ចនាឝ''' ( {{Lang-zh|迦羅舍}} ) ជានគរបុរាណមួយ ដែលមានទីតាំងនៅជ្រលងភ្នំខាងលើនៃ [[ទន្លេមូល|ទន្លេ មូន]] ក្នុងតំបន់ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ឥសាន្ត]] ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន។ {{Sfn|Goodall|Revire|2023}} នគរនេះត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹក Bô Ika (K. 400) ដែលបង្កើតឡើងនៅ មឿងសីមា  [[នគររាជសីមា|ខេត្ត នគររាជសីមា]] ចុះកាលបរិច្ឆេទ  ៧៩០ គ.ស. <ref name="ika">{{Cite web |date=2023 |title=จารึกบ่ออีกา |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/332 |access-date=26 September 2023 |publisher=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |language=th }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> និងនៅក្នុងសិលាចារឹកលេខ 117 ឝ្រីចនាឝ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ [[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ខេត្តអយុធ្យា]] ។ <ref name="sric">{{Cite web |date=2023 |title=จารึกศรีจานาศะ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/313 |access-date=26 September 2023 |publisher=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |language=th }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==   សិលាចារឹកជាភាសា [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] និង [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] រកឃើញនៅ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៩ ចុះថ្ងៃទី ៩៣៧ នៃគ.ស រៀបរាប់អំពីអ្នកគ្រប់គ្រងបួននាក់នៃស្រីចនាស ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​១ ដែល​បាន​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ដំបូងបង្អស់​នៅ​ចា​នា​សៈបុ​រី គឺ​ព្រះបាទ​ស​ន្ទ​រប​រា​ក្រម ។ ព្រះមហាក្សត្រ​អង្គ​នេះ​មាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយអង្គ​មាន​ព្រះនាម​ថា ភគ​វត្ត ដែល​បានប្រសូត បុត្រ​ពីរ​ព្រះអង្គ គឺ​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម​ដែលជា​ព្រះរៀម និង​មង្គល​វ​រ័​ន្ម ដែលជា​ព្រះអនុជ ។ សិលាចារឹក ក៏បាន​បញ្ជា​ក់ទៀត ថា ព្រះអង្គម្ចាស់​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម បានក្លាយ​ទៅជា​អធិបតី​គ្រប់គ្រង​នគរ​ចា​នា​សៈបុ​រៈ រីឯ​ព្រះអនុជ​របស់​ព្រះអង្គ​វិញ គឺជា​អ្នក​ដែល​បាន​កសាង​រូបសំណាក​ដំណាង​ឲ្យ​ព្រះ​មាតា​របស់​ទ្រង់ ក្រោមរូបភាព​នៃ​ព្រះ​សិវៈ ឬ​ព្រះ​ឥសូរ ។​ ក្នុងឆ្នាំ ៨៥៩ គ.ស. <ref name="sric"/> ពេលវេលានៃការបង្កើត ចនាសបុរៈ នៅមិនទាន់ដឹងនៅឡើយ។ ​តាម​ប្រសាសន៍​របស់លោក សឺ​ដេ​ស ព្រះរាជវង្សានុវង្ស [[ទ្វារវត្តី|​ខ្មែរ]] ​ ដែល​បាន​គ្រប់គ្រង​នៅ [[ជនជាតិមន|​​ខេត្តអយុធ្យា]] ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​ភាគ​កណ្តាល​ប្រទេស​ថៃ។ យោងតាមសិលាចារឹករបស់បូអ៊ីកា និងស្រីចនាស ដែលសរសេរជាភាសាខ្មែរ វាច្បាស់ជាស្ថិតនៅលើបរិវេណនៃឥទ្ធិពលនៃ [[ទ្វារវត្តី|ខ្មែរ]] ដែលជាបណ្តាញនៃរដ្ឋទីក្រុងនៅតំបន់ទំនាបចៅពញា។ យោងតាមអត្ថបទទាំងនេះ ទាំង [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានប្រតិបត្តិក្នុងសហគមន៍។ បន្ទាប់ពីរជ្ជកាលរបស់ ​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម នគរនេះ ត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាជាមួយ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] យោងតាមសិលាចារឹកទីក្រុងបុរាណសីមា (ចុះកាលបរិច្ឆេទ គ.ស.៩៧០) ដែលរៀបរាប់អំពីព្រះនាម ''ទ្រិធភក្តិសិង្ហវរ្ម័ន'' ដែលត្រូវបានសន្មតថាជាព្រះនាមថ្មីរបស់ ​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម ដែលតួនាទីត្រូវបានកាត់បន្ថយ។ <ref name="last">{{Cite web |date=2023 |title=จารึกเมืองเสมา |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/353 |access-date=26 September 2023 |publisher=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |language=th |archivedate=18 មេសា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250418155947/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/353 |url-status=dead }}</ref> មូលហេតុដែលស្ដេចប្រកាសការគ្រប់គ្រងនេះប្រហែលជាមានបញ្ហានៅក្នុងប្រទេស ព្រោះនៅឆ្នាំ៩២៨ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤បានប្រកាសខ្លួនជាស្ដេចនៅកោះកេរ ខណៈដែលក្មួយទ្រង់គឺព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២សោយរាជ្យនៅយសោធបុរៈ ប្រហែលដោយការមិនពេញចិត្តទើបប្រកាសការគ្របគ្រង។ សិលាចារឹកនេះនិយាយថាបានបន្តពីភគទត្តដែលជាព្រាហ្មណ៍ធ្លាប់គ្រប់គ្រងនៅតំបន់ជ្រោយម៉ាឡាយូនៅសតវត្សទី៦ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] r4susnjhuddzc1uy0rramvt7fk6e6yg 0 52953 334943 328238 2026-05-06T13:51:51Z ~2026-11479-38 49957 /* */ 334943 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Chhorn Sovanna Reach </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:ឆន សុវណ្ណារាជ.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer​ <br> The Popular Artis of Romantic Song |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[ឆន សុវណ្ណារាជ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1985|10|10|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2004-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * តួសម្ដែងភាពយន្ត |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] <br> (RHM) 2007-បច្ចុប្បន្ន |} '''ឆន សុវណ្ណារាជ''' ({{lang-en|Chhorn Sovanna Reach}}) (កើតថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៨៥) លោកគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូប ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម (Album) បទចម្រៀងពេញនិយម ក្នុងបទ (ប្រាប់ត្រង់ខ្ញុំក្បត់) ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម U2 (U2 Entertantment Production) បទចម្រៀងមួយនេះ ធ្វើឱ្យលោកទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីទស្សនិជន និង ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាបន្តបន្ទាប់ ហើយលោកក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចៅក្រម និងជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការ សវនាកម្មដែលជាអ្នកវាយតម្លៃ សម្រាប់ភាពពិតនៃសម្លេងដែលបង្ហាញក្នុងវគ្គ Blind audition ក្នុងកម្មវិធី [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Voice_Cambodia The Voice Cambodia] ហើយលោកក៏បានក្លាយជា Jugde Audition ក្នុងកម្មវិធីបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Idol Cambodian Idol]) (The Voice Kid Cambodia) ផងដែរ ។<ref> Famous Birthday (2012) [https://www.famousbirthdays.com/people/chhorn-sovannareach.html Chhorn Sovannareach, WORLD MUSIC SINGER], Website: famousbirthdays.com, Publication: © FamousBirthdays.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' '''ឆន សុវណ្ណារាជ''' កេីតនៅថ្ងៃទី​១០ ខែ​ តុលា ឆ្នាំ​ ១៩៨៥ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] លោកមានឪពុកឈ្មោះ '''ឆាយ វ៉ាន់ឆន''' និង មានម្ដាយឈ្មោះ '''លី សុខា''' ។ លោកមានបងប្អូនទាំងអស់ប្រាំបីនាក់ ហើយលោកជាកូនទី៣ នៅក្នុងគ្រួសារ ក្រោយពីបានប្រលងបញ្ចប់បាក់ឌុបរួចមកលោកក៏បានបន្តការសិក្សាថ្នាក់ឧត្តមសិក្សាលើមុខជំនាញផ្នែកគណនេយ្យ នៅសកលវិទ្យាល័យបៀល​ប្រាយផងដែរ ។ ឆន សុវណ្ណារាជ ដោយស្រលាញ់ផ្នែកសិល្បៈចម្រៀង លោកបានចូលច្រៀងនៅក្នុងក្លឹបកំសាន្តមួយ ដោយគេស្គាល់ថា ជាក្លឹបកម្សាន្តយូធូ (U2) ដែលបើកនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ទេពកោសល្យចម្រៀងមនោសញ្ចេតនាដ៏ពិរោះរបស់លោក ត្រូវបានម្ចាស់ក្លឹបណែនាំឱ្យចូលមកច្រៀងក្នុងផលិតកម្មយូធូ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៤ ។ លោក ឆន សុវណ្ណារាជ ដែលនៅក្នុងផលិតកម្មយូធូ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានចេញនូវបទចម្រៀងមួយចំនួនដូចជាបទ÷ "ប្រាប់ត្រង់ខ្ញុំក្បត់", "វេលាទឹកភ្នែក" និង បទមួយចំនួនទៀតផងដែរ ហើយនេះជាការចាប់ផ្តើមនូវរបត់ជីវិតថ្មីរបស់លោកក្នុងការបោះជំហ៊ានប្រឡូកនៅក្នុងវិស័យសិល្បៈចម្រៀង ហើយក៏ជាពេលវេលាដែលទស្សនិកជនបានស្គាល់លោកផងដែរ ។ លោក ឆន សុវណ្ណារាជ បានស្ថិតនៅក្នុងផលិតកម្មយូធូ បានតែមួយឆ្នាំ លោកក៏បានចាកចេញពីផលិតកម្មនេះ ដោយសារតែមានការប្រកួតប្រជែងជាមួយតារាចម្រៀងផ្សេងៗទៀតដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅក្នុងផលិតកម្មនេះ ដែលធ្វើឱ្យលោកចាកចេញហើយមកចូលរួមក្នុងផលិតកម្មថ្មីគឺ ផលិតកម្មចេនឡាប្រាឌើរ (Chenla Brother Production) ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៥ ។<ref> Khmerload (2013) [https://old.khmerload.com/celebrity/profile/62 Chhorn Sovannareach Biography] Website: khmerload.com, Publication: © Khmerload. All rights reserved.</ref> == អាជីពតន្ត្រី == '''Music career''' ឆន សុវណ្ណារាជ ក្រោយពីបានចាកចេញពីផលិតកម្មយូធូ រួចមក ក្រោយមកលោកបានមកចូលរួមក្នុងផលិតកម្មចេនឡាប្រាឌើរ ហើយចេញនូវអាល់ប៊ុមជាលើកដំបូងរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ហើយបទចម្រៀងរបស់លោកក្នុងអាល់ប៊ុមនេះសុទ្ធតែជាបទពិរោះៗដែលធ្វើឱ្យកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកចាប់ផ្ដើមល្បីកក្រើកវិស័យសិល្បៈចម្រៀង ហើយនេះគឺជាការចាប់ផ្ដើមនូវអជីបតន្ត្រីរបស់លោក ក្នុងការប្រកួតប្រជែងតារាចម្រៀងផ្សេងៗទៀតក្នុងការលក់បទចម្រៀង ។ បទចម្រៀងដែលល្បីល្បាញនៅក្នុងអាល់ប៊ុមនេះមានចំណងជើងថា "ចាំទាំងត្រដរ" (Cham Tang Trodor) ដែលត្រូវបានពេញនិយមចាក់ស្ដាប់ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ហើយបទនេះផងដែរបានឈរលើកំពូលតារាងតន្ត្រីនៅតាមបណ្ដាវិទ្យុ និង នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ក្នុងកម្មវិធីចាក់តន្ត្រី ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ ។ លោក ឆន សុវណ្ណារាជ ក្រោយល្បី និង ស្ថិតក្រោមផលិតកម្មចេនឡាប្រាឌើរ បានរយៈពេល ២ឆ្នាំ ផលិតកម្មមួយនេះបានជួបវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ហើយបានប្រកាសបិទផលិតកម្មរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ ពេលនោះហើយដែលលោកបានមកចូលរួមជាមួយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] ដែលជាផលិតកម្មយក្សក្នុងការផ្សព្វផ្សាយតន្ត្រីនៅកម្ពុជា ។<ref> Kampuchea Thmey Daily (2014) [https://www.kampucheathmey.com/entertainment/530066 Chhorn Sovannareach], Website: kampucheathmey.com, Publication: © kampucheathmey. All rights reserved.</ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ប្រកួត ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top1 Music Show TV3 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV3 Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top1 Music Show TV5 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV5 Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top2 Music Apsara FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Apsara Radio FM.97 Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | ទីក្រុងគ្មានមេឃ | align="center" | Top1 Music TV3 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV3 Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | ទីក្រុងគ្មានមេឃ | align="center" | Top1 Music CTN | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | [https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Television_Network CTN Cambodia] |- | align="center" | 2007 | align="center" | Right Here Waiting | align="center" | Top1 Music Last FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 97.5 Las FM Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | Right Here Waiting | align="center" | Top1 Music TV9 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV9 Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | Right Here Waiting | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Male Song of The Year | align="center" | Cambodian Music Awards | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |} == ឯកសារយោង == r3iuah0ic6wijy190wwcpb9t5huq96i 334948 334943 2026-05-06T18:40:08Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:ឆន_សុវណ្ណារាជ.jpg|ឆន_សុវណ្ណារាជ.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Elcobbola|Elcobbola]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]) - https://www.facebook.com/photo/ 334948 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Chhorn Sovanna Reach </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer​ <br> The Popular Artis of Romantic Song |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[ឆន សុវណ្ណារាជ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1985|10|10|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2004-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * តួសម្ដែងភាពយន្ត |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] <br> (RHM) 2007-បច្ចុប្បន្ន |} '''ឆន សុវណ្ណារាជ''' ({{lang-en|Chhorn Sovanna Reach}}) (កើតថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៨៥) លោកគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូប ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម (Album) បទចម្រៀងពេញនិយម ក្នុងបទ (ប្រាប់ត្រង់ខ្ញុំក្បត់) ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម U2 (U2 Entertantment Production) បទចម្រៀងមួយនេះ ធ្វើឱ្យលោកទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីទស្សនិជន និង ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាបន្តបន្ទាប់ ហើយលោកក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចៅក្រម និងជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការ សវនាកម្មដែលជាអ្នកវាយតម្លៃ សម្រាប់ភាពពិតនៃសម្លេងដែលបង្ហាញក្នុងវគ្គ Blind audition ក្នុងកម្មវិធី [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Voice_Cambodia The Voice Cambodia] ហើយលោកក៏បានក្លាយជា Jugde Audition ក្នុងកម្មវិធីបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Idol Cambodian Idol]) (The Voice Kid Cambodia) ផងដែរ ។<ref> Famous Birthday (2012) [https://www.famousbirthdays.com/people/chhorn-sovannareach.html Chhorn Sovannareach, WORLD MUSIC SINGER], Website: famousbirthdays.com, Publication: © FamousBirthdays.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' '''ឆន សុវណ្ណារាជ''' កេីតនៅថ្ងៃទី​១០ ខែ​ តុលា ឆ្នាំ​ ១៩៨៥ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] លោកមានឪពុកឈ្មោះ '''ឆាយ វ៉ាន់ឆន''' និង មានម្ដាយឈ្មោះ '''លី សុខា''' ។ លោកមានបងប្អូនទាំងអស់ប្រាំបីនាក់ ហើយលោកជាកូនទី៣ នៅក្នុងគ្រួសារ ក្រោយពីបានប្រលងបញ្ចប់បាក់ឌុបរួចមកលោកក៏បានបន្តការសិក្សាថ្នាក់ឧត្តមសិក្សាលើមុខជំនាញផ្នែកគណនេយ្យ នៅសកលវិទ្យាល័យបៀល​ប្រាយផងដែរ ។ ឆន សុវណ្ណារាជ ដោយស្រលាញ់ផ្នែកសិល្បៈចម្រៀង លោកបានចូលច្រៀងនៅក្នុងក្លឹបកំសាន្តមួយ ដោយគេស្គាល់ថា ជាក្លឹបកម្សាន្តយូធូ (U2) ដែលបើកនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ទេពកោសល្យចម្រៀងមនោសញ្ចេតនាដ៏ពិរោះរបស់លោក ត្រូវបានម្ចាស់ក្លឹបណែនាំឱ្យចូលមកច្រៀងក្នុងផលិតកម្មយូធូ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៤ ។ លោក ឆន សុវណ្ណារាជ ដែលនៅក្នុងផលិតកម្មយូធូ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានចេញនូវបទចម្រៀងមួយចំនួនដូចជាបទ÷ "ប្រាប់ត្រង់ខ្ញុំក្បត់", "វេលាទឹកភ្នែក" និង បទមួយចំនួនទៀតផងដែរ ហើយនេះជាការចាប់ផ្តើមនូវរបត់ជីវិតថ្មីរបស់លោកក្នុងការបោះជំហ៊ានប្រឡូកនៅក្នុងវិស័យសិល្បៈចម្រៀង ហើយក៏ជាពេលវេលាដែលទស្សនិកជនបានស្គាល់លោកផងដែរ ។ លោក ឆន សុវណ្ណារាជ បានស្ថិតនៅក្នុងផលិតកម្មយូធូ បានតែមួយឆ្នាំ លោកក៏បានចាកចេញពីផលិតកម្មនេះ ដោយសារតែមានការប្រកួតប្រជែងជាមួយតារាចម្រៀងផ្សេងៗទៀតដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅក្នុងផលិតកម្មនេះ ដែលធ្វើឱ្យលោកចាកចេញហើយមកចូលរួមក្នុងផលិតកម្មថ្មីគឺ ផលិតកម្មចេនឡាប្រាឌើរ (Chenla Brother Production) ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៥ ។<ref> Khmerload (2013) [https://old.khmerload.com/celebrity/profile/62 Chhorn Sovannareach Biography] Website: khmerload.com, Publication: © Khmerload. All rights reserved.</ref> == អាជីពតន្ត្រី == '''Music career''' ឆន សុវណ្ណារាជ ក្រោយពីបានចាកចេញពីផលិតកម្មយូធូ រួចមក ក្រោយមកលោកបានមកចូលរួមក្នុងផលិតកម្មចេនឡាប្រាឌើរ ហើយចេញនូវអាល់ប៊ុមជាលើកដំបូងរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ហើយបទចម្រៀងរបស់លោកក្នុងអាល់ប៊ុមនេះសុទ្ធតែជាបទពិរោះៗដែលធ្វើឱ្យកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកចាប់ផ្ដើមល្បីកក្រើកវិស័យសិល្បៈចម្រៀង ហើយនេះគឺជាការចាប់ផ្ដើមនូវអជីបតន្ត្រីរបស់លោក ក្នុងការប្រកួតប្រជែងតារាចម្រៀងផ្សេងៗទៀតក្នុងការលក់បទចម្រៀង ។ បទចម្រៀងដែលល្បីល្បាញនៅក្នុងអាល់ប៊ុមនេះមានចំណងជើងថា "ចាំទាំងត្រដរ" (Cham Tang Trodor) ដែលត្រូវបានពេញនិយមចាក់ស្ដាប់ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ហើយបទនេះផងដែរបានឈរលើកំពូលតារាងតន្ត្រីនៅតាមបណ្ដាវិទ្យុ និង នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ក្នុងកម្មវិធីចាក់តន្ត្រី ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ ។ លោក ឆន សុវណ្ណារាជ ក្រោយល្បី និង ស្ថិតក្រោមផលិតកម្មចេនឡាប្រាឌើរ បានរយៈពេល ២ឆ្នាំ ផលិតកម្មមួយនេះបានជួបវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ហើយបានប្រកាសបិទផលិតកម្មរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ ពេលនោះហើយដែលលោកបានមកចូលរួមជាមួយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] ដែលជាផលិតកម្មយក្សក្នុងការផ្សព្វផ្សាយតន្ត្រីនៅកម្ពុជា ។<ref> Kampuchea Thmey Daily (2014) [https://www.kampucheathmey.com/entertainment/530066 Chhorn Sovannareach], Website: kampucheathmey.com, Publication: © kampucheathmey. All rights reserved.</ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ប្រកួត ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top1 Music Show TV3 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV3 Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top1 Music Show TV5 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV5 Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | ចាំទាំងត្រដរ | align="center" | Top2 Music Apsara FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Apsara Radio FM.97 Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | ទីក្រុងគ្មានមេឃ | align="center" | Top1 Music TV3 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV3 Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | ទីក្រុងគ្មានមេឃ | align="center" | Top1 Music CTN | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | [https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Television_Network CTN Cambodia] |- | align="center" | 2007 | align="center" | Right Here Waiting | align="center" | Top1 Music Last FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 97.5 Las FM Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | Right Here Waiting | align="center" | Top1 Music TV9 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV9 Cambodia |- | align="center" | 2007 | align="center" | Right Here Waiting | align="center" | Top1 Music Cool FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Radio 100.7 Cool FM Cambodia |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Male Song of The Year | align="center" | Cambodian Music Awards | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | WorldBridge Media |} == ឯកសារយោង == fr4sn3kauj1nwljyw13d42kklhfty2o 0 53408 334955 334707 2026-05-06T22:36:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334955 wikitext text/x-wiki '''គំនូរកម្ពុជា''' ឬ '''គំនូរខ្មែរ''' គឺជាគំនូរសិល្បៈខ្មែរដែលច្រើនគូរពិពណនាជារូបសត្វ, មនុស្ស, ទេព, ទីកន្លែង,ជីវភាពរស់ប្រជាជនខ្មែរ ឬវត្ថុនៅលើ ក្រាំងដែលជាក្បួនទាយ ឬគម្ពីរនិយាយពីរឿងរ៉ាវទាក់ទងទៅនឹងសាសនា។<ref>{{Cite web |title=២. គំនូរបុរាណ {{!}} Yosothor Admin |url=http://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-three/khmer-painting.html |access-date=2026-02-28 |website=www.yosothor.org}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរច្រើនតែងគូររៀបរាប់អំពីសាសនាច្រើនជាងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់របស់ប្រជាជននៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]ភាគច្រើននៃគំនូរទាំងអស់នោះអាចមានអាយុកាលមិនលើសពី ១០០ឆ្នាំ-១៥០ឆ្នាំឡើយ ពីព្រោះផ្ទាំងគំនូរបុរាណខ្មែរដែលសេសសល់ភាគច្រើនមានចាប់ពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ ទៅសតវត្សទី២០ ដែលយើងអាចសង្កេតឃើញតាមទីវត្តអារាមនានានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបាន ។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គំនូរបុរាណខ្មែរដែលនៅសេសសល់ដល់បច្ចុប្បន្ននេះប្រឈមទៅនឹងការបាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា អាកាសធាតុ និងសង្គ្រាម នៅតាមវត្តអារាមខ្មែរ ជាពិសេសវត្តព្រះកែវមរកត តាមថែវវត្តមានបណ្តោយពី១៥០​ម៉ែតទៅ១៧០ម៉ែតនឹងគំនូរផាត់ពណ៌ដែលគូរដោយក្រុមវិចិត្រករ [[ទេព និម្មិតម៉ក់|ឧកញ៉ា ទេព និម្មិត]] [[ទេព និម្មិតម៉ក់|ម៉ក់]] គូរពីឆ្នាំ១៩០៣-១៩០៤ ដែលសេសសល់ជាគំនូរបុរាណខ្មែរដែលនិយាយពីរឿង [[រាមកេរ្តិ៍|រាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] កំពុងតែប្រឈមទៅការបាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា ការរលុបពណ៌ដោយសារប្រតិកម្មគីមីទៅលើផ្ទាំងគំនូរ ឬការលុបឆ្នូតពីសំណាក់ខ្មែរក្រហមនៅសម័យ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជាប្រជាធិតេយ្យ]] ក៏ប៉ុន្តែគំនូរដែលនៅក្នុងវិហារព្រះកែវមរកតសព្វថ្ងៃត្រូវបានបាត់បង់ទាំងស្រុង នេះដោយសារកសាងព្រះវិហារថ្មីនាទសវត្សទី៦០ ដែលធ្វើឱ្យគំនូរនៅក្នុងព្រះវិហារនេះបានបាត់វត្តមាន នាពេលថ្មីៗនេះផ្ទាំងគំនូរទាំងនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញតាមរយៈរូបថតចម្លងហ្វីលកញ្ចក់របស់ប្រទេសអង់គ្លេស និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ជនជាតិបារាំង។<ref>{{Cite web |date=2025-10-07 |title=បទយកការណ៍ - រូបគំនូរដែលបាត់បង់ និងរកឃើញឡើងវិញនៃព្រះវិហារព្រះកែវមរកត |url=https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9F%80%E1%9E%8F/%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D/20251007-%E1%9E%9A%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%82%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%82%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%8B-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89%E1%9E%A1%E1%9E%BE%E1%9E%84%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9E%93%E1%9F%83%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9E%8F |access-date=2026-02-28 |website=RFI |language=km}}</ref> ក្រៅពីនេះទៀតគេក៏សង្កេតឃើញគំនូរបុរាណផ្សេងៗទៀតនៅវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ និងវត្តរាជបូណ៌ ដែលបានគូរឡើងនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី ១៩  ដែលជាសញ្ញាណថ្មីមួយនៃការរស់រានឡើងវិញនៃសិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរ។<ref>{{Cite web |title=តើគំនូរបុរាណខ្មែរ មានលក្ខណៈវិសេសយ៉ាងណាខ្លះ? |url=https://thmeythmey.com/detail/107662 |access-date=2026-02-28 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[ឯកសារ:Life of Gautama Buddha. Painting. Cambodia. 18th c. Toulon Asian Art Museum.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|321x321ភីកសែល|គំនូរបុរាណខ្មែររៀបរាប់ពីដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនាសតវត្សទី១៨ នៅសារៈមន្ទីរ '''Toulon Asian Art Museum''' ,បារាំង ។]] គំនូរជញ្ជាំងបុរាណបំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលត្រូវបានសន្មតថាត្រូវបានគូរឡើងនៅសតវត្សទី១០-១១ គឺគំនូរនៃប្រាសាទនាងខ្មៅ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រាសាទកោះកេរ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកដែលនៃរឿងព្រាហ្មណ៍សាសនា   ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វានៅសល់តិចតួចណាស់នាពេលបច្ចុប្បន្ន ។<ref>{{Cite web |title=តើគំនូរបុរាណខ្មែរ មានលក្ខណៈវិសេសយ៉ាងណាខ្លះ? |url=https://thmeythmey.com/detail/107662 |access-date=2026-02-28 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> នៅសតវត្សទី ១៧-១៨ គំនូរភាគច្រើនអាចត្រូវបានគូរឡើងនៅលើផ្ទាំងក្រណាត់ដែលងាយប្រឈមនឹងការបាត់បង់ខ្លាំងណាស់ វាស្ទើរតែគ្មានទៅហើយនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ [[ឯកសារ:Songkrant Khmer.jpg|រូបភាពតូច|គំនូរមហាសង្ត្រាន្តគូរដោយ គីម សុផន់]] ប្រពៃណី​នៃ​ការ​គូរ​គំនូរ គំនូរបុរាណ និង​គំនូរ​ទំនើប របស់​​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយសាលាភូមិន្ទសិល្បៈ  (ក្រោយ​មក​ហៅ​ថា សាកលវិទ្យាល័យ​វិចិត្រសិល្បៈ) ជា​កន្លែង​ដែល​វា​បាន​គ្របដណ្ដប់​លើ​កម្មវិធី​សិក្សា​ភាគច្រើន​របស់​សាលា​មួយ​ទសវត្សរ៍​ក្រោយ​មក។<ref>Vachon, Michelle. "Painting by famed Nhek Dim returns home", ''The Cambodia Daily'', Phnom Penh, 20 March 2009.</ref> ការ​អភិវឌ្ឍ​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​រដ្ឋាភិបាល ដែល​បាន​លើកទឹកចិត្ត​ដល់​វិស័យ​ឯកទេស​ថ្មីៗ (ឧ. ការ​រចនា និង​គំនូរ​ទំនើប) នៅ​សាលា និង​បាន​ទិញ​សិល្បៈ​ទំនើប​សម្រាប់​លំនៅឋាន​របស់​នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង​សម្រាប់​អគារ​រដ្ឋាភិបាល។ វិចិត្រសាលនានាបានបើកនៅទីក្រុងភ្នំពេញក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌បានរៀបចំការតាំងពិព័រណ៍គំនូរសម័យទំនើប និងផ្តល់បណ្ណាល័យសិល្បៈ។ វិចិត្រករដ៏សំខាន់ម្នាក់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ៦០ គឺលោក [[ញឹក ឌឹម]] ។ លោកបានក្លាយជាវិចិត្រករយោងសម្រាប់វិចិត្រករសម័យទំនើប។  ក្នុងអំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមជាបន្តបន្ទាប់ វិចិត្រករជាច្រើនត្រូវបានសម្លាប់ ហើយការផលិតសិល្បៈស្ទើរតែបញ្ឈប់។<ref>{{Cite web |title=Cambodia: OVERVIEW: Modern and contemporary visual arts |url=http://culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-1792.html |access-date=2026-02-28 |website=culturalprofiles.net}}</ref> បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម វិចិត្រករ និងសាស្ត្រាចារ្យបានប្រគល់សាកលវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈមកវិញ ដើម្បីកសាងការបណ្តុះបណ្តាលសិល្បៈឡើងវិញ។ រដ្ឋាភិបាលប្លុកសង្គមនិយមបានឧបត្ថម្ភការអប់រំនិស្សិតសិល្បៈវ័យក្មេងនៅប្រទេសប៉ូឡូញ ប៊ុលហ្គារី អតីតសហភាពសូវៀត និងហុងគ្រី ក្នុងអំឡុងចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៨០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងស្រុកផ្សេងទៀតមានគោលបំណងបង្កើតសិក្ខាសាលាឡើងវិញ ប្រមូលឯកសារ និងថែរក្សា ចំណេះដឹងប្រពៃណី ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === គំនូរជញ្ជាំង === សិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរ គឺជាឯកសារមួយដែលពិបាកស្វែងរក និងជារបស់កម្រដែលអាចរក្សាទុករហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នណាស់ ។ យើងអាចសង្កេតឃើញគំនូរសម័យបុរាណនៅតាមប្រាសាទនានានៃប្រទេសកម្ពុជា អានិយាយបានថាវិស័យនេះមានការលូតលាស់ល្អប្រសើរដែរ ជាឧទាហរណ៍នៅក្នុងសតវត្សទី១០ [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]] យើងអាចសង្កេតឃើញស្លាកស្នាមគំនូរដែលមានជាភស្តុតាងស្រាប់ដែលមានចំនួន ៣ផ្ទាំងដែលកំពុងការរលុបខ្លាំងទៅតាមកាលពេលវេលា ដែលនិយាយពីការបង្ហាញអំពី ការរាំរបស់ទេវៈ និងការគោរពឧទ្ទិសដល់ព្រះនារាយណ៍ ។<ref>{{Citation|title=ប្រតិកម្ម 18 {{!}} ចង់ដឹងពីប្រវត្តិប្រាសាទនាងខ្មៅ សូមចុចស្តាប់អ្នកជំនាញបរិយាយទាំងអស់គ្នា! ប្រាសាទនាងខ្មៅ ជាប្រាសាទមួយស្ថិតនៅក្នុងភូមិចារ ឃុំរវៀង ស្រុកសំរោង ខេត្តតាកែវ តាមដងផ្លូវជាតិលេខ២ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវពីភ្នំពេញទៅប្រមាណជា៤៤គីឡូម៉ែត្រ។ ជាទូទៅអ្នកដែលបានធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលខ២ ភាគច្រើនសុទ្ធតែធ្លាប់ដែលបានឃើញនិងបានឮឈ្មោះប្រាសាទនេះ។ តើ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងក្នុងរជ្ជកាលស្តេចអង្គណា ? កសាងឡើងដើម្បីអ្វី ? ហេតុអ្វីបានជាប្រាសាទនេះ មានឈ្មោះថា ប្រាសាទនាងខ្មៅ ? តើ ប្រាសាទនេះ ស្ថិតក្នុងគម្រោងគាំពារ និងជួសជុលបែបណា? ដើម្បីបានដឹង បានស្គាល់ ពីមរតកដ៏មានតម្លៃរបស់ដូនតានេះ សូមស្តាប់អ្នកជំនាញរបស់ក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈបរិយាយជូនដូចខាងក្រោម៖ {{!}} ប្រាសាទ ចម្លាក់ និងអក្សរខ្មែរបុរាណ|url=https://www.facebook.com/100066148946793/videos/%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%8A%E1%9E%B9%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%85-%E1%9E%9F%E1%9E%BC%E1%9E%98%E1%9E%85%E1%9E%BB%E1%9E%85%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%A2%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84/976495656529830/|accessdate=2026-03-04|language=km}}</ref> នៅពេលដែលការរុករកឃើញឡើងវិញនូវនៅប្រាសាទអង្គរវត្តដោយព្រះបាទ[[ចន្ទរាជា]] មក ប្រាសាទមួយចំនួនបានក្លាយជាបូជានីយដ្ឋានរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយពេលដែលអង្គរវត្តបានចាប់ផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរខ្លួនទៅជាកន្លែងធម្មយាត្រាព្រះពុទ្ធសាសនា។<ref>{{Cite web |title=The Hidden Paintings of Angkor Wat |url=https://www.bradshawfoundation.com/news/world_heritage.php?id=The-Hidden-Paintings-of-Angkor-Wat |access-date=2026-04-26 |website=www.bradshawfoundation.com}}</ref> ពួកធម្មយាត្រាសាសនារបស់ព្រះចន្ទរាជាត្រូវបានចាប់ផ្ដើមឡើង ដោយមួយចំនួនត្រូវបានជឿថាពួកគេបានមកសំណាក់នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ហើយចាប់ផ្ដើមគូរគំនូរនេះឡើង វាគឺជាគំនូរជញ្ជាំងដំបូងគេនៅកម្ពុជានាពេលការរីកចម្រើននៃពុទ្ធសាសនាខ្មែរនាសតវត្សទី១៦ និងត្រូវបានគូរឡើងរវាងឆ្នាំ ១៥២០ និង ១៥៧០ គំនូរភាគច្រើនសឹងតែគូរដោយពណ៌ក្រហម ។<ref>{{Cite web |last=The hidden paintings of Angkor Wat |first=The hidden paintings of Angkor Wat |title= |url=https://os.pennds.org/archaeobib_filestore/pdf_articles/Antiquity/2014_88_340_Tanetal.pdf |archive-url=https://os.pennds.org/archaeobib_filestore/pdf_articles/Antiquity/2014_88_340_Tanetal.pdf}}</ref> គំនូរមួយចំនួនដែលគូរនៅតាមបណ្តោយ​ជញ្ជាំង​នៃ​ថែវ នៃ​ខ្លោងទ្វារ​ចូល​ខាងលិច​ថែវ​ទី​២ និង​ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ​ថែវ​ទី​១​ គំនូរទាំងនេះត្រូវបានគូរជាសត្វពាហនៈ​ដោយមាន​សត្វស្រុក​ខ្លះ និង​សត្វព្រៃ​ខ្លះ ដែល​រួមមាន​សត្វ​សេះ ដំរី លា​។ ក្រៅពីនេះ​ក៏មាន​គំនូរ​សំណង់​អគារ ឧបករណ៍ភ្លេង និងគំនូរ​រូប​ទូក​ ។ គំនូរ​ទូក​ក៏មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ដែរ មានដូចជា​ទូក​អុំ ចែវ ទូក​នាគ ហង្ស និង​រហូតដល់​សំពៅ​ទៀត ដោយមាន​ទាំង​សំពៅ​ក្នុងស្រុក និង​សំពៅ​អឺរ៉ុប​ផង​។<ref>{{Cite web |title=គំនូរ​អាថ៌កំបាំង​នៅ​អង្គរវត្ត​ដែល​គេ​មិនសូវ​បានដឹង​ |url=https://thmeythmey.com/detail/58291 |access-date=2026-03-04 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> គំនូរទាំងនេះត្រូវបានគូរឡើងនៅអំឡុងសតវត្សទី១៦ រហូតដល់សតវត្សទី២០ ចំពោះអ្នកដែលបានសំណាក់នៅអង្គរជាបន្តបន្ទាប់តាមរជ្ជកាលរបស់អង្គមហាក្សត្រនីមួយៗ ព្រោះថាតាម​ការសិក្សា​បឋមរ​បស់​ក្រុម​អ្នកស្រាវជ្រាវ គំនូរ​ទាំងនោះ​មាន​អាយុ​ចំណាស់​ជាងគេ​ប្រមាណ ៤០០​ឆ្នាំ ខ្លះ​២០០​ឆ្នាំ ខ្លះ​១០០​ឆ្នាំ និង​ខ្លះទៀត​ពី​៥០ ទៅ​៦០​ឆ្នាំ​ផង​។<ref>{{Cite web |title=គំនូរ​អាថ៌កំបាំង​នៅ​អង្គរវត្ត​ដែល​គេ​មិនសូវ​បានដឹង​ |url=https://thmeythmey.com/detail/58291 |access-date=2026-03-04 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ភាគច្រើននៃគំនូរចម្លាក់ថ្មភាគច្រើនវាជារបស់កម្រស្ទើរតែបាត់បង់ទៅហើយ នេះដោយតែសង្គ្រាម អាកាសធាតុ និងពេលវេលា។ [[ឯកសារ:Scene from the Ramayana Royal Palace Cambodia 0549.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|260x260px|គំនូរថែរ វត្តព្រះកែវមរកតត្រូវបានគូរដោយអំពីឈុតឆាកពីរឿងរាមកេរ្តិ៍ បង្ហាញពីព្រះរាម និងព្រះលក្សណ៍ (ក្រោមសត្វឆ័ត្រ) ឆ្លងកាត់ទៅក្រុងលង្កា ជាមួយនឹងកងទ័ពស្វា នៅលើខ្នងហនុមាន។]] ក្រោយពីផ្លាស់ប្ដូរសាសនាពីព្រាហ្មណ៍សាសនាមកព្រះពុទ្ធសាសនាវិញតាំងពីសតវត្សទី១៣ មក ការសាងសង់ប្រាសាទលែងមានតទៅទៀតហើយ ម្យ៉ាងវិញទៀតការដាប់ឆ្លាក់ថ្មលើប្រាសាទក៏លែងមានទៀតដែរ ជំនួយមកវិញនូវសំណង់វិហារឈើនៃវត្តពុទ្ធសាសនា គំនូរភាគច្រើនតែងតែរៀបរាប់អំពីដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងរឿងទសជាតក ដែលច្រើនតែងគូរនៅលើផ្ទាំងឈើលើបាយអ ស្លឹករឹត កំណាត់ ក្រដាស ឬក្រាំង ដែលងាយប្រឈមនឺងការបាត់បង់ គំនូរទាំងនេះសឹងតែស្ទើរបាត់បង់ទៅហើយ ។ គំនូរភាគច្រើនដែលអាចរកបាននៅសតវត្សទី ១៨-១៩ មកដែលភាគច្រើនតែងតែគូរនៅលើផ្ទាំងកំណាត់ ចំណែកឯគំនូរជញ្ជាំងដែលមានសេសសល់នៅតាមវត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺមាននៅវត្តកំពង់ត្រឡាច ដែលមានគំនូរគូរឡើយ​ឆ្នាំ​១៨៥០ <ref>{{Cite web |date=2022-04-12 |title=វិហារបុរាណវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ {{!}} AMS Khmer Civilization |url=https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/20800 |access-date=2026-03-04 |language=en-US }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> មាន​ជាងគំនូរ​២​នាក់​ ម្នាក់​ឈ្មោះ​ប៉ាល់ និង​ ម្នាក់ទៀតឈ្មោះ ​ជា បាន​គូររូប​គំនូរ​នៅលើ​ជញ្ជាំង​ព្រះវិហារ ដែលរៀបរាប់ពីពុទ្ធប្រវត្តិ និងរឿងទសជាតក ហើយ​បាន​បន្សល់​នូវ​ស្នាដៃ​ផាត់​ពណ៌​ដ៏​ល្អ​វិចិត្រ​នេះ​រហូតមកដល់​សព្វថ្ងៃ​ ម្យ៉ាងទៀតការ​ខូចខាត​នេះ​ដោយសារ​តែ​ដំបូល​ព្រះ​វិហារ​លិច​ទឹក​ហូរ​ស្រក់​លើ​ផ្ទាំងគំនូរ​​ កត្តាមួយផ្សេង​ទៀត គឺ​ដោយសារ​សម័យ ប៉ុ​ល ពត គេបានយកព្រះវិហារបុរាណនេះ ធ្វើជាកន្លែងគុកឃុំឃាំងមនុស្ស ជាឃ្លាំងស្តុកអំបិល និងជាកន្លែងបិតស្រាទៀតផង ដែលអាចធ្វើឲ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់ផ្ទាំងគំនូរលើជញ្ជាំងព្រះវិហារ។<ref>{{Cite web |last=Thay |first=Chheangmeng |date=2020-02-24 |title=រាប់រយឆ្នាំនៃវិចិត្រភាព គំនូរបុរាណលើជញ្ជាំងព្រះវិហារ វត្តកំពង់ត្រឡាចលើ |url=https://www.kampucheers.com/kampong-tralach-leu/ |access-date=2026-03-04 |website=KAMPUCHEERS |language=en}}</ref> នៅវត្តរាជបូណ៌ ជា​មត៌ក​ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចាត់ទុក​ថា​ ជា​ព្រះវិហារ​បុរាណ​ដែល​មានគំនូររឿង​រាមកេរ្តិ៍​​ច្រើន​ឈុត​ដ៏កម្រ និង​តែមួយគត់​​នៅ​កម្ពុជា​។<ref>{{Cite web |date=2023-03-23 |title=ព្រះវិហារ​វត្ត​រាជបូណ៌និង​គំនូរ​បុរាណរឿង​រាមកេរ្តិ៍ {{!}} AMS Khmer Civilization |url=https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/27107 |access-date=2026-03-04 |language=en-US }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> វត្តព្រះកែវមរតក មានទាំងក្នុងវិហារ និងថែវជញ្ជាំងវត្ត ដែលរៀបរាប់ពីឈុតឆាករាមកេរ្តិ័ខ្មែរ ពុទ្ធប្រវត្តិ និងរឿងទសជាតក ។ [[ឯកសារ:01 Phnom Sampeau-NgnL-07251.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|210x210px|គំនូរដំណើរសុបិន្តនិមិត្ត របស់[[សិរិមហាមាយា]] មាតានៃសិទ្ធត្ថគោតម និងការប្រសូតរបស់សិទ្ធត្ថគោតមក្នុង[[លុម្ពិនី|ឧទ្យានលុម្ពិនី]] ក្នុងវត្តភ្នំសំពៅ ]] === ព្រះបដ === ព្រះបដ ឬ ព្រះបត់ គឺជាផ្ទាំងគំនូរពុទ្ធសាសនាលើកំណាត់មានសៀតឈើនៅចុងខាងលើនិងខាងខាងក្រោមដើម្បីចងព្យួរ<ref name=":1">{{Cite web |last=Cambodia |first=The Nation |title=ព្រះបត់ ‣ NC NEWS |url=https://thenationcambodia.com/culture-tourism/21322/ |access-date=2026-04-26 |language=en-US}}</ref> សិល្បៈប្រភេទនេះត្រូវបានជឿថាបានចាប់ផ្ដើមឡើងតាំងពីសតវត្សទី ១៦-១៧ មកម្ល៉េះ (?) ដែលមានវត្តមានរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ព្រះបត់មានច្រើនឡើងនៅចុងសតវត្សទី ១៩ ភាគច្រើនតែងតែមានលើរាស្ត្រខ្មែរដែលជាគ្រហស្ថទៅកាន់វត្តអារាមក្នុងអំឡុងពេលពិធីបុណ្យសាសនា ប៉ុន្តែវាក៏អាចត្រូវបានរកឃើញនៅលើការដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុងផ្ទះឯកជនសម្រាប់ពិធីបុណ្យ ពិធីមង្គលការ និងបុណ្យនៃអ្នកស្លាប់ផងដែរ វាបង្ហាញអ្នកដែលមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំលើព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ពួកវាត្រូវបានគេប្រើបន្ថែមទៀតនៅក្នុងពិធីសាសនាផ្សេងៗនៅខាងក្រៅវត្តអារាម និងផ្ទះសម្បែង រួមទាំងការដំឡើងបង្គោលកណ្តាលនៃភូមិ និងពិធីកាត់សក់កុមារ។<ref name=":1" /><ref>Ang Choulean (2004). ''Braḥ-liṅg'' (Pauḥ-bumb-līek-di-1 ed.). Bhnaṃ Beñ: Ra̱iyaṃ</ref> ពាក្យ​ថា បដ ដែល​ខ្មែរ​អាន​ក្លាយ​មកជា បត់ នេះ ជាភាសា​បាលី​មាន​ន័យ​ថា ផ្ទាំងកំណាត់ ឬ​កំណាត់ត្បាញ ដូច្នេះ​គឺ​ខ្មែរ​យើង​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ក្នុង​និយមន័យ​តែ​មួយ​ជាមួយនឹង​ពាក្យ​បាលី ។ សម្រាប់​ជាតិសាសន៍​ដែល​កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដូចខ្មែរ​យើង​ផ្សេងៗទៀត ក៏​និយម​ការគូរគំនូរ​ពុទ្ធប្រវត្តិ ឬ​ក៏​ពុទ្ធ​មណ្ឌល​ នៅ​លើ​ផ្តាំងកំណាត់ ដើម្បី​គោរពបូជា​ផងដែរ ។ <ref>{{Cite web |last=sovannrath |date=2016-03-27 |title=ព្រះបដ ឬ ព្រះបត់ និងបង់បត់ |url=https://sovannrath.wordpress.com/2016/03/27/%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%94%e1%9e%8a-%e1%9e%ac-%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%94%e1%9e%8f%e1%9f%8b-%e1%9e%93%e1%9e%b7%e1%9e%84%e1%9e%94%e1%9e%84%e1%9f%8b%e1%9e%94/ |access-date=2026-04-26 |website=Sovannrath សុវណ្ណរដ្ឋ |language=en}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះបត់ ចាស់មួយចំនួន ក៏អាចត្រូវបានរកឃើញនៅមជ្ឈមណ្ឌលនៃការផលិតរបស់ពួកគេជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺនៅ ភ្នំពេញ និង បាត់ដំបង បន្ទាប់មកគឺ សៀមរាប ។ នៅឆ្នាំ ១៨៩៩ [[អាដេម៉ាដ៍​​​ ឡឺក្លែរ]] ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រង និងជាអ្នកប្រាជ្ញជនជាតិបារាំង បានសរសេរថា ព្រះបត់ពណ៌ត្រូវបានព្យួរនៅក្នុងវត្តអារាម និងរាបស្មើរដើម្បីចែករំលែក ព្រះធម៌ ។ <ref>Roveda, Vittorio; Sothon Yem (2010). ''Preah Bot: Buddhist painted scrolls in Cambodia''. Bangkok, Thailand: River Books.</ref> [[ឯកសារ:Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg|រូបភាពតូច|252x252ភីកសែល|គំនូរអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនាសតវត្សទី១៩ នៃរឿង​ភ្នំ​វរវង្សសូរវង្ស ក្នុងទម្រង់ ព្រះបត់]] === គំនូរបុក === នៅរវាងដើមស.វ.ទី២០ ឬក្រោយពីនោះមកទៀតផង តាមវត្តអារាម ឬអាគារសំខាន់ផ្សេងៗខ្លះទៀត គេនិយមប្រើជាទូទៅនៅឡើយនូវគំនូរម៉្យាងហៅថា '''''“គំនូរបុក”''''' ដែលភាគច្រើនគេនិយមតែងគូរនៅលើសសរ ឬ ពិតាន លក្ខណៈពិសេសរបស់វាគឺត្រង់គេរំលីងផ្ទៃដែលនឹងត្រូវគូរនោះឲ្យស្មើល្អ រួចហើយទើបយកម្រាក់មកលាបលនឲ្យបានជាស្ថាន ឬផ្ទៃទូទៅមួយខ្មៅរលោងស្រិល ទុកឲ្យស្ងួត ។ គេគូររូបរាងក្បាច់ ឬតួអង្គអ្វីមួយដែលចង់បាននោះលើក្រដាសសិន រួចហើយទើបគេកាត់ចោះទម្លុះតាមរាងរៅដែលចង់បានធ្វើជាពុម្ព។ បន្ទាប់មកទើបគេយកពុម្ពនោះទៅបិទភ្ជាប់ឲ្យជិតលើទីដែលត្រូវមានរូប។ គេយកជ័រធម្មជាតិ មានជ័រល្វាជាដើម ទៅលាបតាមរន្ធពុម្ពនោះដើម្បីបានជាស្រទាប់ស្អិតស្តើងមួយតាមរាងក្បាច់។ បានដូច្នោះហើយទើបគេបកពុម្ពក្រដាសចេញ។ មកដល់ពេលនេះមានន័យថា គំនូរដែលចង់បានគឺរូបរាងនៃជ័រនោះឯងហើយ។ បន្ទាប់មកទៀតទើបគេយកសន្លឹកមាសស្តើងៗ ដែលគេតែងប្រើសម្រាប់ ទឹបលើព្រះបដិមាជាដើម ទៅទឹបលើផ្ទៃជ័រនោះ។ ផ្នែកដែលគ្មានជ័រគឺសន្លឹកមាសមិនអាចទៅជាប់ទេ គ្រាន់តែយកដៃទៅញីរំលីងទៅក៏ជ្រុះមកឯង ឃើញថាមានតែផ្ទៃជ័រសុទ្ធសាធដែលមាសជាប់ទាំងស្រុង ពោលគឺក្បាច់ដែលគេចង់បាន។<ref>{{Cite web |title=២៩. គំនូរបុក {{!}} Yosothor Admin |url=https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-three/konnu-bok.html |access-date=2026-03-15 |website=www.yosothor.org}}</ref> [[ឯកសារ:Gold on lacquer representation of a tevada in a column of Wat Moha Leap.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ទេពប្រណម្យនៅសសរវត្តមហាលាភ នាដើមសតវត្សទី ២០]] === គំនូរទំនើប === មុនអាណានិគមនិយមបារាំងចូលមក ភាគច្រើននៃគំនូរខ្មែរត្រូវបានបណ្ដុះបណ្ដាលឡើងតាមរយៈ ទីវត្តអារាម ព្រះបរមរាជាវាំង ឬគ្រួសារជាងគំនូរ តែប៉ុណ្ណោះ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩១៧ ដោយមើលឃើញពីភាពបាត់បង់នៃសិល្បៈបុរាណខ្មែរលោក [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ]] បានស្នើសុំបង្កើតសាលារចនាឡើយ ដើម្បីប្រមែប្រមូលសិល្បៈខ្មែរឱ្យរស់ឡើងវិញ ។ ដោយមានការយល់ព្រមពីរដ្ឋបាលអាណាព្យាបាលបារាំង លោកបានប្រមូលយកជាងខ្លះនៃព្រះបរមរាជវាំង និងប្រមែប្រមូលជាងឆ្លាក់ ជាងគូរនៅតាមភូមិស្រុក ដើម្បីយកទៅបង្រៀននៅក្នុងសាលារចនា ពីមុនមានសាលានេះ គេច្រើនអភិរក្សនិងសិក្សានៅក្នុង[[សារមន្ទីរជាតិ]] នៅឡើយ ។<ref>ខ្មែរប្រឈមមុខនឹងវប្បធម៌,រៃយំ,ភ្នំពេញ,ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១,គំនូរទំនើប,២៣៩ ។</ref> រូបលោកបានសហការជាមួយមេជាងគំនូរខ្មែរម្នាក់គឺ [[ទេព និម្មិតម៉ក់|ឧកញ៉ា ទេព និម្មិតម៉ក់]] ដែលបានចងក្រងជាច្បាប់ដោយមានគូរទុកជាគំរូនៅលើផ្ទាំងក្រដាសឬកំណាត់ ។ គំនូរបុរាណដែលអនុវត្តនៅក្នុងរោងជាងគំនូរបុរាណសុទ្ធ ស្ថិតនៅក្នុងសាលារចនារហូតដល់លោក [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ]] ស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ការសិក្សាគំនូរតាមរយៈមុខវិជ្ជានេះ គឺគ្រាន់តែរៀនគូរតាមក្បួនខ្នាតក្បាច់ និងគំនូរបុរាណតែប៉ុណ្ណោះ គ្មានអ្វីក្រៅពីនេះទេ។[[ឯកសារ:Georges Groslier, Khmer Dancer.jpg|រូបភាពតូច|គំនូរ [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ]] បង្ហាញពីក្បាច់របាំខ្មែរបុរាណក្នុងរបាំព្រះរាជទ្រព្យខ្មែរ នាសតវត្សទី២០ ]]ក្នុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] មានវិចិត្រករជប៉ុនម្នាក់ឈ្មោះ [[ស៊ុយស៊ុយគី]] បានចូលមកបង្រៀននៅក្នុងសាលារចនា ដោយគាត់បានចាប់ផ្តើមបង្រៀនមុខវិជ្ជាមួយដែលពុំធ្លាប់មាននៅក្នុងសាលារចនាពេលនោះ គឺ'''គំនូរមើលឃើញ''' ។ ដោយគាត់ចង់បណ្ដុះបណ្ដាលដោយផ្ដោតសំខាន់ទៅលើអារម្មណ៍គូរទៅលើទេសភាពធម្មជាតិ ឬសកម្មភាពកាយវិការមនុស្ស ។ ទស្សនៈលោកនោះគឺ ''ការគូររូបជាការសង្កេតធម្មជាតិ និងដកស្រង់ខ្លឹមសារធម្មជាតិដើម្បីយកមកបញ្ចេញក្នុងគំនូរ។''<ref name=":0">ខ្មែរប្រឈមមុខនឹងវប្បធម៌,រៃយំ,ភ្នំពេញ,ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១,គំនូរទំនើប,២៤១-២៥៤ ។</ref> សិស្សមួយចំនួនដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីគាត់មានដូចជាលោក [[ញឹក ឌឹម]],[[សំ យឺន]],[[ប៉ាន់ ត្រា]] ជាដើម ។ នៅចុងទសវត្សទី៥០ នៅពេលមានការកែទម្រង់បែបបទកម្មវិធីសិក្សានូវមុខវិជ្ជាដែលគេហៅថា '''គំនូរមើលឃើញ''' ។ នៅក្នុងសៀវភៅអប់រំបោះពុម្ពសម្រាប់បឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ គេបានពន្យល់ថាគំនូរមើលឃើញជាកត្តាសំខាន់ដើម្បីបង្រៀនឱ្យក្មេងពូកែមើល និងសង្កេត ។ ម្ល៉ោះហើយទស្សនៈនៃគំនូរមើលឃើញដែលមានលក្ខណៈទំនើបនោះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសង្គមដែលពេលនោះកំពុងតែឈានទៅរកអ្វីមួយដែលគេយល់ថាជា '''សង្គមទំនើប''' ឬ '''ថ្មី''' ។<ref name=":0" /> នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ៥០ សង្គមមិនទាន់ទទួលស្គាល់គំនូរបែបទំនើបនេះ គឺមិនទាន់ជ្រាបចូលក្នុងមជ្ឈដ្ឋាននៃប្រជាជនទូទៅទេ រីឯកន្លែងសម្រាប់តាំងរូបបង្ហាញឱ្យគេមើលក៏មិនសូវមានដែរ ។ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលទសវត្សទី៥០ ទើបឃើញមានការផុសផុលឡើង វិចិត្រកម្មទំនើបចេញមុខខ្លាំងឡើង ។ លោក [[សំ យឺន]] ជាកូនសិស្សលោក ស៊ុយស៊ុយគី និងទទួលបានការអប់រំនៅឯបារាំង លោកបានប្រមែប្រមូលអ្នកមានជំនាញលើគំនូរ ដើម្បីបង្កើត '''សមាគមសិល្បៈវិចិត្រករខ្មែរ''' នាពាក់កណ្ដាលទសវត្សទី៥០ ។<ref name=":0" /> ក្នុងទសវត្សទី៦០ មានការិយាល័យព័ត៌មានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកហៅថា '''អ៊ុយស៊ីស''' (USIS) បានបើកពិព័រណ៌មួយឆ្នាំម្ដង មានចំណងជើងថា '''វិចិត្រករខ្មែរ''' ។<ref name=":0" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ពេលដែលមានការបង្កើត[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ]] មហាវិទ្យាល័យសិល្បៈសូនរូបក៏បានកើតឡើងដែរក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក [[វណ្ណ មូលីវណ្ណ]] ដែលជាសាកលវិទ្យាធិការ ។<ref name=":0" /> == អត្ថន័យ == == វិចិត្រសាល == <gallery> ឯកសារ:Mural art at Silver pagoda.jpg|ផ្ទាំងគំនូរនៅក្នុងវិហារព្រះកែវមរតកនាទសវត្សទី ៦០ (?) ឯកសារ:Cambodian - Phra Malai in Tavatisma Heaven - Walters 20101223.jpg|ផ្ទាំងរូបគំនូរខ្មែរនាសតវត្សទី១៩ អំពីព្រះមាល័យ ឯកសារ:Prince Temiya lifts up his royal coach.jpg|គំនូរព្រះតេមិយលើរាជរថនៅចំពោះនាយសារថី ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (01).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (15).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:Cambodia Loy Bratib.jpg|គំនូរខ្មែររៀបរាប់អំពីការលយប្រទីប ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (34).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (09).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:Wat Ek 02.jpg|គំនូរព្រះពុទ្ធនៅវត្តឯកភ្នំ ឯកសារ:Wat Kratie Buddhist Temple Painting.JPG|គំនូររបស់ព្រះពុទ្ធនៅវត្តសិរីសុន្ធរវង្ស (វត្តក្រចេះ) </gallery> == សូមមើលផងដែរ == == ឯកសារយោង == jlbz48do5pbeb21nph1drx6ui2v2v92 0 53624 334961 334937 2026-05-07T05:35:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334961 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ភាគខាងជើង | other_name = ภาคเหนือ | settlement_type = [[តំបន់]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Intanon 03.jpg{{!}} Doi Inthanon National Park | photo2a = ดอยผ้าห่มปก.jpg{{!}} Doi Pha Hom Pok National Park | photo2b = Phra That Doi Suthep 01.jpg{{!}} Wat Phra That Doi Suthep | photo3a = Friendship_Bridge_-_panoramio_(6).jpg{{!}} Fourth Thai–Lao Friendship Bridge | photo3b = ภูชี้ฟ้า_501.jpg{{!}}Phu Chi Fa | size = 270 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = From upper-left to lower-right: [[Doi Inthanon National Park|Doi Inthanon]], [[Doi Pha Hom Pok National Park|Doi Pha Hom Pok]], [[Wat Phra That Doi Suthep]], [[Fourth Thai–Lao Friendship Bridge]] and [[Phu Chi Fa]] | }} | image_map = Thailand_North_six_regions.png | map_alt = | map_caption = Northern Region in Thailand | parts_type = ខេត្ត | parts_style = coll | parts = {{nobold|៩ខេត្ត}} | p1 = [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | subdivision_type1 = ទីក្រុងធំបំផុត | subdivision_name1 = [[ឈៀងម៉ៃ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | unit_pref = metric | area_footnotes = <ref name="RFD">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=ตารางที่ 2 พี้นที่ป่าไม้ แยกรายจังหวัด พ.ศ.2562 |year=2019 |department=Royal Forest Department |language=th |trans-title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |access-date=6 April 2021 |postscript=, information, Forest statistics Year 2019, Thailand boundary from Department of Provincial Administration in 2013}}</ref> | area_water_percent = | area_rank = | area_total_km2 = 96,077 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name="TDD">{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |website=stat.bora.dopa.go.th |language=th |script-title=th:รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ส.2562 |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2019 |date=31 December 2019 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |access-date=26 February 2020}}</ref> | population_total = ១២,១១៩,៥៧២ នាក់ | population_density_km2 = 66 | population_demonym = [[Northern Thai people|Khon Muang]] (Lanna area)<br>[[Thai people|Khon Phak Klang]] (Northern cities area) | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[ភាសា]]}} | blank1_info_sec2 = {{hlist|[[ភាសាថៃ|ថៃ]]|[[ភាសាថៃខាងជើង|ថៃខាងជើង]][[លូឡូ-ភូមា]] |[[Mienic]]|[[Palaungic]]|[[Southwestern Mandarin]]}} <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=Gross Regional and Provincial Product|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|accessdate=6 ឧសភា 2026|archive-date=25 វិច្ឆិកា 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|dead-url=yes}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = US$41.9 billion (2019) | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +07:00 }} '''ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ''' ឬជាពិសេសគឺ '''[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]]''' គឺជា [[តំបន់នៃប្រទេសថៃ|តំបន់មួយនៃថៃ]] ។ វាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដោយជួរភ្នំជាច្រើន ដែលលាតសន្ធឹងពី [[ភ្នំសាន]] ក្នុង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ជិតខាងរហូតដល់ [[ឡាវ]] និងជ្រលងទន្លេដែលកាត់តាមពួកវា។ ដូច [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ភាគច្រើនដែរ វាមាន [[អាកាសធាតុត្រូពិចសាវ៉ាន់ណា|អាកាសធាតុវាលស្មៅត្រូពិច]] ប៉ុន្តែរយៈកម្ពស់ និងរយៈទទឹងខ្ពស់របស់វារួមចំណែកដល់ការប្រែប្រួលសីតុណ្ហភាពតាមរដូវកាន់តែច្បាស់ ជាមួយនឹងរដូវរងាត្រជាក់ជាងតំបន់ដទៃទៀត។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ភាគខាងជើងប្រទេសថៃត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹង [[ហរិភុញ្ជ័យ|នគរហរិភុញ្ជ័យ]] ដែលបានលេចចេញជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅក្នុងតំបន់នេះក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧។ នគរនេះមានទំនាក់ទំនងជាមួយ [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ដែលមានចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៦ ដល់ទី១១។ វប្បធម៌ហរិភុញ្ជ័យក្រោយមកបានជះឥទ្ធិពលដល់ការអភិវឌ្ឍនៃ [[អាណាចក្រឡានណា|នគរឡានណា]] ដែលបានលេចចេញនៅសតវត្សរ៍ទី១៣ និងមានរយៈពេលរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។ <ref>{{Citation|last=Tan|first=Heidi|url=https://www.academia.edu/44396408|title=Enlightened Ways: The Many Streams of Buddhist Art in Thailand|publisher=Asian Art Museum of San Francisco|year=2012|pages=13|chapter=The Many Streams of Buddhist Art in Thailand}}</ref> == ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់នៃភាគខាងជើងប្រទេសថៃ == តំបន់ភាគខាងជើង ដូចដែលបានកំណត់ដោយគណៈកម្មាធិការភូមិសាស្ត្រជាតិក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨ មាន[[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]]ចំនួនប្រាំបួន។ ទាក់ទងនឹងភូមិសាស្ត្រ ការបែងចែកនេះ ស្របតាមប្រព័ន្ធតំបន់ទាំងប្រាំមួយ រួមមាន [[តំបន់ធម្មជាតិ]] [[ភ្នំ]] ភាគច្រើននៃ [[ខ្ពង់រាបថៃ|តំបន់ខ្ពង់រាបថៃ]] ។ នៅក្នុង[[តំបន់ថៃ|ប្រព័ន្ធចាត់ថ្នាក់តំបន់ទាំងបួន]] ភាគខាងជើងប្រទេសថៃទទួលបានខេត្តតំបន់កណ្តាលខាងលើចំនួនប្រាំបីគឺ [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] [[ខេត្តនគរសួគ៌|នគរសួគ៌]] [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ពេជ្របូរណ៍]] [[ខេត្តពិចិត្រ|ពិចិត្រ]] [[ខេត្តពិស្ណុលោក|ពិស្ណុលោក]] [[ខេត្តសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] [[ខេត្តឧទ័យធានី|ឧទ័យធានី]] និង [[ខេត្តតាក|តាក]] ដែលធ្វើឱ្យខេត្តសរុបមាន ១៧ ខេត្ត។ នៅឆ្នាំ ២០១៩ វាជារឿងធម្មតាទេក្នុងការបែងចែកតំបន់ភាគខាងជើងទៅជា៖ ខេត្តចំនួនប្រាំបួននៃតំបន់ភាគខាងជើងផ្នែកខាងលើ និងខេត្តចំនួនប្រាំបីនៃតំបន់ភាគខាងជើងខាងក្រោម។ គេហទំព័រទាំងអស់នៃខេត្តទាំងប្រាំបីនេះចែងថា៖ «មានទីតាំងនៅតំបន់ភាគខាងជើងខាងក្រោម»។ [[ឯកសារ:Thailand_Upper_Lower_North.png|រូបភាពតូច|405x405ភីកសែល|ខេត្តលានណា (បៃតង) និងទីក្រុងភាគខាងជើង (ពណ៌ផ្កាឈូក)]] {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" |ទង់ ! class="unsortable" |ត្រា ! !ខេត្ត !ទីរួមខេត្ត !DOPA !ប្រជាសាស្ត្រ (នាក់) !ផ្ទៃដី (km²) !ដង់ស៊ីតេ !ISO |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Chiang_Mai.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Chiang_Mai.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |១ |[[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] |[[ឈៀងម៉ៃ]] | style="text-align:center;" |១៤ | style="text-align:right;" |១,៧៧៩,២៥៤ | style="text-align:right;" |២២,១៣៥ | style="text-align:center;" |៧៩ |TH-50 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Lamphun.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Lamphun.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |២ |[[ខេត្តលំពូន]] |លំពូន | style="text-align:center;" |៥៤ | style="text-align:right;" |៤០៥,០៧ | style="text-align:right;" |៤,៤៧៨ | style="text-align:center;" |៩២ |TH-51 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Lampang_Province.png|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Lampang.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |3 |[[ខេត្តលំប៉ាង]] |លំប៉ាង | style="text-align:center;" |៥៣ | style="text-align:right;" |៧៣៨,៣១៦ | style="text-align:right;" |១២,៤៨៨ | style="text-align:center;" |៥៩ |TH-52 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Uttaradit.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Uttaradit.png|51x51ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |4 |[[ខេត្តឧត្តរឌិត្ថ]] |ឧត្តរឌិត្ថ | style="text-align:center;" |៧៥ | style="text-align:right;" |៤៥៣,១០៣ | style="text-align:right;" |៧,៩០៦ | style="text-align:center;" |៥៨ |TH-53 |- |[[ឯកសារ:Phrae_flag.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Phrae_Province_(colour_version,_as_the_provincial_administration_used).svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |5 |[[ខេត្តព្រែ]] |ព្រែ | style="text-align:center;" |41 | style="text-align:right;" |441,726 | style="text-align:right;" |៦,៤៨៣ | style="text-align:center;" |៦៨ |TH-54 |- |[[ឯកសារ:ธงประจำจังหวัดน่าน.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Nan_province.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |6 |[[ខេត្តណាន]] |ណាន | style="text-align:center;" |26 | style="text-align:right;" |478,227 | style="text-align:right;" |12,130 | style="text-align:center;" |40 |TH-55 |- |[[ឯកសារ:Phayao_flag.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Phayao.png|51x51ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |7 |[[ខេត្តព្យៅ]] |ព្យៅ | style="text-align:center;" |34 | style="text-align:right;" |472,356 | style="text-align:right;" |6,189 | style="text-align:center;" |76 |TH-56 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Chiang_Rai.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Chiang_Rai.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |8 |[[ខេត្តឈៀងរ៉ាយ]] |[[ឈៀងរ៉ាយ]] | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:right;" |1,298,304 | style="text-align:right;" |11,503 | style="text-align:center;" |113 |TH-57 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Mae_Hong_Son_Province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Mae_Hong_Son.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |9 |[[ខេត្តម៉ែហងសន]] |ម៉ែហងសន | style="text-align:center;" |45 | style="text-align:right;" |284,138 | style="text-align:right;" |12,765 | style="text-align:center;" |23 |TH-58 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Nakhon_Sawan_province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Nakhon_Sawan.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |10 |[[ខេត្តនគរសួគ៌]] |នគរសួគ៌ | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:right;" |1,059,887 | style="text-align:right;" |9,526 | style="text-align:center;" |111 |TH-60 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Uthai_Thani.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Uthaithani.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |11 |[[ខេត្តឧទ័យធានី]] |ឧទ័យធានី | style="text-align:center;" |76 | style="text-align:right;" |328,618 | style="text-align:right;" |6,647 | style="text-align:center;" |50 |TH-61 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Kamphaeng_Phet.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Kamphaeng_Phet.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |12 |[[ខេត្តកំពែងពេជ្រ]] |កំពែងពេជ្រ | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:right;" |725,867 | style="text-align:right;" |8,512 | style="text-align:center;" |86 |TH-62 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Tak_province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Tak.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |13 |[[ខេត្តតាក]] |តាក | style="text-align:center;" |17 | style="text-align:right;" |665,620 | style="text-align:right;" |17,303 | style="text-align:center;" |39 |TH-63 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Sukhothai_Province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Sukhothai_Province_(color_version).svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe; text-align:center;" |14 |[[ខេត្តសុខោទ័យ]] |សុខោទ័យ | style="text-align:center;" |66 | style="text-align:right;" |595,072 | style="text-align:right;" |6,671 | style="text-align:center;" |89 |TH-64 |- |[[ឯកសារ:Pitsanulok_flag.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Phitsanulok_Province.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |15 |[[ខេត្តពិស្ណុលោក]] |[[ពិស្ណុលោក]] | style="text-align:center;" |38 | style="text-align:right;" |865,247 | style="text-align:right;" |10,589 | style="text-align:center;" |82 |TH-65 |- | |[[ឯកសារ:Seal_Phichit.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe; text-align:center;" |16 |[[ខេត្តពិចិត្រ]] |ពិចិត្រ | style="text-align:center;" |37 | style="text-align:right;" |536,311 | style="text-align:right;" |4,319 | style="text-align:center;" |124 |TH-66 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Phetchabun_province.svg|border|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Phetchabun.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |17 |[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍]] |Phetchabun | style="text-align:center;" |40 | style="text-align:right;" |992,451 | style="text-align:right;" |12,340 | style="text-align:center;" |80 |TH-67 |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់របស់ប្រទេសថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] 7r0r75lg175z7y39eb6117d156qgrkz 0 53625 334940 334939 2026-05-06T12:22:36Z Asa MILAI 50298 334940 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | official_name = អ៊ីស្តង់ប៊ុល | native_name = İstanbul | native_name_lang = tr | settlement_type = {{wrap|[[Istanbul Metropolitan Municipality|ក្រុងប្រជុំជន]] and [[Provinces of Turkey|ខេត្ត]]}} | image_skyline = Historical peninsula and modern skyline of Istanbul.jpg | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem of Istanbul Metropolitan Municipality | image_flag = | mapsize = 230px | pushpin_map = Turkey#Europe#Asia | pushpin_map_alt = Turkey, with Istanbul pinpointed at the northwest along a thin strip of land bounded by water | pushpin_map_caption = Location within Turkey##Location within Europe##Location within Asia | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR-34_type:adm2nd|display=inline,title}} | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|តួកគី}} | subdivision_type1 = [[Geographical regions of Turkey|តំបន់]] | subdivision_type2 = [[Provinces of Turkey|ខេត្ត]] | subdivision_name1 = [[Marmara Region|ម៉ាម៉ារ៉ា]] | subdivision_name2 = '''អ៊ីស្ដង់ប៊ុល''' | seat_type = Provincial seat | seat = [[Cağaloğlu]], Fatih | parts_type = ស្រុក | parts = [[List of districts of Istanbul|៣៩]] | leader_party = [[Republican People's Party|CHP]] | leader_title = [[Mayor of Istanbul|Mayor]] | leader_name = [[Nuri Aslan]] (acting) | leader_title1 = [[Vali (governor)#Turkish term|Governor]] | leader_name1 = | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|publisher=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|title=YETKİ ALANI|access-date=4 February 2020|archive-date=6 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|url-status=dead}}</ref>{{efn|İstanbul Province {{=}} 5,460.85&nbsp;km²{{Plain list| * Land area {{=}} 5,343.22&nbsp;km² * Lake/Dam {{=}} 117.63&nbsp;km² * Europe (25 districts) {{=}} 3,474.35&nbsp;km² * Asia (14 districts) {{=}} 1,868.87&nbsp;km² * Urban (36 districts) {{=}} 2,576.85&nbsp;km² [Metro (39 districts) – (Çatalca+Silivri+Şile)] }} <nowiki>*</nowiki>According to the size of the population and the status of megacity, the limits of the Istanbul city correspond to the limits of the province, and the province is treated like as the metropolitan-city of Istanbul. }} | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_max_footnotes = <ref>{{cite web |title=İstanbul'un En Yüksek Tepeleri |url=https://www.kartal24.com/104583-istanbulun-en-yuksek-tepesi-neresidir |website=Hava Forumu |date=15 April 2020 |publisher=Hava Durumu Forumu}}</ref> | elevation_max_m = 537 | population_total = 15,754,053 | population_urban = 15,382,791 | population_as_of = 31 December 2025 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2025-53899&dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2025 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=9 February 2026 |access-date=9 February 2026}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 5,970 | population_density_metro_km2 = 2,948 | population_rank = 1st in [[List of cities in Turkey|Turkey]] and [[List of European cities by population within city limits|Europe]]<br>[[List of Asian cities by population within city limits|8th]] in Asia | population_demonym = Istanbulite {{nwr|({{langx|tr|İstanbullu}})}} | demographics_type1 = GDP {{nobold|(nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name=TUIK_GDP>{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gross-Domestic-Product-by-Provinces-2024-53930&dil=2 |title=Gross Domestic Product by Provinces, 2024 [Table-1 total in ₺ and Table-3 per capita in US$ with the exchange rate ₺/$] |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=11 December 2025 |access-date=11 December 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/ |language=tr|title=Ulusal Hesaplar - Kişi başına GSYH ($)|trans-title=National Accounts - GDP per capita ($) |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |access-date=11 December 2025}}</ref> | demographics1_title1 = [[Metropolitan municipalities in Turkey|Metropolitan municipality]] and [[Provinces of Turkey|province]] | demographics1_info1 = {{Plainlist| * [[Turkish lira|₺]]13.011 trillion * ([[US$]]396.3 billion) }} | postal_code_type = [[Postal code]] | postal_code = 34000 to 34990 | registration_plate = 34 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.ist]], [[.istanbul]] | website = {{Ubl|{{URL|https://ibb.istanbul/en|ibb.istanbul}}|{{URL|http://istanbul.gov.tr/|istanbul.gov.tr}}}} | timezone1 = [[Time in Turkey|TRT]] | utc_offset = +3 | iso_code = TR-34 | name = | government_type = [[Mayor–council government]] | governing_body = [[Municipal Council of Istanbul]] | image_shield = | established_date = ១១ ឧសភា ៣៣០ | image_map = Istanbul in Turkey.svg }} '''អ៊ីស្តង់ប៊ុល''' {{Efn|{{ubl|{{IPAc-en|lang|ˌ|ɪ|s|t|æ|n|ˈ|b|ʊ|l|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Istanbul.wav}} {{respell|IST|an|BUUL}},<ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite RDPCE|page=704}}</ref> {{IPAc-en|USalso|ˈ|ɪ|s|t|æ|n|b|ʊ|l}} {{respell|IST|an|buul}} or {{IPAc-en|ˈ|ɪ|s|t|ɑː|n|b|ʊ|l|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Istanbul.wav}} {{respell|IST|ahn|buul}}|{{langx|tr|İstanbul}} ({{IPA|tr|isˈtanbuɫ|audio=Istanbul pronunciation.ogg}}, colloquially {{IPA|tr|ɯsˈtambuɫ|}})}}|name=naming}} គឺជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជនធំជាងគេនៅទួរគី|ទីក្រុងធំជាងគេ]] នៅក្នុងប្រទេស[[តួកគី]] ដែលបង្កើតបានជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេស។ ដោយមាន[[ទម្រង់ប្រជាសាស្រ្តអ៊ីស្តង់ប៊ុល|ប្រជាជន]]ជាង ១៥ លាននាក់ វាជាជម្រករបស់ ១៨% នៃ[[ទម្រង់ប្រជាសាស្រ្តតួកគី|ចំនួនប្រជាជនតួកគី]] ។ អ៊ីស្តង់ប៊ុលគឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីទីក្រុងអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជនក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុង|ក្រុងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប]] {{Efn|Istanbul, while the largest in Europe if the entire city is counted as European, straddles both Europe and Asia, with its commercial and historical centre and two-thirds of the population in Europe, the rest in Asia. Since Istanbul is a transcontinental city, [[Moscow]] is the largest city entirely within Europe.}} និង[[បញ្ជីទីក្រុងតាមចំនួនប្រជាជន|នៅលើពិភពលោក]]តាមចំនួនប្រជាជន។ វាជាក្រុងមួយនៅលើទ្វីបពីរ។ ប្រហែលពីរភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនរបស់ខ្លួនរស់នៅក្នុង [[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] និងនៅសល់នៅ [[អាស៊ី]] ។ អ៊ីស្តង់ប៊ុលស្ថិតនៅលើច្រកសមុទ្រ [[បូសហ្វ័ររុស]] ដែលជាផ្លូវទឹកដ៏មមាញឹកបំផុតមួយរបស់ពិភពលោក នៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសទួរគី រវាង [[សមុទ្រម៉ាម៉ារ៉ា]] និង [[សមុទ្រខ្មៅ]] ។ ផ្ទៃដីរបស់វាមានទំហំ {{Convert|5461|km2|}} ស្ថិតនៅជាប់នឹងខេត្តអ៊ីស្តង់ប៊ុល។ <ref>{{Cite web |last=<!-- not stated --> |date=n.d. |title=Yetki Alanı |url=https://ibb.istanbul/ibb/belediye-hakkinda/yetki-alani/#kanunlar |access-date=16 May 2025 |website=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |quote=...geçici 2. Madde ile İstanbul ve İzmit illeri için istisnai bir uygulama yapılarak büyükşehir belediye sınırları, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi itibariyle il mülkî sınırı olarak genişletildi. Bu hükümle birlikte İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı 5460,85 km² (5343,22 km² kara alanı + 117,63 km² göl alanı) oldu.}}</ref> ក្រុងដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ៊ីស្តង់ប៊ុល បានអភិវឌ្ឍក្លាយជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងសំខាន់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[ប៊ីហ្សាន់ត្យូម|ក្រុងប៊ីហ្សាន់ត្យូម]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើជ្រោយ [[សារ៉េប៊ើនូ]] ដោយ [[អាណានិគមក្រិក]] ដែលអាចកើតឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី៧មុនគ.ស។ <ref name="Herrin2009">{{Cite book|date=28 September 2009|page=5|title=Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire|isbn=978-0-691-14369-9|url=https://books.google.com/books?id=n2aYDwAAQBAJ}}</ref> អស់រយៈពេលជិត ១៦ សតវត្សបន្ទាប់ពីការបង្កើតឡើងវិញជា [[កុងស្តង់ទីណូបែល|កុងស្តង់ទីណូបល]] ក្នុងឆ្នាំ ៣៣០ នៃគ.ស វាបានបម្រើជារាជធានីនៃចក្រភពបីគឺ៖ [[ចក្រភពរ៉ូម]] (ក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ចក្រភពប៊ីហ្ស៊ីនទីន]] (៣៣០–១២០៤ និង ១២៦១–១៤៥៣) [[អាណាចក្រឡាតាំង|ចក្រភពឡាតាំង]] (១២០៤–១២៦១) និង [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] (១៤៥៣–១៩២២)។ វាមានសារៈសំខាន់ក្នុងការជំរុញសាសនាគ្រិស្តក្នុងសម័យរ៉ូម និង ប៊ីហ្ស៊ីនទីន មុនពេលដែល ចក្រភពអូតូម៉ង់ [[ការដួលរលំនៃទីក្រុង Constantinople|បានដណ្ដើមទីក្រុងនេះ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ ហើយបានផ្លាស់ប្តូរវាទៅជាបន្ទាយអ៊ីស្លាម និងជាអាសនៈនៃ [[អូតូម៉ង់កាលីហ្វាត|កាលីហ្វាតចុងក្រោយ]] ។ ទោះបីជាសាធារណរដ្ឋទួរគីបានបង្កើតរដ្ឋធានីរបស់ខ្លួននៅ [[អង់ការ៉ា]] ក៏ដោយ វិមាន និងវិហារអ៊ីស្លាមអធិរាជនៅតែតម្រង់ជួរភ្នំអ៊ីស្តង់ប៊ុលជាការរំលឹកដែលអាចមើលឃើញអំពីតួនាទីកណ្តាលពីមុនរបស់ទីក្រុង។ [[តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល|មជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រនៃទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល]] គឺជា[[តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ]] <ref>{{Cite web |date=August 7, 2020 |title=Stanford professor sees Hagia Sophia as a “time tunnel” linking Ottomans to the Roman Empire |url=https://news.stanford.edu/stories/2020/08/hagia-sophias-continuing-legacy |website=stanford}}</ref> ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលតាមបណ្តោយ [[ផ្លូវសូត្រ]] ប្រវត្តិសាស្ត្រ បណ្តាញផ្លូវដែកទៅកាន់អឺរ៉ុប និង [[អាស៊ីខាងលិច]] និងផ្លូវសមុទ្រតែមួយគត់រវាងសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ|មេឌីទែរ៉ាណេ]] បានជួយលើកកម្ពស់ចំនួនប្រជាជនចម្រុះ ទោះបីជាមិនសូវមានប្រជាជនចម្រុះចាប់តាំងពីការបង្កើតសាធារណរដ្ឋនៅឆ្នាំ ១៩២៣ ក៏ដោយ។ ដោយត្រូវបានមើលរំលងសម្រាប់រដ្ឋធានីថ្មីក្នុងអំឡុងពេលអន្តរសង្គ្រាម ទីក្រុងនេះបានទទួលបានភាពលេចធ្លោរបស់ខ្លួនឡើងវិញយ៉ាងច្រើន។ ចំនួនប្រជាជននៃទីក្រុងបានកើនឡើងដប់ដងចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ ដោយសារជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទូទាំង [[អាណាតូលីយ៉ា]] បានប្រមូលផ្តុំគ្នាទៅកាន់ទីក្រុងធំ ហើយព្រំប្រទល់ទីក្រុងបានពង្រីកដើម្បីស្នាក់នៅពួកគេ។ <ref name="ecoc-popdem">{{Cite web |year=2008 |title=Population and Demographic Structure |url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx |access-date=27 March 2012 |website=Istanbul 2010: European Capital of Culture |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality}}</ref> ពលរដ្ឋទួរគីភាគច្រើនរបស់ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលមានដើមកំណើតទួរគី ចំណែកឯជនជាតិ ឃឺដ តំណាងឱ្យជនជាតិភាគតិចធំបំផុតនៅក្នុងទីក្រុង។ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា [[ក្រុងសាកល|ទីក្រុងសកល]] អាល់ហ្វា <ref>{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=16 May 2025 |website=[[Globalization and World Cities Research Network]]}}</ref> ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលមានចំនួនប្រហែលសាមសិបភាគរយនៃ [[សេដ្ឋកិច្ចតួកគី|សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសតួកគី]] ។ តំបន់អ៊ីស្តង់ប៊ុល- [[អ៊ីស្មីត]] គឺជាតំបន់ឧស្សាហកម្មសំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសទួរគី។ នៅឆ្នាំ ២០២៤ [[អឺរ៉ូម៉ូនីទ័រអន្តរជាតិ]]បានចាត់ថ្នាក់ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលជា ទីក្រុងដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនជាងគេលំដាប់ទីពីរនៅលើពិភពលោក ។ <ref>{{Cite web |last=<!-- not stated --> |date=4 December 2024 |title=Euromonitor International reveals world's Top 100 City Destinations for 2024 |url=https://www.euromonitor.com/press/press-releases/december-2024/euromonitor-international-reveals-worlds-top-100-city-destinations-for-2024 |access-date=19 May 2025 |website=Euromonitor International}}</ref> ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលមានអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិពីរ កំពង់ផែច្រើន និង សាកលវិទ្យាល័យជាច្រើន ។ វាស្ថិតក្នុងចំណោមចង្កោមវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាកំពូលទាំង ១០០ នៅលើពិភពលោក។ ទីក្រុងនេះជាកន្លែងទទួលភ្ញៀវ កីឡាបាល់ទាត់ និងកីឡាទួរគី ជាទូទៅ ជាមួយនឹងក្លឹបដូចជា Galatasaray, Fenerbahçe និង Beşiktaş ។ ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលងាយរងគ្រោះដោយការរញ្ជួយដី ព្រោះវាស្ថិតនៅជិតនឹង North Anatolian Fault ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] <references /> ndq3pojohgaj10pimcoemzllh6m5y38 0 53626 334942 2026-05-06T12:57:35Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1352622878|Chongqing]]" 334942 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Chongqing | other_name = Chungking | native_name = 重庆 | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | total_type = Municipality | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |image1 = Chongqing Nightscape.jpg |caption1 = [[Yuzhong District]] |image2 = Chongqing Art Museum at 20150313.jpg |caption2 = [[Chongqing Art Museum]] |image3 = 李子坝站轻轨穿楼 0023.png |caption3 = [[Liziba Station]] |image4 = Jiefangbei night.jpg |caption4 = [[Jiefangbei CBD|Jiefangbei]] [[Central business district|CBD]] |image5 = 重庆市人民大礼堂正门.jpg |caption5 = [[Great Hall of the People (Chongqing)|Great Hall of the People]] |image6 = Three Gorges Fengjie - Mapillary (mkhHcHvG67RUe3kO72ZRq4).jpg |caption6 = [[Qutang Gorge]] |image7 = 2023-06-23 重慶湖廣會館 02.jpg |caption7 = [[Huguang Huiguan, Chongqing|Huguang Huiguan]] }} | image_blank_emblem = | image_map1 = Chongqing in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Location of Chongqing Municipality within China | seat_type = Municipal seat | seat = [[Yuzhong District]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = China | established_title = Settled | established_date = {{circa|316&nbsp;BC}} | established_title1 = Separated from [[Sichuan]] | established_date1 = 14 March 1997 | parts_type = Divisions<br />&nbsp;- [[County-level division|County-level]]<br />&nbsp;- [[Administrative divisions of the People's Republic of China#Township level|Township-level]] | parts = [[List of administrative divisions of Chongqing|25 districts, 12 counties]] | government_type = [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | governing_body = [[Chongqing Municipal People's Congress]] | leader_title = [[Party Secretary of Chongqing|Party Secretary]] | leader_name = [[Yuan Jiajun]] | leader_title1 = [[Chongqing Municipal Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference|Municipal CPPCC]] Chairperson | leader_name1 = Abbreviation | area_total_km2 = 82403 | area_rank = [[List of Chinese administrative divisions by area|26th]] | area_blank1_title = Built up area | area_blank1_km2 = 5,472.8 | area_footnotes = <ref>{{cite web |title = Doing Business in China Survey |url = http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher = [[Ministry of Commerce of the People's Republic of China]] |access-date=5 August 2013 |archive-url = https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date = 5 August 2013}}</ref> | elevation_max_m = 2797 | elevation_max_point = {{ill|Yintiao Ling|zh|阴条岭|}} | elevation_m = 244 | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/chongqing/admin/|title=China: Chóngqìng Districts and Counties|publisher=City Population|access-date=18 October 2020|archive-date=27 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227185516/https://www.citypopulation.de/en/china/chongqing/admin/|url-status=live}}</ref> | population_total = 32,054,159 | population_rank = [[List of Chinese administrative divisions by population|19th]] | population_as_of = 2020 census (total), 2018 (otherwise) | population_density_km2 = auto | population_urban = 22,251,500{{efn|Total urban population in the municipality.}}<ref>{{cite web |url=http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |script-title=zh:2015年重庆常住人口3016.55万人 继续保持增长态势 |publisher=Chongqing News |language=zh |date=28 January 2016 |access-date=13 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129083111/http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |archive-date=29 January 2016 |url-status=live }}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Built up area | population_blank1 = 9,580,770<ref>{{cite web |title=China: Chóngqìng |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/chongqing/ |access-date=16 June 2022 |website=City Population |archive-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128213458/https://www.citypopulation.de/en/china/cities/chongqing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank1_km2 = auto | demographics_type2 = GDP<span style="font-weight: normal;">{{small|(2025)}}</span><ref name="GDPdata"> *{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=22 June 2024|archive-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109073448/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|url-status=live}} *{{cite web|url=http://www.cq.gov.cn/zjcq/sjfb_120853/tjgb/202403/t20240329_13093195.html|title=zh: 2023年重庆市国民经济和社会发展统计公报|publisher=chongqing.gov.cn|date=29 March 2024|access-date=22 June 2024|archive-date=12 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612173943/http://www.cq.gov.cn/zjcq/sjfb_120853/tjgb/202403/t20240329_13093195.html|url-status=live}} *The average exchange rate of 2023 was CNY 7,1217 to 1 USD dollar{{cite press release| url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS| date=29 February 2024| access-date=22 June 2024| archive-date=5 March 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20240305035331/https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Direct-administered municipality|Municipality]] | demographics2_info1 = [[CN¥]] 3,376 billion ([[List of Chinese provincial-level divisions by GDP|17th]])<br />[[US$]] 484.6 billion | timezone1 = [[China Standard Time|CST]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Chongqing municipal government | coordinates = {{coord|29.5637|N|106.5504|E|type:adm1st_region:CN-50_source:Gaode|format=dms|display=it}} | postal_code_type = [[List of postal codes in China|Postal codes]] | postal_code = CQ{{\}}{{zhi|c=渝|p=Yú}} | area_code = [[Telephone numbers in China|23]] | subdivision_name3 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-CQ]] | blank1_name_sec2 = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank1_info_sec2 = [[Humid subtropical climate|Cfa]] | blank_emblem_type = Official logo | website = {{ubl|{{Official URL}} {{in lang|zh}}|{{URL|http://en.cq.gov.cn/|English version}}}} }} '''ចុងគីង''' គឺជា[[ក្រុងដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់]]នៅ[[ភាគនិរតីចិន|ភាគនិរតីប្រទេសចិន]] ។ ចុងគីង គឺជាក្រុងមួយក្នុងចំណោមក្រុងទាំងបួនដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនកណ្តាល]] រួមជាមួយក្រុង [[ប៉េកាំង]] [[ស៊ាងហៃ|សៀងហៃ]] និង [[ធៀនជីន]] ។ វាគឺជាក្រុងដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់តែមួយគត់ដែលមានទីតាំងនៅជ្រៅក្នុងដីគោក។ <ref>{{Cite web |date=14 March 1997 |title=China's Direct-Controlled Municipalities |url=http://geography.about.com/od/chinamaps/tp/china-municipalities.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723100724/http://geography.about.com/od/chinamaps/tp/china-municipalities.htm |archive-date=23 July 2012 |access-date=10 December 2013 |publisher=Geography.about.com}}</ref> ក្រុងនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីភូមិសាស្ត្រធំទូលាយដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលនឹង [[អូទ្រីស|ប្រទេសអូទ្រីស]] <ref name="BBCHowdoyoumeasure">{{Cite web |date=2012-01-29 |title=The world's biggest cities: How do you measure them? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806003730/https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 |archive-date=6 August 2018 |access-date=2024-08-08 |publisher=[[BBC]]}}</ref> ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ទីក្រុងជាច្រើនដែលនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នា បន្ថែមពីលើតំបន់ចុងគីង។ ដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់របស់វា ក្រុងចុងគីង គឺជា[[បញ្ជីក្រុងធំជាងគេបំផុត|ក្រុងធំជាងគេបំផុត]] នៅលើពិភពលោកតាមចំនួនប្រជាជន ទោះបីជាវាមិនមែនជាតំបន់ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតក៏ដោយ។ ចុងគីង គឺជាក្រុងតែមួយគត់របស់ប្រទេសចិនដែលមានប្រជាជនរស់នៅជាង ៣០ លាននាក់ <ref name="National Bureau of Statistics of China" /> ប៉ុន្តែចំនួននោះរួមបញ្ចូលទាំងប្រជាជនជនបទយ៉ាងច្រើនរបស់ខ្លួនផងដែរ។ <ref name="BBCHowdoyoumeasure">{{Cite web |date=2012-01-29 |title=The world's biggest cities: How do you measure them? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806003730/https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 |archive-date=6 August 2018 |access-date=2024-08-08 |publisher=[[BBC]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 "The world's biggest cities: How do you measure them?"]. [[សារជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអង់គ្លេស|BBC]]. 29 January 2012. [https://web.archive.org/web/20180806003730/https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 Archived] from the original on 6 August 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 August</span> 2024</span>.</cite></ref> នៅឆ្នាំ ២០២០ ចុងគីង បានវ៉ាដាច់ទីក្រុងសៀងហៃ ក្នុងនាមជាក្រុងធំជាងគេរបស់ប្រទេសចិនទាក់ទងនឹងចំនួនប្រជាជនទីក្រុង ហើយ {{កាលពី|2024}} វាមានប្រជាជនរស់នៅក្នុងទីក្រុងចំនួន 23.01 លាននាក់។ <ref name="National Bureau of Statistics of China">{{Cite web |title=National Data :Population |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |access-date=6 January 2026 |website=National Bureau of Statistics of China}}</ref> ក្រុងនេះមានស្រុកចំនួន ២៦ [[ស្រុក (ចិន)|ស្រុក]] ចំនួនប្រាំបី និង [[ស្រុកស្វយ័ត]] ចំនួនបួន។ ទីក្រុងនេះបានបម្រើការជារដ្ឋធានីសម័យសង្គ្រាមនៃ[[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] (ROC) ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] (១៩៣៧-១៩៤៥)។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៧ ក្រុងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញពីខេត្ត[[ស៉ីឈ័ន|ស៊ីឈ័ន]]ជុំវិញ ដោយមានគោលដៅជំរុញការអភិវឌ្ឍបន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់កណ្តាល និងខាងលិចនៃប្រទេស។ <ref>{{Cite web |script-title=zh:关于提请审议设立重庆直辖市的议案的说明_中国人大网 |trans-title=Explanation on the proposal to consider the establishment of a municipality directly under the Central Government of China |url=http://www.npc.gov.cn/wxzl/gongbao/2000-12/07/content_5003717.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517160042/http://www.npc.gov.cn/wxzl/gongbao/2000-12/07/content_5003717.htm |archive-date=17 May 2016 |access-date=29 July 2018 |website=www.npc.gov.cn}}</ref> ចុងគីង គឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម [[ទីក្រុងកណ្តាលជាតិ]] របស់ចិន។ វាគឺជាការតភ្ជាប់មួយនៅក្នុង [[ខ្សែក្រវាត់សេដ្ឋកិច្ចទន្លេយ៉ង់សេ|តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទន្លេយ៉ង់សេ]] និងជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ [[គំនិតផ្តួចផ្តើមខ្សែក្រវ៉ាត់ និងផ្លូវ]] របស់ប្រទេស។ <ref>{{Cite journal|last=World Bank|date=2019|title=Chongqing 2035: Spatial and Economic Transformation for a Global City|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/31386|language=English|location=Washington, DC|doi=10.1596/31386|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207111314/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/31386|archive-date=7 February 2023|accessdate=8 February 2023}}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចុងគីងជៀងប៉ី]] គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេសចិន និងជាអាកាសយានដ្ឋានមួយក្នុងចំណោម [[បញ្ជីអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកបំផុតតាមចរាចរណ៍អ្នកដំណើរ|អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹក]] បំផុតទាំង ៥០ នៅលើពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |date=July 2021 |title=2020 Airport Traffic Report |url=https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629181505/https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2020.pdf |archive-date=29 June 2022 |access-date=26 Sep 2021 |publisher=Port Authority of New York and New Jersey |page=30 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR2019.pdf|title=2019 Annual Airport Traffic Report|year=2020|location=United States|archive-date=27 November 2020}}</ref> ប្រព័ន្ធរថភ្លើងម៉ូណូរ៉េលរបស់ទីក្រុងនេះគឺជា [[បញ្ជីនៃប្រព័ន្ធរថភ្លើងម៉ូណូរ៉េល|ប្រព័ន្ធដែលវែងជាងគេ និងមមាញឹកបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដែលមានស្ថានីយ៍ចំនួន ៧០ ដែលច្រើនជាងប្រព័ន្ធណាមួយ។ <ref>{{Cite news|date=12 October 2013|script-title=zh:世界最长单轨线路|language=zh-cn|publisher=NetEase News|url=http://news.163.com/13/1012/21/9B12OUDB00014AEE.html|access-date=19 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708163111/http://news.163.com/13/1012/21/9B12OUDB00014AEE.html|archive-date=8 July 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |date=18 November 2016 |script-title=zh:日本单轨协会副会长石川正和一行来渝考察重庆单轨发展情况 |url=http://www.cqmetro.cn/wwwroot_release/crtweb/xwzx/zhxw/335658.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202170023/http://www.cqmetro.cn/wwwroot_release/crtweb/xwzx/zhxw/335658.shtml |archive-date=2 December 2016 |access-date=2 December 2016 |website=Chongqing Rail Transit |language=zh-cn}}</ref> វាគឺជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ [[ឡានឆាងអាន]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្ត [[ឧស្សាហកម្មឡានចិន|" Big Four"]] មួយក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្ត "Big Four" នៅក្នុងប្រទេសចិន។ <ref>{{Cite web |title=One minute to understand Changan |url=http://www.globalchangan.com/about_us/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705182731/http://www.globalchangan.com/about_us/index.html |archive-date=5 July 2022 |access-date=2022-06-17 |publisher=Changan Auto}}</ref> {{កាលពី|2023}} ទីក្រុងនេះមានតំណាងបរទេសចំនួន ១២ រូប ដែលជាចំនួនច្រើនជាងគេទីប្រាំនៅក្នុងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីទីក្រុងប៉េកាំង សៀងហៃ ក្វាងចូវ និងឆេងទូ។ <ref>{{Cite web |title=Foreign consulates in Chongqing |url=https://www.embassypages.com/city/chongqing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828042710/https://www.embassypages.com/city/chongqing |archive-date=28 August 2022 |access-date=2024-02-25 |website=www.embassypages.com |language=en}}</ref> វាគឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងកំពូលទាំង ៣៥ នៅទូទាំងពិភពលោក ដោយផ្អែកលើលទ្ធផល [[សន្ទស្សន៍ធម្មជាតិ|ស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ]] <ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> ហើយក្រុងនេះជាទីតាំងនៃ [[បញ្ជីសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យនានាក្នុងទីក្រុងចុងគីង|សាកលវិទ្យាល័យល្បីៗ]] ជាច្រើន រួមទាំង [[សាកលវិទ្យាល័យចុងគីង]] [[សាកលវិទ្យាល័យនីរតី|សាកលវិទ្យាល័យនិរតី]] និង [[សាកលវិទ្យាល័យប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍ចុងគីង]] ។ <ref>{{Cite web |last=S.L.U |first=Course Guru |title=All 14 Universities in Chongqing {{!}} Rankings & Reviews 2024 |url=https://www.universityguru.com/universities-chongqing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122220724/https://www.universityguru.com/universities-chongqing |archive-date=22 January 2023 |access-date=2024-09-20 |website=UniversityGuru |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022027/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2024 |archive-date=18 September 2024 |access-date=2024-09-20 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Chongqing |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=chongqing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030105010/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=chongqing |archive-date=30 October 2021 |access-date=2021-10-30 |website=U.S. News & World Report}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] emfq483pjquph2785bptf8swqfmyd0h 334957 334942 2026-05-07T00:06:59Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334957 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Chongqing | other_name = Chungking | native_name = 重庆 | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | total_type = Municipality | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |image1 = Chongqing Nightscape.jpg |caption1 = [[Yuzhong District]] |image2 = Chongqing Art Museum at 20150313.jpg |caption2 = [[Chongqing Art Museum]] |image3 = 李子坝站轻轨穿楼 0023.png |caption3 = [[Liziba Station]] |image4 = Jiefangbei night.jpg |caption4 = [[Jiefangbei CBD|Jiefangbei]] [[Central business district|CBD]] |image5 = 重庆市人民大礼堂正门.jpg |caption5 = [[Great Hall of the People (Chongqing)|Great Hall of the People]] |image6 = Three Gorges Fengjie - Mapillary (mkhHcHvG67RUe3kO72ZRq4).jpg |caption6 = [[Qutang Gorge]] |image7 = 2023-06-23 重慶湖廣會館 02.jpg |caption7 = [[Huguang Huiguan, Chongqing|Huguang Huiguan]] }} | image_blank_emblem = | image_map1 = Chongqing in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Location of Chongqing Municipality within China | seat_type = Municipal seat | seat = [[Yuzhong District]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = China | established_title = Settled | established_date = {{circa|316&nbsp;BC}} | established_title1 = Separated from [[Sichuan]] | established_date1 = 14 March 1997 | parts_type = Divisions<br />&nbsp;- [[County-level division|County-level]]<br />&nbsp;- [[Administrative divisions of the People's Republic of China#Township level|Township-level]] | parts = [[List of administrative divisions of Chongqing|25 districts, 12 counties]] | government_type = [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | governing_body = [[Chongqing Municipal People's Congress]] | leader_title = [[Party Secretary of Chongqing|Party Secretary]] | leader_name = [[Yuan Jiajun]] | leader_title1 = [[Chongqing Municipal Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference|Municipal CPPCC]] Chairperson | leader_name1 = Abbreviation | area_total_km2 = 82403 | area_rank = [[List of Chinese administrative divisions by area|26th]] | area_blank1_title = Built up area | area_blank1_km2 = 5,472.8 | area_footnotes = <ref>{{cite web |title = Doing Business in China Survey |url = http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher = [[Ministry of Commerce of the People's Republic of China]] |access-date = 5 August 2013 |archive-url = https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date = 5 August 2013 |archivedate = 5 សីហា 2013 |archiveurl = https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |url-status = dead }}</ref> | elevation_max_m = 2797 | elevation_max_point = {{ill|Yintiao Ling|zh|阴条岭|}} | elevation_m = 244 | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/chongqing/admin/|title=China: Chóngqìng Districts and Counties|publisher=City Population|access-date=18 October 2020|archive-date=27 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227185516/https://www.citypopulation.de/en/china/chongqing/admin/|url-status=live}}</ref> | population_total = 32,054,159 | population_rank = [[List of Chinese administrative divisions by population|19th]] | population_as_of = 2020 census (total), 2018 (otherwise) | population_density_km2 = auto | population_urban = 22,251,500{{efn|Total urban population in the municipality.}}<ref>{{cite web |url=http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |script-title=zh:2015年重庆常住人口3016.55万人 继续保持增长态势 |publisher=Chongqing News |language=zh |date=28 January 2016 |access-date=13 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129083111/http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |archive-date=29 January 2016 |url-status=dead |archivedate=29 មករា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129083111/http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm }}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Built up area | population_blank1 = 9,580,770<ref>{{cite web |title=China: Chóngqìng |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/chongqing/ |access-date=16 June 2022 |website=City Population |archive-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128213458/https://www.citypopulation.de/en/china/cities/chongqing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank1_km2 = auto | demographics_type2 = GDP<span style="font-weight: normal;">{{small|(2025)}}</span><ref name="GDPdata">*{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=22 June 2024|archive-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109073448/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|url-status=live}} *{{cite web|url=http://www.cq.gov.cn/zjcq/sjfb_120853/tjgb/202403/t20240329_13093195.html|title=zh: 2023年重庆市国民经济和社会发展统计公报|publisher=chongqing.gov.cn|date=29 March 2024|access-date=22 June 2024|archive-date=12 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612173943/http://www.cq.gov.cn/zjcq/sjfb_120853/tjgb/202403/t20240329_13093195.html|url-status=dead|archivedate=12 មិថុនា 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612173943/http://www.cq.gov.cn/zjcq/sjfb_120853/tjgb/202403/t20240329_13093195.html}} *The average exchange rate of 2023 was CNY 7,1217 to 1 USD dollar{{cite press release| url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS| date=29 February 2024| access-date=22 June 2024| archive-date=5 March 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20240305035331/https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Direct-administered municipality|Municipality]] | demographics2_info1 = [[CN¥]] 3,376 billion ([[List of Chinese provincial-level divisions by GDP|17th]])<br />[[US$]] 484.6 billion | timezone1 = [[China Standard Time|CST]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Chongqing municipal government | coordinates = {{coord|29.5637|N|106.5504|E|type:adm1st_region:CN-50_source:Gaode|format=dms|display=it}} | postal_code_type = [[List of postal codes in China|Postal codes]] | postal_code = CQ{{\}}{{zhi|c=渝|p=Yú}} | area_code = [[Telephone numbers in China|23]] | subdivision_name3 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-CQ]] | blank1_name_sec2 = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank1_info_sec2 = [[Humid subtropical climate|Cfa]] | blank_emblem_type = Official logo | website = {{ubl|{{Official URL}} {{in lang|zh}}|{{URL|http://en.cq.gov.cn/|English version}}}} }} '''ចុងគីង''' គឺជា[[ក្រុងដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់]]នៅ[[ភាគនិរតីចិន|ភាគនិរតីប្រទេសចិន]] ។ ចុងគីង គឺជាក្រុងមួយក្នុងចំណោមក្រុងទាំងបួនដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនកណ្តាល]] រួមជាមួយក្រុង [[ប៉េកាំង]] [[ស៊ាងហៃ|សៀងហៃ]] និង [[ធៀនជីន]] ។ វាគឺជាក្រុងដែលគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់តែមួយគត់ដែលមានទីតាំងនៅជ្រៅក្នុងដីគោក។ <ref>{{Cite web |date=14 March 1997 |title=China's Direct-Controlled Municipalities |url=http://geography.about.com/od/chinamaps/tp/china-municipalities.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723100724/http://geography.about.com/od/chinamaps/tp/china-municipalities.htm |archive-date=23 July 2012 |access-date=10 December 2013 |publisher=Geography.about.com |archivedate=23 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723100724/http://geography.about.com/od/chinamaps/tp/china-municipalities.htm }}</ref> ក្រុងនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីភូមិសាស្ត្រធំទូលាយដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលនឹង [[អូទ្រីស|ប្រទេសអូទ្រីស]] <ref name="BBCHowdoyoumeasure">{{Cite web |date=2012-01-29 |title=The world's biggest cities: How do you measure them? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806003730/https://www.bbc.com/news/magazine-16761784 |archive-date=6 August 2018 |access-date=2024-08-08 |publisher=[[BBC]]}}</ref> ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ទីក្រុងជាច្រើនដែលនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នា បន្ថែមពីលើតំបន់ចុងគីង។ ដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់របស់វា ក្រុងចុងគីង គឺជា[[បញ្ជីក្រុងធំជាងគេបំផុត|ក្រុងធំជាងគេបំផុត]] នៅលើពិភពលោកតាមចំនួនប្រជាជន ទោះបីជាវាមិនមែនជាតំបន់ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតក៏ដោយ។ ចុងគីង គឺជាក្រុងតែមួយគត់របស់ប្រទេសចិនដែលមានប្រជាជនរស់នៅជាង ៣០ លាននាក់ <ref name="National Bureau of Statistics of China" /> ប៉ុន្តែចំនួននោះរួមបញ្ចូលទាំងប្រជាជនជនបទយ៉ាងច្រើនរបស់ខ្លួនផងដែរ។ <ref name="BBCHowdoyoumeasure"/> នៅឆ្នាំ ២០២០ ចុងគីង បានវ៉ាដាច់ទីក្រុងសៀងហៃ ក្នុងនាមជាក្រុងធំជាងគេរបស់ប្រទេសចិនទាក់ទងនឹងចំនួនប្រជាជនទីក្រុង ហើយ {{កាលពី|2024}} វាមានប្រជាជនរស់នៅក្នុងទីក្រុងចំនួន 23.01 លាននាក់។ <ref name="National Bureau of Statistics of China">{{Cite web |title=National Data :Population |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |access-date=6 January 2026 |website=National Bureau of Statistics of China}}</ref> ក្រុងនេះមានស្រុកចំនួន ២៦ [[ស្រុក (ចិន)|ស្រុក]] ចំនួនប្រាំបី និង [[ស្រុកស្វយ័ត]] ចំនួនបួន។ ទីក្រុងនេះបានបម្រើការជារដ្ឋធានីសម័យសង្គ្រាមនៃ[[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] (ROC) ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] (១៩៣៧-១៩៤៥)។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៧ ក្រុងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញពីខេត្ត[[ស៉ីឈ័ន|ស៊ីឈ័ន]]ជុំវិញ ដោយមានគោលដៅជំរុញការអភិវឌ្ឍបន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់កណ្តាល និងខាងលិចនៃប្រទេស។ <ref>{{Cite web |script-title=zh:关于提请审议设立重庆直辖市的议案的说明_中国人大网 |trans-title=Explanation on the proposal to consider the establishment of a municipality directly under the Central Government of China |url=http://www.npc.gov.cn/wxzl/gongbao/2000-12/07/content_5003717.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517160042/http://www.npc.gov.cn/wxzl/gongbao/2000-12/07/content_5003717.htm |archive-date=17 May 2016 |access-date=29 July 2018 |website=www.npc.gov.cn}}</ref> ចុងគីង គឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម [[ទីក្រុងកណ្តាលជាតិ]] របស់ចិន។ វាគឺជាការតភ្ជាប់មួយនៅក្នុង [[ខ្សែក្រវាត់សេដ្ឋកិច្ចទន្លេយ៉ង់សេ|តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទន្លេយ៉ង់សេ]] និងជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ [[គំនិតផ្តួចផ្តើមខ្សែក្រវ៉ាត់ និងផ្លូវ]] របស់ប្រទេស។ <ref>{{Cite journal|last=World Bank|date=2019|title=Chongqing 2035: Spatial and Economic Transformation for a Global City|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/31386|language=English|location=Washington, DC|doi=10.1596/31386|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207111314/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/31386|archive-date=7 February 2023|accessdate=8 February 2023}}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចុងគីងជៀងប៉ី]] គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេសចិន និងជាអាកាសយានដ្ឋានមួយក្នុងចំណោម [[បញ្ជីអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកបំផុតតាមចរាចរណ៍អ្នកដំណើរ|អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹក]] បំផុតទាំង ៥០ នៅលើពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |date=July 2021 |title=2020 Airport Traffic Report |url=https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629181505/https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2020.pdf |archive-date=29 June 2022 |access-date=26 Sep 2021 |publisher=Port Authority of New York and New Jersey |page=30 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR2019.pdf|title=2019 Annual Airport Traffic Report|year=2020|location=United States|archive-date=27 November 2020}}</ref> ប្រព័ន្ធរថភ្លើងម៉ូណូរ៉េលរបស់ទីក្រុងនេះគឺជា [[បញ្ជីនៃប្រព័ន្ធរថភ្លើងម៉ូណូរ៉េល|ប្រព័ន្ធដែលវែងជាងគេ និងមមាញឹកបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដែលមានស្ថានីយ៍ចំនួន ៧០ ដែលច្រើនជាងប្រព័ន្ធណាមួយ។ <ref>{{Cite news|date=12 October 2013|script-title=zh:世界最长单轨线路|language=zh-cn|publisher=NetEase News|url=http://news.163.com/13/1012/21/9B12OUDB00014AEE.html|access-date=19 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708163111/http://news.163.com/13/1012/21/9B12OUDB00014AEE.html|archive-date=8 July 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |date=18 November 2016 |script-title=zh:日本单轨协会副会长石川正和一行来渝考察重庆单轨发展情况 |url=http://www.cqmetro.cn/wwwroot_release/crtweb/xwzx/zhxw/335658.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202170023/http://www.cqmetro.cn/wwwroot_release/crtweb/xwzx/zhxw/335658.shtml |archive-date=2 December 2016 |access-date=2 December 2016 |website=Chongqing Rail Transit |language=zh-cn |archivedate=2 ធ្នូ 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202170023/http://www.cqmetro.cn/wwwroot_release/crtweb/xwzx/zhxw/335658.shtml |url-status=dead }}</ref> វាគឺជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ [[ឡានឆាងអាន]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្ត [[ឧស្សាហកម្មឡានចិន|" Big Four"]] មួយក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនផលិតរថយន្ត "Big Four" នៅក្នុងប្រទេសចិន។ <ref>{{Cite web |title=One minute to understand Changan |url=http://www.globalchangan.com/about_us/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705182731/http://www.globalchangan.com/about_us/index.html |archive-date=5 July 2022 |access-date=2022-06-17 |publisher=Changan Auto}}</ref> {{កាលពី|2023}} ទីក្រុងនេះមានតំណាងបរទេសចំនួន ១២ រូប ដែលជាចំនួនច្រើនជាងគេទីប្រាំនៅក្នុងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីទីក្រុងប៉េកាំង សៀងហៃ ក្វាងចូវ និងឆេងទូ។ <ref>{{Cite web |title=Foreign consulates in Chongqing |url=https://www.embassypages.com/city/chongqing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828042710/https://www.embassypages.com/city/chongqing |archive-date=28 August 2022 |access-date=2024-02-25 |website=www.embassypages.com |language=en}}</ref> វាគឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងកំពូលទាំង ៣៥ នៅទូទាំងពិភពលោក ដោយផ្អែកលើលទ្ធផល [[សន្ទស្សន៍ធម្មជាតិ|ស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ]] <ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> ហើយក្រុងនេះជាទីតាំងនៃ [[បញ្ជីសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យនានាក្នុងទីក្រុងចុងគីង|សាកលវិទ្យាល័យល្បីៗ]] ជាច្រើន រួមទាំង [[សាកលវិទ្យាល័យចុងគីង]] [[សាកលវិទ្យាល័យនីរតី|សាកលវិទ្យាល័យនិរតី]] និង [[សាកលវិទ្យាល័យប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍ចុងគីង]] ។ <ref>{{Cite web |last=S.L.U |first=Course Guru |title=All 14 Universities in Chongqing {{!}} Rankings & Reviews 2024 |url=https://www.universityguru.com/universities-chongqing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122220724/https://www.universityguru.com/universities-chongqing |archive-date=22 January 2023 |access-date=2024-09-20 |website=UniversityGuru |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022027/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2024 |archive-date=18 September 2024 |access-date=2024-09-20 |website=www.shanghairanking.com |archivedate=2024-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918022027/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2024 }}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Chongqing |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=chongqing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030105010/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=chongqing |archive-date=30 October 2021 |access-date=2021-10-30 |website=U.S. News & World Report}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] mjwof8h68ajfnyx1sa7emkacfoiqlv9