វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 7965 335103 323543 2026-05-10T08:57:19Z ~2026-28284-27 50914 សរសេរចុះបន្ទាត់ 335103 wikitext text/x-wiki '''រឿងចចក''' គឺជារឿងព្រេងខ្មែរមួយ។''' {{Wikisourcelang|1|2= ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ/ភាគទី១/2|3= រឿង ចចក}} {{stub}} [[Category:រឿងព្រេងខ្មែរ]] [[Category:ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]] hrajp2enrrk7vs3j8z4b6s9o1lg125d 0 8660 335091 329087 2026-05-10T05:29:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335091 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ប្រាសាទរោងល្មុង</p> |- style="text-align:center;" | [[File:ប្រាសាទរោងល្មុង.jpg|450px|thumb]] |- style="vertical-align:center;" | ''' ឈ្មោះប្រាសាទ ''' | ប្រាសាទរោងល្មុង |- style="vertical-align:center;" | '''រជ្ជកាល''' | [[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១]] |- style="vertical-align:center;" | '''កាលបរិច្ឆេទ''' | ដើមសតវត្សរ៍ទី ១០ |- style="vertical-align:center;" | '''ឧទ្ទិសថ្វាយ''' | [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |- style="vertical-align:center;" | '''រចនាបថ''' | [[រចនាបថបាខែង|បាក់ខែង]] និង [[រចនាបថបន្ទាយស្រី|បន្ទាយស្រី]] |- style="vertical-align:center;" | '''ទីតាំង''' | [[សង្កាត់នគរធំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] |- style="vertical-align:center;" |'''កូអរដោនេ''' |{{coord|13|25|19.4|N|103|51|35.3|E|type:landmark_region:KH|display=inline,title}} |} == ប្រវត្តិប្រាសាទ == '''ប្រាសាទរោងល្មុង''' មានទីតាំងស្ថិតនៅទិសពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]]នៅក្នុងបរិវេណ[[ក្រុងអង្គរ|ឧទ្យានអង្គរ]]ឬក៏គេអាចនិយាយបានថាជាប្រាសាទរណបឲ្យ'''ភ្នំយសោធរគិរី'''ឬ'''ភ្នំបាខែង'''នេះតែម្ដងដែលពីមុនគឺជាផ្ចិតនៃ[[រាជធានីយសោធរបុរៈ|រាជធានីយសោធបុរៈ]]របស់​[[ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១]]។'''ភ្នំបាខែង'''ក្រៅពីមានឈ្មោះថា'''ភ្នំយសោធរគិរី'''គេក៏ហៅម្យ៉ាងទៀតថាជាភ្នំកណ្ដាលហើយមានប្រាសាទជារណបជាច្រើននៅក្នុងនោះប្រាសាទរោងល្មុងក៏ជាប្រាសាទមួយនៅក្នុងចំណោមនោះផងដែរ។ប្រាសាទនេះមានចម្ងាយប្រមាណជា ០៧ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប|ទីរួមខេត្តសៀមរាប]]។ប្រាសាទនេះកសាងឡើងពី[[ឥដ្ឋ]]បែរមុខទៅទិសខាងលិចបច្ចុប្បន្នសល់ត្រឹមពាក់កណ្ដាលតួប៉ុណ្ណោះដោយកំពូលបានរលំបាក់បែកបាត់បង់រូបរាងអស់ទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2022-06-06 |title=ថ្ងៃលិចនៅ ប្រាសាទរោងល្មុងជាប្រាសាទឥដ្ឋរណប ភ្នំយសោធរគិរី ដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាមើលរំលង |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/12850867 |access-date=2025-07-10 |website=柬埔寨头条 |language=zh }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ឯកសារយោង == s189fwbinp4l7kkrwvs6ea62rxz9h3q 0 9279 335085 325473 2026-05-10T04:05:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335085 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |native_name = {{nobold|اسلامی جمہوریہ پاکستان ([[ភាសាអ៊ូរឌូ]])}} |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាមប៉ាគីស្ថាន |common_name = ប៉ាគីស្ថាន |image_flag = Flag of Pakistan.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាគីស្ថាន|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Pakistan on the globe (de-facto and claimed hatched) (Afro-Eurasia centered).svg |image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន (ក្រហម) នៅលើភូគោល និងដែនដីទាមទារ |map_width = 220px |national_motto = اتحاد، تنظيم، يقين محکم<br />"ជំនឿ សាមគ្គីភាព វិន័យ"<ref>{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-date=1 កក្កដា 2007 |publisher=ក្រសួងព័ត៌មាន និងផ្សព្វផ្សាយ, [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាគីស្ថាន]]. |access-date=20 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2007-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |url-status=dead }}</ref> |national_anthem = "[[ចម្រៀងជាតិប៉ាគីស្ថាន|قَومی ترانہ]]"<br/>"ភ្លេងជាតិ"<br/>{{center|[[File:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] | coordinates = {{coord|33|41|30|N|73|03|00|E|type:city_region:PK}} | largest_city = [[ការ៉ាជី]]<br/>{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|type:city_region:PK}} |official_languages = [[ភាសាឧរឌូ]]<br /> [[ភាសា​អង់គ្លេស]] |languages_type = [[ភាសា​តំបន់]] |languages = [[ភាសាប៉ិនចាប|ប៉ិនចាប]] [[ភាសាប៉ាស្តូ|ប៉ាស្តូ]] [[ភាសា​ស៊ីនឌី|ស៊ីនឌី]] [[ភាសា​សេរ៉ាយគី|សេរ៉ាយគី]] [[ភាសា​បាឡូឈី|បាឡូឈី]] និងភាសាជាច្រើនទៀត | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៤៤.៧% [[ប៉ិនចាប៊ី]] | ១៥.៤% [[ប៉ាស្តុន]] | ១៤.១% [[ស៊ីនឌី (ជនជាតិ)|ស៊ីនឌី]] | ៨.៤% [[ជនជាតិសារ៉ាយគី|សារ៉ាយគី]] | ៧.៦% [[មូហាជារ (ជនជាតិ)|មូហាជារ]] | ៣.៦% [[ជនជាតិបាឡូឈី|បាឡូឈី]] | ៦.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅប៉ាគីស្ថាន|ជនជាតិផ្សេងៗ]] }} | ethnic_groups_year = ២០២០<ref name="cia"/> | religion_year = ២០១៧<ref name=2017Census>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2021-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៩៦.៤៧% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<ref name="Article_2" /> | ២.១៤% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|ហិណ្ឌូសាសនា]] | ១.២៧% [[គ្រិស្តសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៩% [[លទ្ធិអាម៉ាឌីវយ៉ានៅប៉ាគីស្ថាន|អាម៉ាឌីវយ៉ា]] | ០.០២% [[សាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|សាសនាដទៃ]] }} |government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម|និយមឥស្លាម]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា|សភា]][[សាធារណរដ្ឋ​សហព័ន្ធ|សហព័ន្ធ]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[អារីហ្វ អាល់វី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ប៉ាគីស្ថាន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[អ៊ីមរ៉ាន ខាន់]] |leader_title3 = [[ប្រធាន​ព្រឹទ្ធសភា​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធាន​ព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[សាឌីគ សានច្រានី]] |leader_title4 = [[ប្រធានរដ្ឋ​សភា​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[អាសាដ កៃស៊ែរ]] |leader_title5 = [[ប្រធាន​ចៅក្រម​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធាន​ចៅក្រម]] |leader_name5 = [[អ៊ូម៉ារ អាតា បានឌីល]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រប៉ាគីស្ថាន|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាប៉ាគីស្ថាន|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភាប៉ាគីស្ថាន|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ចលនា​ប៉ាគីស្ថាន|ទទួលឯករាជ្យ]] |sovereignty_note = ពី[[សហរាជាណាចក្រ]] |established_event2 = [[វិជិតរាជ្យ​ប៉ាគីស្ថាន|វិជិតរាជ្យ]] |established_date2 = ១៤ សីហា ១៩៤៧ |established_event3 = [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] |established_date3 = ២៥ មីនា ១៩៥៦ |established_event4 = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យបង់ក្លាដែស|កំណែប្រែ]][[ប៉ាគីស្ថានខាងកើត|រដ្ឋបាលចុងក្រោយ]] |established_date4 = ១២ មករា ១៩៧២ |established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញប៉ាគីស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date5 = ១៤ សីហា ១៩៧៣ |area_size = 1 E7 |area_km2 = ៨៨១,៩១៣ |area_footnote = {{efn|"រាប់បញ្ចូលទាំងទិន្នន័យពីដែនដីជម្លោះកាស្មៀរប៉ាគីស្ថានពោលគឺ[[អាសាដកាស្មៀរ]] (១៣,២៩៧ គម) និង[[ជិលជីត–ប៉ាល់ទីស្ថាន]] (៧២,៥២០ គម)។<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |access-date=20 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |archive-date=6 April 2013 |archivedate=6 មេសា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx }}</ref> បើមិនរាប់បញ្ចូលដែនដីខាងលើនោះ ផ្ទៃដីទឹកដីប៉ាគីស្ថាននឹងធ្លាក់ចុះមកនៅត្រឹម ៧៩៦,០៩៥ គម។"}}<ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html |title=Where is Pakistan?|website=worldatlas.com|date=24 February 2021}}</ref> |area_rank = ទី​៣៣ |area_magnitude = |percent_water = ២.៨៦ |population_estimate = {{increaseNeutral}} ២២៦,៩៩២,៣៣២<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/pakistan-population|title = Pakistan Population 2021 (Live)}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី៥ |population_census = {{increaseNeutral}} ២០៧.៨ លាន |population_census_year = ២០១៧ |population_density_km2 = ២៤៤.៤ |population_density_rank = ទី៥៦ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|១.១១០ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=564,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPEX,PCPI,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=20 កុម្ភៈ 2022}}</ref>}} |GDP_PPP_rank = ទី២៦ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥,៨៣៨ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៣៩ |GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|៣៤៧ ពាន់លានដុល្លារ<ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Mubarak Zeb |title=Govt revises up FY21 growth rate to 5.4pc, GDP to $347bn |url=https://www.dawn.com/news/amp/1670673 |access-date=20 កុម្ភៈ 2022 |work=DAWN.COM |date=21 January 2022}}</ref><ref name="imf2" />}} |GDP_nominal_rank = ទី៤៣ |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១,៦៦៦ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៥៩ | Gini_year = ២០១៨ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣១.៦ <!--number only--> | Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI = ០.៥៥៧ <!--number only--> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2020_overview_english.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=2 December 2020|access-date=20 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១៥២ |currency = [[រូពីប៉ាគីស្ថាន]] (Rs) |currency_code = PKR |time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាគីស្ថាន|PST]] |utc_offset = +០៥:០០ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = ឆ្វេង |cctld = [[.pk]] |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាគីស្ថាន|+៩២]] }} '''ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន''' (​[[ភាសាអង់គ្លេស]]​៖ ''Pakistan'', [[ភាសាអ៊ូរឌូ]]​៖ پاکستان) ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការ​ថា​ '''សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាម​ប៉ាគីស្ថាន''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិតនៅតំបន់​[[អាស៊ីខាងត្បូង]]។ វាជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទីប្រាំ]]នៅលើពិភពលោកដោយមានប្រជាជនសរុប ២២៧ លាននាក់។ ប៉ាគីស្ថានបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៨៨១,៩១៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទី៣៣]]។ ប្រទេស​នេះ​មាន​ឆ្នេរសមុទ្រ ១,០៤៦ គីឡូម៉ែត្រ ជាប់​[[សមុទ្រអារ៉ាប់]] និង​[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]]នៅ​ភាគខាងត្បូង និង មាន​ព្រំប្រទល់​ខាងលិច​ជាប់ជាមួយ​ប្រទេស​[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] និង​[[អ៊ីរ៉ង់]] ខាងកើត​ជាប់ជាមួយ​ប្រទេស​[[ឥណ្ឌា]] និង​ភាគ​ឦសាន​ជាប់ជាមួយ​[[ចិន|សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​ចិន]]​។ ប្រទេស​[[តាហ្ស៊ីគីស្ថាន]]ស្ថិតនៅ​ជិតបង្កើយ​នឹង​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាននៅភាគខាងជើង ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​កាត់ផ្ដាច់​ដោយ​តំបន់[[ច្រកវ៉ាខាន់]]​។ តំបន់​ដែល​បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាន​សម័យថ្មី​សព្វថ្ងៃ គឺជា​ទីកំណើត​នៃ​អរិយធម៌​ជ្រលង​ទន្លេឥណ្ឌុស​បុរាណ និង ក្រោយមក​ត្រូវ​បាន​ជំនួស​ដោយ អរិយធម៌​វេទបុរាណ អរិយធម៌​ពែក អរិយធម៌​ឥណ្ឌូ-ក្រិច និង​អរិយធម៌​ឥស្លាម​។ តំបន់​នេះ​ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​ឈ្លានពាន និង​ចូលមក​រស់នៅ​ដោយ​ពួក [[អារ្យ័ន]] [[ពែក]] [[ក្រិច]] [[អារ៉ាប់]] [[ទួរគី]] [[អាហ្វហ្កាន]] និង [[ម៉ុងហ្គោល]]​។ វា​ធ្លាប់​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​[[ចក្រភពឥណ្ឌា-អង់គ្លេស]]​ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៨៥៨ ដល់ ១៩៤៧​។ នៅពេលដែល ចលនាប៉ាគីស្ថាន​ដើម្បី​បង្កើត​រដ្ឋឥស្លាម ដឹកនាំ​ដោយ [[មូហាម៉ាត់ អាលី ហ្ស៊ីណាហ៍]] (Muhammad Ali Jinnah) និង​សម្ព័ន្ធមូស្លីម (Muslim League) ជា​លទ្ធផល​បាន​បង្កើតឡើង​នូវ​រដ្ឋឯករាជ្យ​ប៉ាគីស្ថាន ដែល​មាន​ខេត្ត Sindh, North-West Frontier Province, West Punjab, Balochistan និង East Bengal ។ ប៉ាគីស្ថាន បាន​ក្លាយទៅជា​សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាម​តាមរយៈ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ឆ្នាំ​១៩៥៦​។ នៅក្នុង​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ឆ្នាំ​១៩៧១ នៅ​ប៉ាគីស្ថាន​ខាងកើត ជា​លទ្ធផល​បាន​លេចឡើង​នូវ​រដ្ឋឯករាជ្យ​[[បង់ក្លាដេស]]​។ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាន ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​នូវ​សម័យកាល​នៃ ការរីចម្រើន​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច ការគ្រប់គ្រង​បែប​យោធានិយម និង អស្ថិរភាព​នយោបាយ​។ ប៉ាគីស្ថាន គឺជា​ប្រទេស​មាន​ប្រជាជន​ច្រើនជាងគេ​ទី០៦ នៅលើ​ពិភពលោក និង ជា​ប្រទេស​ដែល​មាន​អ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម​ច្រើនជាងគេ​ទី០២ បន្ទាប់ពី​[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]]​។ ប៉ាគីស្ថាន បាន​ជាប់​នៅក្នុង​ប្រទេស​សេដ្ឋកិច្ច ១១ ("Next Eleven") ។ ប៉ាគីស្ថាន បាន​ចូលជា​សមាជិក អង្គការ​សន្និសីទ​ឥស្លាម (Organization of the Islamic Conference), [[សមាគម​អាស៊ីខាងត្បូង​ដើម្បី​សហប្រតិបត្តិការ]] (South Asian Association for Regional Cooperation), ប្រទេស​កំពុងអភិវឌ្ឍ​ទាំង០៨ (Developing 8 Countries) និង [[អង្គការ​សហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច]] (the Economic Cooperation Organization) ។ ប៉ាគីស្ថាន ក៏ជា​សមាជិក [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (the United Nations), [[កុំមុនវាល]] (Commonwealth of Nations), [[អង្គការ​ពាណិជ្ជកម្ម​ពិភពលោក]] (World Trade Organization), ក្រុមប្រទេស​កំពុងអភិវឌ្ឍ​ទាំង៣៣ (G33 developing countries), ក្រុមប្រជាជាតិ​កំពុងអភិវឌ្ឍ​ទាំង៧៧ (Group of 77 developing nations), សម្ព័ន្ធមិត្ត​មិនមែន​ណាតូ​របស់​សហរដ្ឋអាមេរិក (major non-NATO ally of the United States) និង ​[[មហាអំណាច​នុយក្លេអ៊ែរ]] (nuclear state)​។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះប៉ាគីស្ថាន}} ឈ្មោះ ''Pakistan'' (IPA: [paːkɪst̪aː]) តាម​[[ភាសាពែក]] និង [[ភាសាអ៊ូរឌូ​]] មានន័យថា ''Land of (the) Pure'' (''ទឹកដី​បរិសុទ្ធ'')​។ វា​ត្រូវ​បាន​ដាក់ថា ''Pakistan'' នៅ​ឆ្នាំ​១៩៣៤ ដោយ Choudhary Rahmat Ali ដែល​បាន​បោះពុម្ព​នៅក្នុង​អត្ថបទ​រិះគន់​របស់​គាត់ "Now or Never" ។ ឈ្មោះ​នេះ​តំណាងឲ្យ ប្រជាជន​មូស្លីម ៣០ លាន​នាក់​នៃ​ប៉ាគីស្ថាន ដែល​រស់នៅ​តំបន់​ចំនួន​០៥ នៅ​ភាគខាងជើង​នៃ​[[ចក្រភព​ឥណ្ឌា-អង់គ្លេស]]​មាន​៖ '''P'''unjab, '''A'''fghania (North-West Frontier Province), '''K'''ashmir, '''S'''indh, and Baluchis'''tan''' ។ {| class="infobox borderless" |+ National symbols of Pakistan (Official) |- ! '''National animal''' | | [[Image:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''National bird''' | | [[Image:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''National tree''' | | [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''National flower''' | | [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''National heritage bird''' | | [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''National aquatic marine mammal''' | | [[Image:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''National reptile''' | | [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''National amphibian''' | | [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''National fruit''' | | [[Image:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''National mosque''' | | [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''National mausoleum''' | | |- ! '''National river''' | | [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''National mountain''' | | [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្រ្តប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាគីស្ថាន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋជាសមាជិកនៃសមាគមអាស៊ីខាងត្បូងសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] isklchdvhyojudfy3c544utw8j1zyqv 0 13342 335111 285028 2026-05-10T11:06:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335111 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument |name= វីយោឡុង |names= ហ្វីដដល (Fiddle) , [[German language|de:]]&nbsp;''Violine'' or ''Geige,'' [[French language|fr:]]&nbsp;''Violon,'' [[Italian language|it:]]&nbsp;''Violino'' |image=Violin VL100.jpg |image_capt=ខ្នាតគំរូជារបៀបទាន់សម័យ មើលពីមុខ និង ពីចំហៀង |background=តន្ត្រីប្រភេទខ្សែ |hornbostel_sachs=321.322-71 |hornbostel_sachs_desc=ផ្សំឡើងដោយ [[សំឡេងខ្សែ]] ប្រដេញដោយ[[កំនោង|កំនោង]] |developed=មុនសតវត្សទី១៦ |range=[[Image:Range violin.png|130px|center]] |related= *'''[[ក្រុមគ្រួសារនៃវីយោឡុង]]''' ([[វីយោឡា]], [[សេឡូ]]) *[[Viol]] family (includes [[double bass]]) |musicians= *[[បញ្ចីឈ្មោះតន្ត្រីករវីយោឡុង]] }} '''វីយោឡុង''' គឺ​ជា​ប្រភេទ​[[ឧបករណ៍​តន្ត្រី​ខ្សែ]] ដែល​មាន​ខែ្ស​បួន។ បើធៀបទៅហ្នឹង [[ឧបករណ៍តន្ត្រីបូរាណខ្មែរ]]វិញ វាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹង[[ទ្រ]]។ វីយោឡុង​មាន​​ទំហំ​​តូច​ជាង​គេ តែ​​មាន​​សំឡេង​​ខ្ពស់​​ជាងគេ​​ក្នុង​​ចំណោម​​[[ឧបករណ៍​តន្ត្រី​]​ប្រភេទ​​[[ក្រុម​គ្រួសារ​នៃ​វិយោឡុង]]​ជា​របៀប​ខ្សែ​ទាំងអស់ ដោយ​ក្នុងនោះ​រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​​[[វីយោឡា]]​និង​[[សេឡូ​]]​ផង​ដែរ។ វីយោឡុង ពេលខ្លះ គេ​អាច​ហៅ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា [[Fiddle]]([[ហ្វីដដល]]) ពោលគឺ អាស្រ័យ​​ទៅលើ​​ការ​​ចំណាំ​​ហៅ​ក្នុងការ​​ប្រើប្រាស់​​វា។ ពាក្យ​ថា​វីយោឡុង មាន​កំណើត​មក​ពីពាក្យ​របស់​ភាសា​ឡាទីន [[Vitula]]([[វីទូឡា]]) ដែល​មាន​ន័យ​ថា​ឧបករណ៍​តន្ត្រី​ប្រើ​ខ្សែ។ ទោះជា​វីយូឡុង មាន​ឬសគល់​តាំងពី​[[បុរាណ]]មក​ក៏ដោយ លក្ខណៈ​[[បច្ចុប្បន្ន]]​របស់​វា គឺ​ទទួលបាន​ពី​គម្រូ​នៃ​ប្រទេស​[[អ៊ីតាលី]] នា​សតវត្ស​ទី​១៦ ដែល​ឆ្លងកាត់​ការវិវឌ្ឍន៍​ផ្សេងៗ​ទៀត នា​សតវត្ស​ទី​១៨។ [1] ពាក្យ​នេះ គេ​ជឿ​ថា បន្ទាប់​មកបាន​ក្លាយទៅ​ជា​ពាក្យ «Fiddle (ហ្វីដដល)» នេះ​តែម្ដង។ ក្រុម​តន្ត្រីករ​វីយោឡុង និង​ក្រុមអ្នកប្រមូល​នូវ​ភាព​ដោយ​ឡែក​នៃ​តម្លែ​របស់​ឧបករណ៍ ត្រូវបាន​បង្កើត​​​ឡើង​​ដោយ [[Gasparo da Salò]] (ហ្កាស្ប៉ារ៉ូ ដា សាឡូ),[[Paolo Maggini]] (ផៅឡូ ម៉ាហ្គីនី), [[Stradivari]] (ស្ត្រាឌីវ៉ារី), [[Guarneri]] (ហ្កឺនឺរី) និង [[Amati families]] (គ្រួសាររបស់អាម៉ាទី) ចាប់តាំង​ពី​​សតវត្សន៍​ទី​១៦ ដល់​សតវត្សន៍​ទី១៩ នៅ [[Brescia]](ប្រីចស្គីយ៉ា) [[Cremona]](គ្រេមូណា) និងដោយ [[Jacob Stainer]](ចាខូប ស្តេននឺ) នៅឯ [[អូស្ត្រាលី]]។ == ប្រវត្តិ == {{Main|History of the violin}} [[Image:Batchelder violin.jpg|thumb | 125px |left|Batchelder violin (USA)]] ប្រភេទខ្សែរបស់វីយោឡុងនេះ ក៏អាចប្រើសម្រាប់កេះផងដែរ (ឧ. the Greek [[lyre]]). ឧបករណ៍តន្ត្រី [[Bow (music)|Bowed]] ប្រហែលជា ផ្ដើមមានវត្តមានដំបូងគេនៅក្នុង [[Equestrianism|equestrian]] វប្បធម៌នៃអាស៊ីកណ្ដាល, ជាភស្ដុតាង [[Kobyz]] ({{lang-kk|қобыз}}) or kyl-kobyz ដែលជាវត្ថុបូរាណ [[Turkic peoples|Turkic]], [[Music of Kazakhstan|Kazakh]] [[string instrument]] ឬ [[Mongolia]]n ជាឧបករណ៍ [[Morin huur]]: :អ្នកជិះសេះនៃប្រជាជនTurkic and Mongolian ដែលមកពីខាងក្នុងនៃ ទ្វីប[[អាស៊ី]] ទំនងជាអ្នកកាន់ឧបករណ៍ហ្វីដដល មុនគេក្នុងពិភពលោក។ មានទាំងអស់ខ្សែពីរ គឺឆ្វេងនិងស្ដាំ ខ្សែរបស់ហ្វីដដលត្រូវបានបង្កើតឡើងអំពីខ្សែ[[រោមសេះ]] ដែល​កូដ​ជាមួយ​នឹង​ដង​ផលិត​ពី​រោម​សេះ​ដូចគ្នា​ដែរ​ និង​ជារឿយៗរោមដែលគេប្រើប្រាស់គឺជារោមដែលឋិតនៅតំបន់ពីក្បាល[[សេះ]]ដល់ត្រឹមក។ ជារួម វីយោឡុង, [[វីយោឡា]], និង [[សេឡូ]] គឺសម្រាប់កូតលេងរាល់ថ្ងៃ និងដែលដងរបស់វាគឺនៅតែបន្តផលិតអំពីសរសៃរោមរបស់សេះ រហូតទាល់តែជាកេរ្តិ៍មរតកនៃចរកជន ឬអ្នករសាត់អណ្ដែត។<ref>{{Cite web |title = ''The Silk Road: Connecting Cultures, Creating Trust'', Silk Road Story 2: Bowed Instruments |publisher = Smithsonian Center for Folk life and Cultural Heritage |url = http://www.silkroadproject.org/smithsonian/nomads/story.html |accessdate = 2008-09-26 |archivedate = 2008-10-13 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081013123420/http://www.silkroadproject.org/smithsonian/nomads/story.html |url-status = dead }}</ref> It is believed that these instruments eventually spread to [[China]], [[India]], the Byzantine Empire and the [[Middle East]], where they developed into instruments such as the [[erhu]] in [[China]], the [[rebab]] in the Middle East, the [[Byzantine lyra|lyra]] in the Byzantine Empire and the [[esraj]] in [[India]]. The violin in its present form emerged in early 16th-Century Northern [[Italy]], where the port towns of [[Venice]] and [[Genoa]] maintained extensive ties to [[central Asia]] through the trade routes of the [[silk road]]. The modern European violin evolved from various bowed [[stringed instruments]] from the Middle East<ref>{{Cite web|url=http://www.cso.org/main.taf?p=1,1,4,20|title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z|last=Hoffman|first=Miles|publisher=[[Chicago Symphony Orchestra]]|accessdate=2008-09-26|archivedate=2008-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081207005918/http://www.cso.org/main.taf?p=1,1,4,20|url-status=dead}}</ref> and the [[Byzantine Empire]].<ref name=Grillet29>{{harvnb|Grillet|1901|p=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: On Concepts and Classifications of Musical Instruments. Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990</ref> It is most likely that the first makers of violins borrowed from three types of current instruments: the [[rebec]], in use since the 10th century (itself derived from the [[Byzantine lyra]]<ref> {{Cite journal| last= Panum|first=Hortense|author-link=Panum hortense|year=1939|title=The stringed instruments of the Middle Ages, their evolution and development|publisher=London : William Reeves |page=434| ref= harv }}</ref> and the [[Arabic music|Arabic]] ''[[rebab]]''), the [[vielle|Renaissance fiddle]], and the ''[[lira da braccio]]''<ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins | month=October | year=2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |accessdate=2006-09-22 }}</ref> (derived<ref name="Grillet29"/> from the ''[[Byzantine lira]]''). One of the earliest explicit descriptions of the instrument, including its tuning, was in the ''Epitome musical'' by [[Jambe de Fer]], published in [[Lyon]] in 1556.<ref> {{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|accessdate=2006-09-22 }}</ref> By this time, the violin had already begun to spread throughout [[Europe]]. The oldest documented violin to have four strings, like the modern violin, is supposed to have been constructed in 1555 by [[Andrea Amati]], but the date is very doubtful. (Other violins, documented significantly earlier, only had three strings and were called ''violetta''.) The violin immediately became very popular, both among street musicians and the nobility, illustrated by the fact that the French king [[Charles IX of France|Charles IX]] ordered Amati to construct 24 violins for him in 1560.<ref>{{Cite web |url = http://www.bartruff.com/history.php |title = The History of the Violin |first = William |last = Bartruff |accessdate = 2006-09-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archivedate = 2007-02-08 |url-status = dead }}</ref> The oldest surviving violin, dated inside, is from this set, and is known as the ''Charles IX'', made in [[Cremona]] c. 1560. The finest Renaissance carved and decorated violin in the world is the [[Gasparo da Salò]] (1574 c.) owned by [[Ferdinand II, Archduke of Austria]] and later, from 1841, by the Norwegian virtuoso [[Ole Bull]], who used it for forty years and thousands of concerts, for his very powerful and beautiful tone, similar to those of a Guarneri. It is now in the Vestlandske Kustindustrimuseum in [[Bergen]] (Norway). [[Messiah Stradivarius|"The Messiah"]] or ''"Le Messie"'' (also known as the "Salabue") made by [[Antonio Stradivari]] in 1716 remains pristine. It is now located in the [[Ashmolean Museum]] of [[Oxford]].<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |accessdate=2008-09-26 |archivedate=2008-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead }}</ref> [[Image:San Zaccaria.jpg|thumb|rithg|Detail of the [[San Zaccaria Altarpiece]], [[Venice]], by [[Giovanni Bellini]], 1505.]] The most famous [[:Category:Violin makers|violin makers]] ([[luthiers]]) between the 16th century and the 18th century include: * The school of Brescia, beginning in the late 14th with liras, violettas, violas and active in the field of the violin in the first half of 16th century * The Dalla Corna family, active 1510–1560 in [[Brescia]] and [[Venezia]], [[Italy]] * The Micheli family, active 1530–1615 in Brescia * The Inverardi family active 1550–1580 in Brescia * The Bertolotti [[Gasparo da Salò]] family, active 1530–1615 in Salò and Brescia * Giovanni Paolo Maggini, active 1600–1630 in Brescia * The school of Cremona, beginning in the half of 16 century vith violas and violone and in the field of violin in the second half of 16 century * The [[Amati]] family, active 1500–1740 in [[Cremona]], [[Italy]] * The [[Guarneri]] family, active 1626–1744 in Cremona * The [[Stradivari]] family, active 1644–1737 in Cremona Significant changes occurred in the construction of the violin in the 18th century, particularly in the length and angle of the neck, as well as a heavier bass bar. The majority of old instruments have undergone these modifications, and hence are in a significantly different state than when they left the hands of their makers, doubtless with differences in sound and response.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |author=Richard Perras |accessdate=2006-10-29 |archivedate=2006-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> But these instruments in their present condition set the standard for perfection in violin craftsmanship and sound, and violin makers all over the world try to come as close to this ideal as possible. To this day, instruments from the so-called Golden Age of violin making, especially those made by Stradivari and Guarneri del Gesù, are the most sought-after instruments by both collectors and performers. The current record amount paid for a Stradivari violin is £9.8 million (US$15.9 million), when the instrument known as the [[Lady Blunt Stradivarius|Lady Blunt]] was sold by [[Tarisio Auctions]] in an online auction on June 20, 2011.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | publisher=BBC News | date=2011-06-21 | accessdate=2011-06-21}}</ref> == ការផលិត == [[Image:Violinconsruction3.JPG|right|thumb|400px|The construction of a violin]] == ការលេងវិយោឡុង == == តន្ត្រី == == តន្ត្រីករវិយោឡុងល្បីៗ == == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == [[Category:​ឧបករណ៍​តន្ត្រី​]] f6ic8zqn5fh98b6x9uvd8yu0cojobp3 0 21185 335099 305156 2026-05-10T07:14:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335099 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ |nativename = Nāhuatlahtōlli, Māsēwallahtōlli, Mexicano |states = [[ម៉ិចស៊ិក]] នឹង [[អែលសាលវ៉ាឌ័រ]] |region = [[រដ្ឋម៉ិចស៊ិក]], [[Puebla]], [[Veracruz]], [[Hidalgo (Mexico)|Hidalgo]], [[Guerrero]], [[Morelos]], [[Tlaxcala]], [[Oaxaca]], [[Michoacán]], [[Durango]],<br> និងអន្ដោប្រវេសន្ដក្នុង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]], [[អែលសាលវ៉ាឌ័រ]], [[ហ្គាតេម៉ាឡា]] នឹង [[កាណាដា]] |speakers = 1.45 លាន |ref = <ref>INEGI 2005:3</ref> |ethnicity = [[ជនជាតិណាវ៉ា]] |familycolor = យូតូអាហ្សតិក |fam1 = [[អំបូរភាសាយូតូអាហ្សតិក|យួតូអាហ្សតិក]] |fam2 = [[អាហ្សតិក]] |fam3 = [[អាហ្សតិកទូទៅ]] |protoname = [[Proto-Nahuan language|Proto-Nahuan]] |dia1 = [[Western Peripheral Nahuatl]] |dia2 = [[Eastern Peripheral Nahuatl]] |dia3 = [[Huastecan Nahuatl]] |dia4 = [[Central Nahuatl dialects|Central Nahuatl]] |dia5 = [[Pipil language|Pipil Nahuat]] |agency = [[Instituto Nacional de Lenguas Indígenas]]<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/ |title=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas homepage }}</ref> |iso2=nah |iso3=nci |iso3comment=[[ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ចាស់]]<br />ចំពោះមុខទំនើប សូមមើល [[List of Nahuan languages]] ទៀត. |image = Aztec woman speaking.jpg |imagesize = 100px |imagecaption = Nahua woman from the [[Florentine Codex]]. The [[speech scroll]] indicates that she is speaking. |nation = {{flag|Mexico}}|Mexico (through the General Law of Linguistic Rights of Indigenous Peoples.<ref>{{cite web) |url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of Indigenous Peoples |language=Spanish }}</ref> |notice=IPA }} ភាសាណាវ៉ាថ្លះតូល្លិ (មកពី ''ណាវ៉ាថ្ល៍'', «សម្លេងពិរោះ» និង ''ថ្លះតូល្លិ'', «ភាសា»)<ref name=RAE-náhuatl>{{cita web |url = http://lema.rae.es/drae/?val=náhuatl |título = náhuatl |fechaacceso = 2009 02 03 |añoacceso = 2009 |autor = Real Academia Española |enlaceautor = Real Academia Española |año = 2005 |obra = Diccionario de la lengua española. 22ª edición |editorial = Madrid: Santillana |idioma = español }}</ref> គឺជា[[អំបូរភាសាយូតូអាហ្សតិក|ភាសាយូតូអាហ្សតិក]] មួយដែលត្រូវបាននិយាយជាពិសេសដោយ[[ជនជាតិណាវ៉ា]]ក្នុង[[ម៉ិចស៊ិក]] និង [[អាមេរិក កណ្ដាល|អាមេរិកកណ្ដាល]].<ref name=RAE-mexicano>{{cita web |url = http://buscon.rae.es/draeI/SrvltConsulta?TIPO_BUS=3&LEMA=mexicano |título = mexicano, na |fechaacceso = 2009 02 03 |añoacceso = 2009 |autor = Real Academia Española |enlaceautor = Real Academia Española |año = 2005 |obra = Diccionario de la lengua española. 22.ª edición |editorial = Madrid: Santillana |idioma = español }}</ref> កើតនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧យ៉ាងយឺត។ តាងពីវិត្ថាកម្មនៃវប្បធម៌[[តូលតិក]]នៅទីបញ្ចប់សត្តវត្សរ៍ទី១០នៅ[[មេសូអាមេរិក]], ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ចាប់ផ្ដើមសាយឡើងលើភាសាផ្សេងៗនៃមេសូអាមេរិកដល់ធ្វើជាភាសាអន្ដរជាតិក្នុងភាគធំនៅតំបន់មេសូអាមេរិក ជាពិសេសក្នុងផែនដីដែលត្រូវបានធ្វើសញ្ជ័យដោយ[[ចក្រភពអាហ្សតិក]] ពីសតវត្សរ៍ទី១៣ដល់កាលធ្លាក់ (ថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៥២១) ដោយជនជាតិអេស្ប៉ាញ ហេតុដូច្នេះ ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ក៏ត្រូវបានស្គាល់តាម ‹‹ភាសាម៉ិចស៊ិក››។ តាមពិត មនុស្សដែលនិយាយភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ហៅវាថា ''ម៉ិស៊្យីកាថ្លះតូល្លិ'' ជាភាសាខ្មែរ៖ ''ភាសាម៉ិចស៊ិក''។<ref>[http://www.azcatl-tezozomoc.com/foros1/index.php?showtopic=2317 La lengua Nahuatl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310085711/http://www.azcatl-tezozomoc.com/foros1/index.php?showtopic=2317 |date=2014-03-10 }} Mictlan Ehecateotl Cuauhtlinxan - ''Portador de la Palabra de la Continua Tradición Tetzcatlipoca''</ref> ប្រភពផ្សេងទៀតប្រាប់យើងថា ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ ជាដើម ត្រូវបានស្គាល់តាមឈ្មោះ ''សិម៉័ណាវ៉ាកាថ្លះតូល្លិ'' ជាភាសាខ្មែរ៖ ''ភាសាពិភពលោក'' ហើយព្រោះពិបាក់និយាយ ឈ្មោះនេះត្រូវបានខ្លីជា ''ណាវ៉ាថ្ល៍''។ ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ចាប់ផ្ដើមខាតអ្នកនិយាយតាមជនជាតិអេស្ប៉ាញមកទ្វីប ហើយតាម[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]បានធ្វើជាភាសាខ្ពស់ជាងគេថ្មីក្នុងមេសូអាមេរិក។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ជនជាតិអឺរ៉ុបតប្រើភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ដោយអ្នកផ្សាយសាសនាសម្រាប់ធ្វើសញ្ជ័យ យកភាសានេះទៅតំបន់ដែលមិនទាន់មានឥទ្ធិពលនៃភាសាណាវ៉ាថ្ល៍ជាមុនទេ។ ភាសាណាវ៉ាថ្ល៍គឺជាភាសាអន្ដោគ្រាមម៉ិចស៊ិកដែលមានអ្នកនិយាយច្រើនជាងគេ មានប្រមាណមួយលានកន្លះ ហើយភាគច្រើនក៏ចេះភាសាអេស្ប៉ាញដែរ។ តំបន់ប្រើគឺពីខាងជើងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដល់[[អាមេរិកកណ្ដាល]]។ == Clasificación lingüística == El náhuatl pertenece a la [[lenguas uto-aztecas|familia yuto-nahua]] (yuto-azteca) y, junto con el extinto [[idioma pochuteco|pochuteco]] y el [[idioma pipil|pipil]], conforma el grupo aztecoide de dicha familia de lenguas. Dentro de la familia yuto-azteca el grupo aztecoide es especialmente cercano al grupo corachol ([[idioma cora|cora]], [[idioma huichol|huichol]]), formado por lenguas situadas al noroeste del foco de origen del náhuatl. El parentesco es algo más distante con el grupo tepimano ([[Idioma o'odham|pápago]], tepehuán) y el grupo taracahita. Desde un punto de vista tipológico, resalta su importancia como ejemplo de [[lengua aglutinante|idioma aglutinante]], particularmente en la morfología verbal y en la formación del léxico. Tipológicamente es además una lengua de núcleo final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado. Existe un número importante de variedades ([[dialecto]]s) de náhuatl que difieren sistemáticamente, y aunque en general el grado de [[inteligibilidad mutua]] entre variantes de náhuatl es alto, el náhuatl clásico probablemente era parcialmente ininteligible con el pipil o el pochuteco. == Historia == El náhuatl se clasifica en la familia uto-azteca y es la lengua hablada por el mayor número de grupos étnicos distintos en México. También fue ampliamente usada desde los siglos XIV a XVII como ''lingua franca'' en amplias zonas de [[Mesoamérica]]. Sin embargo, el origen ancestral de esta lengua estaría según la evidencia disponible fuera de Mesoamérica.<ref>[http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/amerindia/uto/nahuatl Lengua náhuatl, Agencia española]</ref> Los hablantes de náhuatl llegaron al valle de México a mediados del primer milenio d. C., asentándose el grupo [[mexica]] (o azteca) desde mediados del siglo XIII. Éstos procedían del noroeste, de [[Michoacán]] y [[Jalisco]], y muy posiblemente de [[Nayarit]]. Hacia el año de 900&nbsp;d.&nbsp;C., una nueva oleada de inmigrantes, de habla náhuatl, penetró en el área de las grandes civilizaciones de Mesoamérica. Muy probablemente los [[cultura tolteca|toltecas]] eran nahuaparlantes. Se piensa que la influencia de la [[mexica|cultura Mexica]] y su lengua náhuatl llegó más allá de las fronteras del [[Valle de México|Valle de Anáhuac]] hasta [[Aridoamérica]] y [[Oasisamérica]] en América del Norte y hasta Nicaragua en Centroamérica. Gerardo Said escribe que dicha influencia abarcaba desde al norte del trópico de cáncer al norte de la República Mexicana hasta el sur de Norteamérica ''Nicān Ānāhuac' 'hasta aquí el Anáhuac'. === Tiempos prehispánicos === Los [[aztecas]] o mexicas, quienes fundaron su capital [[México-Tenochtitlan]] en [[1325]], hablaban una variedad de náhuatl central, y al extenderse su imperio a través de una gran parte del centro y sur de lo que ahora es la [[República Mexicana]], la lengua se difundió considerablemente. Ya era hablado en algunas zonas que hoy abarcan el valle de Anáhuac; hoy el [[Distrito Federal (México)|Distrito Federal]] y los estados limítrofes como [[Estado de México|México]], [[Morelos]], [[Estado de Hidalgo|Hidalgo]], [[Puebla]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] y [[Estado de Guerrero|Guerrero]]. Algunos nahuas de esta región han conservado su lengua autóctona hasta la época moderna. Los grupos étnicos de origen nahua conformaron varias ciudades estados ya desde el [[siglo XII]]: tecpanecas, [[Tlaxcala|tlaxcaltecas]], [[Xochimilco|xochimilcas]], huexotzingas, acolhuas, [[Texcoco|texcocanos]], [[Zona arqueológica de Cholula|cholultecas]], etc. Sin embargo, el náhuatl es mejor conocido por su uso entre los mexicas o aztecas, por ser éste el grupo que logró la hegemonía militar y cultural sobre los demás. Desde los primeros tiempos, siempre ha existido una fragmentación dialectal de cierta importancia que se ha profundizado en los últimos 500 años. El náhuatl clásico no es otra cosa que la variedad usada durante el [[siglo XVI]] en el [[Valle de México]], particularmente la de México-Tenochtitlan (la actual ciudad de México), la cual fue compilada por diversos misioneros europeos. Existe evidencia de la presencia del náhuatl en toda la zona conocida como [[Mesoamérica]], si bien su origen mítico apunta a la parte de México conocida como [[Aridoamérica]] y [[Oasisamérica]].Durante la última parte del [[imperio azteca]], existieron escuelas y academias en las cuales, entre otras actividades culturales, se enseñaba a la juventud a hablar bien, a memorizar, a recitar, a cantar sin y con acompañamiento instrumental (con [[teponaztli]], [[huehuetl]] y [[ayacachtli]], principalmente), y a "ensartar palabras bellas". En los templos había toda una escuela asalariada de compositores de poesía y canto en servicio del sacerdocio y la nobleza. Las obras literarias en náhuatl previas a la conquista toman la forma de escritura en parte [[Pictograma|pictográfica]], en mayor parte [[ideograma|ideográfica]], y en menor medida fonética (ésta escritura gozaba de algunos elementos fonéticos). Escritura que seguramente se usó para memorizar de manera escrita las tradiciones orales. La introducción del [[alfabeto latino]] por los frailes españoles desempeñó un importante papel en la preservación de parte de la cultura mexica posterior a la conquista, mientras que la otra parte fue abandonada por los indígenas en favor de la traída por los mismos españoles o directamente destruida por éstos. La obra de [[Bernardino de Sahagún]] (1530-1590) tuvo una importancia crucial, pues contiene una investigación enciclopédica sobre la civilización mexica y muchos ejemplos de escritos históricos, religiosos, medicinales y poéticos, en una amplia variedad de temas y estilos. === Tiempos de la colonia === A partir de 1521, de la [[Caída de México-Tenochtitlan|caída de Tenochtitlan]] ante las tropas tlaxcaltecas aliadas con los españoles, comenzó un enorme proceso de [[evangelización]] que requería el conocimiento de la lengua del imperio conquistado. Así, el náhuatl que había sido ''[[lingua franca]]'' del [[Azteca|imperio azteca]], extendiéndose con sus diversos dialectos por todo el centro de México y hasta [[América Central]], siguió siendo usado ampliamente e incluso extendido después de la conquista. El franciscano [[Juan de Zumárraga]], primer obispo de Tenochtitlan, introdujo la imprenta en [[Nueva España]]. Esto permitió la publicación de la ''Doctrina cristiana breve traducida en lengua mexicana'', salida de la prensa en 1546, obra de fray [[Alonso de Molina]] en náhuatl. [[Andrés de Olmos|Fray Andrés de Olmos]], colaborador de Zumárraga y figura clave en la historia [[etnográfica]] y [[lingüística]] mexicana, es el primero en escribir una [[gramática en lengua náhuatl]]. Una gramática posterior, que data de 1645, ha sido empleada con frecuencia como modelo para métodos de estudio modernos. En el siglo XVI, adoptó el [[alfabeto latino]] a consecuencia de la colonización española, escribiéndose de acuerdo a las normas ortográficas del [[idioma español|castellano]] del siglo XVI. Esta forma de escribir el náhuatl perdura hasta nuestros días y se conoce a veces como náhuatl clásico o simplemente náhuatl, por oposición al náhuatl moderno, cuya ortografía no ha sido regulada. Un aspecto poco estudiado del náhuatl en el período colonial es que también fue usado durante el proceso de colonización de las [[Filipinas]], llevada por los indígenas mexicanos y algunos criollos que llegaron al archipiélago para realizar trabajos fuertes y labores administrativas, respectivamente. En particular, el [[Idioma tagalo|tagalo]] presenta influencia del náhuatl en una proporción notoria de su vocabulario. Unos pocos ejemplos de esto son las siguientes palabras en tagalo: kamote (camote, camotli), sayote (chayote, hitzayotli), atswete (achiote, achiotl), sili (chile, chili), tsokolate (chocolate, xocolatl), tiyangge (tianguis, tianquiztli), sapote (zapote, tzapotl). Sin embargo, algunas otras lenguas minoritarias de Filipinas no sólo recibieron esta influencia en el plano semántico, sino también en su gramática y en muchas expresiones cotidianas, al grado que es muy notoria en fórmulas de cortesía y en oraciones católicas como el [[Padre Nuestro]], que aparece como una mezcla de al menos tres lenguas de tres troncos lingüísticos distintos (castellano, náhuatl y la lengua nativa filipina). === Tiempos modernos === [[ឯកសារ:Nahuatl precontact and modern.svg|upright=1.5|center|thumb|Distribución del náhuatl en México.]] Como resultado de la revolución sociopolítica de [[Revolución mexicana|1910]], un enfoque distinto hacia el indígena moderno provocó un nuevo interés por implantar el náhuatl como lengua viva con distintos grados de intensidad cultural. Han surgido, entre otros, grupos como la Sociedad Pro-Lengua Náhuatl [[Mariano Jacobo Rojas]] y el Movimiento Confederado Restaurador del Anáhuac; un grupo extremista que ha llegado a proponer el abandono del [[Idioma español|español]] a favor del náhuatl como lengua nacional.{{Cita requerida}} Sin embargo, estas asociaciones, siempre pequeñas, no han logrado sus fines. El [[himno nacional mexicano]] se ha traducido y cantado en náhuatl. En esta lengua aún se dicen misas desde los tiempos de la colonia, se han rodado [[cinematógrafo|películas]] tales como [[Yanco]], [[Santo Luzbel]], [[La otra conquista]] y [[Guadalupe (película)|Guadalupe]]. Se han pronunciado discursos en la conmemoración de la muerte del último soberano azteca y otros, se han publicado pequeños periódicos, por lo general de corta vida, como [[Mexikayotl]] ([[1946]]), [[Mexikatl Itonalama]] ([[1950]]) e [[In Amatl Mexicatlatoani]] ([[1975]]). Aunque en la actualidad carezca de oficialidad, en el artículo 2.B.II de la [[Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos|Constitución de México]] obtiene reconocimiento para el establecimiento de [[Educación Intercultural Bilingüe|educación bilingüe e intercultural]] en las comunidades de origen nahua. Pero la lengua ha quedado casi exclusivamente en labios de la población rural indígena o en las aulas de las universidades como curso para antropólogos e historiadores. Actualmente, el náhuatl es todavía la lengua no europea más usada (con más de un millón y medio de hablantes {{hechos}}) e influyente de todo el territorio mexicano. A partir del contacto europeo con las culturas que existían en el territorio de lo que hoy es [[México]], decenas de palabras nahuas se extendieron por todo el mundo. Tal es el caso de la palabra chocolate (''[[:nah:xocolātl|xocolātl]]''), que puede provenir de ''xocol-li'' 'cosa agria' y ''ā-tl'' 'agua' y las palabras para jitomate (''xītomā-tl''), chile (''chīlli'') y tocayo (''tōcā(i)-tl'', nuestro mismo nombre). [[ឯកសារ:Napis w nahuatl.JPG|upright=1.25|thumb|left|Texto en náhuatl, en Teotihuacán.]] En [[El Salvador]], el náhuatl se ha extinguido casi en su totalidad como consecuencia del [[levantamiento campesino de 1932]] que terminó en la matanza de miles de indígenas hablantes de esta lengua. Los actuales hablantes del pipil buscan rescatar su lengua por diversos medios otorgadas por el gobierno salvadoreño y Organizaciones no gubernamentales, pero también organizaciones religiosas provenientes de los Estados Unidos que atentan contra la laicicidad del estado al intentar doctrinar a los niños en su lengua materna.<ref>{{Cite web |url=http://www.prolades.com/encyclopedia/countries/salvador2.htm |title=Religión en El Salvador |access-date=2012-12-31 |archivedate=2013-04-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130421024444/http://www.prolades.com/encyclopedia/countries/salvador2.htm |url-status=dead }}</ref> En mayo de 2007 el jefe de gobierno del Distrito Federal, [[Marcelo Ebrard]], anunció que a partir del ciclo escolar 2008-09 el náhuatl sería asignatura obligatoria en las escuelas públicas del Distrito Federal, sin embargo; el proyecto no tuvo seguimiento y quedó como una propuesta.<ref><small>[http://www.jornada.unam.mx/2007/05/03/index.php?section=capital&article=041n1cap Empieza rescate de cultura y lengua de las etnias en el DF], [[La Jornada]], 3 de mayo de 2007</small></ref> Con los festejos del bicentenario de la independencia de México en el año 2010, el senado de la república ha decidido traducir la constitución política de los Estados Unidos Méxicanos al náhuatl, el cual será presentado oficialmente el 25 de febrero de 2011 y supervisado por León Portilla. Una de las principales críticas que recibe este documento es el argumento de que náhuatl no tiene expresión escrita, el náhuatl escrito se considera una lengua de académicos, universitarios e investigadores y no una manera de expresión generalizada en los hablantes nativos.<ref>{{Cite web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/654868.html |title=Se traducirá la carta magna al náhuatl, El Universal |access-date=2012-12-31 |archivedate=2012-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010080757/http://www.eluniversal.com.mx/notas/654868.html |url-status=dead }}</ref> El náhuatl es la lengua indígena que más crece en hablantes al igual que el maya yucateco, los hablantes no solo se encuentran en México o en El Salvador, la inmigración ha llevado la lengua a países como Estados Unidos y Canadá. Hoy en día el náhuatl no solo pertenece a quienes poseen ésta como lengua nativa sino también una gran comunidad de estudiosos y aficionados a la cultura indigenista en México de los cuales muchos de ellos son originarios de otras naciones como Estados Unidos, Alemania, Reino Unido y Francia. El náhuatl y algunas de sus variantes día a día ocupan más espacios en las nuevas tecnologías como telecomunicaciones (radio, redes sociales y páginas web en internet). == Distribución y variantes dialectales == [[ឯកសារ:Nahuatl dialects map.png|upright=2|center|thumb|Hoy (Blanco) histórico (Gris)<ref>Basado en Lastra de Suárez 1986; Fowler 1985.</ref>]] En México la lengua náhuatl se habla en los estados de [[Estado de Guerrero|Guerrero]], [[Estado de Hidalgo|Hidalgo]], [[Oaxaca]], [[Puebla]], [[Tlaxcala]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[San Luis Potosí]], [[Michoacán]], el [[Estado de México]], [[Morelos]] y [[Durango]]. Así como por los habitantes de [[Milpa Alta]], [[Azcapotzalco]], [[Xochimilco]] y otras zonas conurbadas de la [[Ciudad de México]]; también quedan hablantes en [[El Salvador]]; y es una fuerte influencia desde [[Nicaragua]] hasta [[California]]. Las variantes de la lengua o dialectos geográficos principales son: === [[náhuatl clásico]] === * '''Náhuatl clásico''', se habló en la Ciudad de México que antiguamente se llamó México-Tenochtitlán, en el Valle de México y zonas adyacentes hacia el siglo XVI que contemplaba poblaciones del Estado de México, Puebla, Tlaxcala e Hidalgo. Fue la lengua de Nezahualcoyotl y de muchos escritores en la época colonial española. === [[náhuatl central]] === * '''Náhuatl central''', es una variante relacionada históricamente con el náhuatl clásico y es hablada actualmente en el estado de México (Texcoco, Santiago Tiangustengo, Chalco, Xalatlaco), en el Distrito Federal (Tlalpan, Milpa Alta, Azcapotzalco, Xochimilco), Tlaxcala (Calpulalpan) y Puebla (Huejotzingo y Cholula). === [[náhuatl morelense]] === * '''Náhuatl de Morelos''',se habla en varias comunidades en el estado de Morelos. Como en otras variantes del náhuatl, los hablantes llaman comúnmente a su lengua mexicano. Los principales lugares en que se habla son Cuentepec, Hueyapan, Santa Catarina y Xoxocotla. Aunque Tetelcingo también está ubicado en el estado de Morelos, el habla de sus habitantes es bastante diferente a la de las otras comunidades en Morelos. Según el censo de INEGI del 2000, la población de hablantes del náhuatl en el estado de Morelos es de 18,656 personas. === [[náhuatl tlaxcalteca]] === * '''Náhuatl de Tlaxcala''', Es una de las variantes más plenas de Náhuatl Clásico, modificada al correr de los años y hasta el siglo XX; es hablado con más frecuencia en los municipios de la región occidental del [[Volcán la Malintzi]], como Tetlanohcan, Contla de Juan Cuamatzi, Chiautempan, Teolocholco y San Pablo del Monte. [[ឯកសារ:Nahuatl in Mexico.svg|thumb|upright=1.5|Número de hablantes por estado mexicano.]] === [[náhuatl guerrerense]] === * El '''náhuatl guerrerense''' o '''náhuatl de Guerrero''' es el nombre dado a una [[variedad lingüística|variedad]] de [[náhuatl]] hablado por los [[nahuas]] de la Chontalpa. Se trata de un dialecto del idioma [[náhuatl]], una lengua del tronco [[Uto-azteca]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ciesas.edu.mx/Publicaciones/diccionario/Diccionario%20CIESAS/TEMAS%20PDF/Hasler%2058a.pdf |title=Dialectos del náhuatl CIESAS. |access-date=2012-12-31 |archivedate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022074847/http://www.ciesas.edu.mx/Publicaciones/diccionario/Diccionario%20CIESAS/TEMAS%20PDF/Hasler%2058a.pdf |url-status=dead }}</ref> Es la variante más sureña del territorio mexicano y está emparentado con el náhuatl michoacano y náhuatl oaxaqueño, pertenece a la familia uto-azteca. Tiene alrededor de 15000 hablantes los cuales residen principalmente en las comunidades de [[Cupilco]] de los municipios guerrerenses de Tlapa de Comonfort, Iguala, Chilpancingo. === [[náhuatl tetelcinteco]] === * '''Náhuatl de Tetelcingo''' hablado en [[Tetelcingo]] en el municipio de [[Cuautla de Morelos]] ([[Morelos]]). === [[náhuatl istmeño]] === * '''Náhuatl del istmo y sur de Puebla''', es la variedad hablada zonas de Veracruz como Cosoleacaque, Zaragoza (antes llamado [[San Isidro Xumuapan]]), Ixhuatlan, Huellapan de Ocampo, [[Oteapan]], Hidalgotitlán, Zongolica, Mecayapa, Hueyapan, en Oaxaca se habla en Huautla, Huehuetlan, Capultitlan, Texcalcingo, Teopoxco y Teotitlán de Flores Magón, en Tabasco se habla por más de cien personas en Comalcalco<ref>[http://www.milenio.com/cdb/doc/impreso/8539582 Se encuentran en peligro de extinción el náhuatl tabasqueño y el ayapaneco]</ref> y en el Soconusco de Chiapas que pertenece a los municipios de Tonalá, Oztuacán, Ocotepec, [[Mapastepec]], Cuztepec, Tiltepec y Cuauhtemoc. Estas variantes muestran en torno a un 75% de [[cognado]]s comunes de la [[lista de Swadesh]] con el náhuatl clásico, lo cual sugiere algo más de 1000 años de separación. === [[náhuatl norpoblano]] === * '''Náhua de la Sierra norte de Puebla''', es una variedad que se habla en la parte más serrana del estado de Puebla, en las poblaciones como Zacatlán, Chignahuapan, Tlatlauquitepec, Teziutlán, Zacapoaxtla y Huauchinango, con una tipología no tonal y sus palabras son largas con muchos afijos. En el municipio de Cuetzalan, (sierra nor-oriental de Puebla) con población mayoritariamente maseual (autodenomicación que se emplea para referirse al grupo Náhuatl) no se emplea la "tl". Hace falta conocer de donde deriva esta variante históricamente. === [[náhuatl huasteco]] === * '''Náhuatl de la Huasteca y norte de Puebla''', es una variedad que se habla en el estado de Hidalgo, principalmente en los municipios de [[Huejutla]], [[Jaltocán]], Pisaflores y [[Tenango de Doria]]), en el noroeste de Veracruz de la región de [[Tantoyuca]], en el sureste de San Luis Potosí como en el municipio de [[Tamazunchale]], y en el norte de Querétaro, particularmente en [[Jalpan (Querétaro)|Jalpan]]. Es también la variedad hablada en la parte más serrana del estado de Puebla, en las poblaciones como Zacatlán, Chignahuapan, Tlatlauquitepec, Teziutlán, Zacapoaxtla y Huauchinango, con una tipología no tonal y sus palabras son largas con muchos afijos. En el municipio de Cuetzalan, (sierra nor-oriental de Puebla) con población mayoritariamente maseual (autodenomicación que se emplea para referirse al grupo Náhuatl)no se emplea la "tl". Hace falta conocer de donde deriva esta variante históricamente. === [[náhuatl michoacano]] === * El '''náhuatl de Michoacán''' es el nombre dado a una [[variedad lingüística|variedad]] de [[náhuatl]] hablado por los [[nahuas]] michoacanos. Se trata de un dialecto del idioma [[náhuatl]], una lengua del tronco [[Uto-azteca]]. Se trata de la variante más occidental de esta lengua, aunque la familia uto-azteca se halla difundida más al norte, centro, sur y oriente del país.<ref>{{Cite web |url=http://www.ciesas.edu.mx/Publicaciones/diccionario/Diccionario%20CIESAS/TEMAS%20PDF/Hasler%2058a.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-12-31 |archivedate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022074847/http://www.ciesas.edu.mx/Publicaciones/diccionario/Diccionario%20CIESAS/TEMAS%20PDF/Hasler%2058a.pdf |url-status=dead }}</ref> Tiene alrededor de 9000 hablantes los cuales residen principalmente en las comunidades rurales de los municipios de Aquila, Apatzingán, Pomaro y Maruata en Michoacán de Ocampo, donde coexisten con hablantes de la lengua purépecha. El náhuatl michoacano es uno de los tantos dialectos nahuas, lo único que lo diferencia de otros es que sustituye la letra ''-t'' del las palabras, por ejemplo; '''t'''laca'''t'''l en náhuatl michoacano corresponde a ''lacal''.<ref>[http://www.sil.org/~hollenbachb/PDFs/nclVbPr1.pdf Náhuatl de Michoacán]</ref> === [[náhuatl occidental]] === * '''Náhuatl de Occidente''', es la variedad hablada en el centro-sur del estado de Jalisco, en algunas poblaciones cercanas del nevado de Colima, como Mazamitla, Tonila, Zapotiltic, Zapotitlan, Tuxpan, Tecalitlán, Jilotlan y Pihuamo, también en comunidades indígenas de Apatzingán, Pómaro, Maruata, Patla, Coalcoman, Huiltzantla, Aguilillas, Comala, Tecomán, Zinacamitla e Ixtlahuacán en la costa serrana de Colima. == Lenguas nahuas == Las lenguas náhuas estan directamente emparentadas con el náhuatl clásico y todas sus varidades dialectales, pero existe un 65% de intelegiblidad entre los cognados y el significado de las palabras, son lenguas que se creé que tienen una fuerte influencia de la cultura tolteca. === [[Idioma mexicanero|Mexicanero]] === * '''Náhuatl de Durango''' o '''Mexicanero''', es una variedad que también se le conoce como [[Lengua mexicanera|náhuatl mexicanero]] y se habla en el estado de Durango, en las poblaciones de San Pedro de las Jícoras, San Juan de Buenaventura entre otras. También se habla en algunas poblaciones dispersas de Zacatecas, Norte de Jalisco. === [[Idioma pipil|Pipil]] === El '''Náhuatl [[Pipil]]''', es una de las variantes relacionada históricamente con los habitantes de [[Señorío de Cuzcatlán|Cuzcatlán]], hoy [[El Salvador]] y parte de [[Nicaragua]]. Esta lengua se hablaba en América Central en poblaciones de El Salvador, Guatemala, Honduras y Nicaragua. Hoy día es moribundo con solamente unas pequeñas comunidades de hablantes en El Salvador, ya está extinto en Nicaragua. === [[Idioma pochuteco|Pochuteco]] === El [[Pochuteco]] fue un idioma nahua que se habló en la Costa Sur de Oaxaca, partícularmente en Pochutla. == El náhuatl y el mundo == === El náhuatl en Estados Unidos === Después de la demarcación frontiza de la Nueva España, muchos hablantes del náhuatl fueron llevados por los españoles a lo que hoy en día es el actual territorio de los Estados Unidos, los tlaxcaltecas que llegaron a Texas, Nuevo México y California eran de habla náhuatl, por esa razón en Santa Fe de Nuevo México existe un barrio llamado Analco. En la penitenciaría de Santa Fe de [[Nuevo México]] fue encontrado un código secreto escrito por uno de los presos con cédula I-112, esto sorprendió a las autoridades del penal y de la CIA al descubrir que el idioma náhuatl sirve para escribir códigos y contraseñas secretas. El náhuatl tiene una difícil comprensión semántica para aquellos que desconocen la estructura gramatical y esa es una razón por la que el idioma trascende entre los hablantes del náhuatl.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=8O9iRUWWMbQ]Código secreto escrito en náhuatl en Nuevo México.</ref> [[California]] es el estado con mayor número de hablantes del idioma náhuatl en los Estados Unidos, debido a una alta inmigración de mexicanos nahuas que trabajan en los campos de cultivo del estado, a pesar de usar el idioma español como lingua franca para comunicarse con otros mexicanos, el náhuatl en California goza de intelegibilidad entre los hablantes nahuatlatos de distintas regiones de México, razón por la que se ha facilitado la enseñanza del idioma a los hijos de los migrantes nahuatlatos. Otro de los estados con un número considerable de hablantes de náhuatl es el Estado de Nueva York, que sorprendentemente forma parte de la vida cosmopolita de la gran ciudad, en barrios habitados por poblanos y veracruzanos nahuas se escucha hablar palabras mexicanas entre los migrantes de edad adulta, de igual modo que su sucede con otros idiomas dle mundo que se hablan en Nueva York. === El náhuatl en Guatemala === EL náhuatl se habló en Guatemala antes de la conquista española, sobre todo en la costa sur del Pacífico, el náhuatl guatemalteco era parte del náhuatl hablado en el antiguo reino de Cuscatlán. Aunque no se han registrado hablantes de lengua náhuatl en este país centroamericano, por ser mayoritariamente un territorio maya, hay presencia del idioma náhuatl en muchos de los topónimos del país e inclusive el topónimo propio del país. El náhuatl de Guatemala, hoy en día es considerado un idioma muerto, pero algunos migrantes salvadoreños que hablan la variante del nawat pipil y que actualmente residen en territorio guatemalteco sin tener dato exacto del número de hablantes. == Descripción lingüística == {{AP|Gramática del náhuatl}} La primera gramática de la lengua náhuatl, titulada ''Arte de la lengua mexicana'', fue elaborada por el franciscano fray [[Andrés de Olmos]]. Fue concluida el primero de enero de 1547 en el convento de Hueytlalpan, ubicado en el Estado mexicano de [[Puebla]]. Destaca el hecho de haber sido desarrollada antes que muchas gramáticas de lenguas europeas como la francesa, y tan sólo 55 años después de la ''Gramática de la lengua castellana'' de [[Antonio de Nebrija]]. === Fonología === El náhuatl clásico y la mayoría de variedades modernas emplean las siguientes consonantes: {| class="wikitable" style="text-align: center" ! !! [[consonante bilabial|Bilabial]] !! [[Consonante coronal|Coronal]] !! [[Consonante palatal|Palatal]] !! [[Velar]] !![[Labiovelar]]!! [[consonante glotal|Glotal]] |- ! [[Oclusiva]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|p}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t}} || | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|kʷ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʔ}} |- ! [[Africada]] | || | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t͡s}}, {{IPA|t͡ɬ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t͡ʃ}} || || |- ! [[Fricativa]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʃ}} || || || |- ! [[Aproximante]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|l}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} || | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} || |- ! [[consonante nasal|Nasal]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} || || || || |} En la ortografía tradicional del español /k/ se escribe ''c'' ante /a,o/ y se escribe ''qu-'' ante /e,i/; e igualmente /s/ se escribe ''z'' ante /a,o/ y ''c'' ante /e,i/. Los fonemas /j, {{IPA|ʃ}}, ts, {{IPA|tʃ}}, t{{IPA|ɬ}}/ se escriben simplemente como: ''y, x, tz, ch, tl''. El fonema /w/ se escribe como ''hu-'' o ''-uh'' según fuera antes o después de vocal. /k^w/ se escribe ''cu-''/''qu-'' o ''-uc'' según sea antes o después de vocal. La [[oclusiva glotal]] o saltillo /{{IPA|ʔ}}/ se omite o se marca con un circunflejo (^) o un acento grave (`) la vocal precedente o más comúnmente se escribe una ''-h'' tras la vocal precedente. El náhuatl tiene cuatro vocales largas y cuatro breves, dadas en la siguiente tabla: {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="1" | &nbsp; || colspan="2" | anteriores|| colspan="2" | centrales || colspan="2" | posteriores |- ! &nbsp; || larga || corta || larga || corta || larga || corta |- ! alta | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|iː}} | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|i}} || || | rowspan="2" style="text-align:center; font-size:larger;"|{{IPA|oː}} | rowspan="2" style="text-align:center; font-size:larger;"|{{IPA|o}} |- ! media | style="text-align:center; font-size:larger;"|{{IPA|eː}} | style="text-align:center; font-size:larger;"|{{IPA|e}} || || |- ! baja | | | style="text-align:center; font-size:larger;"|{{IPA|aː}} | style="text-align:center; font-size:larger;"|{{IPA|a}} || || |} Esta distinción es importante y permite diferenciar muchos pares como ''tetl'' 'piedra(s)' / ''tētl'' 'gente', ''cuauhtli'' 'árbol' / ''cuāuhtli'' 'águila' o ''chichi'' 'perro' / ''chichītl'' 'mama'. Este tipo de ortografía se encuentra en uso activo en la [[:nah:|edición en náhuatl]] de [[Wikipedia]] o ''Huiquipedia''. === Morfología === El náhuatl tiene una morfología nominal reducida, la mayoría de nombres tiene dos formas diferentes según el caso (poseído/no-poseído) o sólo una forma indistinguida. El estado absolutivo en singular se marca con /-tlⁱ/ y el poseído con /-wⁱ/ (ambos sufijos derivados del proto-utoazteca /*-ta/ y /*-wa/). En cuanto a las marcas de plural se usan sobre todo los sufijos /-me/ (procedente del proto-utoazteca /*-mi/) y a veces /-tin/ y /-h/, y en menor grado se usa la reduplicación de la sílaba inicial ''coyotl'' 'coyote' ''cocoyoh'' 'coyotes', aunque esto en náhuatl a diferencia de lenguas uto-aztecas como el [[idioma guarijío|guariío]] o el [[idioma pima|pima]] es marginal. La morfología verbal a diferencia de la nominal usa un gran número de morfemas prefijos o clíticos que indican, sujeto, objeto, direccional, marca reflexiva. El número se indica además de mediante prefijo de persona mediante sufijos variados, igualmente el tiempo y el modo se indica mediante sufijos. La raíz verbal cambia de forma para indicar aspecto e incluye gran número de sufijos derivativos para indicar causativos, benefactivos o transitivizadores. === Sintaxis === El orden de los constituyentes es bastante libre aunque en los dialectos modernos tiende a SVO frente a los órdenes SOV y VSO que eran más frecuentes en las etapas más antiguas de la lengua. Además las variantes modernas tienden a incluir interjecciones, conjunciones y adverbios prestados del español. El adjetivo suele preceder al nombre, y en los sintagmas el modificador o complementador suele preceder al [[núcleo sintáctico]]. Eso se refleja también en el hecho de que la lengua tiene [[postposición|postposiciones]] (núcleos del sintagma apositivo) en lugar de preposiciones. === Léxico === El náhuatl se distingue por usar un número pequeño de [[lexema]]s para construir gran cantidad de palabras, lo cual hace que casi toda palabra admita una descomposición en raíces, en su mayoría mono- o bisilábicas. Esto da a las palabras una gran transparencia en términos semánticos. De hecho gran parte del vocabulario de la lengua parece haberse formado recientemente por composición léxica. Algunos ejemplos de [[composición (lingüística)|composición léxica]] se encuentran en topónimos y nombres propios: [[Xochimilco]] (''xochi-mi.l-co''): Lugar donde se siembran flores (Delegación del [[Distrito Federal]])<br /> [[Nezahualcóyotl]] (''nezahua.l-coyo-tl''): Coyote en ayuno (nombre de un famoso Tlatoani de Texcoco)<br /> [[México]] (''mexih-co''): En el ombligo de la luna (significado discutido), otra interpretacíón es "En el centro de la luna"<br /> [[Iztacalco]] (''izta-ca.l-co''): Lugar de la casa de la sal (Otra delegación del D.F.)<br /> [[Xochiyáoyotl]] (''xochi-yao-yo-tl''): Guerra florida (Procedimiento por el que se conseguían esclavos para los rituales)<br /> [[Popocatépetl]] ([''po'']''poc.a-tepe-co''): (Cerro que humea) e [[Iztaccíhuatl]] (Mujer blanca): Los famosos volcanes del altiplano mexicano.<br /> [[Huitzilopochtli]]: Colibrí zurdo / Colibrí a la izquierda (Nombre del dios de la guerra y las artes)<br /> Ciertas áreas del léxico han sido muy influidas por el español, así el sistema numérico de base vigesimal ha sido abandonado en favor del sistema decimal del español, quedando sólo las formas de 1 a 20 del sistema nativo básicamente. Otras áreas del léxico como la vivienda, el vestido y ciertos términos agrícolas han incorporado también términos del español considerados que describen mejor la realidad tecnológica más moderna. === Influencias prehispánicas === Aunque el náhuatl es claramente una lengua utoazteca, presenta una gran cantidad de vocabulario que no parece heredado del proto-utoazteca. Es bien conocido que los [[Expansión utoazteca#Expansión de los pueblos nahuas|nahuas]] entraron en Mesoamérica sólo a partir del 500&nbsp;d.&nbsp;C. desplazando lingüísticamente a otros pueblos anteriores. Por eso el léxico no-utoazteca del náhuatl procedería de préstamos léxicos e influencias del [[sustrato lingüístico]] pre-nahua. Un cierto número de afijos y formas léxicas podría ser de origen otopame, como el artículo definido ''in'' y tal vez los sufijos diminutivos ''tzi-'' y ''to-'' ambos presentes en otomí. == Escritura == {{AP|Escritura mexica}} Originalmente se trataba de una escritura [[Pictograma|pictográfica]] con rasgos silábicos o fonéticos tipo [[rebus]]. Este sistema de escritura fue adecuado para mantener registros tales como genealogías, información astronómica y listas de tributos, pero no representaba el vocabulario total de la lengua hablada de la forma en que los sistemas de escritura del "viejo mundo" o la escritura maya podían hacerlo. Los [[Códice#Códices precolombinos|códices]] fueron esencialmente ayudas pictográficas para enseñar largos textos que eran memorizados por los sabios nahuas. El padre Durán registró cómo los ''tlahcuilos'' podían traducir una plegaria en [[latín]] utilizando el sistema pictográfico-silábico, pero era dificultoso utilizarlo ya que estaba todavía en desarrollo. Los españoles introdujeron el [[alfabeto latino]], el cual fue utilizado para registrar una gran cantidad de poesía y prosa mexicana, algo que de cierta forma compensó la pérdida de miles de manuscritos mexicas quemados por los invasores europeos. Importantes trabajos de léxico, como el "Vocabulario" de [[Alonso de Molina|Fray Alonso de Molina]] en 1571, y descripciones gramaticales, por ejemplo, el "Arte" de [[Horacio Carochi]] en 1645, fueron producidos usando variaciones de esta ortografía. La ortografía de Carochi usó dos diferentes acentos: un macrón para las vocales largas y uno grave para el [[oclusiva glotal|saltillo]]. Actualmente, existen dos convenciones diferentes que usan diferentes subconjuntos del [[alfabeto latino]]: la ortografía tradicional y la ortografía práctica de la [[Secretaría de Educación Pública (México)|SEP]]. La [[Secretaría de Educación Pública (México)|Secretaría de Educación Pública de México]] (SEP) es la institución que regula las reglas de la ortografía, y la que ha establecido un sistema de escritura práctico que se enseña en los programas de educación primaria bilingües en las comunidades indígenas. Sin embargo, este sistema al no estar completamente regularizado sólo ha dado como resultado una confusión en la escritura por el uso excesivo o nulo de /w/ siendo la /k/ la única letra usualmente utilizada. El siguiente cuadro recoge convenciones usadas en la ortografía clásica y en la ortografía de las variantes modernas para transcribir los diferentes fonemas: {| cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="text-align: center;" |- | Fonemas ||{{IPA|/a, a:/}} || IPA|/e, e:/ || IPA|/i, i:/ || IPA|/o, o:/ ||{{IPA|/p/}} || {{IPA|/t/}} || {{IPA|/k/}} || {{IPA|/kʷ/}} || {{IPA|/ʔ/}} || {{IPA|/ʦ/}} || {{IPA|/ʧ/}} || {{IPA|/t͡ɬ/}} || {{IPA|/s/}} || {{IPA|/ʃ/}} || {{IPA|/l/}} || {{IPA|/j/}} || {{IPA|/w/}} || {{IPA|/m/}} || {{IPA|/n/}} |- | Clásica ||A a || E e|| I i || O o || P p || T t || C c<br />Qu qu || Cu cu<br />-uc || || Tz tz || Ch ch || Tl tl || Z z<br />C c || X x || L l || Y y || Hu hu<br />-uh || M m || N n |- | Modernas ||A a<br />(Ā ā) || E e<br />(Ē ē) || I i<br />(Ī ī) || O o<br />(Ō ō) || P p || T t || K k || Kw kw || H h<br />(J j) || Ts ts || Ch ch || Tl tl || S s || X x || L l || Y y || W w || M m || N n |} === Tabla lexicográfica comparativa === A continuación se reproduce una lista de [[cognado]]s de varias variantes dialéctales en diferentes grupos que permiten reconocer los parentescos más cercanos y la evolución fonológica según la región: {|class="wikitable" border="1" |- style="background:#efefef;" ! '''Náhuatl clásico''' !! [[Náhuatl central]] !! [[Náhuatl morelense]] !! [[Náhuatl huasteco]] !! [[Náhuatl veracruzano]] !! [[Náhuatl michoacano]] !! [[Náhuatl guerrerense]] !! [[Náhuatl tetelcinteco]] !! [[Náhuatl tabasqueño]] |-align=center | '''nāhuatlahtōlli''' || nahuatlahtolli || nawatlajtulle || nauatlajtoli || nawatlajtoli || nahualatol || nauatlajtuli || mösiehuallatoli || nawatatuli |-align=center | '''calli''' || calli || kalle || kali || kali || kal || kali || calli || kali |-align=center | '''tlayōlli''' || tlaolli || tlaolle || tayoli || tlayoli || layul || tlayoli || tlaolli || tayoli |-align=center | '''cempohualli''' || cempoalli || sempoalle || sempouali || sempowali || sempual || sempoali || sempoalli || sepowali |-align=center | '''īhuān''' || huan || huan || uan || wan || huan || uan || huan || wan |-align=center | '''huehxolotl''' || huehxolotl || huexolotl || palach || wexolotl || huexolol || uejxolotl || huexolotl || wexolot |-align=center | '''teōpantli''' || teopan || teopantle || tiopan || tiopan || tiopanli || tiopan || teopatli || tiopa |-align=center | '''cintli''' || cintli || zentle || sintli || sintli || sinli || sintli || sientli || sinti |-align=center | '''tlaxcalli''' || tlaxcalli || tlaxkalle || tlaxkali || tlaxkalli || laxcali || tlaxkali || tlaxcali || taxkali |-align=center | '''matzahtli''' || matzahtli || matsahtle || matsojtli || matsajtli || matsajli || masajtli || matsöjtli || matsajti |-align=center | '''tonatiuh''' || tonatih || tonati || tonati || tonatij || tunal || tonati || tonatij || tunali |-align=center | '''ehēcatl''' || ehcatl || ekatl || ejkatl || ejkatl || ecal || ekatl || ejecötl || egat |-align=center | '''māzatl''' || mazatl || mazatl || masatl || masatl || masal || masatl || masötl || masat |-align=center | '''tlācatl''' || tlacatl || tlakatl || tlakatl || takatl || lacal || tlakatl || tlöcatl || tagat |-align=center | '''cuahuitl''' || cuahuitl || kuahuitl || kuauitl || kuakwitl || cole || kojtli || cuahuitl || kuakwit |-align=center | '''tzopilotl''' || tzopilotl || sopilotl || tsopilotl || tsopilotl || sopilol || tsopilotl || söpilotl || zupilot |-align=center | '''tequitl''' || tequitl || tekitl || tekitl || tekitl || tequil || tekiyotl || tequiotl || tekio |-align=center | '''cihuatl''' || cihuatl || siwatl || siuatl || siwatl || cihual || siuatl || sihuatl || siwat |} {|class="wikitable" border="1" |- style="background:#efefef;" ! [[Náhuatl occidental]] !! [[Náhuatl istmeño]] !! [[Náhuatl acaxochiteco]] !! [[Náhuatl oaxaqueño]] !! [[Náhuatl norpoblano]] !! [[Náhuatl surpoblano]] !! [[Náhuatl duranguense]] !! [[Idioma pochuteco|Náhuatl pochuteco]] !! [[Idioma pipil|Náhuat pipil]] |-align=center | nawatlajtoli || mela'tájtol || nahuatlagtoli || nawatlajtoli || nawatlajtoli || nawatlatole || mexikanotajtol || tajtuli || nawat taketzalis |-align=center | kali || cajli || cali || kali || kali || kale || kali || calli || kal |-align=center | tlayuli || táyol || tlaoli || tayoli || tlayoli || tlayule || tayol || tlaolli || tayul |-align=center | sempowali || cempoal || sempoali || sempouali || sempowali || sempoale || sempoal || sempoalli || sempual |-align=center | iwan || huan || huan || uan || wan || huan || wa || huan || wan |-align=center | wexolotl || huejcho || wexolotl || okichtotoli || wexolotl || wexolotl || wexolot || huexolotl || wexolut |-align=center | teopan || tiopan || teopantli || tiopa || tiopan || tiopan || kaliwey || teopatli || tiopa |-align=center | sintle || cinti || centli || sintli || sintli || sintle || sinti || sientli || sinti |-align=center | tlaxkali || táxcal || tlaxcali || tlaxkali || tlaxkali || tlaxkale || taxkal || xamt || taxkal |-align=center | matzajtli || matzaj || mazagtli || matsojtli || matsajtli || matsajtle || masajti || matsöjtli || matsajti |-align=center | tonatiuj || tonatzin || tonatig || tonati || tonatij || tonati || tonati || tonatij || tunal |-align=center | ekatl || ejeca' || ekatl || ejkatl || ejkatl || ekatl || ekat || ejekötl || ejekat |-align=center | masatl || masa' || masatl || masatl || masatl || masatl || masat || masötl || masat |-align=center | tlakatl || taga' || tlakatl || tlakatl || takatl || tlakatl || takat || tekat || takat |-align=center | cojtle || cuahui' || kuaguitl || kuauitl || kuakwitl || cojtle || kowit || cuahuitl || kuakwit |-align=center | tsopilotl || moxi || zopilotl || tsopilotl || tsopilotl || sopilotl || sopilot || söpilotl || zopilut |-align=center | tekitl || tequi' || tequitl || tekiotl || tekitl || tekiyotl || tekit || tequitl || tekio |-align=center | sowatl || sihua' || cihuatl || sobatl || siwatl || zoatl || siwat || sihuatl || siwat |} === Literatura === Entre los pueblos nahuas existía una gran apreciación por la poesía, llamada «''In Xōchitl In Cuīcatl''», que significa «La Flor y El Canto» literalmente, aunque hay quien la interpreta como «palabra florida o florecida». La poesía era una de las actividades propias del guerrero en tiempo de paz y era especialmente practicada entre las clases nobles. [[Huejotzingo|Huexotzingo]], [[Texcoco]], [[Culhuacan]] eran las ciudades más renombradas por sus poesías. Ocasionalmente se organizaban encuentros poéticos en donde se reunían incluso aquellos dirigentes de ciudades en guerra. El más famoso ocurrió en Huexotzingo en 1490, organizado por [[Tecayehuatzin]], señor de ese lugar. Detalles de este encuentro y muchas otras poesías se hallan en varios manuscritos recopilados después de la Conquista. El más famoso se llama ''Cantares mexicanos'', y data del siglo XVI. Existe también otra recopilación de poesía, hecha por [[Juan Bautista Pomar]], nieto de [[Nezahualcóyotl]]. [[Bernardino de Sahagún]] menciona que los mexicas disfrutaban de representaciones dramáticas, algunas cómicas y otras sobre la vida de sus dioses, aunque al parecer no sobrevive ninguna de éstas. De los miles de manuscritos precortesianos, solo sobrevive una docena de códices, dado que los europeos tenían la creencia que los pobladores indígenas eran adoradores del diablo y por consiguiente quemaron y destruyeron prácticamente toda su obra. Después de la conquista, autores indígenas, bajo la dirección de los sacerdotes, escribieron obras en náhuatl con el fin de ayudar a la cristianización. Sobreviven varias [[pastorelas]] escritas en náhuatl. Existen también relaciones y documentos en náhuatl producidos por los «pillies» y tlacuilos, que poco después de la Conquista comenzaron a aprender a usar la escritura europea, como «La relación anónima de Tlatelolco» y el original náhuatl del Códice Florentino. Algunos autores novohispanos como [[Sor Juana Inés de la Cruz]], escribieron algunas obras en náhuatl. Son muy pocas las bibliotecas en el país que cuentan con libros en esta lengua. Los archivos musicales conventuales y catedralicios de México también dan cuenta de música en lengua náhuatl, tal es el caso de los motetes ''In ilhuicac cihuapille'' y ''Dios itlazo nantzine'' atribuibles a Hernando Franco y extraídos del ''Códice Valdés''. [[Gaspar Fernandes]], Maestro de Capilla de la Catedral de Puebla en el siglo XVII, compuso una enorme cantidad de villancicos en náhuatl solo, o náhuatl y español; varios de ellos se encuentran en el [[Cancionero Musical de Gaspar Fernandes]], importante documento conservado en el Archivo Musical de la Catedral de Oaxaca. [[Poesía náhuatl]] (''vid'' [[Nezahualcóyotl]]) y [[Nican Mopohua]] (''vid'' [[Antonio Valeriano]]). === Características literarias === El náhuatl clásico se caracteriza por la abundancia de recursos literarios, siendo particularmente importantes los siguientes: * Eufonía: la modificación del sonido a fin de suavizar la expresión o mantener la rima. * Partículas reverenciales: le dan a la palabra un tono de respeto, elegancia o propiedad. * Metáforas: es común que algunos significados se definan en forma indirecta, usando símiles, lo cual le da elegancia e ingenio a la expresión. * [[Difrasismo]]: son frases compuestas de dos palabras que expresan un tercer significado. Ejemplos: :''yohualli ehēcatl'' (lit. 'noche y viento') 'invisible e intangible' o 'abstracto' :''xōchitl cuīcatl'', (lit. 'flor/adorno y canto') 'la poesía' :''īxtli yōllotl'', (lit. 'cara y corazón') 'lo exterior y lo interior', es decir, 'la totalidad del ser humano' :''īxtactli tēncualactil'' (lit. 'saliva y baba') 'mentira, falsedad' :''teuhyo tlazollo'' (lit. 'sucio e inmundo') 'uno que se enriqueció ilícitamente' :''in chimalli in macuahuitl'' (lit.'el escudo, la macana') 'la guerra' :''cuitlapilli in atlapalli'' (lit. 'la cola y el ala') 'El conjunto del pueblo llano'. == El náhuatl y otros idiomas == La convivencia de cinco siglos entre el náhuatl y el español en México ha tenido un impacto en ambas lenguas, y es el español la lengua que mayor integración ha tenido en el náhuatl respecto a otros idiomas. La influencia del náhuatl en el español se refleja especialmente en la gran cantidad de préstamos léxicos que el español ha tomado del náhuatl. En menor medida el [[español mexicano]] presenta marginalmente algunos rasgos fonéticos en parte atribuibles al náhuatl, incluyendo la [[africada lateral alveolar sorda]] t͡ɬ, pronunciada en el digrafo tl . La incluencia en la gramática en el español mexicano es todavía menos clara pero se ha argumentado que podría haber influido en la frecuencia de ciertas construcciones y tendencias ya presentes en el español general. Por otra parte el amplio bilingüismo náhuatl-español entre los hablantes de náhuatl ha influido en el náhuatl, tanto a nivel léxico como a nivel gramatical también. === Influencia en el español === {{AP|Palabras de origen náhuatl}} En la gramática, uno puede citar como influencia del náhuatl el uso del sufijo '''-le''' para darle un carácter enfático al [[Modo imperativo|imperativo]]. Por ejemplo: ''brinca -> brínca'''le''', come -> cóme'''le''', pasa -> pása'''le''', etcétera''. Se considera que este sufijo es un cruce del pronombre de [[objeto indirecto]] español '''le''' con las interjecciones excitativas nahuas, tales como '''cuele'''.<ref>Alfredo López Austin (1989) ''Sobre el origen del falso dativo -le del español de México'', páginas 407 a 416, Anales de Antropología, 26, UNAM, México, [http://www.journals.unam.mx/index.php/antropologia/article/download/13070/12391 URL]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sin embargo, este sufijo no es un verdadero pronombre de objeto indirecto, ya que se usa aún en construcciones no verbales, tales como: ''hijo -> híjo'''le''', ahora -> óra'''le''' -> quihúbo'''le''', etcétera.'' La [[Real Academia Española|RAE]] acepta alrededor de 200 préstamos del náhuatl al español, incluyendo:<br /> [[acocil]], [[aguacate]], [[ahuehuete]], [[ajolote]], [[amate]], [[atole]], [[ayate]], [[cacahuate]], [[camote]], [[canica]], [[Prunus virginiana|capulín]], [[chamagoso]], [[chapopote]], [[Sphenarium purpurascens|chapulín]], [[chayote]], [[chicle]], [[Chile (Capsicum)|chile]], [[chipotle]], [[chocolate]], [[comal]], [[copal]], [[coyote]], [[cuate]], [[ejote]], [[elote]], [[epazote]], [[escuincle]], [[guacamole]], [[guajolote]], [[Lutjanus campechanus|huachinango]], [[huipil]], [[hule]], [[jacal]], [[jícama]], [[Jícara (vasija)|jícara]], [[jitomate]], [[macana]], [[Cuerda|mecate]], [[mezcal]], [[milpa]], [[mitote]], [[mole]], [[nopal]], [[ocelote]], [[ocote]], [[olote]], [[papalote]], [[pepenar]], [[petaca]], [[petate]], [[peyote]], [[pinole]], [[piocha]], [[popote]], [[tlalcoyote]], [[pilcate]], [[chalmichi]], [[pulque]], [[Pharomachrus|quetzal]], [[tamal]], [[tejocote]], [[tianguis]], [[tiza]], [[tomate]], [[tule]], [[zacate]], [[Pouteria sapota|zapote]], [[Piscidia grandifolia|zopilote]]. Además ha donado un sinfín de toponímicos, incluyendo ''[[México]]'' (Mēxihco), ''[[Guatemala]]'' (Cuauhtemallān), y ''[[Nicaragua]]'' (Nicānāhuac). === Influencia en el tagálog === Después del castellano, el [[tagalog|tagálog]] es la segunda lengua que ha adoptado préstamos del náhuatl. La influencia del náhuatl en el tagálog se refleja especialmente en la escritura, lexicografía y palabras de tipo común y gastronómico. Palabras como chongo, tsokolate, singkamas, aswete, koyote, kamatis, kakaw, abukado, tamales, kamote, sili, sayote, tsiko, tiyangge, entre otros. === Influencia del español === {{VT|Nahuatlismo}} Las variedades modernas de náhuatl muestran diferente grado de impacto por el español. La influencia del español se refleja especialmente en el [[préstamo lingüístico|préstamo]] masivo de preposiciones, conjunciones y nexos del español. Esto ha generado una reestructuración de ciertas partes de la sintaxis especialmente en el orden sintáctico y en el uso de ciertas construcciones. También el viejo [[sistema de numeración|sistema de cuenta en base 20]] ha sido abandonado en favor del sistema decimal del español, por lo que sólo se usan los nombres nativos de números para números inferiores a diez o veinte. También la generalización del uso del numeral ''ce'' '1' como equivalente del español 'un(o), una' es notorio en algunas variantes de náhuatl. Y también naturalmente se da una influencia del léxico del español, especialmente para designar realidades tecnológicas nuevas o términos un tanto técnicos para el modo de vida rural de la mayoría de hablantes. Entre los préstamos del español al náhuatl son los siguientes: ''axno'' (< asno), ''cahuayoh'' (< caballo), ''cafetzin'' (< café), ''col'', ''hicox'' (< higo), ''huino'' (< vino), ''limon'' (limón), ''melon'', ''manzana'', perexil (< perejil), ''rahuano'' (< rábano), ''torazno'' (< durazno), etc. Algunos hibridismos como texhuino (tejuino o cerveza) que se compone de la palabra náhuatl textli (harina) y de la española huino (vino), traduciendose literalmente como ''vino de harina''. === Influencia del latín === Después del castellano, el latín es la segunda lengua que ha dado prestamos al náhuatl. La influencia del latín se refleja especialmente en la escritura, lexicografía y palabras de tipo religioso y transcripciones bíblicas. == Diccionarios == * [http://aulex.org/es-nah/ Diccionario español - náhuatl - español] en aulex.org * [http://www.sup-infor.com/program/program.htm#G.D.N. Gran diccionario náhuatl] * [http://www.sil.org/mexico/nahuatl/istmo/G020a-DiccNahIst-nhx.htm Diccionario: Nahuatl de Mecayapan y Tatahuicapan] * [http://es.freelang.net/enlinea/nahuatl.php Diccionario Freelang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103080208/http://es.freelang.net/enlinea/nahuatl.php |date=2013-01-03 }} - Diccionario nahuatl-español/español-náhuatl. * [http://aulex.ohui.net/nah-es/ Diccionario Aulex náhuatl-español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122230946/http://aulex.ohui.net/nah-es/ |date=2007-01-22 }}, [http://aulex.ohui.net/es-nah/ español-náhuatl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070123105608/http://aulex.ohui.net/es-nah/ |date=2007-01-23 }} * [http://www.sil.org/mexico/nahuatl/zacatlan/l026-diccilustrado-nhi.htm Pequeño diccionario ilustrado] == សូមមើលផងដែរ == * {{Portal|Lenguas indígenas de América}} * [[ឯកសារ: Americas (orthographic projection).svg|20px]][[Wikiproyecto:Lenguas indígenas de América]] * [[Nahua]]s * [[Azteca]]s * [[Idiomas de México]] * [[Gramática del náhuatl]] * [[Poesía náhuatl]] == ឯកសារយោង == {{InterWiki|code=nah}} {{Listaref}} === គន្ថនិទ្ទេស === * Beller N., Ricardo y Patricia Cowan de Beller, ''Curso del Náhuatl Moderno: Náhuatl de la Huasteca.'' México, D.F. Instituto Lingüístico de Verano, 1985. Dos volúmenes. * Garibay, Ángel Ma., Llave del Náhuatl. Porrúa, México, [1940] 1999. * Kartunnen, Frances, Apéndice: Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot, Renvall Institute, Universidad de Helsinki. *Lastra, Yolanda: ''Áreas dialectales del Náhuatl moderno'' 1986. * Sullivan, Thelma D, ''Compendio de la Gramática Nahuatl'', Universidad Nacional Autónoma de México, [1976] 1992. * Terrence Kaufman: "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001 [http://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119013512/https://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf |date=2020-01-19 }} === តំនភ្ជាប់ក្រៅ === * [http://www.encuentropsicoanalitico.com/s1/Nahuatl.doc Diccionario Español - Náhuatl (muy extenso), fichero doc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920103134/http://www.encuentropsicoanalitico.com/s1/Nahuatl.doc |date=2011-09-20 }} * [http://mcguinnessonline.com/archaeology/es-nah.htm AULEX - Diccionario Español - Náhuatl, fichero html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204005503/http://mcguinnessonline.com/archaeology/es-nah.htm |date=2008-12-04 }} * [http://www.azcatl-tezozomoc.com/foros1/index.php?showtopic=2317 La lengua Nahuatl, por Miktlan Ehekateotl Kwauhtlinxan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310085711/http://www.azcatl-tezozomoc.com/foros1/index.php?showtopic=2317 |date=2014-03-10 }} * [http://aulex.ohui.net/nah-es/ Diccionario Aulex náhuatl-español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122230946/http://aulex.ohui.net/nah-es/ |date=2007-01-22 }}, [http://aulex.ohui.net/es-nah/ español-náhuatl en línea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070123105608/http://aulex.ohui.net/es-nah/ |date=2007-01-23 }} * [http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0014765.pdf Arte de la lengua Mexicana] Una gramática colonial de náhuatl por Agustín de Vetancurt (1673). en [http://www.memoriachilena.cl/ Memoria Chilena] * [http://mexica.ohui.net/lecciones/1/ Mexica - Aprende Náhuatl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117233234/http://mexica.ohui.net/lecciones/1/ |date=2013-01-17 }} * [http://www.sil.org/~tuggyd/NahuatlLecciones/L01/Lecc_01_NLV.htm Curso de náhuatl (dialecto de Orizaba)], [http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/nahuatl/NahuatlGrammarNotes.pdf Resumen de gramática] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027185941/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/nahuatl/NahuatlGrammarNotes.pdf |date=2012-10-27 }} * [http://www.gutenberg.org/browse/languages/nah Textos en Náhuatl en Project Gutenberg] * [http://www.proel.org/alfabetos/nahuatl.htm La escritura náhuatl] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] 38d4kcyry6unjuo5tbqlg3x7zkebcog 0 23271 335112 335023 2026-05-10T11:35:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335112 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តភឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិភឿកឡុង|វាយចូលខេត្តភឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តភឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=301–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=62}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=68}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=318–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=127}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian" />{{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026}}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ====ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក==== [[File:OperationHueCity1967wounded.jpg|thumb|ទាហានម៉ារីនអាមេរិកកំពុងព្យាបាលរបួសកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាក្នុងទីក្រុងហ្វេ ឆ្នាំ១៩៦៨]] ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។<ref>{{Cite web |title=Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory |url=http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node/7 |publisher=Stanford University |access-date=8 May 2026 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 |url-status=dead |archivedate=8 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 }}</ref> ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។{{Sfn|Westheider|2007|p=78}} កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name=bbmdst>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258 |newspaper=The Bulletin |location=Bend, Oregon |agency=UPI |title=Military draft system stopped |date=January 27, 1973 |page=1}}</ref><ref name=mdebld>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488 |newspaper=The Times-News |location=Hendersonville, North Carolina |agency=Associated Press |title=Military draft ended by Laird |date=January 27, 1973 |page=1 }}</ref> ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="DigitalHistory">{{Cite web |title=The War's Costs |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |archive-date=5 May 2008 |access-date=8 May 2026 |publisher=Digital History |archivedate=5 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 }}</ref> អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។<ref>Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.</ref><ref name="Kueter">{{Cite book |last=Kueter |first=Dale |title=Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended |publisher=AuthorHouse |year=2007 |isbn=978-1-4259-6931-8}}</ref> អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹង[[ជំងឺបាក់ស្បាត]]។<ref name="DigitalHistory" /><ref>{{Cite magazine |date=8 April 2016 |title=The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/ |magazine=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520145751/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/|archive-date=May 20, 2023}}</ref> ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព<ref>{{Cite news |date=19 November 2005 |title=War Resisters Remain in Canada with No Regrets |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339 |access-date=8 May 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339|archive-date=March 12, 2023}}</ref> ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។<ref>{{Cite web |date=28 June 2005 |title=Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |archive-date=12 August 2014 |access-date=8 August 2026 |publisher=Pacific News Service |archivedate=12 សីហា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតី[[ជីមី ខាទ័រ]]បានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈ[[សេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣]]។<ref>{{Cite web |date=21 January 1977 |title=Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973 |url=http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm |access-date=8 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404185642/https://www.justice.gov/pardon/proclamation-4483-granting-pardon-violations-selective-service-act|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ====ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី==== {{Further|ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃសង្គ្រាមវៀតណាម}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកកំពុងស្រោចថ្នាំគីមីនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ វៀតណាមខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៦៩]] សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុ[[ការកអូរ៉ង់]]ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។<ref name="Westing-1984"/><ref>{{cite book |title=Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam |date=1994 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/ |chapter=The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam }}</ref> សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៣៦}} សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ<ref>{{Harvnb|Palmer|2007}}; {{Harvnb|Stone|2007}}.</ref><ref>{{Cite news |first=Lynne |last=Peeples |date=10 July 2013 |title=Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html |access-date=8 May 2026}}</ref> រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។<ref>{{cite web |url=https://aces.illinois.edu/news/toxic-byproducts-agent-orange-continue-pollute-vietnam-environment-study-says#:~:text=%E2%80%9CAfter%20President%20Nixon%20ordered%20the,Sciences%20at%20Iowa%20State%20University. | title=Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says &#124; College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences &#124; Illinois }}</ref> ឯកសារ​កំណត់ត្រារបស់​សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​ផ្តល់តួលេខថា ​ព្រៃ​ឈើ ២០% នៅ​វៀតណាម​ខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំង​ព្រៃ​កោងកាង​ប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។<ref name="Fox-2003">{{cite book |last=Fox |first=Diane N. |url=http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |chapter=Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |archive-date=2010-07-27 |title=Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life |editor-last=Monica |editor-first=Casper |date=2003 |publisher=Routledge Press }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |date=2010-07-27 }}</ref> វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោក[[អ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ]] ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា [[បរិស្ថានឃាត]]។<ref name="Zierler-2011">{{Cite book |last=Zierler |first=David |title=The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment |date=2011 |publisher=Univ. of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3827-9 |location=Athens, Georgia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-18 |title=How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? |url=https://www.ijllr.com/post/how-imperative-is-it-to-consider-ecocide-as-an-international-crime |access-date=2026-05-08 |website=IJLLR}}</ref><ref name="Falk-1973">{{Cite journal |last=Falk |first=Richard A. |date=1973 |title=Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals |journal=Bulletin of Peace Proposals |volume=4 |issue=1 |pages=80–96 |doi=10.1177/096701067300400105 |jstor=44480206 }}</ref> [[File:A vietnamese Professor is pictured with a group of handicapped children.jpg|thumb|កុមារពិការនៅប្រទេសវៀតណាម ដែលភាគច្រើនជាជនរងគ្រោះនៃសារធាតុពុលគីមី[[ការកអូរ៉ង់]] ឆ្នាំ២០០៤]] ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ<ref>{{cite web |title=Facts About Herbicides |url=https://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |website=US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration }}</ref> អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X |chapter=Nonmetallic Toxic Chemical Assessment |title=Textbook of Natural Medicine |date=2020 |last1=Shaw |first1=William |pages=215–222.e2 |isbn=978-0-323-52342-4 }}</ref> ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់[[វិរូបកំណើត]]។<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Hilary A. |last2=Rose |first2=Steven P. R. |title=Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam |journal=Science |date=25 August 1972 |volume=177 |issue=4050 |pages=710–712 |doi=10.1126/science.177.4050.710 |pmid=5054148 |bibcode=1972Sci...177..710R }}</ref> លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។<ref>{{Cite journal |last1=Ngo Anh |first1=D. |first2=Richard |last2=Taylor |first3=Christine L. |last3=Roberts |first4=Tuan V. |last4=Nguyen |date=13 February 2006 |title=Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis |journal=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |volume=35 |issue=5 |pages=1220–1230 |doi=10.1093/ije/dyl038 |pmid=16543362 |doi-access=free}}</ref> ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។<ref>{{Cite web |first1=Charles |last1=Ornstein |first2=Hannah |last2=Fresques |first3=Mike |last3=Hixenbaugh |date=16 December 2016 |title=The Children of Agent Orange |url=https://www.propublica.org/article/the-children-of-agent-orange |access-date=23 February 2018 |website=ProPublica}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web | last1=McElwee | first1=Pamela | editor-first1=Stacy | editor-last1=Morford |url=https://theconversation.com/50-years-later-vietnams-environment-still-bears-the-scars-of-war-and-signals-a-dark-future-for-gaza-and-ukraine-254971#:~:text=The%20term%20%E2%80%9Cecocide%E2%80%9D%20had%20been,term%20harm%20have%20been%20limited. | title=50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine | date=28 April 2025 }}</ref> ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} npkyj3gdq1njuhe52ihdzbx8dl0mt26 0 28006 335083 328336 2026-05-10T02:01:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335083 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២ | title =[[វ្រះបាទ]] | image = | caption = | reign =[[កម្វុជទេឝ]]: ១១៥០ - ១១៦០ | coronation = | posthumous name = វ្រះបាទមហាបរមនិវ៌្វានបទ | predecessor =[[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | successor =[[យឝោវម៌្មទី២]] | spouse = [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] | issue = [[ជយវម៌្មទី៧]] | royal house = | dynasty = [[មហិធរបុរ]] | father = មហិធរាទិត្យ | mother = រាជបុត្រីនៃព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១ | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} វ្រះបាទ'''ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២''' រជ្ជកាល (១១៥០-១១៦០) ព្រះអង្គជាបុត្រព្រះអង្គម្ចាស់ [[មហិធរាទិត្យ]] ជាចៅវ្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] និងជាភាតាអយ្យកាមួយវ្រះបាទ[[សូយ៌្យវម៌្មទី២]]ដែលជាបច្ឆាជនវ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] មានន័យថា[[ក្សិតេន្ទ្រាទិត្យ]] និងមហិធរាទិត្យជាព្រះភាតានឹងគ្នា។ វ្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្ម​ទី​២ ដែល​ជា​[[ភាតាអយ្យកា​មួយ​]]បង្កើត​នឹង​វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី២ ត្រូវ​បាន​តែង​តាំង​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ក្នុង​គ.ស ​១១៥០។ ព្រះអង្គមានបច្ឆាមរណនាមថា '''វ្រះបាទមហាបរមនិវ៌្វានបទ'''។ ព្រះអង្គអនុវត្ត​នយោបាយ​បន្ត​សង្គ្រាម​នឹង​នគរ​ចាម្ប៉ា​ដដែល។ កងទ័ព​ទាហាន​ខ្មែរ​ដែល​ចេញ​ទៅ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ចាម​ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ បទបញ្ជា​របស់​ព្រះរាជ​បុត្រ​ព្រះអង្គ ដែល​ថ្ងៃ​ក្រោយ​ក្លាយ​ទៅ​ជា​វ្រះបាទ​[[ជយវម៌្មទី៧]]។ កាល​ណោះ ព្រះអង្គ​ព្រះជន្ម​ទើប​តែ​បាន​ ២៥ ​វស្សាតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុង​ពេល​ដែល​ព្រះអង្គ​កំពុង​តែ​លើក​ទ័ព​ចូល​ប្រយុទ្ធ​នៅ​មុខ​ព្រះរាជធានី​[[ចាម​]] [[វិជយ]] ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​ដំណឹង​យ៉ាង​ចុក​ចាប់​មក​ថា បិតា​ព្រះអង្គ​សុគត ហើយ​ព្រះ​យឝោវម៌្ម​ទី​២​បាន​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​នគរ​កម្ពុជា គឺ​នៅ​ក្នុង ​គ.ស ​១១៦០។ ព្រះអង្គ​នៅ​ស្ងៀម​ស្ងាត់ មិន​បញ្ចេញ​ឥរិយាបថ​ក្រេវក្រោធ​ឡើយ។ ព្រះអង្គ​បែរ​ជា​គោរព​បូជា និង​តាំង​ចិត្ត​ស្មោះ​ត្រង់​ភក្ដី​ចំពោះ​ព្រះរាជា​ថ្មី​ជានិច្ច។ ព្រះអង្គ​នៅ​តែ​បន្ត​ការ​វាយ​ប្រហារ ប្រយុទ្ធ​នឹង​កងទ័ព​ចាម។ ព្រះជយវម៌្មបាន​វាយ​កំទេច​បំផ្លាញ​ខេត្ត​ខណ្ឌ​ចាម​អស់​ជាច្រើន។<ref>http://choukhmer.com/history-of-cambodia/khmer-history-by-ros-chantrabot/inscriptions-and-chinese-sources-3-angkor-period-char/{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> សព្វវចនាធិប្បាយ[[អ្យីហាយ]]កត់ត្រាថានៅឆ្នាំ ១១៥៥ “ចឹនឡាលួកហ៊ូ” (នោះគឺកម្វុជទេឝ) បានបញ្ជូនថ្វាយដំរីពីរក្បាលជាសួយដល់អធិរាជសុង។<ref>Wang Yinglin, ''Yu Hai,'' Taipei Hua wen shu ju, Minguo 53, 1964, Reprint of 1343 edn., vol.6, cap.154, 33.</ref> ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] និង ព្រះអយ្យកោព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] និងមហេសីអង្គផ្សេង។ **ព្រះបិតាព្រះនាមមហិធរាទិត្យ និងមាតា ជាបុត្រីនៃព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១ និងមហេសីមួយអង្គទៀត **ព្រះបិតុលា ព្រះនាម [[ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ]], ព្រះមាតុលាអយ្យកាបិតុលា [[នរេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] **ព្រះបិតាក្មេកព្រះនាម [[ហឝ៌វម៌្មទី៣]] ***ព្រះមហេសីព្រះនាម [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] ***ព្រះភាតាអយ្យកាមួយព្រះនាម [[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ****ព្រះរាជបុត្រព្រះនាម[[ជយវម៌្មទី៧]] *****ព្រះនត្តាព្រះនាម [[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] [[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] [[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់ ==សូមមើលផង== *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដំបូង]] *[[ចក្រភពខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណខាងក្រៅ== * [http://angkor1431.tripod.com/index/id19.html History of Jayavarman VII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927063744/http://angkor1431.tripod.com/index/id19.html |date=2011-09-27 }} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box | title = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] | years = ១១៥០&ndash;១១៦០ | before = [[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | after = [[យឝោវម៌្មទី២]] }} {{s-end}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Dharanindravarman 02 | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian king | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Dharanindravarman 02}} [[Category:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:ក្សត្រហិណ្ឌូ]] [[Category:ព្រហ្មញ្ញសាសនិកខ្មែរ]] [[Category:រាជវង្សមហិធរបុរ]] [[Category:ក្សត្រសតវត្សទី១២នៅអាស៊ី]] {{Cambodia-royal-stub}} d1fmywn4m4wqcbbvyjbywzdog2otl30 0 28456 335078 174719 2026-05-10T01:12:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335078 wikitext text/x-wiki '''ទិវា​សៀវភៅ​កុមារ​អន្តរជាតិ''' (ICBD​) ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​ដែលប្រារព្ធរៀបចំឡើង​ដោយ ​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ភិ​បាល​អន្តរ​ជាតិ​ស្តី​ពី​សៀវភៅ​សម្រាប់​មនុស្ស​វ័យ​ក្មេង (IBBY​)​ ដែលជា​​អង្គការ​មិន​រក​ប្រាក់ចំណេញ​អ​ន្ដ​រ​ជាតិ​។ ទិវានេះត្រូវបានបង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៦៧ ចំនៅថ្ងៃកំណើតរបស់លោក Hans Christian Andersen គឺថ្ងៃទី២ ​មេសា។ ​ក្នុងទិវានេះ មានសកម្មភាពជាច្រើនរូមមាន ​ការ​ប្រកួត​ប្រជែង​សំណេរ-និពន្ធ​, ការ​ប្រកាស​ពាន​រង្វាន់​សៀវភៅ​ និង​ព្រឹ​ត្ដិ​ការណ៍​ជាមួយ​អ្នកនិពន្ធ​នៃ​អក្សរសិល្ប៍​របស់​កុមារ​។  ជា​រៀងរាល់​ឆ្នាំ​ អង្គការដែលជាសមាជិកនៃ IBBY នៅតាមបណ្ដាប្រទេសនិមួយៗ ក៏បានប្រារព្វអបអរសាទរ និងរៀបចំទិវា ICBD នេះ​ដែរ។ == មើលផងដែរ == * World Book Day == ឯកសារយោង == * [http://www.ibby.org/index.php?id=269 International Children's Book Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401073511/http://www.ibby.org/index.php?id=269 |date=2009-04-01 }} {| class="metadata plainlinks stub" style="background:transparent" | id="288" |''This article about children's literature is a [[វិគីភីឌា:អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ|stub]]. You can help Wikipedia by [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Children%27s_Book_Day&action=edit expanding it].''<div class="plainlinks hlist navbar mini" id="294" style="position: absolute; right: 15px; display: none;"> * <span title="View this template">v</span> * <span title="Discuss this template">t</span> * [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Child-lit-stub&action=edit <span title="Edit this template">e</span>] </div> |} prynguectve9rbjnxv9fgoeko186chq 0 28695 335082 320449 2026-05-10T01:53:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335082 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|conventional_long_name=ទ្វារវតី|common_name=ទ្វារវតី|era=សម័យក្រោយបុរាណ|year_start=សតវត្សទី៦|year_end=សតវត្សទី១១|life_span=សតវត្សទី៦-១១|p1=នគរមន{{!}}រដ្ឋមន|p2=តម្ព្រលិង្គ|p3=ទុនសុន|p4=តួយ័ន|p5=កាមាឡាងកា|s1=Principality of Chaliang{{!}}ឆាលៀង|s2=ចេនលីហ្វុ|s3=ហរិបុញ្ជ័យ{{!}}ហរិបុញ្ជ័យ|s4=នគរល្វោ{{!}}លពបុរី|s5=សុវណ្ណភូមិ{{!}}សុវណ្ណបុរី|s6=សៀន{{!}}នគរសៀន|image_map=|image_map_caption=រាជាណាចក្រ ទ្វារវតី/វប្បធម៌ និងនយោបាយអាស៊ីសហសម័យ ៨០០ គ.ស|image_map2={{multiple image|align=center|perrow=2/2|total_width=300|caption_align=center|border=infobox|image1=DvaravatiMapThailand.png |caption1=Spread of Dvaravati culture and Mon Dvaravati sites|image2=MonWheel.jpg|caption2=[[Mon (ethnic group)|Mon]] wheel of the law ([[ធម្មចក្រ]])សម័យទ្វារវតី|image3=Thai ក្បាល ព្រះ​ពុទ្ធ​រាជាណាចក្រ​ទ្វាវតី សតវត្ស​ទី ៨ ដល់​ទី ៩, Dayton.jpg|caption3=Buddha, សិល្បៈ​សម័យ​ ទ្វារវតី សតវត្សទី ៨-៩ |image4=IMP C VICTORINVS PF AVG.tif|caption4= សំរឹទ្ធពីរដង denarius នៃអធិរាជរ៉ូម៉ាំង Gallic [[វិចតូរីនសូស]] (២៦៩-២៧១គ.ស) ឃើញនៅអ៊ូថង|image5=Khao Khlang Nai-002.jpg|caption5=[[Si Thep Historical Park|ខៅខ្លាងណៃ]] គឺជាទីសក្ការៈបូជាព្រះពុទ្ធសាសនា។ ចេតិយ​កណ្តាល​រាង​ចតុកោណកែង និង​តម្រង់​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត ជា​លក្ខណៈ​ស្ថាបត្យកម្ម​ទ្វារវតី ដែល​មាន​អាយុកាល​ប្រហែល​សតវត្សរ៍​ទី ៦-៧ នៃ​គ.ស. |image6=Khao Khlang Nak-004.jpg|caption6=[[Si Thep Historical Park|ខៅខ្លាងណក]], ជា​ស្តូប​បែប​ខ្មែរ​បុរាណ​នៅ​ក្រុង​ស៊ី​ទេព មាន​អាយុកាល​ប្រហែល​សតវត្សរ៍​ទី ៨-៩ នៃ​គ.ស., នាពេលបច្ចុប្បន្ន វាជាថ្មបាយក្រៀមធំ។}}|capital={{ubl|[[Si Thep Historical Park|Si Thep]]<ref name=silp>{{cite web|url=https://www.silpa-mag.com/history/article_123335|title=หลักฐานฟ้อง! ทำไมจึงเชื่อได้ว่า "ศรีเทพ" คือศูนย์กลางทวารวดี|date=13 December 2023|accessdate=14 December 2023|language=th|website=www.silpa-mag.com|archivedate=14 December 2023|archiveurl=https://archive.today/20231214073935/https://www.silpa-mag.com/history/article_123335}}</ref>|[[Ayodhyapura]]<ref name=mati>{{cite web|url=https://www.matichonweekly.com/column/article_563337|title=ฤๅเมืองโบราณศรีเทพ คือ ‘อโยธยา-มหานคร’ ในตำนานพระแก้วมรกต และตำนานพระสิกขีปฏิมาศิลาดำ?|date=16 June 2022|accessdate=19 December 2024|language=th|work=[[Matichon]]|trans-title=Is the ancient city of Sri Thep the ‘Ayutthaya-the metropolis’ in the legend of the Emerald Buddha and the legend of the black stone Buddha Sikhi Patima?|author=Pensupa Sukkata|archivedate=18 ធ្នូ 2024|archiveurl=https://archive.today/20241218222126/https://www.matichonweekly.com/column/article_563337|url-status=unfit}}</ref>|[[Nakhon Pathom]]<ref name="Murphy-2016" />|[[Mueang Uthong]]<ref name=sup>{{cite book|title=โบราณคดีและประวัติศาสตร์เมืองสุพรรณบุรี|language=th|access-date=15 December 2024|date=2014|publisher=Cyber Roxy Agency Group|place=Bangkok|pages=114|author=Khemchart Thepchai|isbn=978-9744180896|trans-title=Archaeology and history of Suphan Buri|archive-date=14 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214205627/https://www.finearts.go.th/storage/contents/2023/10/file/ir7tca8si4U3gWsjplQMZsFLKTsT6R6F060BSHJx.pdf|url=https://www.finearts.go.th/storage/contents/2023/10/file/ir7tca8si4U3gWsjplQMZsFLKTsT6R6F060BSHJx.pdf}}</ref>{{rp|18}}}}|common_languages=[[Mon language|មន]] ខ្មែរ|religion={{ubl|[[ពុទ្ធសាសនា]]|[[ព្រហ្មញសាសនា]]}}}} '''ទ្វាវតី''' គឺជារបបនយោបាយ [[ជនជាតិមន|មន]] មជ្ឈិមសម័យ ចាប់ពីសតវត្សទី៦ ដល់សតវត្សន៍ទី១១ ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងតំបន់ដែលឥឡូវគេស្គាល់ថាជា [[ភាគកណ្តាល (ថៃ)|ប្រទេសថៃកណ្តាល]], <ref name="connor">{{Cite journal|last=Stanley J. O'Connor|date=1970|title=Dvāravatī: The Earliest Kingdom of Siam (6th to 11th Century A.D.)|url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article-abstract/29/2/493/328805/Dvaravati-The-Earliest-Kingdom-of-Siam-6th-to-11th?redirectedFrom=fulltext|journal=[[The Journal of Asian Studies]]|publisher=[[Duke University Press]]|volume=29|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616113254/https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article-abstract/29/2/493/328805/Dvaravati-The-Earliest-Kingdom-of-Siam-6th-to-11th?redirectedFrom=fulltext|archive-date=16 មិថុនា 2024|accessdate=11 ឧសភា 2025|dead-url=}}</ref> <ref name="view">{{Cite web |last=Grant Evans |date=2014 |title=The Ai-Lao and Nan Chao/Tali Kingdom: A Re-orientation |url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/2014/04/JSS_102_0j_Evans_TheAiLaoAndTheNanChaoTaliKingdom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314023113/https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/2014/04/JSS_102_0j_Evans_TheAiLaoAndTheNanChaoTaliKingdom.pdf |archive-date=14 March 2023 |access-date=21 January 2024}}</ref> {{Rp|234}}ហើយត្រូវបានគេសន្មត់ថាជារដ្ឋបន្តបន្ទាប់របស់ [[នគរទុន សុនុ|ឡាងជា]] ឬ Lang-ya-hsiu ( {{Lang|th|หลังยะสิ่ว}} ) <ref name="briggs" /> {{Rp|268–270, 281}}វាត្រូវបានពិពណ៌នាដោយអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាជនជាតិចិននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ៧ ថាជានគរពុទ្ធសាសនាមួយដែលមានឈ្មោះថា ''តូលូពូតិ'' ស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃ ឥសានបុរៈ ( [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ), ទៅភាគខាងកើតនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រស្រីក្សេត្រ|ស្រីក្សេត្រ]] ( [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] ), <ref name=":0">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/961876784|title=The Indianized states of Southeast Asia|date=1968|isbn=0-7081-0140-2|location=Honolulu|pages=}}</ref> {{Rp|76}}<ref>{{Cite book|url=https://www.thaiscience.info/journals/Article/SUIJ/10499302.pdf|title=Dvaravati: Early Buddhist Kingdom in Central Thailand}}</ref> {{Rp|37}}និងនៅជាប់នឹង ផានផាន នៅភាគខាងត្បូង។ <ref name="briggs" /> {{Rp|267, 269}}ព្រំដែនភាគខាងជើងរបស់វាបានជួបជាមួយ ''ជាលូសេហ្វូ'' ដែលត្រូវបានគេសន្មត់ថាជា ''កាឡាសាបុរ'' ដែលមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រនៃ [[ឈូងសមុទ្របេងហ្គាល់|ឈូងសមុទ្រ បេងហ្គាល់]] កន្លែងណាមួយរវាង តាវោយ និង [[រ៉ន់កុន់|រង់ហ្គន]], <ref name="pamela">{{Cite journal|last=Pamela Gutman|date=2002|title=The Martaban Trade: An Examination of the Literature from the Seventh Century until the Eighteenth Century|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/98a37c19-6fd9-4b71-bd4f-9287bff09cc2/content|journal=[[Asian Perspectives]]|publisher=[[University of Hawaiʻi Press]]|volume=40|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002124650/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/98a37c19-6fd9-4b71-bd4f-9287bff09cc2/content|archive-date=2 October 2023|accessdate=27 April 2024}}</ref> {{Rp|108}}ឬ ចនាសបុរ នៅ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ]] ទំនើប។ <ref name="matiweek">{{Cite web |last=ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ |date=4 February 2022 |title=ทวารวดี ในบันทึกของจีน |url=https://www.matichonweekly.com/column/article_512802 |archive-url=https://archive.today/20240428165555/https://www.matichonweekly.com/column/article_512802 |archive-date=28 April 2024 |access-date=28 April 2024 |website=[[Matichon]] |language=th}}</ref> ទ្វារវតី​បាន​បញ្ជូន​រាជទូត​ដំបូង​ទៅ​តុលាការ​ចិន​នៅ​ប្រហែល​ឆ្នាំ ៦០៥-៦១៦។ <ref name="briggs">{{Cite journal|last=Lawrence Palmer Briggs|date=1950|title=The Khmer Empire and the Malay Peninsula|url=https://www.jstor.org/stable/2049556|journal=[[The Journal of Asian Studies|The Far Eastern Quarterly]]|publisher=[[Duke University Press]]|volume=9|issue=3|pages=256–305|doi=10.2307/2049556|jstor=2049556|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20250405130624/https://www.jstor.org/stable/2049556|archive-date=5 មេសា 2025|accessdate=11 ឧសភា 2025|dead-url=}}</ref> {{Rp|264}} ទ្វារវតី​ក៏​សំដៅ​ទៅ​លើ​វប្បធម៌ រចនាបថ​សិល្បៈ និង​ការ​ប្រមូល​ផ្ដុំ​ដោយ​ឡែក​ពី​គ្នា​នៃ [[នគរពួកមន|​ការ​សំខាន់]] ​របស់ [[ជនជាតិមន|​ជនជាតិ​មន]] និង ខ្មែរ។ <ref name="Murphy-2016" /> ជនចំណាកស្រុកជនជាតិមនជាពាណិជ្ជករតាមសមុទ្រ ប្រហែលជាបាននាំយកអរិយធម៌ទ្វារវតីទៅកាន់ [[ទន្លេចៅព្រះយា|ជ្រលងភ្នំមេណាម]] ប្រហែលឆ្នាំ ៣០០០ មុនគ.ស. <ref name="ketkong">{{Cite journal|last=Thanutchaporn Ketkong|last2=Supat Chaiwan|date=2021|title=Dvaravati Civilization Footprints, Its Maximus Creeds and Cultures in Siam Suvarnbhumi, Ancient Thailand|url=https://so18.tci-thaijo.org/index.php/gjwrc_2521/article/download/19/14/31|journal=Global Interactive Journal of World Religions and Cultures|volume=1|issue=1|pages=28–41}}</ref> {{Rp|32}}ដែលបានបន្តទៅវត្តមាននៃសម័យ "បុព្វបុរស-ទ្វារវតី" ដែលលាតសន្ធឹងពីសតវត្សទី ៤ ដល់ទី ៥ និងប្រហែលជាមុននេះ។ <ref name="Murphy-2016">{{Cite journal|last=Murphy|first=Stephen A.|date=October 2016|title=The case for proto-Dvāravatī: A review of the art historical and archaeological evidence|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/case-for-protodvaravati-a-review-of-the-art-historical-and-archaeological-evidence/6ABA16AADF5C3B4D62086719BEEF6A5C|journal=Journal of Southeast Asian Studies|language=en|volume=47|issue=3|pages=366–392|doi=10.1017/s0022463416000242|issn=0022-4634}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == វប្បធម៌​របស់​ទ្វារវតី​គឺ​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ជុំវិញ​ទីក្រុង​ដែល​មាន​សភាព​ទ្រុឌទ្រោម ដែល​ដំបូង​បំផុត​ដែល​លេច​ចេញ​ជា [[មឿង ឧទង|​ក្រុង​អ៊ូថង]] ​ក្នុង [[ខេត្តសុពណ៌បុរី|​ខេត្ត​សុវណ៌បុរី]] ​បច្ចុប្បន្ន។ ទីតាំងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន នគរបឋម [[Phong Tuk|ពងទឹក]] [[ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រស៊ីថេប|ស្រីទេព]] ឃួប៊ូ និង [[Si Mahosot|ស្រីមហោសថ]] ក្នុងចំណោមកន្លែងផ្សេងៗទៀត។ <ref name="Murphy-2016"/> [[សិលាចារឹកខ្មែរ]] ចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ៩៣៧ សរសេរអំពីខ្សែបន្ទាត់នៃព្រះអង្គម្ចាស់នៃ ចនាសបុរ ចាប់ផ្តើមដោយ ភគទត្ត និងបញ្ចប់ដោយ សុន្ទរវ្ម័ន និងកូនប្រុសរបស់គាត់ នរបតិសិង្ហវរ្ម័ន និង មង្គលវរ្ម័នដែលជារាជវង្សខ្មែរគ្រប់គ្រងនៅតំបន់នោះ ពាក្យ​ទ្វារវតី ​មក​ពី​កាក់​ដែល​ចារឹក​ជា [[សំស្ក្រឹត|​ភាសា​សំស្ក្រឹត]] ''ឝ្រី ទ្វារវតិ'' ។ ពាក្យ​សំស្រ្កឹត​ថា ''ទ្វារវតី'' មាន​ន័យ​ត្រង់​ថា «​ទ្វារ​» ។ <ref name="Higham">Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd., {{ISBN|9786167339443}}</ref> {{Rp|301}}យោងតាមសិលាចារឹក N.Th. 21 ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ២០១៩ នៅក្នុងវត្ត ព្រះងាម ក្នុងខេត្ត នគរបឋម ចុះកាលបរិច្ឆេទសតវត្សទី ៦ ទីក្រុងក្នុងតំបន់ចំនួន ៣ ត្រូវបានគេលើកឡើង រួមទាំង ឝ្រីយានំទិមិរិង្គ ឬ ឝ្រីយានំទិមិរិង្គប្រតិបុរ បន្ទាប់មក ហស្តិនាបុរ និង ទ្វារវតី ដែលបានរកឃើញថា កណ្តាលនៃ នគរបឋម ។ <ref name="dominic">{{Cite journal|last=Dominic Goodall|last2=Nicolas Revire|date=2021|title=East and West - New Inscriptions from Funan, Zhenlaand Dvāravatī|url=https://shs.hal.science/halshs-04142364/document|journal=Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient|volume=107|pages=257–321|doi=10.3406/befeo.2021.6376|jstor=27164175|accessdate=2025-05-11|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925224818/https://shs.hal.science/halshs-04142364/document|dead-url=}}</ref> {{Rp|281}} កាលប្បវត្តិប្រពៃណីនៃទ្វាវតីគឺផ្អែកជាចម្បងលើគណនីអត្ថបទរបស់ចិន និងការប្រៀបធៀបរចនាប័ទ្មដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ លទ្ធផលដែលបានមកពីការជីកកកាយនៅ ចាន់សែន និងភ្នំថាមឿង នៅអ៊ូថុង ធ្វើឱ្យមានចម្ងល់អំពីការណាត់ជួបតាមប្រពៃណី។ វត្ថុវប្បធម៍ ទ្វាវតី ដែលទើបនឹងចុះកាលបរិច្ឆេទថ្មី ពីកន្លែង [[មឿង ឧទង|អ៊ូថុង]] បង្ហាញថា ចំណុចចាប់ផ្តើម នៃទំនៀមទំលាប់ នៃ វប្បធម៍ ទ្វាវតី អាច មាន កាលបរិច្ឆេទ រហូត ដល់ ឆ្នាំ ២០០ គ.ស។ <ref name="Murphy-2016"/> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុ សិល្បៈ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអក្សរសិល្ប៍ (សិលាចារឹក) សុទ្ធតែបង្ហាញថា សម័យកាលដ៏សំខាន់នៃទ្វាវតី លាតសន្ធឹងពីសតវត្សទីប្រាំពីរដល់ទីប្រាំបួន។ <ref name="Murphy-2016" /> វប្បធម៌​និង​ឥទ្ធិពល​របស់​ទ្វាវតី​ក៏​បាន​សាយភាយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង [[ភាគឦសាន (ថៃ)|​តំបន់​ឥសាន]] និង​ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ [[ឡាវ|​ប្រទេស​លាវ]] ​ទំនាប​ពី​សតវត្ស​ទី​ប្រាំមួយ​ត​ទៅ។ ទីតាំងសំខាន់ៗរួមមាន [[មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង|មឿង ហ្វាដេត]] ក្នុង [[ខេត្តកាលសិន្ធុ|ខេត្តកាលសិន្ទុ]] មឿងសីមានៅ [[នគររាជសីមា|ខេត្តនគររាជសីមា]] និងកន្លែងជាច្រើនទៀត។ <ref>{{Cite journal|last=Murphy|first=Stephen A.|date=2013|title=Buddhism and its Relationship to Dvaravati Period Settlement Patterns and Material Culture in Northeast Thailand and Central Laos c. Sixth–Eleventh Centuries AD: A Historical Ecology Approach to the Landscape of the Khorat Plateau|url=https://muse.jhu.edu/article/575742|journal=Asian Perspectives|volume=52|issue=2|pages=300–326|doi=10.1353/asi.2013.0017|issn=1535-8283|hdl-access=free}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Pichaya Svasti|date=2013|title=Dvaravati art in Isan|publisher=[[Bangkok post]]|url=https://www.bangkokpost.com/travel/345808/dvaravati-art-in-isan|access-date=March 13, 2021}}</ref> នៅក្នុងសៀវភៅ ''I Ching'' ឬ ''Yijing'' ដែលមានអាយុកាលនៅចុងសតវត្សទី 7 និងដំណើរ 629-645 របស់ព្រះសង្ឃចិន Xuanzang បានដាក់ Dvaravati ទៅភាគខាងលិចនៃ Kamalanka ឬ ''Lang-ya-hsiu'' និងខាងកើតនៃ Isanapura ប្រសិនបើ Kamalanka ស្ថិតនៅកណ្តាលនៅ Nakhon Pathom បុរាណដែលជាអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន។ នៃវាលទំនាបកណ្តាល។ <ref name="kama">{{Cite web |last=Chand Chirayu Rajani |title=Background to the Sri Vijaya Story – Part I |url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1974/03/JSS_062_1m_ChandChirayuRajani_ReviewArticleBackgroundToSriVijaya.pdf |access-date=2025-05-11 |archivedate=2020-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725075434/https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1974/03/JSS_062_1m_ChandChirayuRajani_ReviewArticleBackgroundToSriVijaya.pdf |url-status=unfit }}</ref> {{Rp|181–3}}នេះអនុលោមតាមទីតាំងដែលបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុង leishu របស់ចិនដ៏ធំបំផុត Cefu Yuangui ដែលបានចងក្រងក្នុងឆ្នាំ ១០០៥ និយាយថា គឺនៅភាគខាងលិចនៃ [[ចេនឡា]] និងខាងកើតនៃនគរ ''Ge Luo She Fen'' ដែលត្រូវបានស្នើឱ្យដាក់កណ្តាលនៅ ''Nakhon'' Pathom បុរាណដូចគ្នានឹង Kamalanka ដោយប្រវត្តិវិទូថៃ Piriya Kraiddom នេះផងដែរ សៀវភៅថ្មីរបស់ Tang ។ <ref name="pathom">{{Cite book|url=https://www.finearts.go.th/storage/contents/2021/11/file/4XuvLPegsZMvW5VDMBvkTSBN0v7G1WWEbTENlidU.pdf|title=โบราณคดีเมืองนครปฐม: การศึกษาอดีตศูนย์กลางแห่งทวารวดี|language=th|date=2014|isbn=978-974-641-498-2}}</ref> {{Rp|59}} == អ្នកគ្រប់គ្រង == ការជីកកកាយនៅកន្លែងជាច្រើនបានរកឃើញកាក់ប្រាក់ចុះកាលបរិច្ឆេទសតវត្សទី៧ ដែលរៀបរាប់អំពីស្តេច និងមហាក្សត្រីនៃនគរ ដែលសរសេរជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្រ្កឹត]] ជាមួយនឹង អក្សរ បល្លវ : ''ឝ្រីទ្វារវតីស្វបុណ្យ'' (ស្តេច ស្រីទ្វារវតី ដែលមានគុណូបការៈដ៏អស្ចារ្យ) និង ''ឝ្រីទ្វារវតីស្វទេវីបុណ្យ'' <ref name="coin">{{Cite web |title=จารึกเหรียญเงินทวารวดี (เมืองดงคอน 3) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/709 |archive-url=https://archive.today/20231108034715/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/709 |archive-date=8 November 2023 |access-date=8 November 2023 |website=sac.or.th |language=th |archivedate=8 វិច្ឆិកា 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231108034715/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/709 |url-status=dead }}</ref> លើសពីនេះ បន្ទះស្ពាន់ដែលមានអាយុកាលពីសតវត្សទី ៦ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ៧ ដែលគេរកឃើញនៅ [[មឿង ឧទង|អ៊ូថុង]] ក៏បានរៀបរាប់អំពីព្រះបាទហរសវម៌្ម ដែលត្រូវបាន លោក ហ្សង់ បូសសេលៀ សន្មតថាជាស្តេចមួយអង្គនៃទ្វាវតី ចំណែក [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោក សឺដេស]] ចាត់ទុកថា ចាននោះបានមកពី [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ហើយឈ្មោះដែលបានលើកឡើងអាចជាស្តេចខ្មែរផងដែរ។ <ref name="plate">{{Cite web |title=จารึกแผ่นทองแดง |url=https://www.finearts.go.th/storage/contents/2020/12/detail_file/7o1sPjHLQN6IgfFe5FwiM4ZBMG3L3kRvproWoRNy.pdf |archive-url=https://archive.today/20231108041106/https://www.finearts.go.th/storage/contents/2020/12/detail_file/7o1sPjHLQN6IgfFe5FwiM4ZBMG3L3kRvproWoRNy.pdf |archive-date=8 November 2023 |access-date=8 November 2023 |website=finearts.go.th |language=th}}</ref> ដោយស្ដេខហសវរ្ម័នជាចៅរបស់ឥសានវរ្ម័ន។ {| | | width="10px" | | style="vertical-align: top; font-size:100%" | | |} ខាង​ក្រោម​នេះ​គឺ​ជា​បញ្ជី​ឈ្មោះ​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​សម័យ​ទ្វារវតី។ {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! colspan="2" |នាម ! rowspan="2" |រជ្ជកាល ! rowspan="2" |Title ! rowspan="2" |Note ! rowspan="2" |Source(s) |- !ខ្មែរ !ថៃ |- |[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|ចក្រវត្តិន]] |จักรวรรติน |''Unknown'' | rowspan="3" |ស្ដេចនៃ [[ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រស៊ីថេប|ស្រីទេព]] |បិតា របស់[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័ន]] | rowspan="3" |វាងផៃ (K.978)<ref name="wangpai">{{Cite web |title=จารึกบ้านวังไผ่ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/529 |archive-url=https://archive.today/20231031152953/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/529 |archive-date=31 October 2023 |access-date=19 December 2023 |website=db.sac.or.th |language=th |archivedate=31 តុលា 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231031152953/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/529 |url-status=dead }}</ref> |- |[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័ន]] |ปฤถิวีนทรวรมัน |?–550 |បិតារបស់[[ភវវរ្ម័នទី១|ភវវរ្ម័នទី១]] ស្ដេច [[ចេនឡា|ចេនឡា]] |- |''Unknown'' or Bhavavarman{{Efn|If Bhavavarman mentioned in the inscription is not [[Bhavavarman I]] and [[Bhavavarman II]] of Chenla.<ref name=jit/>{{rp|17–19}}|name=Z}} | |550–? |បុត្ររបស់ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័ន |- |''Unknown'' | |{{tooltip|c.|circa}} សតវត្សទី៦ |ស្ដេចទ្វារវតី | |Inscription on the Dvaravati coins<ref name="npru">{{Cite web |last=Supitchar Jindawattanaphum |date=2020 |title=Evidences of Governors and Aristocrats' Existences in Dvaravati Period |url=https://publication.npru.ac.th/bitstream/123456789/1158/1/%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%90%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%B5%E0%B8%AD%E0%B8%A2%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%9B%E0%B8%81%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%AD%E0%B8%87%20%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%8A%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B8%B1%E0%B8%A2%E0%B8%97%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%B5.pdf |access-date=19 December 2023 |publisher=Nakhon Pathom Rajabhat University |language=th}}</ref>{{Rp|3544}} and {{ill|Wat Phra Ngam Inscription|th|จารึกวัดพระงาม}}<ref name="npru" />{{Rp|3547}} |- |Kakapat/<br /><br />Sakkorndam |กากะพัตร/สักกรดำ |566–638 |King of Takkasila (Nakhon Pathom?) | |{{ill|Northern Chronicle|th|พงศาวดารเหนือ}}{{Rp|3, 25}} |- |colspan=7 {{N/a|After the death of [[Bhavavarman I]]'s brother [[Mahendravarman (Chenla)|Mahendravarman]], his son—[[Isanavarman I]]—expanded his influence to the [[Chao Phraya River|Chao Phraya]] Valley in the early 7th century.<ref name=km1951>{{cite web|title=The Ancient Khmer Empire|author=Lawrence Palmer Briggs|date=1951|accessdate=2 February 2025|url=https://archive.org/details/the-ancient-khmer-empire}}</ref>{{rp|57}}}} |- |Kalavarnadishraj |กาฬวรรณดิศราช |638–648?/700? |King of Takkasila (Nakhon Pathom?) |Son of Kakapat. Later became king of [[នគរលវោ|Lavo]] (r. 648–700) |{{ill|Northern Chronicle|th|พงศาวดารเหนือ}}<ref name="p60" />{{Rp|25}} |- |Ramaraj |รามราช |648?/700?–? |King of Ramburi (Ayodhyapura?) |Spouse of [[ហរិភុញ្ជ័យ|Haripuñjaya]]'s queen [[ជាមាទេវី|Camadevi]] |Jinakalamali<ref name="ram">{{Cite web|url=https://www.thairath.co.th/news/politic/112090|title=ใคร?เจ้าชายรามราช|date=19 September 2010|language=th|trans-title=Who? Prince Ramaraj|access-date=19 December 2024|website=[[Thai Rath]]|archivedate=19 ធ្នូ 2024|archiveurl=https://archive.today/20241219023027/https://www.thairath.co.th/news/politic/112090|url-status=unfit}}</ref> |- |colspan=7 {{N/a|Rulers after the reign of Ramaraj are still unknown.}} |- |colspan=7 {{N/a|The influence of [[Chenla]] was probably ended when [[Chenla]] faced the power struggle which led to kingdom division in the late 7th century during the reign of [[Jayadevi]].}} |- |Adītaraj |อาทิตยราช |late 800s | rowspan="2" |King of Ayodhyapura |Adversary of [[ក្រុងអង្គរ|Yasodharapura]] |{{ill|Ratanabimbavamsa|th|รัตนพิมพวงษ์}}<ref name="rat">{{Cite web |last=Pae Talalak |date=1912 |title=รัตนพิมพวงษ์ |trans-title=Ratanabimbavamsa |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/ba/%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%99%E0%B8%9E%E0%B8%B4%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%A8%E0%B9%8C_-_%E0%B9%92%E0%B9%94%E0%B9%95%E0%B9%95.pdf |access-date=19 December 2024 |language=th}}</ref>{{Rp|51}} |- |Rajathirat |ราชาธิราช |before 946 | |Jinakalamali |- | colspan=10 {{N/a|Fall of [[Ayodhyapura]], the center of power was probably shifted to [[Lavo Kingdom|Lavo]]'s Lavapura in the 10th century.<ref name=mati/> Dvaravati was then divided into two main polities: [[Lavo Kingdom]] in the east and [[Suphannaphum]] in the west. A new settlement known as ''Mueang Wat Derm'' ({{lang|th|เมืองวัดเดิม}}) was founded southwestward in the lower plain in 934.<ref name=p60/>{{rp|30}}{{efn|Calculated from the text given in the chronicle: "สิ้น 97 ปีสวรรคต ศักราชได้ 336 ปี พระยาโคดมได้ครองราชสมบัติอยู่ ณ วัดเดิม 30 ปี"<ref name=p60/>{{rp|30}} which is transcribed as "...at the age of 97, he passed away in the year 336 of the [[Chula Sakarat]]. Phraya Kodom reigned in the Mueang Wat Derm for 30 years...".|name=A}} In the 1080s, the city was set as a new Lavo capital and renamed ''Ayodhya'', which continued to the formation of the [[Ayutthaya Kingdom]] in the 14th century.<ref name=mati/>}} |- |colspan=7 {{N/a|Rulers before the reign of Vap Upendra are still unknown.}} |- |វាបឧបេន្ទ្រ |วาป อุเปนทร |949-? |Governor of Rāmaññadesa |Relative of [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|Rajendravarman II]] of [[ក្រុងអង្គរ|Ankor]] |Rajendravarman II Inscription<ref name="npru"/>{{Rp|3546}} |} == សិល្បៈ == == Note == == ឯកសារយោង == pwure9lp8thp6d53f3n7c63hzz7bebw 0 35553 335104 330123 2026-05-10T09:41:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335104 wikitext text/x-wiki រ៉ាប៊ី (អង់គ្លេស: Rabbi, pronounce {{IPAc-en|ˈ|r|æ|b|aɪ}}) មានន័យថា បណ្ឌិត គ្រូ លោកម្ចាស់ ជាគោរមងារមួយ​នៅក្នុងសាលាសាសន៍យូដា ដែលគេប្រើរហូតដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងសាសនាយូដា រ៉ាប៊ីគឺជាគ្រូបង្រៀនម្នាក់នៃគោលបង្រៀនមួយឈ្មោះតូរ៉ា។ វាជាងារមួយដែលមានប្រភពមកពីភាសាហេប្រឺ មានន័យថា គ្រូ (master) ហើយជាពាក្យដែលសិស្សប្រើនៅពេលហៅគ្រូតូរ៉ា។ ពាក្យ "master" ន័យត្រង់គឺ "អ្នកដ៏អស្ចារ្យម្នាក់"។ <ref name="Hezser1997">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bKMkEVSvCoUC&pg=PA64|title=The Social Structure of the Rabbinic Movement in Roman Palestine|last=Hezser|first=Catherine|publisher=Mohr Siebeck|year=1997|isbn=978-3-16-146797-4|pages=64–|quote=We suggest that the avoidance of the title "Rabbi" for pre-70 sages may have originated with the editors of the Mishnah. The editors attributed the title to some sages and not to others. The avoidance of the title for pre-70 sages may perhaps be seen as a deliberate program on the part of these editors who wanted to create the impression that the “rabbinic movement" began with R. Yochanan b. Zakkai and that the Yavnean "academy" was something new, a notion that is sometimes already implicitly or explicitly suggested by some of the traditions available to them. This notion is not diminished by the occasional claim to continuity with the past which was limited to individual teachers and institutions and served to legitimize rabbinic authority.}}</ref><ref name="forward1">{{cite web|url=http://www.forward.com/articles/106320/|title=Orthodox Women To Be Trained As Clergy, If Not Yet as Rabbis –|publisher=Forward.com|accessdate=May 3, 2012}}</ref><ref>''PRI.org'' [http://www.pri.org/stories/2015-11-09/can-orthodox-jewish-women-be-rabbis Can Orthodox Jewish Women be Rabbis?], November 9, 2015</ref> == ដើមកំណើតនៃពាក្យរ៉ាប៊ី == ពាក្យ "រ៉ាប៊ី" មានប្រភពមកពីភាសាមួយក្រុម រួមបញ្ចូលទាំងភាសាហេព្រើរ និងភាសាអារ៉ាប់។ ពាក្យនេះនៅក្នុងភាសាអើរ៉ាមមានន័យថា "ធំអស្ចារ្យ" ហើយក៏មានន័យថា "គួរឲ្យគោរព" ដែរ។ <ref>Heinz-Josef Fabry entry ''Rab'' in ''Theological dictionary of the Old Testament'' Vol.13 p273-5 ed. G. Johannes Botterweck, [[:sv:Helmer Ringgren]], [[Heinz-Josef Fabry|Fabry]] 2004 p273 "RAB... is also well attested in Phoenician.9 Here too rab functions as a title; its specific meaning can be determined only by its relationship to other offices and functions.10 Aramaic in all its dialects makes copious use of this root."</ref><ref>[[Heinz-Josef Fabry|Fabry]] entry ''Rab'' in ''Theological dictionary of the Old Testament'' Volume 13 – Page 298 G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren, Heinz-Josef Fabry – 2004 "There is no evidence to support an association, commonly cited in discussions of this usage.160 with the use of the title "Rabbi" ... Already suggested by [[Millar Burrows|M. Burrows]] and repeated by [[Jean Carmignac|Carmignac]], 584 "</ref> រ៉ាប៊ីមិនមែនជាមុខងារមួយនៅក្នុងព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរឡើយ ហើយនៅជំនាន់បុរាណ គេមិនបានប្រើងារផ្សេងៗដែលពាក់ព័ន្ធនឹងងារនេះ ដូចជា រ៉ាបាន ឬរីប៊ី ឬក៏រ៉ាប ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីពួកបណ្ឌិតបាប៊ីឡូន ឬពួកបណ្ឌិតនៅអ៊ីស្រាអែលឡើយ។<ref>This is evident from the fact that [[Hillel I]], who came from [[Babylon]], did not have the title ''Rabban'' prefixed to his name.</ref> ងារ "រ៉ាបាន" និង "រ៉ាប៊ី" ត្រូវបានលើកមកនិយាយជាដំបូងនៅក្នុងសំណេរ [[Mishnah]] (ឆ្នាំ ២០០)។<ref>The title ''Ribbi'' too, came into vogue among those who received the laying on of hands at this period, as, for instance, [[Rabbi Zadok|Ribbi Zadok]], [[Rabbi Eliezer ben Jacob|Ribbi Eliezer ben Jacob]], and others, and dates from the time of the disciples of [[Yohanan ben Zakkai|Rabban Johanan ben Zakkai]] downward. Now the order of these titles is as follows: ''Ribbi'' is greater than ''Rab''; ''Rabban'' again, is greater than ''Ribbi''; while the simple name is greater than ''Rabban''. Besides the presidents of the Sanhedrin no one is called ''Rabban''.</ref> ងារ "រ៉ាប៊ី" មានប្រើនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរម៉ាថាយ ម៉ាកុស និងយ៉ូហាន ហើយងារនេះត្រូវបានប្រើសំដៅទៅលើពួកគ្រូេវវិន័យ និងពួកផារិស៊ី ព្រមទាំងព្រះយេស៊ូវផងដែរ។<ref>''Englishman's Greek Concordance of the New Testament'' by Wigram, George V.; citing Matthew 26:25, Mark 9:5 and John 3:2 (among others)</ref><ref>Catherine Hezser ''The social structure of the rabbinic movement in Roman Palestine'' 1997 -Page 59 "'''b – Rabbi as an Honorary Address''' ...&nbsp;Since Jesus was called "Rabbi" but did not conform to the traditional image of post-70 Jewish rabbis, and since pre-70 sages do not bear the title "Rabbi" in the Mishnah,29 most scholars assume that the meaning and usage of the term "Rabbi" at the time of Jesus differed from the meaning which it acquired after the destruction of the Temple: in pre-70 times, "Rabbi" was used as an unofficial honorary address for any person held in high esteem; after 70 it was almost exclusively applied to ordained teachers of the Law."</ref> == ប្រវត្តិត្រួសៗ == រដ្ឋាភិបាលនៃអាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និងយូដា មានមូលដ្ឋាននៅលើប្រព័ន្ធមួយ ដែលរួមបញ្ចូលទាំងស្ដេចយូដា ព្យាការីយូដា អាជ្ញាធរច្បាប់របស់តុលាការកំពូលនៃយេរូសាឡឹម ក្រុមប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់ និងសិទ្ធអំណាចក្នុងការធ្វើពិធីសាសនារបស់ពួកបូជាចារ្យ។ សមាជិតក្រុមប្រឹក្សាត្រូវតែទទួលយកការតែងតាំងរបស់ខ្លួន ដែលមានតមកតាំងពីសម័យលោកម៉ូសេមកម្ល៉េះ ប៉ុន្តែពួកគេមិនត្រូវបានគេហៅថារ៉ាប៊ីទេ គឺត្រូវបានហៅថាបូជាចារ្យ ឬគ្រូវិន័យវិញ ដូចជា អែសរ៉ា ដែលនៅក្នុងព្រះគម្ពីរត្រូវបានគេហៅថា "អែសរ៉ា, ជាបូជាចារ្យ, ជាគ្រូវិន័យ, គឺគ្រូវវិន័យខាងព្រះបន្ទូលអំពីសេចក្ដីបង្គាប់របស់ព្រះ និងអំពីបទបញ្ញត្តិរបស់ព្រះ ដល់អ៊ីស្រាអែល។"<ref>Ezra 7:11.</ref> "រ៉ាប៊ី" ដែលជាងារខាងសាសនា មិនត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរឡើយ។<ref>The term rabbi as a religious title does appear in the New Testament. http://www.biblestudytools.com/encyclopedias/isbe/rabbi.html</ref> គេរំពឹងថាអស់ទាំងបុគ្គលិកលក្ខណៈខាងលើនេះ ត្រូវបានជ្រមុជចូលយ៉ាងជ្រៅទៅក្នុងគតិបណ្ឌិតនៃកណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ និងសេចក្ដីបង្គាប់ផ្សេងៗ ដែលធ្វើឲ្យមនុស្សជាច្រើននៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះចាត់ទុកថា "រ៉ាប៊ី" ជាអ្នកដែលមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះ។ : "ម្នាក់ដែលរៀនមួយជំពូក មួយហាឡាកា (ច្បាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងសាសនាយូដា ដែលត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីកណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ) មួយខ មួយឃ្លានៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ ឬសូម្បីតែមួយអក្សរ ពីមិត្តរបស់ខ្លួន ត្រូវតែប្រព្រឹត្តចំពោះគេដោយគោរព។ ដោយហេតុនេះ យើងឃើញថាស្ដេចដាវីឌ ដែលមិនបានរៀនអ្វីសោះពីអាហ៊ីថូផែល លើកលែងរឿងពីរប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែស្ដេចដាវីឌបានហៅគាត់ថាជាគ្រូ [អត្ថបទជាភាសាហេព្រើរ: រ៉ាបូ, ជាអ្នកនាំផ្លូវ, និងជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលរបស់ទ្រង់, ដូចដែលមាននិយាយថា: 'អ្នកជាមនុស្សនៃខ្នាតរបស់ខ្ញុំ ជាអ្នកនាំផ្លូវរបស់ខ្ញុំ និងជាមិត្តស្និទ្ធស្នាលរបស់ខ្ញុំ' ([[Psalms|ទំុកតម្កើង]] ៥៥:១៤)។ ដោយសារតែហេតុផលនេះទើបមានគេយល់ថា: ប្រសិនបើស្ដេចដាវីឌដែលមិនបានរៀនអ្វីសោះពីអាហ៊ីថូផែល លើកលែងតែរឿងពីរប៉ុណ្ណោះ បានហៅគាត់ថាជាគ្រូ ជាអ្នកនាំផ្លូវ និងជាមិត្តស្និទ្ធស្នាលរបស់ទ្រង់ទៅហើយ ចុះម្នាក់ដែលរៀនមួយជំពូក មួយហាឡាកា (ច្បាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងសាសនាយូដា ដែលត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីកណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ) មួយខ មួយឃ្លានៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ ឬសូម្បីតែមួយអក្សរ ពីមិត្តរបស់ខ្លួន តើត្រូវតែប្រព្រឹត្តចំពោះមិត្តដោយគោរព លើសជាងអម្បាលម៉ានទៅទៀត។ កិត្តិយសនេះបានមកគឺដោយសារតែកណ្ឌគម្ពីរតូរ៉ាតែប៉ុណ្ណោះ ដូចដែលមាននិយាយថា: 'មនុស្សមានប្រាជ្ញានឹងទទួលកិត្តិយសជាមរតក' (សុភាសិត 3:35), 'ហើយមនុស្សទៀងត្រង់នឹងទទួលសេចក្ដីល្អជាមរតក' (សុភាសិត ២៨:១០)។ មានតែកណ្ឌគម្ពីរតូរ៉ាទេ ដែលមានសេចក្ដីល្អដ៏ពិត ដូចដែលមាននិយាយថា: 'យើងបានឲ្យសេចក្ដីបង្រៀនដ៏ល្អ ដល់អ្នក កុំបោះបង់ចោលតូរ៉ារបស់យើងឡើយ' (សុភាសិត ៤:២)។" ងារ "រ៉ាប៊ី" ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកបណ្ឌិតអ៊ីស្រាអែលនាសម័យបុរាណ ជាពួកអ្នកដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សា ស្របទៅតាមទំនៀមទម្លាប់ដែលមានតៗមកពីពួកចាស់ទុំ។ ពួកបណ្ឌិតទាំងនោះត្រូវបានផ្ដល់ងារជា រ៉ប៊ី ហើយបានទទួលសិទ្ធអំណាចឲ្យជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ។ ពាក្យរ៉ាប៊ី ជាងាររបស់ពួកបណ្ឌិតបាប៊ីឡូន ដែលបានបង្រៀននៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សារបស់បាប៊ីឡូន។ [[ឯកសារ:Rabi_with_kids.JPG|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|រ៉ាប៊ីកំពុងបង្រៀនក្មេងៗ ឆ្នាំ ២០០៤]] === តួនាទីរបស់រ៉ាប៊ី === រ៉ាប៊ីមានតួនាទីបម្រើដល់សហគមយូដា ដូច្នេះហើយពួកគេមានមុខងារផ្សេងៗជាច្រើន ដែលជាសេចក្ដីត្រូវការរបស់សហគមយូដា ទៅតាមពេលវេលា និងទីកន្លែង។ '''១. សិក្សា និងបង្រៀន:''' រ៉ាប៊ីតែងតែជាតំណរភ្ជាប់ដ៏សំខាន់ក្នុងការផ្ទេរចំណេះដឹងពីកណ្ឌគម្ពីរតូរ៉ាទៅអ្នកជំនាក់ក្រោយ។<ref>Mishnah, Avot, chap. 1.</ref> ការសិក្សាពីគ្រូរបស់ខ្លួន ការបន្ថែមការយល់ដឹងថ្មីរបស់ខ្លួន និងការបង្រៀននៅសាធារណៈ តែងតែជាមុខងារដ៏សំខាន់របស់ពួករ៉ាប៊ី។ ការសិក្សាកណ្ឌគម្ពីរតូរ៉ាគឺជាអ្វីដែលពួករ៉ាប៊ីត្រូវធ្វើពេញមួយជីវិត។ រ៉ាប៊ីត្រូវបានគេរំពឹងថាត្រូវតែញែកពេលវេលាប្រចាំថ្ងៃសម្រាប់សិក្សា។ រ៉ាប៊ីដែលមិនបន្ថែមនូវការសិក្សាកណ្ឌគម្ពីរតូរ៉ា នឹងខ្វះចំណេះដឹង សម្រាប់បំពេញមុខងារជារ៉ាប៊ី។ នៅពេលទទួលបានចំណេះដឹងពីកណ្ឌគម្ពីរតូរ៉ា រ៉ាប៊ីត្រូវតែបង្រៀនបន្តទៅអ្នកផ្សេងទៀត ព្រោះចំណេះដឹងនេះជាមរតកសម្រាប់អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។<ref>Deuteronomy 33:4.</ref> ការបង្រៀនរបស់ពួករ៉ាប៊ីត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតាមកន្លែងផ្សេងៗ ដូចជាក្នុងថ្នាក់រៀន ទីសាធារណៈ និងសាលាប្រជុំជាដើម។<ref>David M. Goodblatt, ''Rabbinic Instruction In Sasanian Babylonia,'' Brill, 1975.</ref><ref>Marc Saperstein, ''Jewish Preaching,'' Yale, 1989.</ref> ក្រៅពីបង្រៀនផ្ទាល់មុខ ពួករ៉ាប៊ីបាននិពន្ធអក្សរសាស្ត្ររ៉ាប៊ីយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយពាក់ព័ន្ធនឹងគ្រប់ផ្នែកទាំងអស់ក្នុងទំនៀមទម្លាប់យូដា ដូចជាការបកស្រាយគម្ពីរ ច្បាប់ផ្សេងៗ ខិតប័ណ្ណផ្សព្វផ្សាយអំពីជំនឿ និងសីលធម៌ និងសេចក្ដីអធិប្បាយផ្សេងៗជាដើម។ '''២. ជំនុំជម្រះ''' ប្រសិនបើមានជម្លោះ កំហុស ឬរឿងក្ដីតូចតាច ដែលពាក់ព័ន្ធតែពួកយូដា នោះការដោះស្រាយរឿងក្ដី អាចត្រូវបានធ្វើឡើងដោយតុលាការក្នុងតំបន់ ដោយយោងតាមច្បាប់យូដា។ ពួករ៉ាប៊ីនៅក្នុងតំបន់នោះ ដែលមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះខាងច្បាប់តូរ៉ា អាចធ្វើជាអធិបតីក្នុងការជំនុំជម្រះក្ដី។<ref>S. Schwarzfuchs, ''Concise History of the Rabbinate,'' 1993, pp. 51-53.</ref><ref>http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5933-excommunication</ref> សព្វថ្ងៃនេះ តុលាការរ៉ាប៊ីនៅតែមានសកម្មភាព ក្រោមការទំនុកបម្រុងពីនិកាយនីមួយៗ សម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាសាសនា ដូចជាការផ្លាស់ប្ដូរសាសនា និងការលែងលះ។<ref>"Rabbinical Courts: Modern Day Solomons," 6 Colum J.L. & Soc. Probs. 49 (1970).</ref> '''៣. ធ្វើច្បាប់ៈ''' ក្នុងអំឡុងពេលជាច្រើនសតវត្សនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកយូដា ដែលប្រជាពលរដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង បញ្ហាមួយចំនួនត្រូវបានចាត់ទុកជាបញ្ហាតាមតំបន់ ឬបញ្ហាជាសាកល ហើយបញ្ហាទាំងនេះមិនអាចត្រូេះបានដោះស្រាយដោយរ៉ាប៊ីតែម្នាក់ឯងបានឡើយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ គណៈកម្មការរ៉ាប៊ី ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីធ្វើការសកម្មភាពរួមគ្នា។ រ៉ាប៊ីនៅតាមតំបន់នីមួយៗត្រូវបានហៅមករួមគ្នា ដើម្បីពិភាក្សារកដំណោះស្រាយផ្សេងៗ និងដើម្បីអនុម័តបទបញ្ញាត្តិផ្សេងៗ សម្រាប់សហគមន៍របស់ខ្លួន។<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14204-takkanah</ref><ref>http://www.jewishencyclopedia.com/articles/6615-gershom-ben-judah.</ref><ref>Dorff and Roset, ''A Living Tree,'' SUNY, 1988, p. 402.</ref><ref>These include the Central Council of American Rabbis for Reform rabbis, https://ccarnet.org/about-us/, the Rabbinical Council of America for Orthodox rabbis, http://www.rabbis.org/about_us.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024095458/http://www.rabbis.org/about_us.cfm |date=2014-10-24 }}, and the Rabbinical Assembly for Conservative rabbis, http://www.rabbinicalassembly.org/.</ref> '''៤. គ្រប់គ្រងខាងសាសនាៈ''' សហគមន៍យូដាតម្រូវឲ្យមានស្ថាប័នសាសនាមួយចំនួន សម្រាប់ជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ ហើយភារៈកិច្ចនេះធ្លាក់លើពួករ៉ាប៊ី ដោយសារពួកគេមានចំណេះដឹងខាងច្បាប់យូដា ដូច្នេះពួកគេអាចគ្រប់គ្រងស្ថាប័នទាំងនោះបាន ដោយឲ្យពួកគេអនុវត្តស្របតាមច្បាប់យូដា តួយ៉ាងដូចជាការថ្វាយយញ្ញបូជា ការតមអាហារ ពិធីលាងជម្រះ ការកាន់តាមថ្ងៃសប្ប័ទជាដើម។<ref>https://oukosher.org/</ref> '''៥. ផ្ដល់ប្រឹក្សាក្នុងនាមជាគ្រូគង្វាលៈ''' រ៉ាប៊ីទាំងអស់នឹងឆ្លើយសំនួរផ្សេងៗអំពីច្បាប់យូដា និងអំពីពិធីសាសនាយូដា ដល់សមាជិកក្រុមជំនុំ។ លើសពីនេះទៅទៀត សមាជិកជាច្រើននៃសហគមន៍យូដា តែងតែសុំដំបូន្មានពីពួករ៉ាប៊ី សម្រាប់បញ្ហាផ្ទាល់ខ្លួន។ ការប្រឹក្សាយោបល់នេះត្រូវបានធ្វើឡើងជាលក្ខណៈបុគ្គលផ្ទាល់ ដោយសមាជិកត្រូវជួបជាមួយរ៉ាប៊ីមួយទល់នឹងមួយ។ '''៦. ដឹកនាំក្នុងកម្មវិធីអធិស្ឋានៈ''' តាមទំនៀមទម្លាប់ រ៉ាប៊ីមិនបានដឹកនាំកម្មវិធីអធិស្ឋានទេ។ មិនមានការចាំបាច់អ្វីដែលថារ៉ាប៊ីត្រូវតែមានវត្តមាននៅទីសាធារណៈសម្រាប់ការអធិស្ឋាននោះទេ។ ការសូត្រធម៌របស់ពួកយូដាត្រូវបានកំណត់យ៉ាងជាក់លាក់ ហើយមានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅអធិស្ថាន (''siddurim''), ផ្នែកសំឡេងត្រូវបានសូត្រដោយអ្នកសូត្រនាំមុខ រីឯផ្នែកតូរ៉ាត្រូវបានអានដោយអ្នកអានដែលទទួលបានការបណ្ដុះបណ្ដាលយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ ប្រសិនបើមានវត្តមានរបស់រ៉ាប៊ីដែរ គឺគាត់ត្រូវអង្គុយនៅមុខហិបតង្វាយ ហើយសូត្រពាក្យអធិស្ឋានរបស់ខ្លួន។ នៅក្នុងសាលាប្រជុំនាសម័យបច្ចប្បន្ន រ៉ាប៊ីមានតួនាទីក្នុងការដឹកនាំអធិស្ឋាន សកម្មជាងពួករ៉ាប៊ីសម័យមុន។ នៅក្នុងសាលាប្រជុំខ្លះ រ៉ាប៊ីត្រូវបានអនុញ្ញាតឲ្យជ្រើសរសើបទគម្ពេីរពីសៀវភៅអធិស្ឋាន សម្រាប់អាននៅទីសាធារណៈ។ ពួកគេក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឲ្យលុប ឬកាត់ចោលបទគម្ពីរខ្លះ សម្រាប់ការអធិស្ឋានដែរ។ រ៉ាប៊ីអាចដឹកនាំក្នុងការអាន ប្រកាសទំព័រ និងអធិប្បាយលើអ្វីដែលគេបានកំណត់សម្រាប់ថ្វាយបង្គំ។ '''៧. មានវត្តមាននៅពិធីផ្សេងៗនៃជីវិតៈ''' ច្បាប់យូដាមិនតម្រូវឲ្យមានវត្តមានរបស់រ៉ាប៊ីនៅពិធីមង្គលការ, bar or bat mitzvah, ពិធីកាត់ស្បែក បុណ្យសព ពិធីកាន់ទុក្ខ ពិធីបើកស្បៃស្តូប នៅទីស្មសាន នោះទេ។ ស្របពេលជាមួយគ្នានេះដែរ ច្បាប់យូដាបានដាក់បញ្ញត្តិផ្សេងៗសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ និងពិធីសាសនាទាំងនេះ។ ដូច្នេះហើយបានជា វាក្លាយជាទម្លាប់មួយសម្រាប់រ៉ាប៊ី ដែលត្រូវតែមានវត្តមាន និងដឹកនាំសហគមន៍ ក្នុងការប្រារព្ធពិធី និងការកាន់ទុក្ខ។ សព្វថ្ងៃនេះ រ៉ាប៊ីមានកាតព្វកិច្ចត្រូវតែចូលរួមក្នុងពិធីទាំងនេះ និងបម្រើដល់ក្រុមជំនុំ។ ក្នុងការលែងលះរបស់ពួកយូដា ដែលតម្រូវឲ្យមានការកាត់ក្ដីពីពួករ៉ាប៊ី គឹតែងតែមានរ៉ាប៊ីចូលរួមជានិច្ច។ '''៨. ការងារសប្បុរសធម៌ៈ''' សាលាប្រជុំជាកន្លែងប្រមូលវិភាគទាន រៀងរាល់ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីថ្វាយបង្គំចប់ ហើយបន្ទាប់មកបរិច្ចាកដល់ពួកទាល់ក្រ មុនថ្ងៃសប្ប័ទ និងថ្ងៃឈប់សម្រាក។ ការប្រមូលវិភាគទាននេះ មិនមែនរ៉ាប៊ីជាអ្នកប្រមូលខ្លួនឯងនោះទេ គឺអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវខាងការងារសប្បុរសធម៉ជាអ្នកប្រមូល។<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/articles/4248-charity-and-charitable-institutions.</ref> ប៉ុន្តែវាគឺជាភារកិច្ចរបស់រ៉ាប៊ីក្នុងការបង្រៀនគេឲ្យដឹងថា ការងារសប្បុរសធម៌គឺជាតម្លៃស្នូលរបស់យូដា។ រ៉ាប៊ីធ្វើការងារនេះតាមរយៈការអធិប្បាយ ការបង្រៀន និងដោយការបង្ហាញគំរូជាដើម។<ref>http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Levels_of_Giving.html</ref><ref>http://www.rabbisacks.org/credo-someone-elses-material-needs-are-my-spiritual-responsibility/</ref> '''៩. ធ្វើជាគំរូល្អៈ''' រ៉ាប៊ីធ្វើជាគំរូល្អដល់ក្រុមជំនុំ ដោយការប្រព្រឹត្ត និងឥរិយាបទរបស់ខ្លួន។ សមាជិកក្រុមជំនុំចូលចិត្តសង្កេតមើលបុគ្គលិកលក្ខណៈ ជីវិតគ្រួសារ ការប្រព្រឹត្ត និងរបៀបប្រព្រឹត្តចំពោះអ្នកដទៃ របស់រ៉ាប៊ី។ ហេតុដូច្នេះហើយ រ៉ាប៊ីតែងតែបង្ហាញគំរូល្អតាមរយៈការប្រព្រឹត្តរបស់ខ្លួន ដើម្បីបង្ហាញនូវតម្លៃយូដា ដល់សហគមន៍ និងដល់អ្នកខាងក្រៅ។<ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_12945.html</ref><ref>Mishneh Torah, Kri'at Shema 2:5.</ref> '''១០. ឈោងចាប់ៈ''' រ៉ាប៊ីមួយចំនួនមានកម្មវិធី និងសកម្មភាពឈោងចាប់ពួកយូដាមួយចំនួន ដែលមិនបានចូលរួមជាមួយសាសនាយូដា ឬមិនបានកាន់តាមបញ្ញត្តិសាសនា។ ពួកគេធ្វើដូច្នេះ តាមរយៈការពន្្យល់បទគម្ពីរខ្លីៗដល់ពួកទាំងនោះ។ '''១១. ការកែប្រែចិត្តៈ''' ពីមួយគ្រាទៅមួយគ្រា រ៉ាប៊ីភាគច្រើននឹងជួបប្រទះនឹងអ្នកអ្នកដែលមិនមានបំណងស្វែងរកព័ត៍មានអំពីសាសនាយូដា ឬ ចង់បង្ហាញការកែប្រែចិត្តជឿសាសនាយូដា។ ការនេះកើតឡើងនៅពេលសមាជិកណាម្នាក់នៃគូស្វាមីភារិយាណាមួយដែលចង់រៀបការ ហើយគេចង់កែប្រែចិត្តជឿសាសនាយូដា ឬអាចក់ើតឡើងនៅឱកាសណាមួយដែលមិនមែនជាពេលរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។<ref>http://www.myjewishlearning.com/article/conversion-to-judaism/</ref><ref>http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/beliefs/conversion.shtml</ref> '''១២. ការផ្គូផ្គងៈ''' នៅក្នុងអំឡុងពេលផ្គូផ្គង ជាធម្មតាតែងតែមានរ៉ាប៊ីចូលរួម។<ref>Jeffrey I. Roth, ''Inheriting the Crown in Jewish Law,'' Univ. of So. Carolina Press, 2006, pp. 29, 31.</ref> រ៉ាប៊ីមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសមាជិកក្នុងសហគមន៍របស់ខ្លួន ហើយជាធម្មតាពួកគេមានទំនាក់ទំនងនឹងពួកយុវជនដែលមិនទាន់រៀបការ តាមរយៈយុវជនទាំងនោះចូលរៀនក្នុងសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលរបស់ពួកគេ។ ឳពុកម្ដាយរបស់យុវជនទាំងនោះមិនស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយរ៉ាប៊ី ដើម្បីផ្គូផ្គងកូនចៅរបស់ខ្លួន ឲ្យបានត្រឹមត្រូវនោះទេ។<ref>http://articles.latimes.com/1992-02-16/local/me-4431_1_religious-persuasion</ref> '''១៣. គ្រប់គ្រងសាលាប្រជុំៈ''' សាលាប្រជុំសម័យបច្ចុប្បន្នគឺជាសាជីវកម្មសាសនាដែលមិនរកប្រាក់ចំណេញ ហើយត្រូវបានដំណើរការដោយនាយកក្រុមប្រឹក្សាម្នាក់ ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជិកជាច្រើន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាជាច្រើន មិនមានវត្តមានជារៀងរាល់ថ្ងៃទេ។ នៅសាលាប្រជុំភាគច្រើន រ៉ាប៊ីមានភារកិច្ចគ្រប់គ្រងសាលាប្រជុំ គ្រប់គ្រងបុគ្គលិក គ្រប់គ្រងហេត្ថារចនាសម្ព័ន្ធសាលាប្រជុំ និងមានទំនាក់ទំនងនឹងបងប្អូនដែលជាសមាជិកក្រុមជំនុំ។ សាលាប្រជុំធំៗជាច្រើនអាចជួលអ្នករដ្ឋបាលផ្សេងទៀត ឬជំនួយការរ៉ាប៊ី ដើម្បីគ្រប់គ្រងកិច្ចការទាំងអស់នេះ។ '''១៤. មុខងារជាសង្ឃៈ''' រ៉ាប៊ីបម្រើការងារក្នុងវិស័យជាច្រើន ជាហេតុធ្វើឲ្យសមាជិកនៃសហគមន៍យូដាអាចត្រូវបានគេឃើញនៅកន្លែងផ្សេងៗ។ នេះជាអ្វីដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់បំផុតនៅក្នុងវិស័យយោធា និងនៅតាមបរិវេណនៃសាកលវិទ្យល័យ ជាកន្លែងដែលពួករ៉ាប៊ីជាច្រើនបម្រើការងារជាសង្ឃនៅទីនោះ។ នៅក្នុងកងកម្លាំងទាំងអស់របស់អាមេរិច មានសង្ឃយូដានៅក្នុងជួរកងទ័ពរបស់គេ ហើយពួករ៉ាប៊ីក៏បម្រើការងារនៅក្នុងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលដែរ។<ref>{{Cite web |url=http://jcca.org/what-we-do/jwb/become-a-chaplain/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2017-09-14 |archivedate=2017-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170108093726/http://jcca.org/what-we-do/jwb/become-a-chaplain/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://hillel.org/</ref><ref>http://www.chabad.edu/templates/articlecco_cdo/aid/387553/jewish/About.htm</ref><ref>See Irving Rosenbaum, ''The Holocaust and Halakah,'' Ktav, 1976, pp. 9-15.</ref> '''១៥. កិច្ចការសាធារណៈ''' ក្នុងនាមជាអ្នកដឹកនាំនៃសហគមន៍យូដា រ៉ាប៊ីជាច្រើនបូជាពេលវេលារបស់ខ្លួនសម្រាប់កិច្ចការនៅទីសាធារណៈ ជាពិសេសនៅកន្លែងណាដែលយូដាអាចជួបប្រទះនឹងហានិភ័យ។ ពួកគេត្រូវជជែកជាមួយមន្ត្រីសាធារណៈ និងក្រុមសហគមន៍ ទាក់ទងជាមួយក្រុមប្រឹក្សាសាលា គាំទ្រ និងប្រឆាំងនឹងការតាក់តែងច្បាប់ ពាក់ព័ន្ធនឹងការជជែកវែកញែកនៅទីសាធារណៈ សរសេរកាសែត បង្ហាញមុខនៅក្នងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ដើរជាក្បួន និងចូលរួមក្នុងបតុកម្មជាមួយមនុស្សផ្សេងៗ ដើម្បីបង្ហញនូវការគាំទ្រដល់ពួកគេ។ '''១៦. ការពារជំនឿៈ''' រ៉ាប៊ីជារឿយៗត្រូវបានគេអំពាវនាវរក ដើម្បីការពារជំនឿពួកយូដា។ ក្នុងអំឡុងយុគសម័យ ក្រុមជំនុំបានរៀបចំស៊េរីនៃជម្លោះសាធារណៈ រវាងរ៉ាប៊ី និងពួកបូជាចារ្យ ក្នុងគោលបំណងបង្ហាញឲ្យឃើញថាជំនឿរបស់ពួកយូដាជាជំនឿខុសឆ្គង ហើយថ្កោលទោសដល់បទបង្រៀនខាងសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5226-disputations</ref><ref>http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/TalmudBurning.html</ref> សព្វថ្ងៃនេះពួកររ៉ាប៊ីមានការពាក់ព័ន្ធនឹងការប្រឆាំងនឹងរាល់សកម្មភាពរបស់ពួកបេសកជនដែលមានបំណងបង្វែរពួកយូដារឲ្យចូលសាសនាផ្សេង ជាឧទាហរណ៍ពួកគេតែងតែពន្យល់ថា មនុស្សម្នាក់មិនអាចត្រូវបានរាប់ថាជាអ្នកមានជំនឿខាងយូដារបានទេ ប្រសិនបើគេជឿលើព្រះរបស់គ្រីស្ទាន ឬជឿលើព្រះមែស៊ី។<ref>http://www.aish.com/atr/Jews-for-J.html</ref> '''១៧. សកម្មភាពផ្សេងៗទាក់ទងនឹងសាសនា:''' រ៉ាប៊ីមួយចំនួនមានការពាក់ព័ន្ធក្នុងការសន្ទនាដែលទាក់ទងនឹងសាសនា ជាមួយពួកសង្ឃ ស្ដីអំពីជំនឿរបស់ពួកគេ។ រ៉ាប៊ីបានរៀបចំឲ្យមានក្រុមសិស្សមកពីសាលាសាសនាផ្សេងៗ ដែលមានជំនឿផ្សេងៗគ្នា ហើយពួកគេក៏ចូលរួមជាមួយសិស្សទាំងនោះ ក្នុងសកម្មភាពផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងសាសនា។ ពួករ៉ាប៊ីយល់ថាសកម្មភាពទាំងនេះគឺជាមធ្យោបាយមួយ ក្នុងការធ្វើឲ្យមានការយល់ដឹងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ និងកាត់បន្ថយការយល់ខុសផ្សេងៗ នៅក្នុងសង្គមចម្រុះមួយ។<ref>http://scholarship.law.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1102&context=scholar</ref> === ផលកម្រៃ === នៅសម័យបុរាណ ពួកអ្នកដែលមានមុខងារជារ៉ាប៊ី មិនទទួលបានប្រាក់កម្រៃអ្វីពីការងារជារ៉ាប៊ីនោះទេ។<ref>Jeffrey I. Roth, ''Inheriting the Crown in Jewish Law: The Struggle for Rabbinic Compensation, Tenure and Inheritance Rights,'' Univ. of So. Carolina Press, 2006, p. 5.</ref> ការធ្វើជារ៉ាប៊ីមិនមែនជាការងារពេញម៉ោងនោះទេ ហើយអ្នកដែលធ្វើជារ៉ាប៊ីតែងតែមានការងារផ្សេងទៀត ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ខ្លួនឯង និងក្រុមគ្រួសារ។<ref>Jewish Encyclopedia, http://www.jewishencyclopedia.com/articles/12494-rabbi.</ref> រ៉ាប៊ីហ្សាដុកបាននិយាយថា "មិនត្រូវប្រើព្រះគម្ពីរតូរ៉ា ជាចបសម្រាប់ជីកឡើយ"<ref>Mishnah, ''Avot'' 4:5.</ref> នេះមានន័យថា មិនត្រូវប្រើចំណេះដឹងពីគម្ពីរតូរ៉ា ក្នុងគោលបំណងមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ដូចជាក្នុងគោលបំណងដើម្បីរកកម្រៃជាដើម។ យ៉ាងណាមិញ រ៉ាប៊ីបានទទួលការអនុគ្រោះពន្ធ ដើម្បីសម្រាលបន្ទុកខាងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុរបស់ខ្លួន <ref name="Bava Batra 7b-8a">''Bava Batra'' 7b-8a</ref> ទទួលបានអត្ថិភាពទីមួយនៅលើទីផ្សារ<ref name="Bava Batra 7b-8a" /> ទទួលបានការបម្រើជាលក្ខណៈបុគ្គលពីសិស្សរបស់ខ្លួន <ref>''Ketubot'' 96a.</ref> មានភាពជាដៃគូអាជីវកម្មស្ងាត់ជាមួយពួកឈ្មួញដែលជាអ្នកមាន<ref>''Berakhot'' 34b,</ref> និងទទួលបានកម្រៃជំនួសកម្រៃពីការងារដែលខ្លួនធ្លាប់ទទួលបាន នៅពេលដែលឈប់បម្រើការងារនោះ ហើយមកធ្វើជារ៉ាប៊ីវិញ។<ref>''Talmud Yerushalmi, Nedarim'' 4:4</ref> នៅសម័យ [[Geonim]] (c. 650-1050 C.E.), គំនិតស្ដីអំពីការទទួលផលកម្រៃបានផ្លាស់ប្ដូរ គឺវាមានភាពមិនត្រឹមត្រូវសម្រាប់ពួកអ្នកដឹកនាំយូដា ដែលពួកបានលេចមុខនៅក្នុងទីផ្សារ ក្នុងនាមជាកម្មករ ឬជាឈ្មួញ ហើយការដឹកនាំសហគមន៍យូដាគឺជាការងារពេញម៉ោង។ នៅក្រោមលក្ខណ្ឌទាំងនេះ Geonim​ បានប្រមូលពន្ធ និងវិភាគទានផ្សេងៗ នៅតាមផ្ទះ និងនៅបរទេស ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់សាលារៀនរបស់ខ្លួន និងបង់ប្រាក់ខែដល់គ្រូបង្រៀន ពួកមន្ត្រី និងពួកចៅក្រមរបស់សហគមយូដា ដែលពួកគេបានតែងតាំង។<ref>Roth, 10-12.</ref><ref>''Mishnah Torah, Talmud Torah'' 3:10; ''Commentary on the Mishnah, Avot'' 4:7.</ref> ចាប់ពីសតវត្សទី១៥ ការធ្វើដូច្នេះបានក្លាយជាបទដ្ឋានមួយ សម្រាប់សហគមន៍យូដា ក្នុងការផ្ដល់ផលកម្រៃដល់រ៉ាប៊ី។<ref>Roth, 27-29.</ref> ទំហ៊ំនៃប្រាក់ខែនោះ គឺខុសគ្នាទៅតាមទំហ៊ំនៃសហគមន៍ដែលពួកកេបម្រើ រ៉ាប៊ីណាដែលបម្រើការងារក្នុងទីក្រុងធំ ទទួលបានប្រាក់ខែច្រើន រីឯរ៉ាប៊ីណាដែលបម្រើការងារក្នុងទីក្រុងតូច ទទួលបានប្រាក់ខែតិច។<ref>Simha Assaf, ''LeKorot HaRabbanut,'' ''B'Ohalei Yaakov'' (Mosad HaRav Kook, 5703), pp. 46-48.</ref><ref>Roth, 28-32.</ref><ref>Roth, 116-117.</ref><ref>http://www.jta.org/2003/09/17/life-religion/features/different-denominations-same-pay</ref><ref>{{cite journal|title=MARA DE-ATRA: A Brief Sketch|first=Aaron|last=Kirschenbaum|journal=Tradition: A Journal of Orthodox Jewish Thought|volume=27|issue=4|year=1993|pages=35–40|jstor=23260883}}</ref><ref>See Talmud Kidushin daf 30–40, Bava Metziah 33a, Rambam's Mishneh Torah tractate Hilkhot Talmud Torah 5:7</ref><ref>Maimonides, Hilchot Talmud Torah 5:7.</ref><ref name="yutorah1">{{cite web|url=http://www.yutorah.org/lectures/lecture.cfm/746702/Rabbi_Hanan_Balk/The_Obligation_to_Respect_the_Wife_of_a_Torah_Scholar_or_a_Talmidat_Chacham|title=YUTorah Online – The Obligation to Respect the Wife of a Torah Scholar or a Talmidat Chacham (Rabbi Hanan Balk)|publisher=Yutorah.org|date=June 24, 2010|accessdate=May 3, 2012}}</ref><ref>Maimonides, Hilchot Talmud Torah 5:12.</ref><ref>Maimonides, Hilchot Talmud Torah 6:12.</ref> == ការតែងតាំង == សិស្សរ៉ាប៊ីត្រូវបានតែងតាំងឲ្យធ្វើជារ់ាប៊ី បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កម្មវិធីសិក្សានៅសាលាយេស៊ីវ៉ា (yeshiva) ឬ សិក្ខាសាលារ៉ាប៊ី ឬបានទទួលការបង្រៀនដោយផ្ទាល់ពីរ៉ាប៊ីណាមួយ។ វគ្គសិក្សាមានលក្ខណៈខុសគ្នាទៅនិកាយ ប៉ុន្តែជាទូទៅមានរយៈពេលចាប់ពី៣ឆ្នាំ ដល់៦ឆ្នាំ។ កម្មវិធីសិក្សារួមមាន ការសិក្សាច្បាប់Talmud ក្រឹត្យវិន័យយូដា និងអក្សរសាស្ត្រ [[responsa]]។<ref>Adin Steinsaltz, Talmud, Sanhedrin 14A, p. 143.</ref><ref>Talmud, Sanhedrin 14a.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hir.org/|title=Hebrew Institute of Riverdale – H.I.R. – Home Page|publisher=H.I.R.|access-date=May 3, 2012|archivedate=មេសា 14, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120414210852/http://www.hir.org/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://matzav.com/yated-blasts-chovevei-torah-for-ordination-of-female-rabbi-calls-on-yu-rca-ou-to-denounce-open-orthodoxy|title=Yated Blasts Chovevei Torah for Ordination of Female Rabbi, Calls on YU, RCA & OU to Denounce ‘Open Orthodoxy’ » Matzav.com – The Online Voice of Torah Jewry|publisher=Matzav.com|date=July 14, 2009|access-date=May 3, 2012}}</ref><ref>''Canadian Jewish News'' [http://www.cjnews.com/living-jewish/jewish-learning/why-orthodox-judaism-needs-female-rabbis Why Orthodoxy Needs Female Rabbis], November 25, 2015</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jta.org/2012/09/07/news-opinion/the-telegraph/is-yeshivat-chovevei-torah-kosher-enough|title=Is Yeshivat Chovevei Torah kosher enough?|publisher=[[Jewish Telegraphic Agency]]|author=Uriel Heilman|access-date=April 25, 2016|quote=The red lines would be what we consider to be appropriate halachic standards, and also appropriate philosophical standards. RCA took a position when the whole rabba controversy erupted that while we are very much in favor of women's leadership roles in Jewish community, we don't believe that a woman rabbi is a construct that's acceptable. If YCT were to admit women, that would be a red line.}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theyeshivaworld.com/news/uncategorized/5269/yeshivat-chovevei-torah-is-it-orthodox.html|title=Yeshivat Chovevei Torah: Is It Orthodox?|publisher=[[Yeshiva World News]]|date=February 21, 2007|access-date=April 25, 2016|quote=It is a "Yeshiva" that professes to be "Orthodox" but, in fact, deviates from normative Orthodox thought, halacha and practice as accepted by Rabbonim and Poskim from across the spectrum of Orthodoxy.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jweekly.com/2017/02/03/orthodox-union-bars-women-from-serving-as-clergy-in-its-synagogues/|title=Orthodox Union bars women from serving as clergy in its synagogues – J|publisher=Jweekly.com|date=|accessdate=2017-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jweekly.com/article/full/75811/reconstructionists-give-green-light-to-intermarried-rabbinical-students|title=Reconstructionists give green light to intermarried rabbinical students|publisher=Jweekly|author=Lisa Hostein|date=October 1, 2015|accessdate=17 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jsli.net/|title=JSLI|publisher=JSLI|date=August 27, 2011|accessdate=May 3, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rabbinicalseminaryint.org/|title=Rabbinical Seminary International|work=rabbinicalseminaryint.org|access-date=2017-09-14|archivedate=2011-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923144653/http://www.rabbinicalseminaryint.org/|url-status=dead}}</ref><ref>Ari L. Goldman, [https://www.nytimes.com/1990/03/10/us/religion-notes.html?scp=1&sq=bridge%20seminary&st=cse Religion Notes], The New York times, Saturday, March 10, 1990</ref><ref name="forward1" /><ref>Pitchei Teshuvah CM 7:5</ref><ref>Maimonides, Melachim 1:6</ref><ref>Shulchan Aruch CM 7:4</ref><ref>[http://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/9/state4196.htm Kurdish Asenath Barzani, the first Jewish woman in history to become a Rabbi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160824204123/http://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/9/state4196.htm |date=2016-08-24 }}, ekurd.net; accessed 25 December 2016.</ref><ref>They Called Her Rebbe, the Maiden of Ludmir. Winkler, Gershon, Ed. Et al. Judaica Press, Inc., October 1990.</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/jonas-regina|title=Regina Jonas &#124; Jewish Women's Archive|publisher=Jwa.org|accessdate=May 3, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/priesand-sally-jane|title=Sally Jane Priesand &#124; Jewish Women's Archive|publisher=Jwa.org|accessdate=May 3, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huc.edu/about/statistics.shtml|title=Archived copy|accessdate=2007-01-24|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070205140524/http://www.huc.edu/about/statistics.shtml|archivedate=February 5, 2007|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jwa.org/thisweek/may/19/1974/sandy-sasso/|title=This Week in History – Sandy Sasso ordained as first female Reconstructionist rabbi &#124; Jewish Women's Archive|publisher=Jwa.org|date=May 19, 1974|accessdate=May 3, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/eilberg-amy|title=Amy Eilberg &#124; Jewish Women's Archive|publisher=Jwa.org|accessdate=May 3, 2012}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://jwa.org/feminism/_html/JWA030.htm|title=Jewish Women and the Feminist Revolution (Jewish Women's Archive)|publisher=Jwa.org|date=September 11, 2003|accessdate=May 3, 2012}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.shj.org/shjbios.htm|title=Society for Humanistic Judaism – Rabbis and Leadership|publisher=Shj.org|accessdate=May 3, 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928164758/http://www.shj.org/shjbios.htm|archivedate=September 28, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ijn.com/denver/1468-roots-of-rabbi-alysa-stantons-journey-in-colorado|title=Roots of Rabbi Alysa Stanton’s journey in Colorado|publisher=Ijn.com|date=January 21, 2010|accessdate=May 3, 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311154330/https://www.ijn.com/denver/1468-roots-of-rabbi-alysa-stantons-journey-in-colorado|archivedate=March 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://jwa.org/feminism/klagsbrun-francine|title=Francine Klagsbrun &#124; Jewish Women's Archive|publisher=Jwa.org|date=|accessdate=2015-09-07}}</ref><ref>Rabbi Elizabeth Tikvah Sarah, [http://www.brightonandhoveprosynagogue.org.uk/sermon-Womenrabbis.htm Women rabbis – a new kind of rabbinic leadership?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070622201525/http://www.brightonandhoveprosynagogue.org.uk/sermon-Womenrabbis.htm |date=2007-06-22 }}, 2006.</ref><ref>Friedman, Moshe Y'chiail, "Women in the Rabbinate", Friedman, Moshe Y'chiail. Jewish Observer, 17:8, 1984, 28–29.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thejc.com/news/uk-news/94813/synagogue-appoints-first-female-halachic-adviser|title=Synagogue appoints first female halachic adviser|work=thejc.com|access-date=2017-09-14|archivedate=2012-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121223072755/http://www.thejc.com/news/uk-news/94813/synagogue-appoints-first-female-halachic-adviser|url-status=dead}}</ref><ref>"Rabbanit Reclaimed", Hurwitz, Sara. JOFA Journal, VI, 1, 2006, 10–11.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yeshivatmaharat.org/|title=Yeshivat Maharat|work=Yeshivat Maharat}}</ref><ref>[http://www.hartmaninstitute.com/SHInews_View_Eng.asp?Article_Id=22] {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>Jan 10, 2008 23:50 | Updated Jan 13, 2008 8:48|Jewishworld.Jpost.Com Hartman Institute to ordain women rabbis</ref><ref>"Rabbis, Rebbetzins and Halakhic Advisors", Wolowelsky, Joel B.. Tradition, 36:4, 2002, pp. 54–63.</ref><ref>{{cite web|url=http://yeshivatmaharat.org/|title=home - Yeshivat Maharat|accessdate=1 February 2011}}</ref><ref name="Forward 50">{{cite news|url=http://www.forward.com/forward-50-2009/|title=Forward 50, 2009|last=Eisner|first=Jane|date=2009-11-14|publisher=The Forward|accessdate=13 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thejewishweek.com/viewArticle/c52_a16167/Editorial__Opinion/Gary_Rosenblatt.html|title=Archived copy|accessdate=2014-09-15|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090627205247/http://www.thejewishweek.com/viewArticle/c52_a16167/Editorial__Opinion/Gary_Rosenblatt.html|archivedate=June 27, 2009|df=mdy-all}}</ref><ref name="Heeb">{{cite news|url=http://www.heebmagazine.com/rabba-sara-hurwitz-rocks-the-orthodox/|title="Rabba" Sara Hurwitz Rocks the Orthodox|date=March 10, 2010|publisher=Heeb Magazine|accessdate=13 March 2010|archive-date=20 ឧសភា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520031945/http://www.heebmagazine.com/rabba-sara-hurwitz-rocks-the-orthodox/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.momentmag.com/do-1-rabba-2-rabbis-and-1-yeshiva-a-new-denomination/|title=Do 1 Rabba, 2 Rabbis and 1 Yeshiva = a New Denomination?|author=Staff|publisher=Moment Magazine|accessdate=March 21, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yeshivatmaharat.org/class-of-2015/|title=Class of 2015|work=Yeshivat Maharat|access-date=2017-09-14|archivedate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151205231641/http://www.yeshivatmaharat.org/class-of-2015/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rabbi Lila Kagedan">{{cite web|url=http://www.cjnews.com/living-jewish/jewish-learning/why-orthodox-judaism-needs-female-rabbis|title=Why Orthodox Judaism needs female rabbis|author=Rabbi Lila Kagedan|date=25 November 2015|work=The Canadian Jewish News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jta.org/news/article/2010/03/09/1011006/weiss-backs-away-from-rabba-title-for-women|title=Amid Furor, Weiss Backs Away from 'Rabba' Title for Women|last=Harris|first=Ben|publisher=[[Jewish Telegraphic Agency]]|date=March 9, 2010|accessdate=March 22, 2010|archivedate=មិថុនា 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607053602/http://www.jta.org/news/article/2010/03/09/1011006/weiss-backs-away-from-rabba-title-for-women|url-status=dead}}</ref><ref>https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:KCRr-i6GiWEJ:columbusjudaism.org/wp-content/uploads/2010/08/Bulletin-for-website-May-2012.pdf+%22sally+priesand%22+%22first+reform+woman+rabbi%22&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESiSpc6F3OkisK4Sn_iip26YBRs9D0CBa9i6tdy0Tu-VJRDyMnlg84qQL1dLCGZG6YPhXvUm4AjaDkZr86Nk2vaNNsCN2e_PvlILFbeJR0eckiOekxNRor3PReBXOo1SwYH4msFp&sig=AHIEtbRDDbGrmJUgRyB44ggo5-Ryvj3AAQ</ref><ref name="thejewishchronicle.net">{{cite web|url=http://www.thejewishchronicle.net/view/full_story/14065296/matchbin|title=The Jewish Chronicle - Classifieds, News, Business, and Events|publisher=|accessdate=29 October 2014|archivedate=10 តុលា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141010075031/http://www.thejewishchronicle.net/view/full_story/14065296/matchbin|url-status=dead}}</ref><ref name="jwa.org">{{cite web|url=http://jwa.org/blog/celebrating-the-first-lights-of-women-rabbis|title=Celebrating the First Lights of Women Rabbis|publisher=|accessdate=29 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jta.org/2015/11/01/news-opinion/united-states/rabbinical-council-of-america-officially-bans-ordination-and-hiring-of-women-rabbis|title=Rabbinical Council of America officially bans ordination and hiring of women rabbis &#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=2015|accessdate=2015-11-01}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hamodia.com/2015/11/03/moetzes-open-orthodoxy-not-a-form-of-torah-judaism/|title=Moetzes: ‘Open Orthodoxy’ Not a Form of Torah Judaism|work=Hamodia|access-date=2017-09-14|archivedate=2015-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151108125327/http://hamodia.com/2015/11/03/moetzes-open-orthodoxy-not-a-form-of-torah-judaism/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Diaspora/Breach-in-US-Orthodox-Judaism-grows-as-haredi-body-rejects-Open-Orthodoxy-institutions-431929|title=Breach in US Orthodox Judaism grows as haredi body rejects ‘Open Orthodoxy’ institutions|work=The Jerusalem Post - JPost.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://forward.com/news/323887/agudath-rabbis-declare-war-on-open-orthodoxy/|title=Avi Weiss Defends 'Open Orthodoxy' as Agudah Rabbis Declare War|author=Josh Nathan-Kazis|date=3 November 2015|work=The Forward}}</ref><ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/landmark-us-program-graduates-first-female-halachic-advisers/|title=Landmark US program graduates first female halachic advisers|work=The Times of Israel}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nishmat.net/keren-ariel-yoatzot-halacha/|title=Yoatzot Halacha - Nishmat|website=www.nishmat.net|access-date=2017-02-06}}</ref><ref>[http://www.canonist.com/wp-content/uploads/plugins/Haviva--s_Smicha.doc Copy of Original Certificate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708115508/http://www.canonist.com/wp-content/uploads/plugins/Haviva--s_Smicha.doc |date=2011-07-08 }} MS Word Document</ref><ref name="autogenerated2" /><ref name="yeshivatmaharat1">[http://yeshivatmaharat.org/frequently-asked-questions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112134933/http://yeshivatmaharat.org/frequently-asked-questions|date=January 12, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.myfoxny.com/story/22604956/first-orthodox-jewish-women-ordained-as-member-of-clergy|title=First Orthodox Jewish women ordained as members of clergy|author=GLENN WILBURN|date=June 16, 2013|work=myfoxny.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://forward.com/articles/178749/as-first-maharats-graduate-roles-for-orthodox-wome/|title=As First Maharats Graduate, Roles for Orthodox Women Take Leap Forward|date=June 16, 2013|work=The Forward}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yeshivatmaharat.org/class-of-2015/|title=Class of 2015|work=Yeshivat Maharat|access-date=2017-09-14|archivedate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151205231641/http://www.yeshivatmaharat.org/class-of-2015/|url-status=dead}}</ref><ref name="Rabbi Lila Kagedan" /><ref name="thejc.com">{{cite web|url=http://www.thejc.com/news/uk-news/153491/chief-rabbi-mirvis-launches-new-qualification-female-educators|title=Chief Rabbi Mirvis launches new qualification for female educators|publisher=|access-date=2017-09-14|archivedate=2016-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322132516/http://www.thejc.com/news/uk-news/153491/chief-rabbi-mirvis-launches-new-qualification-female-educators|url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == === កំណត់ចំណាំ === {{Reflist}} === ទូទៅ === {{refbegin}} * ''Rabbi, Rabbinate'', article in the ''Encyclopaedia Judaica'', 2nd ed., vol. 17, pp.&nbsp;11–19, Keter Publishing, 2007. * Aaron Kirchenbaum, ''Mara de-Atra: A Brief Sketch,'' Tradition, Vol. 27, No. 4, 1993, pp.&nbsp;35–40 * [[Aharon Lichtenstein]], ''The Israeli Chief Rabbinate: A Current Halakhic Perspective,'' Tradition, Vol. 26, No. 4, 1992, pp.&nbsp;26–38 * Jeffrey I. Roth, ''Inheriting the Crown in Jewish Law: The Struggle for Rabbinic Compensation, Tenure and Inheritance Rights,'' Univ. of South Carolina Press, 2006 * S. Schwarzfuchs, ''A Concise History of the Rabbinate'', Oxford, 1993 {{refend}} ofasln183z3jjaxlm4twe99azjkanht 0 36916 335088 334960 2026-05-10T05:02:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335088 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates|date=April 2015}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[អ៊ីស្រាអែល]]ទំនើបទំនងជាស្ថិតនៅស្ថានីយ៍នៃ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលនិងយូដាបុរាណ|បណ្ដារាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និង យូដាបុរាណ]]។ តំបន់នេះ (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[ដែនដីនៃអ៊ីស្រាអែល]] និង [[ប៉ាលេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាលេស្ទីន]]ផងដែរ) ជាទីកំណើតនៃភាសាអេប្រឺ ជាទីដែលគម្ពីរប៊ីបភាសាអេប្រឺត្រូវបានចងក្រងឡើង ហើយក៏ជាទីកំណើតនៃ[[យូដាសាសនា]] និង [[គ្រិស្តសាសនា]]ផងដែរ។ ទីនោះមានទីស្ថានជាច្រើនដែលបូជាធ្វើពិធីគោរពដល់[[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[សាម៉ាសាសនា]] និង [[ជំនឿបាហា]]។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃចក្រភពផ្សេងៗ និង ជាស្រុកកំណើតនៃជនជាតិផ្សេងៗ ក៏ប៉ុន្តែជនជាតិ[[ជ្វីប]]មានច្រើនលើសលុបជាងគេចាប់ពីប្រហែល ១០០០ ឆ្នាំ [[មុនគ្រិស្តសករាជ]] (មុ.គ.) រហូតដល់សតវត្សទី៣ នៃគ្រិស្តសករាជ (គ.ស.)។<ref>"The Chosen Few : How Education Shaped Jewish History, 70 - 1492, by Botticini and Eckstein, Chapter 1, especially page 17, Princeton 2012"</ref> ការទទួលយកគ្រិស្តសាសនាដោយ[[ចក្រភពរ៉ូម]]នៅសតវត្សទី៤បានធ្វើអោយមានអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនាភាគច្រើនបានបន្តរហូតមកដល់សតវត្សទី៧ ដែលខណៈនោះជាពេលដែលតំបន់នេះត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ[[កាលីផ្វចក្រ|ចក្រភពអារ៉ាប់]]។ វាជាទីដែលមានពួកឥស្លាមមានច្រើនលើសលប់រហូតដល់សម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាងរវាងឆ្នាំ១០៩៦ និង ១២៩១ ដែលនៅពេលនោះវាគឺជាចំណុចប្រសព្វនៃការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងគ្រិស្តសាសនា និង ឥស្លាមសាសនា។ It gradually became predominantly Moslem until the [[Crusades]] between 1096 and 1291, when it was the focal point of conflict between Christianity and Islam. ចាប់ពីសតវត្សទី១៣ មានពួកឥស្លាមភាគច្រើនដែលមានភាសាអារ៉ាប់ជាភាសាលប់លើគេ ហើយក៏ជាភាគដំបូងនៃខេត្តស៊ីរីនៃស៊ុលតង់ចក្រម៉ាំលុក ហើយក៏ជាប៉ែកនៃចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់មាន[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃនិងប៉ាលេស្ទីន|ការសញ្ជ័យប៊្រិថេននៅឆ្នាំ១៩១៧]]។From the 13th Century it was mainly Moslem with Arabic as the dominant language and was first part of the Syrian province of the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk Sultanate]] and then part of the [[Ottoman Empire]] until the [[Sinai and Palestine Campaign|British conquest in 1917]]. ចលនាជាតិជ្វីប [[ហ្ស៊ីអននិយម]] បានផុសផុលឡើងនៅចុងសតវត្សទី១៩ (ឆ្លើយតបទៅនឹងការកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗនៃ[[បដិសាម៉ានិយម]]) ហើយ[[អាលីយ៉ា]] (អន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបទៅកាន់ដែនដីអ៊ីស្រាអែល) បានកើនឡើងផងដែរ។A Jewish national movement, [[Zionism]], emerged in the late-19th century (partially in response to growing [[anti-Semitism]]) and [[Aliyah]] (Jewish immigration to the Land of Israel) increased. បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅឡេវែន្ត៍បានស្ថិតនៅក្រោមការក្ដោបក្ដាប់ប៊្រិថេន និងបារាំង ហើយ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានប្រគល់[[អាណត្តិប៊្រិថេនសម្រាប់ប៉ាលេស្ទីន (នីតូបករណ៍)|អាណត្តិឱ្យប៊្រិថេនដើម្បីគ្រប់គ្រងប៉ាលេស្ទីន]]ដែលវាបានក្លាយទៅជា[[ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីប|ស្រុកកំណើតប្រជាជាតិជ្វីប]]។After [[World War I]], Ottoman territories in the Levant came under British and French control and the [[League of Nations]] granted the British a [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|Mandate to rule Palestine]] which was to be turned into a [[Jewish National Home]]. គូប្រជែង ជាតិនិយមអារ៉ាប់ ក៏បានអះអាងទាមទារសិទ្ធិទៅលើអតីតទឹកដីអូតូម៉ង់ ហើយបានរិះរកវិធីដើម្បីរារាំងទេសន្តរប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបចូលទៅកាន់ប៉ាលេស្ទីន ដែលនាំអោយមាន[[ការប៉ះទង្គិចអន្តរសហគមនៅប៉ាលេស្ទីនអាណត្តិ|ភាពតានតឹងអារ៉ាប់-ជ្វីបកើនឡើង]]។A rival [[Arab nationalism]] also claimed rights over the former Ottoman territories and sought to prevent Jewish migration into Palestine, leading to growing [[Intercommunal conflict in Mandatory Palestine|Arab–Jewish tensions]]. [[ការប្រកាសឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល|ឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល]]នៅឆ្នាំ១៩៤៨ ត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយទេសន្តរប្រវេសន៍ជ្វីបយ៉ាងសម្បើមពី[[ប៊្រីហា|អឺរ៉ុប]] [[Israeli Declaration of Independence|Israeli independence]] in 1948 was marked by massive migration of Jews from [[Bricha|Europe]], a [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]] to Israel, and of [[1948 Palestinian exodus|Arabs]] from Israel, followed by the [[Arab–Israeli conflict]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=Declaration of Establishment of State of Israel |date=14 May 1948 |accessdate=16 April 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |archivedate=21 March 2012 |df=dmy-all }}</ref> About 43% of the [[Jewish population by country|world's Jews]] live in Israel today, the largest Jewish community in the world.<ref>{{cite report |author=DellaPergola, Sergio |date=2015 |title=World Jewish Population, 2015 |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3394 |publisher=Berman Jewish DataBank |accessdate=12 September 2016}}</ref> Since about 1970, the [[United States]] has become the principal [[Israel–United States relations|ally of Israel]]. In 1979 an uneasy [[Egypt–Israel Peace Treaty]] was signed, based on the [[Camp David Accords]]. In 1993, Israel signed [[Oslo I Accord]] with the [[Palestine Liberation Organization]], followed by establishment of the [[Palestinian National Authority]] and in 1994 [[Israel–Jordan peace treaty]] was signed. Despite [[Israeli–Palestinian peace process|efforts to finalize the peace agreement]], the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social and economic life. The [[economy of Israel]] was initially primarily socialist and the country dominated by social democratic parties until the 1970s. Since then the Israeli economy has gradually moved to capitalism and a free market economy, partially retaining the social welfare system. ------ The history of Israel covers an area of the Southern Levant also known as Canaan, Palestine or the Holy Land, which is the geographical location of the modern states of Israel and Palestine. From a prehistory as part of the critical Levantine corridor, which witnessed waves of early humans out of Africa, to the emergence of Natufian culture c. 10th millennium BCE, the region entered the Bronze Age c. 2,000 BCE with the development of Canaanite civilization, before being vassalized by Egypt in the Late Bronze Age. In the Iron Age, the kingdoms of Israel and Judah were established, entities that were central to the origins of the Jewish and Samaritan peoples as well as the Abrahamic faith tradition.[1][2][3][4][5][6] This has given rise to Judaism, Samaritanism, Christianity, Islam, Druzism, Baha'ism, and a variety of other religious movements. Throughout the course of human history, the Land of Israel has come under the sway or control of various polities and, as a result, it has historically hosted a wide variety of ethnic groups. In the following centuries, the Assyrian, Babylonian, and Persian Empires conquered the region. The Ptolemies and the Seleucids vied for control over the region during the Hellenistic period. However, with the establishment of the Hasmonean dynasty, the local Jewish population maintained independence for a century before being incorporated into the Roman Republic.[7] As a result of the Jewish-Roman Wars in the 1st and 2nd centuries CE, many Jews were killed, displaced or sold into slavery.[8][9][10][11] Following the advent of Christianity, which was adopted by the Greco-Roman world under the influence of the Roman Empire, the region's demographics shifted towards newfound Christians, who replaced Jews as the majority of the population by the 4th century. However, shortly after Islam was consolidated across the Arabian Peninsula under Muhammad, Byzantine Christian rule over the Land of Israel was superseded by the Arab conquest of the Levant in the 7th century. From the 11th century to the 13th century, the Land of Israel became the centre for intermittent religious wars between Christian and Muslim armies as part of the Crusades. In the 13th century, the Land of Israel became subject to the Mongol invasions and conquests, though these were locally routed by the Mamluk Sultanate, under whose rule it remained until the 16th century. The Mamluks were eventually defeated by the Ottoman Empire, and the region became an Ottoman province until the 20th century. The late 19th century saw the widespread consolidation of a Jewish nationalist movement known as Zionism, as part of which aliyah (Jewish return to the Land of Israel from the diaspora) increased. During World War I, the Sinai and Palestine campaign of the Allies led to the partitioning of the Ottoman Empire. Britain was granted control of the region by League of Nations mandate, in what became known as Mandatory Palestine. The British government publicly committed itself to the creation of a Jewish homeland. Arab nationalism opposed this design, asserting Arab rights over the former Ottoman territories and seeking to prevent Jewish migration. As a result, Arab–Jewish tensions grew in the succeeding decades of British administration. In 1948, the Israeli Declaration of Independence sparked the 1948 Arab–Israeli War, which resulted in the 1948 Palestinian expulsion and flight and subsequently led to waves of Jewish emigration from other parts of the Middle East. Today, approximately 43 percent of the global Jewish population resides in Israel. In 1979, the Egypt–Israel peace treaty was signed, based on the Camp David Accords. In 1993, Israel signed the Oslo I Accord with the Palestine Liberation Organization, which was followed by the establishment of the Palestinian National Authority. In 1994, the Israel–Jordan peace treaty was signed. Despite efforts to finalize the peace agreement, the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social, and economic life. ==បុរេប្រវត្តិ== {{Prehistory of the Levant}} [[File:Skhul Cave.JPG|thumb|upright|[[Es Skhul]] cave]] Between 2.6 and 0.9 million years ago, at least four episodes of [[hominine]] dispersal from Africa to the Levant are known, each culturally distinct. The oldest evidence of [[early humans]] in the territory of modern Israel, dating to 1.5 million years ago, was found in [[Ubeidiya]] near the [[Sea of Galilee]].<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan |author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |url=http://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1988_num_14_2_4455 |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 |doi=10.3406/paleo.1988.4455 |access-date=4 January 2017}}</ref> The flint tool artefacts have been discovered at [[Yiron]], the oldest stone tools found anywhere outside Africa. Other groups include 1.4 million years old [[Acheulean]] industry, the Bizat Ruhama group and [[Gesher Bnot Yaakov]].<ref>{{cite web|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17870089 |title=The oldest human groups in the Levant |publisher=Cat.inist.fr |date=2004-09-13 |accessdate=2012-08-13}}</ref> In the Carmel mountain range at [[Tabun, Israel|el-Tabun]], and [[Es Skhul]],<ref>{{cite web|url=http://www.athenapub.com/8timelin.htm|title=Timeline in the Understanding of Neanderthals|accessdate=2007-07-13|archivedate=27 កញ្ញា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927231557/http://www.athenapub.com/8timelin.htm|url-status=dead}}</ref> [[Neanderthal]] and early modern human remains were found, including the skeleton of a Neanderthal female, named Tabun I, which is regarded as one of the most important human fossils ever found.<ref>Christopher Stringer, custodian of Tabun I, [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]], quoted in an exhibition in honour of Garrod; ''Callander and Smith'', 1998</ref> The excavation at el-Tabun produced the longest [[stratigraphy|stratigraphic record]] in the region, spanning 600,000 or more years of human activity,<ref>{{cite web|url=http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |title=From 'small, dark and alive' to 'cripplingly shy': Dorothy Garrod as the first woman Professor at Cambridge |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228172528/http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |archivedate=28 February 2009 |df=dmy-all }}</ref> from the [[Lower Paleolithic]] to the present day, representing roughly a million years of [[human evolution]].<ref>{{cite web|url=http://arch.haifa.ac.il/excav.php |title=Excavations and Surveys (University of Haifa) |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142646/http://arch.haifa.ac.il/excav.php |archivedate=13 March 2013 |df=dmy-all }}</ref> Other notable [[Paleolithic]] sites include caves [[Qesem Cave|Qesem]] and [[Manot Cave|Manot]]. The oldest fossils of [[anatomically modern human]]s found [[Recent African origin of modern humans|outside Africa]] are the [[Skhul and Qafzeh hominids]], who lived in northern Israel 120,000 years ago.<ref>{{cite news |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |publisher=BBC News |access-date=4 January 2017}}</ref> Around 10th millennium BCE, the [[Natufian culture]] existed in the area.<ref>{{cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |author-link=Ofer Bar-Yosef |date=7 December 1998 |title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture |url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf |journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]] |volume=6 |issue=5 |pages=159–177 |doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7 |access-date=4 January 2017}}</ref> ==សម័យបុរាណ== {{Main article|History of ancient Israel and Judah}} [[File:Ancient Orient.png|thumb|Map of the [[ancient Near East]]]] ===កណអាន=== {{Main article|Canaan|Djahy}} During the 2nd millennium BCE, [[Canaan]], part of which later became known as Israel, was dominated by the [[New Kingdom of Egypt]] from c.1550 to c. 1180.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com|title=Google Books|website=books.google.com}}</ref> ===ពួកអ៊ីស្រាអែលដំបូងៗ=== {{Main article|Hebrews|Israelites|Biblical judges}} {{See also|Origins of Judaism|Biblical archaeology|The Bible and history}} [[File:Merneptah Israel Stele Cairo.JPG|thumb|upright|The [[Merneptah Stele]]. While alternative translations exist, the majority of [[Biblical Archeology|biblical archaeologists]] translate a set of hieroglyphs as "Israel," representing the first instance of the name in the historical record.]] The first record of the name Israel (as ''{{lang|egy-Latn|ysrỉꜣr}}'') occurs in the [[Merneptah stele]], erected for Egyptian Pharaoh [[Merneptah]] (son of [[Ramses II]]) c. 1209 BCE, "Israel is laid waste and his seed is not."<ref>Stager in Coogan 1998, p. 91.</ref> [[William G. Dever]] sees this "Israel" in the central highlands as a cultural and probably political entity, more an ethnic group rather than an organized state.<ref>Dever 2003, p. 206.</ref> Ancestors of the Israelites may have included [[ancient Semitic-speaking peoples|Semites]] native to [[Canaan]] and the [[Sea Peoples]].<ref>Miller 1986, pp. 78–9.</ref> McNutt says, "It is probably safe to assume that sometime during [[Iron Age]] I a population began to identify itself as 'Israelite'", differentiating itself from the [[Canaanites]] through such markers as the prohibition of intermarriage, an emphasis on family history and genealogy, and religion.<ref>McNutt 1999, p. 35.</ref> Villages had populations of up to 300 or 400,<ref name=mcnutt70>McNutt 1999, p. 70.</ref><ref>Miller 2005, p. 98.</ref> which lived by farming and herding, and were largely self-sufficient;<ref>McNutt 1999, p. 72.</ref> economic interchange was prevalent.<ref>Miller 2005, p. 99.</ref> Writing was known and available for recording, even in small sites.<ref>Miller 2005, p. 105.</ref> The archaeological evidence indicates a society of village-like centres, but with more limited resources and a small population.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–62.</ref> ===អត្ថបទ និង សាសនាអេប្រឺដំបូង=== The first use of [[grapheme]]-based [[Proto-Sinaitic script|writing originated in the area]], probably among Canaanite peoples resident in Egypt. This evolved into the [[Phoenician alphabet]] from which all modern [[Alphabet|alphabetical writing systems]] are descended. The [[Paleo-Hebrew alphabet]] was one of the first to develop and evidence of its use exists from about 1000 BCE<ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1308-alphabet-the-hebrew|title=ALPHABET, THE HEBREW - JewishEncyclopedia.com|website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref> (see the [[Gezer calendar]]), the language spoken was probably [[Biblical Hebrew]]. [[Monotheism]], the belief in a single all-powerful law-giving God is thought to have evolved among the Hebrew speakers gradually, over the next few centuries, from a number of separate cults,<ref>Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref> leading to the first versions of the religion now known as [[Judaism]]. ===អ៊ីស្រាអែល និង យូដា=== {{Main article|Kingdom of Israel (united monarchy)|Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Judah}} [[File:Ir-david03.jpg|thumb|upright|left|[[City of David]] in Jerusalem]] The [[Hebrew Bible]] describes constant warfare between the [[Israelites]] and the [[Philistines]], whose capital was [[Gaza City|Gaza]]. The Bible states that [[King David]] founded a dynasty of kings and that his son [[Solomon]] built a [[Solomon's Temple|Temple]]. Both David and Solomon are widely referenced in Jewish, Christian and Islamic texts. Standard Biblical chronology suggests that around 930 BCE, following the death of Solomon, the [[Kingdom of Israel (united monarchy)|kingdom]] split into a southern [[Kingdom of Judah]] and a northern [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]]. The Bible's [[Books of Kings]] states that soon after the split Pharoh "[[Shishaq]]" invaded the country, [[Sack of Jerusalem (10th century BC)|plundering Jerusalem]]. An inscription over a [[Bubastite Portal|gate at Karnak]] in Egypt recounts such an invasion by Pharoh [[Sheshonq I]].<ref>Oxford History of Ancient Egypt, page 335, Oxford 2000</ref> The archaeological evidence for this period is extremely sparse, leading some scholars to suggest that this section of the Hebrew Bible (which includes texts written two centuries later) exaggerates the importance of David and Solomon.<ref>https://www.haaretz.com/archaeology/1.818795, "The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts" by Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman, Free Press 2002</ref> The earliest references to the "[[Davidic Dynasty|House of David]]" have been found at two sites, the [[Tel Dan Stele]] and the [[Mesha Stele]] (a [[Moab]]ite stele, now in the Louvre) which describes an 840 BCE invasion of [[Moab]] by [[Omri]], King of Israel. [[Jehu]], son of Omri, is referenced by [[Black Obelisk of Shalmaneser III|Assyrian records]] (now in the British Museum). Modern Archaeological findings show that Omri's capital city, [[Samaria (ancient city)|Samaria]] was large and Finkelstein has suggested that the Biblical account of David and Solomon are an attempt by later Judean rulers to ascribe Israel's successes to their dynasty. [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Kingdoms of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]]]] In 854 BCE, an alliance between [[Ahab]] of Israel and Ben Hadad II of [[Aram Damascus]] managed to repulse the incursions of the [[Assyrian people|Assyrians]], with a victory at the [[Battle of Qarqar]]. (see the [[Kurkh Monoliths]]).<ref>Kurkh stela: https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=367117&partId=1 For original inscription see http://rbedrosian.com/Downloads3/ancient_records_assyria1.pdf page 223</ref> The Kingdom of Israel was destroyed by [[Assyria]]n king [[Tiglath-Pileser III]] around 750 BCE. The Philistine kingdom was also destroyed. The Assyrians sent most of the northern Israelite kingdom into [[Assyrian captivity of Israel|exile]], thus creating the "[[Lost Tribes of Israel]]". The [[Samaritan]]s claim to be descended from survivors of the Assyrian conquest. An Israelite revolt (724–722 BCE) was crushed after the siege and capture of [[Samaria (ancient city)|Samaria]] by the Assyrian king [[Sargon II]]. Sargon's son, [[Sennacherib]], tried and failed to [[Sennacherib's campaign in Judah|conquer]] Judah. [[Taylor prism|Assyrian records]] say he levelled 46 walled cities and [[Assyrian Siege of Jerusalem|besieged Jerusalem]], leaving after receiving extensive tribute.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|title=column 2 line 61 to column 3 line 49|publisher=|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=15 ធ្នូ 2012|archiveurl=https://archive.today/20121215110326/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|url-status=dead}}</ref> Modern scholars believe that refugees from the destruction of Israel moved to Judah during the rule of King [[Hezekiah]] (ruler from 715 - 686 BCE), massively expanding Jerusalem and leading to construction of the [[Siloam Tunnel]] which could provide water during a siege.<ref>{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |url=https://books.google.com/?id=etTUEorS1zMC&pg=PA174&dq=the+main+reasons+behind+this+expansion+was+the+immigration+of+Israelites+who+came+to+Judah+from+the+Northern+Kingdom+after+the+fall+of+Samaria+in+721+BCE#v=onepage&q=the%20main%20reasons%20behind%20this%20expansion%20was%20the%20immigration%20of%20Israelites%20who%20came%20to%20Judah%20from%20the%20Northern%20Kingdom%20after%20the%20fall%20of%20Samaria%20in%20721%20BCE&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |page=174 |isbn=1841272019}}</ref> The refugees brought with them new religious ideas which led, under King [[Josiah]] (ruler from 641 - 619), to the writing of the books of [[Deuteronomy]], [[Book of Joshua|Joshua]] and to the accounts of the kingship of David and Solomon in the [[Books of Kings|book of Kings]]. The books are known as [[Deuteronomist]] and considered to be a major key step in the emergence of [[Monotheism]] in Judah. They were written at a time that Assyria was weakened by the emergence of Babylon and may be a committing to text of pre-writing verbal traditions.<ref>The Social Roots of Biblical Yahwism by Stephen Cook, SBL 2004 pp 58</ref> == Babylonian, Persian, Ptolemaic and Seleucid rule (586–135 BCE) == {{Main article|Yehud (Babylonian province)|Yehud Medinata|Coele-Syria}} [[File:מסע גולי בבל.jpg|thumb|The route of the exiles to Babylon]] In 586 BCE King [[Nebuchadnezzar II]] of [[Babylon]] [[Jewish–Babylonian war|conquered]] Judah. According to the Hebrew Bible, he destroyed [[Solomon's Temple]] and [[Babylonian captivity|exiled]] the Jews to Babylon. The defeat was also recorded by the Babylonians<ref>{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |title=Archived copy |accessdate=2014-10-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archivedate=30 October 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref>See http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604223643/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |date=4 មិថុនា 2011 }} reverse side, line 12.</ref> (see the [[Babylonian Chronicles]]). Babylonian and Biblical sources suggest that the Judean king, [[Jehoiachin]], switched allegiances between the Egyptians and the Babylonians and that invasion was a punishment for allying with Babylon's principal rival, Egypt. The exiled Jews may have been restricted to the elite. Jehoiachin was eventually released by the Babylonians (see [[Jehoiachin's Rations Tablets]]) and according to both the Bible and the Talmud, the Judean royal family (the [[Davidic line]]) continued as head of the exile in Babylon (the [[Exilarch]]). [[File:YehudObverse 1.jpg|thumb|170px|left|Obverse of [[Yehud coinage|Yehud silver coin]]]] In 538 BCE, [[Cyrus (Bible)|Cyrus the Great]] of [[Persia]] conquered Babylon and took over its empire. Cyrus issued a proclamation granting subjugated nations (including the people of Judah) religious freedom (for the original text see the [[Cyrus Cylinder]]). According to the Hebrew Bible 50,000 Judeans, led by [[Zerubabel]], [[Return to Zion|returned to Judah]] and [[Second Temple of Jerusalem|rebuilt the temple]]. A second group of 5,000, led by [[Ezra]] and [[Nehemiah]], returned to Judah in 456 BCE although non-Jews wrote to Cyrus to try to prevent their return. Modern scholars believe that the final Hebrew versions of the [[Torah]] and [[Books of Kings]] [[Authorship of the Bible|date from this period]], that the returning [[Israelites]] adopted an [[Aramaic script]] (also known as the [[Ashuri alphabet]]), which they brought back from Babylon; this is the current Hebrew script. The [[Hebrew Calendar]] closely resembles the [[Babylonian calendar]] and probably dates from this period.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303554/Jewish-religious-year/34907/Origin-and-development|title=Jewish religious year|publisher=}}</ref> In 333 BCE, the [[ancient Macedonians|Macedonian]] ruler [[Alexander the Great]] defeated [[Achaemenid Empire|Persia]] and [[Alexander the Great#Egypt|conquered]] the region. Sometime thereafter, the first translation of the Hebrew Bible, the [[Septuagint]], was begun in [[Alexandria]]. After Alexander's death, his generals fought over the territory he had conquered. Judah became the frontier between the [[Seleucid Empire]] and [[Ptolemaic Egypt]], eventually becoming part of the Seleucid Empire in 200 BCE at the [[battle of Panium]]. == Hasmonean dynasty (135–47 BCE) == {{Main article|Hasmonean dynasty}} [[File:Hasmoneese rijk.PNG|thumb|upright|[[Hasmonean kingdom]]]] In the 2nd century BCE, Seleucid ruler [[Antiochus IV Epiphanes]] tried to eradicate Judaism in favour of [[Hellenistic religion]]. This provoked the 174–135 BCE [[Maccabean Revolt]] led by [[Judas Maccabeus]] (whose victory is celebrated in the Jewish festival of [[Hanukkah]]). The [[Books of the Maccabees]] describe the uprising and the end of Greek rule. A Jewish party called the [[Hasideans]] opposed both Hellenism ''and'' the revolt but eventually gave their support to the Maccabees. Modern interpretations see the initial stages of the uprising as a civil war between Hellenized and orthodox forms of Judaism.<ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2005/12/the_maccabees_and_the_hellenists.html |title=The Maccabees and the Hellenists |last=Ponet |first=James |date=22 December 2005 |work=Faith-based |publisher=Slate |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref name="simpletoremember">{{cite web |url=http://www.simpletoremember.com/articles/a/the_revolt_of_the_maccabees/ |title=The Revolt of the Maccabees |publisher=Simpletoremember.com |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> [[File:Temple Scroll.png|thumb|upright|Portion of the [[Temple Scroll]], one of the [[Dead Sea Scrolls]] written by the Essenes]] The [[Hasmonean]] dynasty of (Jewish) [[Kohen Gadol|priest-kings]] ruled [[Judea]] with the [[Pharisees]], [[Sadducees]] and [[Essenes]] as the principal Jewish social movements. As part of the struggle against [[Hellenistic civilization]], the Pharisee leader [[Simeon ben Shetach]] established the first schools based around [[synagogue|meeting houses]].<ref>[[Paul Johnson (writer)|Paul Johnson]], ''History of the Jews'', p. 106, Harper 1988</ref> This led to [[Rabbinical Judaism]]. Justice was administered by the [[Sanhedrin]], which was a Rabbincal assembly and law court whose leader was known as the [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. The Nasi's religious authority gradually superseded that of the Temple's [[Kohen Gadol|high priest]] (under the Hasmoneans this was the king). The Hasmoneans continually extended their control over much of the region.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/?id=MA-4VX5gWS4C&pg=PA210&lpg=PA210 | title = Cambridge History of Judaism, The early Roman period | volume = 2 | pages = 195, 196, 204| contribution = The Gentiles in Judaism, 125 BCE - 66 CE | last = Smith | first = Morton | date = 1999 | isbn = 0521243777 | editor1-last = Horbury | editor1-first = William | editor2-first = W D | editor2-last = Davies | editor3-first = John | editor3-last = Sturdy}}</ref> In 125 BCE the Hasmonean [[ethnarch]] [[John Hyrcanus]] subjugated [[Edom]] and forcibly converted the population to [[Judaism]].<ref>{{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7972-hyrcanus-john-johanan-i |title=Hyrcanus, John (Johanan) I.}}</ref> Hyrcanus' son [[Alexander Jannaeus]] established good relations with the [[Roman Republic]], however there was growing tension between Pharisees and Sadducces and a conflict over the succession to Janneus, in which the warring parties invited foreign intervention on their behalf. == ការគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូម (មុ.គ. ៦៤ – គ.ស. ៣៩០) == {{Further information|History of the Jews in the Roman Empire}} In 64 BCE the [[Roman Republic|Roman]] general [[Pompey#Pompey in the East|Pompey]] [[Third Mithridatic War|conquered]] Syria and [[Siege of Jerusalem (63 BC)|intervened]] in the [[Hasmonean civil war]] in Jerusalem. During the [[Siege of Alexandria (47 BC)|siege of Alexandria in 47 BCE]], the lives of [[Julius Caesar]] and his protege [[Cleopatra]] were saved by 3,000 Jewish troops sent by King [[Hyrcanus II]] and commanded by [[Antipater the Idumaean|Antipater]], whose descendants Caesar made kings of Judea.<ref>Julius Caesar: The Life and Times of the People's Dictator By Luciano Canfora chapter 24 "Caesar Saved by the Jews".</ref> === Herodian dynasty and Roman province === {{Main article|Herodian dynasty|Herodian kingdom|Herodian Tetrarchy|Judea (Roman province)}} From 37 BCE to 6 CE, the [[Herodian dynasty]], Jewish-Roman client kings, descended from Antipater, ruled Judea. [[Herod the Great]] considerably enlarged the temple (see [[Herod's Temple]]), making it one of the largest religious structures in the world. Despite its fame, it was in this period that [[Rabbinical Judaism]], led by [[Hillel the Elder]], began to assume popular prominence over the [[Kohen|Temple priesthood]]. The [[Second Temple|Jewish Temple]] in [[Jerusalem]] was granted special permission not to display an effigy of the emperor, becoming the only religious structure in the [[Roman Empire]] that did not do so. Special dispensation was granted for Jewish citizens of the Roman Empire to pay a [[Fiscus Judaicus|tax to the temple]]. [[Augustus]] made Judea a Roman province in 6 CE, deposing the last Jewish king, [[Herod Archelaus]] and appointing a Roman governor. There was a small revolt against Roman taxation led by [[Judas of Galilee]] and over the next decades tensions grew between the Greco-Roman and Judean population centered on attempts to place effigies of the Emperor [[Caligula]] in Synagogues and in the Jewish temple.<ref>Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius XXX.203.</ref><ref>http://penelope.uchicago.edu/josephus/ant-18.html Antiquities of the Jews by Josephus,Book 18 chapter 8</ref> [[Jesus]] was born in the last years of Herod's rule, probably in the Judean city of Bethlehem. Jesus is thought to have been a Galilean Jewish reformer (from [[Nazareth]]), and was executed in Jerusalem by the Roman governor [[Pontius Pilate]] between 25 and 35 CE. All his key followers, the [[Twelve Apostles]], were Jews including [[Paul the Apostle]] (5–67 CE) who took critical steps towards creating a new religion, defining Jesus as the "Son of God". In the year 50 CE, the [[Council of Jerusalem]] led by Paul, decided to abandon the Jewish requirement of circumcision and the Torah, creating a form of Judaism highly accessible to non-Jews and with a more [[Universalism|universal notion of God]]. Another Jewish follower, [[Saint Peter|Peter]] is believed to have become the first Pope. In 64 CE, the Temple High Priest [[Joshua ben Gamla]] introduced a religious requirement for Jewish boys to learn to read from the age of six. Over the next few hundred years this requirement became steadily more ingrained in Jewish tradition.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 71 and chapters 4 and 5</ref> ===សង្គ្រាមជ្វីប-រ៉ូម=== {{Main article|Jewish–Roman wars|Syria Palaestina}} [[File:Arch of Titus Menorah.png|thumb|right|[[Siege of Jerusalem (AD 70)|Siege of Jerusalem (70 CE)]]]] In 66 CE, the Jews of Judea rose in [[First Jewish–Roman War|revolt]] against Rome, naming their new state as "Israel".<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 pp. 18–19</ref> The events were described by the Jewish leader and historian [[Josephus]], including the defence of [[Siege of Yodfat|Jotapata]], the [[Siege of Jerusalem (70)|siege of Jerusalem]] (69–70 CE) and the desperate last stand at [[Siege of Masada|Masada]] under [[Eleazar ben Yair]] (72–73 CE). Josephus estimated that over a million people died in the siege of Jerusalem. The Temple and most of Jerusalem was destroyed. During the Jewish revolt, most [[History of Christianity|Christians]], at this time a sub-sect of Judaism, removed themselves from Judea. The rabbinical/[[Pharisee]] movement led by [[Yochanan ben Zakai]], who opposed the [[Sadducee]] temple priesthood, made peace with Rome and survived. After the war [[Taxation of the Jews|Jews continued to be taxed]] in the [[Fiscus Judaicus]], which was used to fund a temple to Jupiter. A [[Arch of Titus|victory arch]] erected in Rome can still be seen today. Tensions and attacks on Jews around the Roman Empire led to a massive Jewish uprising against Rome from 115 to 117. Jews in Libya, Egypt, Cyprus and Mesopotamia [[Kitos War|fought against Rome]]. This conflict was accompanied by large-scale massacres of both sides. Cyprus was so severely depopulated that new settlers were imported and Jews banned from living there.<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html |title=Cassius Dio — Epitome of Book 68 |publisher=Penelope.uchicago.edu |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In 131, the Emperor [[Hadrian]] renamed Jerusalem "[[Aelia Capitolina]]" and constructed a Temple of Jupiter on the site of the former Jewish temple. Jews were banned from living in Jerusalem itself (a ban that persisted until the Arab conquest), and the Roman province, until then known as [[Iudaea Province]], was renamed [[Syria Palaestina|Palaestina]], no other revolt led to a province being renamed.<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 494</ref> The names "Palestine" (in English) and "Filistin" (in Arabic) are derived from this. <!-- [[WP:NFCC]] violation: [[File:Bar Kokhba's papyrus.png|thumb|A papyrus containing [[Simon bar Kokhba|Bar Kokhba]]'s orders during [[Bar Kokhba revolt|the revolt]]]] --> From 132 to 136, the Jewish leader [[Simon Bar Kokhba]] led another major [[Bar Kokhba revolt|revolt]] against the Romans, again renaming the country "Israel"<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 490</ref> (see [[Bar Kochba Revolt coinage]]). The Bar-Kochba revolt probably caused more trouble for the Romans than the better documented revolt of 70.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 pp. 12–14</ref> Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143</ref> The revolt was eventually crushed by [[Emperor Hadrian]] himself. During the Bar Kokhba revolt a [[Council of Jamnia|rabbinical assembly decided]] which [[Development of the Hebrew Bible canon|books could be regarded]] as part of the [[Hebrew Bible]]: the [[Jewish apocrypha]] and Christian books were excluded.<ref>For more information see ''The Canon Debate'' edited by McDonald and Sanders, 2002 Hendrickson</ref> As a result, the original text of some Hebrew texts, including the [[Books of Maccabees]] were lost (Greek translations survived). A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.<ref>{{cite encyclopedia|last=Jacobs|first=Joseph|author2=Broydé, Isaac|encyclopedia=Jewish Encyclopedia|title=Zohar|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406}}</ref> ===ក្រោយពីការបរាជ័យរបស់ជ្វីប=== After suppressing the Bar Kochba revolt, the Romans [[Jewish diaspora|exiled]] the Jews of Judea, but not of Galilee and permitted a hereditary Rabbinical Patriarch (from the [[House of Hillel]], based in Galilee) to represent the Jews in dealings with the Romans. The most famous of these was [[Judah haNasi]] who is credited with compiling the final version of the [[Mishnah]] (a massive body of Jewish religious texts interpreting the Bible) and with strengthening the educational demands of Judaism by requiring that illiterate Jews be treated as outcasts. As a result, many illiterate Jews may have converted to Christianity.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 116</ref> Jewish seminaries, such as those at [[Shefaram]] and [[Bet Shearim]] continued to produce scholars and the best of these became members of the [[Sanhedrin]],<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 sections II to V</ref> which was located first at [[Tzippori]] and later at [[Tiberias]].<ref>Vailhé Siméon, [http://www.newadvent.org/cathen/04798b.htm "Diocaesarea" in The Catholic Encyclopedia.] Vol. 4. New York: Robert Appleton Company, 1908. 7 November 2013.</ref> Before the Bar-Kochba uprising, an estimated 2/3 of the population of Gallilee and 1/3 of the coastal region were Jewish.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapter I</ref> In the Galillee, many Synagogues have been found dating from this period. However, persecution and the [[Crisis of the Third Century|economic crisis]] that affected the Roman empire in the 3rd century led to further Jewish migration from [[Syria Palaestina]] to the more tolerant Persian [[Sassanid Empire]], where a prosperous Jewish community with [[Talmudic Academies in Babylonia|extensive seminaries]] existed in the area of Babylon. ===រ៉ូមកាន់គ្រិស្តសាសនា=== Early in the 4th century, the Emperor [[Constantine the Great|Constantine]] made [[Constantinople]] the capital of the [[East Roman Empire]] and made [[Christianity]] the official religion. His mother, [[Helena (empress)|Helena]] made a pilgrimage to Jerusalem (326-328) and led the construction of the [[Church of the Nativity]] (Bethlehem), the [[Church of the Holy Sepulchre]] (Jerusalem) and other key churches that still exist. The name Jerusalem was restored to Aelia Capitolina and it became a Christian city. Jews were still banned from living in Jerusalem, but were allowed to visit, and it is in this period that the surviving [[Western Wall]] of the temple became sacred to Judaism. In 351–2, another [[Jewish revolt against Gallus|Jewish revolt]] in the Galilee erupted against a corrupt Roman governor.<ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp Antisemitism: Its History and Causes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901162617/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp |date=1 កញ្ញា 2012 }}'' by [[Bernard Lazare]], 1894. Accessed January 2009</ref> In 362, the last [[pagan]] Roman Emperor, [[Julian the Apostate]], announced plans to rebuild the [[Temple in Jerusalem|Jewish Temple]]. He died while fighting the Persians in 363 and the project was discontinued. ==Byzantine rule (390–634)== {{Main article|Palaestina Prima|Palaestina Secunda}} {{further information|Jewish revolt against Heraclius|Rabbinic Judaism|Eastern Orthodox Patriarchate of Jerusalem}} The Roman Empire split in 390 CE and the region became part of the (Christian) East Roman Empire, known as the [[Byzantine Empire]]. Byzantine Christianity was dominated by the (Greek) [[Eastern Orthodox Church]] whose massive land ownership has extended into the present. In the 5th century, the [[Western Roman Empire]] collapsed leading to Christian migration into the Roman province of [[Palaestina Prima]] and development of a Christian majority. Jews numbered 10–15% of the population, concentrated largely in the Galilee. Judaism was the only non-Christian religion tolerated, but restrictions on Jews slowly increased to include a ban on building new places of worship, holding public office or owning slaves. In 425, following the death of the last Nasi, [[Gamliel VI]], the [[Sanhedrin]] was officially abolished and the title of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]] banned. Several [[Samaritan Revolts]] erupted in this period,<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapters XI–XII</ref> resulting in the decrease of Samaritan community from about a million to a near extinction. Sacred Jewish texts written in Palestine at this time are the [[Gemara]] (400), the [[Jerusalem Talmud]] (500) and the [[Passover Haggadah]]. The [[Menorah (Temple)|Jewish Menorah]], which the Romans took when the temple was destroyed, was reportedly taken to Carthage by the [[Vandals]] after the [[Sack of Rome (455)|sacking of Rome]] in 455. According to the Byzantine historian, [[Procopius]], the [[Byzantine army]] recovered it in 533 and brought it to [[Constantinople]].<ref>Procopius, ''Vandal Wars'', [http://www.gutenberg.org/files/16765/16765-h/16765-h.htm#PageIV_ix_4 Book IV. ix. 5.]</ref> In 611, [[Sassanid Persia]] [[Byzantine–Sasanian War of 602–628|invaded]] the Byzantine Empire and, after a long siege, [[Khosrau II]] [[Siege of Jerusalem (614)|captured Jerusalem]] in 614, with [[Revolt against Heraclius|Jewish help]], including possibly the Jewish [[Himyarite Kingdom]] in Yemen. Jews briefly governed Jerusalem when the Persians took over. The Byzantine Emperor, [[Heraclius]], promised to restore Jewish rights and received Jewish help in defeating the Persians, but reneged on the agreement after reconquering Palaestina Prima, massacring the Jews in Palestine,<ref>Heraclius, Emperor of Byzantium By Walter Emil Kaegi, Cambridge 2003 pp 205</ref> and issuing an edict banning Judaism from the Byzantine Empire. (Egyptian) [[Coptic Christians]] took responsibility for this broken pledge and fasted in penance.<ref>While the Syrians and the Melchite Greeks ceased to observe the penance after the death of Heraclius; Elijah of Nisibis (''Beweis der Wahrheit des Glaubens'', translation by Horst, p. 108, Colmar, 1886) see {{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3877-byzantine-expire |title=Byzantine Expire}}</ref> ==Caliphates (634–1099) == {{main article|Jund Filastin|Jund al-Urdunn}} According to Muslim tradition, in 620 Muhammed [[Isra and Mi'raj|was taken on spiritual journey from Mecca]] to the "farthest mosque", whose location many consider to be the [[Temple Mount]], returning the same night. In 634–636 the Arabs [[Muslim conquest of the Levant|conquered]] [[Palaestina Prima]] and renamed it [[Jund Filastin]], ending the Byzantine ban on Jews living in Jerusalem. Over the next few centuries, [[Islam]] replaced Christianity as the dominant religion of the region. From 636 until the beginning of the Crusades, [[Jund Filastin]] was ruled first by [[Medina]]h-based [[Rashidun|Rashidun Caliphs]], then by the [[Damascus]]-based [[Umayyad Caliphate]] and after that the [[Baghdad]]-based [[Abbasid Caliphs]]. In 691, Umayyad Caliph [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]] (685–705) constructed the [[Dome of the Rock]] shrine on the Temple Mount. Jews consider it to contain the [[Foundation Stone]] (see also [[Kodesh Hakodashim|Holy of Holies]]), which is the holiest site in Judaism. A second building, the [[Al-Aqsa Mosque]], was also erected on the Temple Mount in 705. Between the 7th and 11th centuries, Jewish scribes, called the [[Masoretes]] and located in Galilee and Jerusalem, established the [[Masoretic Text]], the final text of the [[Hebrew Bible]]. ==Crusades and Mongols (1099–1291) == {{main article|Kingdom of Jerusalem}} [[File:1099jerusalem.jpg|thumb|The [[Siege of Jerusalem (1099)|Siege of Jerusalem]], 1099, during the [[First Crusade]]]] In 1099, the [[Crusades|first crusade]] took Jerusalem and established a [[Catholic]] kingdom, known as the [[Kingdom of Jerusalem]]. During the conquest, both Muslims and Jews were indiscriminately massacred or sold into slavery.<ref>[http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_9.html Jerusalem in the Crusader Period] Jerusalem: Life throughout the ages in a holy city] David Eisenstadt, March 1997</ref> The [[Pogroms of 1096|murder of Jews]] began as the Crusaders travelled across Europe and continued when they reached the [[Holy Land]].<ref>{{cite book |last=Prawer |first=Joshua |authorlink=Joshua Prawer |title=The History of the Jews in the Latin Kingdom of Jerusalem |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198225577}}</ref> Ashkenazi orthodox Jews still recite a [[Av HaRachamim|prayer in memory]] of the death and destruction caused by the Crusades. In 1187, the [[Ayyubid dynasty|Ayyubid]] Sultan [[Saladin]] defeated the Crusaders in the [[Battle of Hattin]] (above [[Tiberias]]), taking Jerusalem and most of the former Kingdom of Jerusalem. Saladin's court physician was [[Maimonides]], whose work had an enormous influence on Judaism. Maimonides was [[Tomb of Maimonides|buried in Tiberias]]. A Crusader state centred round [[Acre, Israel|Acre]] survived in weakened form for another century. From 1260 to 1291 the area became the [[Mongol raids into Palestine|frontier between Mongol invaders]] ([[Franco-Mongol alliance|occasional Crusader allies]]) and the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluks]] of Egypt. The conflict impoverished the country and severely reduced the population. Sultan [[Qutuz]] of Egypt eventually defeated the Mongols in the [[Battle of Ain Jalut]] (near [[Ein Harod]]), and his successors eliminated the Crusader states. The fall of the last one, the [[Kingdom of Acre]], in 1291 ended the Crusades period in the region. ==Mamluk rule (1291–1517) == {{Further information|Mamluk Sultanate (Cairo)}} Egyptian Mamluk Sultan, [[Baibars]] (1260–1277), conquered the region and the [[Mamluk]]s ruled it until 1517, regarding it as part of [[Bilad a-Sham|Syria]]. In [[Hebron]], Baibars banned Jews from worshipping at the [[Cave of the Patriarchs]] (the second holiest site in Judaism); the ban remained in place until its conquest by Israel 700 years later.<ref>''International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa'' by Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda, pp. 336–339</ref> The Mamluks, continuing the policy of the Ayyubids, made the strategic decision to destroy the coastal area and to bring desolation to many of its cities, from [[Tyre, Lebanon|Tyre]] in the north to Gaza in the south. [[sea port|Ports]] were destroyed and various materials were dumped to make them inoperable. The goal was to prevent attacks from the sea, given the fear of the return of the crusaders. This had a long-term effect on those areas, which remained sparsely populated for centuries. The activity in that time concentrated more inland.<ref>Myriam Rosen-Ayalon, ``Between Cairo and Damascus: Rural Life and Urban Economics in the Holy Land During the Ayyuid, Maluk and Ottoman Periods'' in ''The Archaeology of Society in the Holy Land'' edited Thomas Evan Levy, Continuum International Publishing Group, 1998</ref> The collapse of the Crusades was followed by increased persecution and expulsions of Jews in Europe. Expulsions [[Edict of Expulsion|began in England]] (1290) and were followed by France (1306).<ref>{{cite web |url=http://fcit.usf.edu/holocaust/gallery/expuls.HTM |title=Map of Jewish expulsions and resettlement areas in Europe. 1100-1500. |year=2005 |work=A Teacher's Guide to the Holocaust |publisher=University of South Florida |accessdate=5 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |title=The Expulsion of the Jews from France, 1182 CE |last=Halsall |first=Paul |year=1998 |work=Internet Jewish History Sourcebook |publisher=Fordham University |accessdate=5 December 2012 |archivedate=2 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002122043/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |url-status=dead }}</ref> In Spain, [[History of the Jews in Spain#Turning point (1212–1300)|persecution]] of the highly integrated and successful Jewish community began, including massacres and forced conversions. During the [[Black Death]], many Jews were murdered after being accused of poisoning wells. The completion of the [[Reconquista|Christian reconquest]] of Spain led to expulsion of the Jews of [[Alhambra decree|Spain in 1492]] and [[History of the Jews in Portugal|Portugal in 1497]]. These were the wealthiest and most integrated Jewish communities in Europe. Many Jews converted to Christianity, however many [[Marrano|secretly practised Judaism]] and prejudice against converts (regardless of their sincerity) persisted, leading many former Jews to move to the New World (see [[History of the Jews in Latin America]]). Most of the expelled [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]], to the Ottoman Empire and to the region of [[Bilad a-Sham]], which roughly corresponds to the ancient [[Kingdom of Israel (united monarchy)]]. In Italy, Jews living in the Papal States were required to live in [[ghetto]]s (see [[Cum nimis absurdum]]). The last compulsory Ghetto, [[Roman Ghetto|in Rome]], was abolished in the 1880s. ==Ottoman rule (1517–1917)== {{Further information|Ottoman Syria}} Under the Mamluks, the area was a province of [[Bilad a-Sham]] (Syria). It was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by Turkish Sultan [[Selim I]] in 1516–17, becoming a part of the province of [[Ottoman Syria]] for the next four centuries, first as the [[Damascus Eyalet]] and later as the [[Syria Vilayet]] (following the [[Tanzimat]] reorganization of 1864). Between 1535 and 1538 [[Suleiman the Magnificent]] built the current [[Walls of Jerusalem]]; Jerusalem had been without walls since Roman times. The construction followed the historic area of the city but left out one section which had previously been within the walls, which is now known as [[Silwan]]. ===Old Yishuv=== {{Main article|Old Yishuv|Damascus Eyalet}} From the Middle Ages on, there was small scale individual Jewish migration to the [[Land of Israel]], which increased when persecution grew elsewhere. Jewish population was concentrated in [[Jerusalem]], [[Hebron]], [[Safed]] and [[Tiberias]], known in Jewish tradition as the [[Four Holy Cities]]. In the 16th century, Spanish immigration led to Safed becoming a centre for study of the [[Kabbalah]]. [[Joseph Nasi]] was made governor of Tiberias, where he tried to encourage Jewish settlement, particularly from Italy<ref>The Ghetto of Venice by Riccardo Calimani, pg 94, Mondadori 1995</ref>. However economic decline and conflict between the Druze and the Ottomans, led to the community's decline. In 1660, a Druze [[Druze power struggle (1658–1667)#Lebanon and Galilee campaign|revolt]] led to the destruction of the major [[Old Yishuv]] cities of [[1660 destruction of Safed|Safed]] and [[1660 destruction of Tiberias|Tiberias]].<ref name="Barnay, Y 1992 p. 149">Barnay, Y. The Jews in [[Ottoman Syria]] in the eighteenth century: under the patronage of the Istanbul Committee of Officials for Palestine (University of Alabama Press 1992) {{ISBN|978-0-8173-0572-7}} p. 149</ref><ref name="Barnay, Y 1992 p. 149"/><ref name="Joel Rappel 1980 p.531">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref> In 1663 [[Sabbatai Zevi]] settled in Jerusalem, and was proclaimed as the Jewish Messiah by [[Nathan of Gaza]]. He acquired a large number of followers before going to Istanbul in 1666, where the Sultan forced him to covert to Islam. Many of his followers converted, forming a sect that still exists in Turkey, known as the [[Dönmeh]]. In the late 18th century a local Arab ''[[sheikh]]'' [[Zahir al-Umar]] created a ''de facto'' independent Emirate in the Galilee. Ottoman attempts to subdue the Sheikh failed, but after Zahir's death the Ottomans restored their rule in the area. In 1799 [[Napoleon]] briefly [[French campaign in Egypt and Syria|occupied]] the country and [[Napoleon and the Jews#Bonaparte's proclamation to the Jews of Africa and Asia|planned a proclamation]] inviting Jews to create a state. The proclamation was shelved following his [[Siege of Acre (1799)|defeat at Acre]].<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, chapter 9</ref> In 1831, [[Muhammad Ali of Egypt]], an Ottoman ruler who left the Empire and tried to modernize Egypt, [[Egyptian–Ottoman War (1831–1833)|conquered]] Ottoman Syria and tried to revive and resettle much of its regions. His conscription policies led to a popular [[1834 Arab revolt in Palestine|Arab revolt]] in 1834, resulting in major casualties for the local Arab peasants, and massacres of Christian and Jewish communities by the rebels. Following the revolt, Muhammad Pasha, the son of Muhammad Ali, expelled nearly 10,000 of the local peasants to Egypt, while bringing loyal Egyptian peasants and discharged soldiers to settle the coastline of Ottoman Syria. Northern [[Jordan Valley (Middle East)|Jordan Valley]] was settled by his Sudanese troops. [[File:Kerem Avraham, Jewish workers.jpg|thumb|Jewish workers in [[Kerem Avraham]] neighbourhood of Jerusalem (c. 1850s)]] In 1838 there was another [[1838 Druze revolt|revolt]] by the Druze. In 1839 [[Moses Montefiore]] met with Muhammed Pasha in Egypt and signed an agreement to establish 100-200 Jewish villages in the [[Damascus Eyalet]] of [[Ottoman Syria]],<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, page 194-5</ref> but in 1840 the Egyptians withdrew before the deal was implemented, returning the area to Ottoman governorship. In 1844, Jews constituted the largest population group in Jerusalem and by 1890 an absolute majority in the city, but as a whole the Jewish population made up far less than 10% of the country.<ref>{{cite web |url=http://www.adl.org/israel/advocacy/how_to_respond/establishment.asp?xflag=1 |title=How to Respond to Common Misstatements About Israel |publisher=Anti-Defamation League |year=2006 |accessdate=4 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb.org |year=2005 |accessdate=4 October 2006 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In 1868, the Ottomans banished the [[Bahá'u'lláh]], one of the founders of the Bahá'í Faith, to Acre where he is buried, and the movement subsequently established its global administrative centre in nearby [[Haifa]]. In 1874, Ottoman reforms led to the area of Jerusalem gaining special status as the [[Mutasarrifate of Jerusalem]].<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CjuzDY-WBr8C&pg=PA38&lpg=PA38&dq=mutasarrifiyya+of+jerusalem&source=bl&ots=zA66DNTub4&sig=UOSm-QBNDuU00g7EfnbobFIiY5Q&hl=en&sa=X&ei=MfTNT-f1Ds7_8QOV4ejGDA&ved=0CEQQ6AEwAw#v=onepage&q=mutasarrifiyya+of+jerusalem&f=false|title=Israel Or Palestine? Is the Two-state Solution Already Dead?: A Political and Military History of the Palestinian-Israeli Conflict|first=Hasan Afif|last=El-Hasan|date=5 January 2018|publisher=Algora Publishing|via=Google Books}}</ref> ===Birth of Zionism=== {{Main article|History of Zionism|Mutasarrifate of Jerusalem}} {{Aliyah}} During the 19th century, Jews in Western Europe were increasingly granted citizenship and [[Jewish emancipation|equality before the law]]; however, in Eastern Europe, they faced growing [[History of zionism#Persecution in Russia (before the revolution)|persecution and legal restrictions]], including widespread [[pogrom]]s in which thousands were murdered, raped or lost their property. Half the world's Jews lived in the Russian Empire, where they were severely persecuted and restricted to living in the [[Pale of Settlement]]. National groups in the Empire, such as the Poles, Lithuanians and Ukrainians were agitating for independence and often regarded the Jews as undesirable aliens. The Jews were usually the only non-Christian minority and spoke a distinct language ([[Yiddish]]). An independent Jewish national movement first began to emerge in the Russian Empire and the millions of Jews who were fleeing the country (mostly to the USA) carried the seeds of this nationalism wherever they went. In 1870, an agricultural school, the [[Mikveh Israel]], was founded near [[Jaffa]] by the [[Alliance Israelite Universelle]], a French Jewish association. In 1878, "Russian" Jewish emigrants established the village of [[Petah Tikva]], followed by [[Rishon LeZion]] in 1882. "Russian" Jews established the [[Bilu]] and [[Hovevei Zion]] ("Love of Zion") movements to assist settlers and these created communities that, unlike the traditional Ashkenazi-Jewish communities, sought to be self-reliant rather than dependent on donations from abroad. Existing Ashkenazi-Jewish communities were concentrated in the [[Four Holy Cities]], extremely poor and lived on donations from Europe. The new migrants avoided these communities and tended to create small agricultural settlements. In Jaffa a vibrant commercial community developed in which Ashkenazi and Sephardi Jews inter-mingled. Many early migrants left due to difficulty finding work and the early settlements often remained dependent on foreign donations. Despite the difficulties, more settlements arose and the community continued to grow. The new migration was accompanied by a [[revival of the Hebrew language]] and attracted Jews of all kinds; religious, secular, nationalists and [[Labor Zionism|left-wing socialists]]. Socialists aimed to reclaim the land by becoming peasants or workers and forming [[Kibbutz|collectives]]. In Zionist history, the different waves of Jewish settlement are known as "[[aliyah]]". During the [[First Aliyah]], between 1882 and 1903, approximately 35,000 Jews moved to what is now Israel. The first wave coincided with a wave of Jewish migration and [[Messianism]] among [[Yemenite Jews]] and [[Bukharan Jews]]. By 1890, Jews were a majority in [[Jerusalem]], although the country as a whole was populated mainly by Muslim (settled and nomad Bedouins) and Christian Arabs. In 1896 [[Theodor Herzl]] published ''[[Der Judenstaat]]'' (''The Jewish State''), in which he asserted that the solution to growing [[antisemitism]] in Europe (the so-called "[[Jewish Question]]") was to establish a Jewish state. In 1897, the [[Zionist Organisation]] was founded and the [[First Zionist Congress]] proclaimed its aim "to establish a home for the Jewish people in Palestine secured under public law."<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2004/7/Herzl+and+Zionism.htm |title=Herzl and Zionism |date=20 July 2004 |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> However, Zionism was regarded with suspicion by the Ottoman rulers and was unable to make major progress. Between 1904 and 1914, around 40,000 Jews settled in the area now known as Israel (the [[Second Aliyah]]). In 1908 the Zionist Organisation set up the Palestine Bureau (also known as the "Eretz Israel Office") in Jaffa and began to adopt a systematic Jewish settlement policy. Migrants were mainly from Russia (which then included part of Poland), escaping persecution. The first [[Kibbutz]], [[Degania Alef|Degania]], was founded by nine Russian socialists in 1909. In 1909 residents of Jaffa established the first entirely Hebrew-speaking city, [[Ahuzat Bayit]] (later renamed [[Tel Aviv]]). Hebrew newspapers and books were published, [[Herzliya Hebrew Gymnasium|Hebrew schools]], Jewish political parties and workers organizations were established. ===World War I=== {{Main article|Occupied Enemy Territory Administration|Balfour Declaration}} [[File:OETA Syria.png|thumb|[[Occupied Enemy Territory Administration]], 1918]] During [[World War I]], most Jews supported the Germans because they were fighting the Russians who were regarded as the Jews' main enemy.<ref>Weizmann, the Making of a Statesman by [[Jehuda Reinharz]], Oxford 1993, chapters 3 & 4</ref> In Britain, the government sought Jewish support for the war effort for a variety of reasons including an erroneous antisemitic perception of "Jewish power" over the Ottoman Empire's [[Young Turks]] movement,<ref>[[David Fromkin]], [[A Peace to End All Peace]], part VI pp. 253–305</ref> and a desire to secure American Jewish support for US intervention on Britain's behalf. There was already sympathy for the aims of [[Zionism]] in the British government, including the Prime Minister [[David Lloyd George|Lloyd George]].<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 14.</ref> In late 1917, the British Army drove the Turks [[Sinai and Palestine Campaign#Palestine campaign|out of Southern Syria]],<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 15</ref> and the British foreign minister, [[Lord Balfour]], sent a public letter to [[Walter Rothschild, 2nd Baron Rothschild|Lord Rothschild]], a leading member of his party and leader of the Jewish community. The letter subsequently became known as the [[Balfour Declaration of 1917]]. It stated that the British Government "view[ed] with favour the establishment in [[Palestine (region)|Palestine]] of a national home for the Jewish people". The declaration provided the British government with a pretext for claiming and governing the country.<ref>''A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle That Shaped the Middle East'' by James Barr, Simon & Schuster 2011, pages 375-376.</ref> New Middle Eastern boundaries were decided [[Sykes–Picot Agreement|by an agreement]] between British and French bureaucrats. The agreement gave Britain control over what parties would begin to call "Palestine". A [[Jewish Legion]] composed largely of Zionist volunteers organized by [[Jabotinsky]] and [[Trumpeldor]] participated in the British invasion. It also participated in the failed [[Gallipoli Campaign]]. A [[Nili|Zionist spy network]] provided the British with details of Ottoman troops. ==British Mandate of Palestine (1920–1948) == {{Main article|Mandatory Palestine}} ===First years=== {{See also|Jewish Agency for Israel}} The [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|British Mandate]] (in effect, British rule) of Palestine, including the Balfour Declaration, was confirmed by the [[League of Nations]] in 1922 and came into effect in 1923. The boundaries of Palestine initially included modern [[Jordan]], which was [[Emirate of Transjordan|removed]] from the territory by [[Winston Churchill|Churchill]] a few years later. Britain signed a treaty with the United States (which did not join the League of Nations) in which the United States endorsed the terms of the Mandate. Between 1919 and 1923, another 40,000 Jews arrived in Palestine, mainly escaping the post-[[Russian Revolution|revolutionary]] chaos of Russia ([[Third Aliyah]]), as over 100,000 Jews were massacred in this period in Ukraine and Russia.<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/131078|first=Peter|author2=Pipe, Richard|last= Kenez|last3=Pipes|first3=Richard|title=The Prosecution of Soviet History: A Critique of Richard Pipes' The Russian Revolution |journal=Russian Review|volume=50| issue=3|year=1991|pages=345–51|jstor=131078|ref=harv}}</ref> Many of these immigrants became known as "[[wikt:pioneer|pioneers]]" (halutzim), experienced or trained in agriculture and capable of establishing self-sustaining economies. The [[Jezreel Valley]] and the Hefer Plain marshes were drained and converted to agricultural use. Land was bought by the [[Jewish National Fund]], a Zionist charity that collected money abroad for that purpose. A mainly socialist underground Jewish militia, [[Haganah]] ("Defense"), was established to defend outlying Jewish settlements. [[File:Founding of the Hebrew University.jpg|thumb|upright|left|The opening ceremony of The [[Hebrew University of Jerusalem]] visited by [[Arthur Balfour]], 1 April 1925]] The French [[Franco-Syrian War|victory]] over the [[Arab Kingdom of Syria]] and the Balfour Declaration led to the emergence of [[Palestinian Nationalism]] and Arab rioting in [[1920 Nebi Musa riots|1920]] and [[Jaffa riots|1921]]. In response, the British authorities imposed immigration quotas for Jews. Exceptions were made for Jews with over 1,000 pounds in cash (roughly 100,000 pounds at year 2000 rates) or Jewish professionals with over 500 pounds. The [[Jewish Agency]] issued the British entry permits and distributed funds donated by Jews abroad.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) p. 172</ref> Between 1924 and 1929, 82,000 more Jews arrived ([[Fourth Aliyah]]), fleeing antisemitism in Poland and Hungary, and because the United States [[Immigration Act of 1924]] now kept Jews out. The new arrivals included many middle-class families who moved into towns and established small businesses and workshops—although lack of economic opportunities meant that approximately a quarter later left. The first electricity generator was built in Tel Aviv in 1923 under the guidance of [[Pinhas Rutenberg]], a former [[Commissar]] of St Petersburg in Russia's pre-Bolshevik [[Kerensky Government]]. In 1925 the Jewish Agency established the [[Hebrew University]] in Jerusalem and the [[Technion]] (technological university) in Haifa. From 1928, the democratically elected Va'ad Leumi ([[Jewish National Council]] or JNC) became the main institution of the Palestine Jewish community ("[[Yishuv]]") and included non-Zionist Jews. As the Yishuv grew, the JNC adopted more government-type functions, such as education, health care and security. With British permission, the Va'ad raised its own taxes<ref>http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319063204/http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm |date=19 មីនា 2015 }} (in Hebrew accessed 22/4/2009) [[Peel Commission]], (Peel report) pp. 48–49</ref> and ran independent services for the Jewish population.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) chapters 5, 8 and 16</ref> From 1929 its leadership was elected by Jews from 26 countries. In 1929 tensions grew over the Kotel ([[Wailing Wall]]), a narrow alleyway where Jews were banned from using chairs or any furniture (many of the worshipers were elderly). The [[Haj Amin al-Husseini|Mufti]] claimed it was Muslim property and that the Jews were seeking control of the Temple Mount. This (and general animosity) led to the August [[1929 Palestine riots]]. The [[1929 Hebron massacre|main victims]] were the ancient Jewish community at Hebron, which came to an end. The riots led to right-wing Zionists establishing their own militia in 1931, the [[Irgun]] Tzvai Leumi (National Military Organization, known in Hebrew by its acronym "Etzel"). Zionist political parties provided private education and health care: the [[General Zionists]], the [[Mizrachi (political party)|Mizrahi]] and the [[Labor Zionism|Socialist Zionists]], each established independent health and education services and operated sports organizations funded by local taxes, donations and fees (the British administration did not invest in public services). During the whole interwar period, the British, appealing to the terms of the Mandate, rejected the principle of majority rule or any other measure that would give the Arab population, who formed the majority of the population, control over Palestinian territory. ===Increase of Jewish immigration=== {{Main article|Fifth Aliyah|Nuremberg Laws}} In 1933, the Jewish Agency and the Nazis negotiated the [[Ha'avara Agreement]] (transfer agreement), under which 50,000 Jews would be transferred to Palestine. The Jews' possessions were confiscated and in return the Nazis allowed the Ha'avara organization to purchase 14 million pounds worth of German goods for export to Palestine (which was used to compensate the immigrants). The Nazis did not normally allow Jews to leave with any money or to take more than two suitcases. The agreement was controversial and the Labour Zionist leader who negotiated the agreement, [[Haim Arlosoroff]], was assassinated in Tel Aviv in 1933. The assassination was a long source of anger between the Zionist left and Zionist right. Arlosoroff had been the boyfriend of [[Magda Goebbels|Magda Ritschel]] some years before she married [[Joseph Goebbels]].<ref>{{cite news|url=https://www.timeshighereducation.com/books/reich-mother-loved-to-death/171407.article|title=Reich mother loved to death|work=[[Times Higher Education]]|date=6 September 2002|accessdate=5 June 2016|last=Pine|first= Lisa |location=London}}</ref> There has been speculation that he was assassinated by the Nazis to hide the connection, which only emerged recently but there is no evidence for it.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.fr/Qui-tu%C3%A9-Arlozoroff-Tobie-Nathan/dp/2246751314?ie=UTF8&qid=1279932531&ref_=sr_1_1&s=books&sr=1-1|title=Qui a tué Arlozoroff ?|first=Tobie|last=Nathan|date=12 May 2010|publisher=Grasset|via=Amazon}}</ref> In Palestine, Jewish immigration (and the Ha'avara goods) helped the economy to flourish. A port and oil refineries were built at Haifa and there was a growth of industrialization in the predominantly agricultural Palestinian economy. Between 1929 and 1938, 250,000 Jews arrived in Palestine ([[Fifth Aliyah]]). 174,000 arrived between 1933 and 1936, after which the British increasingly restricted immigration. Migration was mostly from Europe and included professionals, doctors, lawyers and professors from Germany. German architects of the [[Bauhaus]] school made Tel-Aviv the world's only city with purely [[White City (Tel Aviv)|Bauhaus neighbourhoods]] and Palestine had the highest per-capita percentage of doctors in the world. As fascist regimes emerged across Europe, persecution of Jews massively increased, and Jews reverted to being non-citizens deprived of civil and economic rights, subject to arbitrary persecution. Significantly antisemitic governments came to power in [[Second Polish Republic|Poland]] (the government increasingly boycotted Jews and by 1937 had totally excluded all Jews),<ref>Social and Political History of the Jews in Poland, 1919-1939 By Joseph Marcus, Mouton 1983, pg 366</ref> [[Hungary during World War II|Hungary]], [[Romania in World War II|Romania]] and the Nazi created states of [[Independent State of Croatia|Croatia]] and [[Slovak Republic (1939–1945)|Slovakia]], while [[Nazi Germany|Germany]] annexed [[Anschluss|Austria]] and the [[German occupation of Czechoslovakia|Czech territories]]. ===Arab revolt and the White Paper=== {{Main article|1936–39 Arab revolt in Palestine|White Paper of 1939}} [[File:Ghaffis in Nesher 2.jpg|thumb|[[Jewish Settlement Police]] members watching the settlement [[Nesher]] during [[1936–1939 Arab revolt in Palestine|1936–1939 Arab revolt]]]] Jewish immigration and Nazi propaganda contributed to the large-scale [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]], a largely nationalist uprising directed at ending British rule. The head of the Jewish Agency, Ben-Gurion, responded to the Arab Revolt with a policy of "[[Havlagah]]"—self-restraint and a refusal to be provoked by Arab attacks in order to prevent polarization. The Etzel group broke off from the Haganah in opposition to this policy. The British responded to the revolt with the [[Peel Commission]] (1936–37), a public inquiry that recommended that an exclusively Jewish territory be created in the [[Galilee]] and western coast (including the [[population transfer]] of 225,000 Arabs); the rest becoming an exclusively Arab area. The two main Jewish leaders, [[Chaim Weizmann]] and [[David Ben-Gurion]], had convinced the [[World Zionist Congress|Zionist Congress]] to approve equivocally the Peel recommendations as a basis for more negotiation.<ref>William Roger Louis, [https://books.google.com/books/about/Ends_of_British_Imperialism.html?id=NQnpQNKeKKAC&redir_esc=y Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization], 2006, p.391</ref><ref>Benny Morris, One state, two states:resolving the Israel/Palestine conflict, 2009, p. 66</ref><ref>Benny Morris, [https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 48; p. 11 "while the Zionist movement, after much agonising, accepted the principle of partition and the proposals as a basis for negotiation"; p. 49 "In the end, after bitter debate, the Congress equivocally approved –by a vote of 299 to 160 – the Peel recommendations as a basis for further negotiation."</ref> The plan was rejected outright by the Palestinian Arab leadership and they renewed the revolt, which caused the British to appease the Arabs, and to abandon the plan as unworkable.<ref>For more information see ''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 Chapter 3</ref><ref>[https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 11, "The AHC renewed the revolt. Whitehall ... took vigorous steps to appease the Palestinians."</ref> Testifying before the Peel Commission, Weizmann said "There are in Europe 6,000,000 people ... for whom the world is divided into places where they cannot live and places where they cannot enter." In 1938, the US called an [[Évian Conference|international conference]] to address the question of the vast numbers of Jews trying to escape Europe. Britain made its attendance contingent on Palestine being kept out of the discussion. No Jewish representatives were invited. The Nazis proposed their own solution: that the Jews of Europe be shipped to Madagascar (the [[Madagascar Plan]]). With millions of Jews trying to leave Europe and every country in the world closed to Jewish migration, the British decided to close Palestine. The [[White Paper of 1939]], recommended that an independent Palestine, governed jointly by Arabs and Jews, be established within 10 years. The White Paper agreed to allow 75,000 Jewish immigrants into Palestine over the period 1940–44, after which migration would require Arab approval. Both the Arab and Jewish leadership rejected the White Paper. In March 1940 the British High Commissioner for Palestine issued an edict banning Jews from purchasing land in 95% of Palestine. Jews now resorted to illegal immigration: ([[Aliyah Bet]] or "Ha'apalah"), often organized by the [[Mossad Le'aliyah Bet]] and the Irgun. Very few Jews managed to escape Europe between 1939 and 1945. Those caught by the British were mostly [[History of the Jews in Mauritius|sent to Mauritius]]. ===World War II and the Holocaust=== {{Further information|Aliyah Bet|History of the Jews during World War II|The Holocaust|Italian bombing of Mandatory Palestine in World War II}} [[File:JB HQ.jpg|thumb|left|[[Jewish Brigade]] headquarters under both [[Union Flag]] and [[Flag of Israel|Jewish flag]]]] During the [[Second World War]], the Jewish Agency worked to establish a Jewish army that would fight alongside the British forces. Churchill supported the plan but British Military and government opposition led to its rejection. The British demanded that the number of Jewish recruits match the number of Arab recruits,<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 p. 103</ref> but few Arabs would fight for Britain, and the Palestinian leader, the [[Haj Amin al-Husseini|Mufti of Jerusalem]], joined the Nazis in Europe. In May 1941, the [[Palmach]] was established to defend the [[Yishuv]] against the planned [[Axis powers|Axis]] invasion through [[North African Campaign|North Africa]]. The British refusal to provide arms to the Jews, even when Rommel's forces were [[200 days of dread|advancing through Egypt]] in June 1942 (intent on occupying Palestine) and the 1939 White Paper, led to the emergence of a Zionist leadership in Palestine that believed conflict with Britain was inevitable.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 122–130</ref> Despite this, the Jewish Agency called on Palestine's Jewish youth to volunteer for the British Army (both men and women). 30,000 Palestinian Jews<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |url=https://books.google.com/?id=_QQ7AAAAQBAJ&pg=PA247&dq=30,000+Palestinian+Jews+enlisted+in+the+British+army#v=onepage&q=30%2C000%20Palestinian%20Jews%20enlisted%20in%20the%20British%20army&f=false |publisher=Columbia University Press |year=2000 |page=247 |isbn=0231112009}}</ref> and 6,000 Palestinian Arabs<ref>{{cite book |last=Heynen |first=Jacques |title=Murders Without Assassins |url=https://books.google.com/?id=oKJpbFCAsPoC&pg=PA25&dq=6,000+Palestinian+Arabs+enlisted+in+the+British+armed+forces+during+World+War+II#v=onepage&q=6%2C000%20Palestinian%20Arabs%20enlisted%20in%20the%20British%20armed%20forces%20during%20World%20War%20II&f=false |publisher=Lulu |year=2008 |page=25 |isbn=9781409231141}}</ref> enlisted in the British armed forces during the war. In June 1944 the British agreed to create a [[Jewish Brigade]] that would fight in Italy. Approximately 1.5 million Jews around the world served in every branch of the allied armies, mainly in the Soviet and US armies. 200,000 Jews died serving in the Soviet army alone.<ref>[http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers "Jewish Soldiers in the Allied Armies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330015742/http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers |date=30 មីនា 2017 }}. [[Yad Vashem]].</ref> Many of these war veterans later volunteered to fight for Israel or were active in its support. A small group (about 200 activists), dedicated to resisting the British administration in Palestine, broke away from the Etzel (which advocated support for Britain during the war) and formed the "Lehi" ([[Stern Gang]]), led by [[Avraham Stern]]. In 1943, the [[USSR]] released the Revisionist Zionist leader [[Menachem Begin]] from the [[Gulag]] and he went to Palestine, taking command of the Etzel organization with a policy of increased conflict against the British. At about the same time [[Yitzhak Shamir]] escaped from the [[Irgun and Lehi internment in Africa|camp in Eritrea]] where the British were holding Lehi activists without trial, taking command of the Lehi (Stern Gang). Jews in the Middle East were also affected by the war. Most of North Africa came under Nazi control and many Jews were used as slaves.<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007312|title=Jews in North Africa: Oppression and Resistance|website=www.ushmm.org}}</ref> The 1941 [[1941 Iraqi coup d'état|pro-Axis coup in Iraq]] was accompanied by [[Farhud|massacres]] of Jews. The Jewish Agency put together plans for a last stand in the event of Rommel invading Palestine (the Nazis planned to exterminate Palestine's Jews).<ref>''Nazi Palestine: The Plans for the Extermination of the Jews in Palestine'' by Mallman and Cuppers, 2010</ref> Between 1939 and 1945, the Nazis, [[Responsibility for the Holocaust|aided by local forces]], led systematic efforts to kill every person of Jewish extraction in Europe (The [[Holocaust]]), causing the deaths of approximately 6 million Jews. A quarter of those killed were children. The Polish and German Jewish communities, which played an important role in defining the pre-1945 Jewish world, mostly ceased to exist. In the United States and Palestine, Jews of European origin became disconnected from their families and roots. [[Sephardi Jews|Sepharadi]] and [[Mizrahi Jews]], who had been a minority, became a much more significant factor in the Jewish world. Those Jews who survived in central Europe, were [[Displaced persons camp|displaced persons]] (refugees); an [[Anglo-American Committee of Inquiry]], established to examine the Palestine issue, surveyed their ambitions and found that over 95% wanted to migrate to Palestine.<ref>{{cite news |url=http://archive.jta.org/article/1946/02/03/2743526/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |title=Unrra Polls Displaced Jews on Emigration Plans; First Vote Shows Palestine is Favored |publisher=JTA |date=1946-02-03 |accessdate=2012-12-04 |archive-date=31 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231030026/https://www.jta.org/archive/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www1.yadvashem.org/yv/en/education/educational_materials/shapira_survivors.asp |title=Survivors of the Holocaust - Educational Materials - Education & E-Learning |publisher=Yad Vashem |date= |accessdate=2012-12-04}}</ref><ref>Between National Socialism and Soviet Communism: Displaced Persons in Postwar Germany by Anna Holian Michigan 2011 pp 181-2</ref> In the Zionist movement the moderate Pro-British (and British citizen) Weizmann, whose son died flying in the [[Royal Air Force|RAF]], was undermined by Britain's anti-Zionist policies.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 125–135</ref> Leadership of the movement passed to the Jewish Agency in Palestine, now led by the anti-British Socialist-Zionist party ([[Mapai]]) and led by [[David Ben-Gurion]]. In the [[Jewish diaspora|diaspora]], US Jews now dominated the Zionist movement. ===Illegal Jewish immigration and insurgency=== {{Main article|Bricha|Jewish insurgency in Mandatory Palestine}} {{See also|Anti-Jewish violence in Poland, 1944–46}} The [[British Empire]] was severely weakened by the war. In the Middle East, the war had made Britain conscious of its dependence on Arab oil. British firms controlled Iraqi oil and Britain ruled Kuwait, Bahrain and the Emirates. Shortly after [[VE Day]], the Labour Party won the general election in Britain. Although Labour Party conferences had for years called for the establishment of a Jewish state in Palestine, the Labour government now decided to maintain the 1939 White Paper policies.<ref>{{cite book |last=Sofer |first=Sasson |title=Zionism and the Foundations of Israeli Diplomacy |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |page=41 |isbn=9780521038270}}</ref> [[File:19450715 Buchenwald survivors arrive in Haifa.jpg|thumb|[[Buchenwald concentration camp|Buchenwald]] survivors arrive in [[Haifa]] to be arrested by the British, 15 July 1945]] Illegal migration ([[Aliyah Bet]]) became the main form of Jewish entry into Palestine. Across Europe [[Bricha]] ("flight"), an organization of former [[Jewish partisans|partisans]] and [[Jewish resistance under Nazi rule|ghetto fighters]], smuggled Holocaust survivors from Eastern Europe to Mediterranean ports, where small boats tried to breach the British blockade of Palestine. Meanwhile, Jews from Arab countries began moving into Palestine overland. Despite British efforts to curb immigration, during the 14 years of the Aliyah Bet, over 110,000 Jews entered Palestine. By the end of World War II, the Jewish population of Palestine had increased to 33% of the total population.<ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In an effort to win independence, Zionists now waged a [[British–Zionist conflict|guerrilla war]] against the British. The main underground Jewish militia, the Haganah, formed an alliance called the [[Jewish Resistance Movement]] with the Etzel and Stern Gang to fight the British. In June 1946, following instances of Jewish [[Night of the Bridges|sabotage]], the British launched [[Operation Agatha]], arresting 2700 Jews, including the leadership of the Jewish Agency, whose headquarters were raided. Those arrested were held without trial. In [[History of the Jews in Poland#Postwar|Poland]], the [[Kielce Pogrom]] (July 1946) led to a wave of Holocaust survivors fleeing Europe for Palestine. Between 1945 and 1948, 100,000–120,000 Jews left Poland. Their departure was largely organized by Zionist activists in Poland under the umbrella of the semi-clandestine organization ''[[Berihah]]'' ("Flight").<ref name="YV-archive3">{{cite web |url=http://collections1.yadvashem.org/notebook_ext.asp?item=51009 |title=Cracow, Poland, Postwar, Yosef Hillpshtein and his friends of the Bericha movement |publisher=Yad Vashem |accessdate=4 December 2012}}</ref> ''Berihah'' was also responsible for the organized emigration of Jews from [[History of the Jews in Romania#Post-War|Romania]], Hungary, Czechoslovakia and Yugoslavia, totalling 250,000 (including Poland) Holocaust survivors. The British imprisoned the Jews trying to enter Palestine in the [[Atlit detainee camp]] and [[Cyprus internment camps]]. Those held were mainly Holocaust survivors, including large numbers of children and orphans. In response to Cypriot fears that the Jews would never leave (since they lacked a state or documentation) and because the 75,000 quota established by the 1939 White Paper had never been filled, the British allowed the refugees to enter Palestine at a rate of 750 per month. The unified Jewish resistance movement broke up in July 1946, after Etzel [[King David Hotel bombing|bombed the British Military Headquarters]] in the King David Hotel killing 91 people. In the days following the bombing, Tel Aviv was placed under curfew and over 120,000 Jews, nearly 20% of the Jewish population of Palestine, were questioned by the police. In the US, Congress criticized British handling of the situation and delayed loans that were vital to British post-war recovery. By 1947 the Labour Government was ready to refer the Palestine problem to the newly created United Nations. ===United Nations Partition Plan=== {{Main article|United Nations Partition Plan for Palestine}} [[File:UN Partition Plan For Palestine 1947.png|thumb|upright|[[United Nations Partition Plan for Palestine]], 1947]] On 2 April 1947, the United Kingdom requested that the question of Palestine be handled by the [[General Assembly of the United Nations|General Assembly]].<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument UNITED NATIONS: General Assembly: A/364 3 September 1947: Chapter I: The Origin and Activities of UNSCOP: A. Creation of the Special Committee: Its Terms of Reference and Composition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> The General Assembly created a committee, [[United Nations Special Committee on Palestine]] (UNSCOP), to report on "the question of Palestine".<ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 A/RES/106 (S-1)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |date=6 August 2012 }} of 15 May 1947 General Assembly Resolution 106 Constituting the UNSCOP: Retrieved 30 May 2012</ref> In July 1947 the UNSCOP visited Palestine and met with Jewish and Zionist delegations. The [[Arab Higher Committee]] boycotted the meetings. During the visit the British Foreign Secretary [[Ernest Bevin]] ordered an illegal immigrant ship, the ''[[Exodus 1947]]'', to be sent back to Europe. The migrants on the ship were forcibly removed by British troops at Hamburg. The principal non-Zionist Orthodox Jewish (or [[Haredi]]) party, [[Agudat Israel]], recommended to UNSCOP that a Jewish state be set up after reaching a religious [[Status quo (Israel)|status quo agreement]] with Ben-Gurion regarding the future Jewish state. The agreement would grant exemption to a quota of [[yeshiva]] (religious seminary) students and to all orthodox women from military service, would make the Sabbath the national weekend, promised [[Kosher]] food in government institutions and would allow them to maintain a separate education system.<ref>{{cite news |url=http://www.news1.co.il/uploadFiles/781353175640107.doc |script-title=he:מכתב הסטטוס קוו |date=19 June 1947 |language=Hebrew |accessdate=5 December 2012}}</ref> The majority report of UNSCOP proposed<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument United Nations: General Assembly: A/364: 3 September 1947: Official Records of the Second Session of the General Assembly: Supplement No. 11: United Nations Special Committee on Palestine: Report to the General Assembly Volume 1: Lake Success, New York 1947: Retrieved 30 May 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> "an independent Arab State, an independent Jewish State, and the City of Jerusalem", the last to be under "an International Trusteeship System".<ref>{{Cite journal|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |publisher=United Nations |date=20 April 1949 |accessdate=31 July 2007 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |postscript=. |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archivedate=3 January 2011 |df= }}</ref> On 29 November 1947, in [[Resolution 181]] (II), the General Assembly adopted the majority report of UNSCOP, but with slight modifications.<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |publisher=United Nations |year=1947 |accessdate=30 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |archivedate=24 May 2012 |df=dmy-all }}</ref> The Plan also called for the British to allow "substantial" Jewish migration by 1 February 1948.<ref>Part I paragraph 2 UN resolution 181(II), {{cite web|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |title=Archived copy |accessdate=2014-02-07 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906162506/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archivedate=6 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> Neither Britain nor the UN Security Council took any action to implement the resolution and Britain continued detaining Jews attempting to enter Palestine. Concerned that partition would severely damage Anglo-Arab relations, Britain denied UN representatives access to Palestine during the period between the adoption of Resolution 181 (II) and the termination of the British Mandate.<ref>[[Trygve Lie]], In the Cause of Peace, Seven Years with the United Nations (New York: MacMillan 1954) p. 163</ref> The British withdrawal was finally completed in May 1948. However, Britain continued to hold Jews of "fighting age" and their families on Cyprus until March 1949.<ref>Morris Laub, ''Last barrier to freedom: internment of Jewish holocaust survivors on Cyprus 1946–1949'', Berkeley 1985</ref> ===Civil War=== {{Main article|1947–48 Civil War in Mandatory Palestine}} [[File:Jerusalem convoy.jpg|thumb|upright|left|Supply convoy on its way to [[Battle for Jerusalem (1948)|besieged]] [[Jerusalem]], April 1948]] The General Assembly's vote caused joy in the Jewish community and discontent among the Arab community. Violence broke out between the sides, escalating into [[1947–48 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]]. From January 1948, operations became increasingly militarized, with the intervention of a number of [[Arab Liberation Army]] regiments inside Palestine, each active in a variety of distinct sectors around the different coastal towns. They consolidated their presence in [[Galilee]] and [[Samaria]].<ref name="Yoav Gelber 2006 pp.51-56">[[#gelber|Yoav Gelber (2006)]], pp. 51–56</ref> [[Abd al-Qadir al-Husayni]] came from Egypt with several hundred men of the [[Army of the Holy War]]. Having recruited a few thousand volunteers, he organized the blockade of the 100,000 Jewish residents of Jerusalem.<ref name="Larry Collins 1971 p.7">[[#lapierre collins|Dominique Lapierre et Larry Collins (1971)]], chap. 7, pp. 131–153</ref> The [[Yishuv]] tried to supply the city using convoys of up to 100 armoured vehicles, but largely failed. By March, almost all [[Haganah]]'s armoured vehicles had been destroyed, the blockade was in full operation, and hundreds of Haganah members who had tried to bring supplies into the city were killed.<ref name="Benny Morris 2003 p.163">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 163</ref> Up to 100,000 Arabs, from the urban upper and middle classes in Haifa, Jaffa and Jerusalem, or Jewish-dominated areas, evacuated abroad or to Arab centres eastwards.<ref name="Benny Morris 2003 p.67">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 67</ref> This situation caused the US to withdraw their support for the Partition plan, thus encouraging the [[Arab League]] to believe that the Palestinian Arabs, reinforced by the Arab Liberation Army, could put an end to the plan for partition. The British, on the other hand, decided on 7 February 1948 to support the annexation of the Arab part of Palestine by [[Jordan|Transjordan]].<ref name="Henry Laurens 2005 p.83">[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], p. 83</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|[[David Ben-Gurion]] proclaiming the [[Israeli Declaration of Independence]] in 1948]] [[David Ben-Gurion]] reorganized Haganah and made conscription obligatory. Every Jewish man and woman in the country had to receive military training. Thanks to funds raised by [[Golda Meir]] from sympathisers in the United States, and Stalin's decision to support the [[Zionism|Zionist]] cause, the Jewish representatives of Palestine were able to purchase important arms in Eastern Europe. Ben-Gurion gave [[Yigael Yadin]] the responsibility to plan for the announced intervention of the Arab states. The result of his analysis was [[Plan Dalet]], in which Haganah passed from the defensive to the offensive. The plan sought to establish Jewish territorial continuity by conquering mixed zones. [[Tiberias]], [[Haifa]], [[Safed]], [[Beisan]], [[Jaffa]] and Acre fell, resulting in the flight of more than 250,000 Palestinian Arabs.<ref>[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], pp. 85–86</ref> The situation pushed the leaders of the neighbouring Arab states to intervene. On 14 May 1948, on the day the last British forces left from Haifa, the [[Jewish People's Council]] gathered at the [[Tel Aviv Museum]] and proclaimed [[Declaration of Establishment of State of Israel|the establishment]] of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]], to be known as the [[State of Israel]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948: Retrieved 2 June 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |date=21 March 2012 }}</ref> {{clear}} ==State of Israel (1948–present)== ===War of Independence=== {{Main article|1948 Arab–Israeli War}} [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|thumb|upright|[[Avraham Adan]] raising the [[Ink Flag]] marking the end of the [[1948 Arab–Israeli War]]]] Immediately following the declaration of the new state, both [[superpower]] leaders, US President [[Harry S. Truman]] and Soviet leader [[Joseph Stalin]], recognized the new state. The [[Arab League]] members Egypt, Transjordan, Syria, Lebanon and Iraq refused to accept the UN partition plan and proclaimed the right of self-determination for the Arabs across the whole of Palestine. The Arab states marched their forces into what had, until the previous day, been the British Mandate for Palestine, starting the [[1948 Arab–Israeli War|first Arab–Israeli War]]. The Arab states had heavy military equipment at their disposal and were initially on the offensive (the Jewish forces were not a state before 15 May and could not buy heavy arms). On 29 May 1948, the British initiated [[United Nations Security Council Resolution 50]] declaring an arms embargo on the region. [[Czechoslovakia]] [[Arms shipments from Czechoslovakia to Israel 1947–1949|violated the resolution]], supplying the Jewish state with critical military hardware to match the (mainly British) heavy equipment and planes already owned by the invading Arab states. On 11 June, a month-long UN truce was put into effect. Following independence, the [[Haganah]] became the [[Israel Defense Forces]] (IDF). The [[Palmach]], [[Irgun|Etzel]] and [[Lehi (group)|Lehi]] were required to cease independent operations and join the IDF. During the ceasefire, Etzel attempted to bring in a private arms shipment aboard a ship called "[[Altalena]]". When they refused to hand the arms to the government, Ben-Gurion ordered that the ship be sunk. Several Etzel members were killed in the fighting. Large numbers of Jewish immigrants, many of them World War II veterans and Holocaust survivors, now began arriving in the new state of Israel, and many joined the IDF.<ref>{{cite web |url=http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |publisher=hagana.co.il |script-title=he:גיוס חוץ לארץ |accessdate=2007-12-11 |language=Hebrew |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231104437/http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |archivedate=31 December 2008 |df=dmy-all }}</ref> After an initial loss of territory by the Jewish state and its occupation by the Arab armies, from July the tide gradually turned in the Israelis' favour and they pushed the Arab armies out and conquered some of the territory that had been included in the proposed Arab state. At the end of November, tenuous local ceasefires were arranged between the Israelis, Syrians and Lebanese. On 1 December [[Abdullah I of Jordan|King Abdullah]] announced the union of Transjordan with Arab Palestine west of the Jordan; only Britain recognized the annexation. ===Armistice Agreements=== {{Main article|1949 Armistice Agreements}} [[File:Cia-is-map2.png|thumb|upright|[[Green Line (Israel)|1949 Green Line]]]] Israel signed [[1949 Armistice Agreements|armistices]] with Egypt (24 February), Lebanon (23 March), Jordan (3 April) and Syria (20 July). No actual peace agreements were signed. With [[1949 Armistice Agreements|permanent ceasefire]] coming into effect, Israel's new borders, later known as the [[Green Line (Israel)|Green Line]], were established. These borders were not recognized by the Arab states as international boundaries.<ref>Green Line: the name given to the 1949 Armistice lines that constituted the de facto borders of pre-1967 Israel &mdash; [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/israel/il_glos.html "Glossary: Israel"], ''[[Library of Congress Country Studies]]''</ref> The IDF had overrun [[Galilee]], [[Jezreel Valley]], [[West Jerusalem]], the [[Israeli coastal plain|coastal plain]] and the [[Negev]]. The Syrians remained in control of a strip of territory along the Sea of Galilee originally allocated to the Jewish state, the Lebanese occupied a tiny area at [[Rosh HaNikra, Israel|Rosh Hanikra]], and the Egyptians retained the Gaza strip and still had some forces surrounded inside Israeli territory. Jordanian forces remained in [[Jordanian annexation of the West Bank| the West Bank]], where the British had stationed them before the war. Jordan annexed the areas it occupied while Egypt kept [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|Gaza as an occupied zone]]. Following the ceasefire declaration, Britain released over 2,000 Jewish detainees it was still holding in Cyprus and recognized the state of Israel. On 11 May 1949, Israel was admitted as a member of the United Nations.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/gov_un_mem_dat-government-un-membership-date|title=Countries Compared by Government > UN membership date. International Statistics at NationMaster.com|website=www.nationmaster.com}}</ref> Out of an Israeli population of 650,000, some 6,000 men and women were killed in the fighting, including 4,000 soldiers in the IDF. According to United Nations figures, 726,000 Palestinians [[1948 Palestinian exodus|had fled or were evicted]] by the Israelis between 1947 and 1949.<ref>{{harvnb|Morris|2004|pp=604}}</ref> Except in Jordan, the Palestinian refugees were settled in large refugee camps in poor, overcrowded conditions. In December 1949, the UN (in response to a British proposal) established an agency ([[UNRWA]]) to provide aid to the Palestinian refugees. It became the largest single UN agency and is the only UN agency that serves a single people. ===1948–1955: Ben-Gurion I; Sharett=== {{Further information|Austerity in Israel|Lavon Affair|Reprisal operations}} {{See also2|[[Provisional government of Israel|Provisional]]|[[First government of Israel|First]]|[[Second government of Israel|Second]]|[[Third government of Israel|Third]]|[[Fourth government of Israel|Fourth]]|[[Fifth government of Israel|Fifth]]|[[Sixth government of Israel|Sixth]] governments of Israel}} A 120-seat parliament, the [[Knesset]], met first in [[Tel Aviv]] then moved to [[Jerusalem]] after the 1949 ceasefire. In January 1949, Israel held its [[Israeli legislative election, 1949|first elections]]. The Socialist-Zionist parties [[Mapai]] and [[Mapam]] won the most seats (46 and 19 respectively). Mapai's leader, [[David Ben-Gurion]], was appointed [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]], he formed a coalition which did not include Mapam who were [[Stalinist]] and loyal to the USSR (another Stalinist party, non-Zionist [[Maki (historical political party)|Maki]] won 4 seats). The Knesset elected [[Chaim Weizmann]] as the first (largely ceremonial) [[President of Israel]]. [[Hebrew]] and [[Arabic]] were made the official languages of the new state. All governments have been [[coalitions]]—no party has ever won a majority in the Knesset. From 1948 until 1977 all governments were led by [[Mapai]] and the [[Alignment (political party)|Alignment]], predecessors of the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]]. In those years [[Labor Zionism|Labour Zionists]], initially led by [[David Ben-Gurion]], dominated Israeli politics and the economy was run on primarily [[Socialism|socialist lines]]. Within three years (1948 to 1951), immigration doubled the Jewish population of Israel and left an indelible imprint on Israeli society.<ref>''Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and its Repercussions in the 1950s and After'' Dvora Hacohen, Syracuse University Press, 2003</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=7 August 2007 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |archivedate=30 September 2007 |df= }}</ref> Overall, 700,000 Jews settled in Israel during this period.<ref>Benny Morris, ''Righteous Victims'', chap.VI.</ref> Some 300,000 arrived from Asian and North African nations as part of the [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]].<ref name=sachar_pp395-403>Sachar, pp. 395–403.</ref> Among them, the largest group (over 100,000) was from Iraq. The rest of the immigrants were from Europe, including more than 270,000 who came from Eastern Europe,<ref>Tom Segev, ''1949. The First Israelis'', Owl Books, 1986, p.96.</ref> mainly Romania and Poland (over 100,000 each). Nearly all the Jewish immigrants could be described as [[refugee]]s, however only 136,000 who immigrated to Israel from Central Europe, had international certification because they belonged to the 250,000 Jews registered by the allies as displaced after World War II and living in [[Displaced persons camp]]s in Germany, Austria and Italy.<ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005462 |title=Displaced Persons |work=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |accessdate=5 December 2012}}</ref> In 1950 the Knesset passed the [[Law of Return]], which granted to all Jews and those of Jewish ancestry, and their spouses, the right to settle in Israel and gain citizenship. That year, 50,000 Yemenite Jews (99%) were [[Operation Magic Carpet (Yemen)|secretly flown]] to Israel. In 1951 Iraqi Jews were granted temporary permission to leave the country and 120,000 (over 90%) opted [[Operation Ezra and Nehemiah|to move to Israel]]. Jews also fled from Lebanon, Syria and Egypt. By the late sixties, about 500,000 Jews had left Algeria, Morocco and Tunisia. Over the course of twenty years, some 850,000 Jews from Arab countries (99%) relocated to Israel (680,000), France and the Americas.<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.il/ |title=VI- The Arab Refugees – Introduction |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=22 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822135916/http://mfa.gov.il/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Group seeks justice for 'forgotten' Jews |first=Warren |last=Hoge |url=https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=5 November 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref> The land and property left behind by the Jews (much of it in Arab city centres) is still a matter of some dispute. Today there are about 9,000 Jews living in Arab states, of whom 75% live in Morocco and 15% in Tunisia. [[File:Menachem Begin při projevu na demonstraci proti německým reparacím v Tel Avivu v únoru 1952.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]] addressing a mass demonstration in Tel Aviv against [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|negotiations with Germany]] in 1952]] Between 1948 and 1958, the population of Israel rose from 800,000 to two million. During this period, food, clothes and furniture had to be rationed in what became known as the [[Austerity in Israel|Austerity Period]] (''Tkufat haTsena''). Immigrants were mostly refugees with no money or possessions and many were housed in temporary camps known as [[ma'abarot]]. By 1952, over 200,000 immigrants were living in tents or prefabricated shacks built by the government. Israel received financial aid from private donations from [[American Jewish Joint Distribution Committee|outside the country]] (mainly the United States).<ref>''Mishtar HaTsena'' (in Hebrew), Dr Avigail Cohen & Haya Oren, Tel Aviv 1995</ref> The pressure on the new state's finances led Ben-Gurion to sign a [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|reparations agreement]] with [[West Germany]]. During the Knesset debate some 5,000 demonstrators gathered and riot police had to cordon the building.<ref>{{cite news |url=http://www.ynet.co.il/articles/1,7340,L-3306796,00.html |script-title=he:היום שבו נכבשה הכנסת (כמעט) |language=Hebrew |publisher=[[Ynet]] |accessdate=12 January 2013}}</ref> Israel received several billion marks and in return agreed to open diplomatic relations with Germany. At the end of 1953, Ben-Gurion retired to [[Kibbutz]] [[Sde Boker]] in the [[Negev]]. In 1949, education was made free and compulsory for all citizens until the age of 14. The state now funded the party-affiliated Zionist education system and a new body created by the Haredi [[Agudat Israel]] party. A separate body was created to provide education for the remaining Palestinian-Arab population. The major political parties now competed for immigrants to join their education systems. The government banned the existing educational bodies from the transit camps and tried to mandate a unitary secular socialist education<ref>The melting pot in Israel: the commission of inquiry concerning education in the early years of the state by Tzvi Tzameret, Albany 2002 chapter 7</ref> under the control of "camp managers" who also had to provide work, food and housing for the immigrants. There were attempts to force orthodox Yemenite children to adopt a secular life style by teachers, including many instances of Yemenite children having their [[Payot|side-curls]] cut by teachers. This led to the first Israeli public inquiry (the Fromkin Inquiry),<ref>For more information see ''The melting pot in Israel'' by Tzvi Tzameret, Albany 2002</ref> the collapse of the coalition, and an [[Israeli legislative election, 1951|election]] in 1951, with little change in the results. In 1953 the party-affiliated education system was scrapped and replaced by a secular state education system and a state-run Modern Orthodox system. Agudat Israel were allowed to maintain their existing school system. In its early years Israel sought to maintain a non-aligned position between the super-powers. However, in 1952, an antisemitic public trial was staged in Moscow in which a group of Jewish doctors were accused of trying to poison Stalin (the [[Doctors' plot]]), followed by a similar trial in Czechoslovakia ([[Slánský trial]]). This, and the failure of Israel to be included in the [[Bandung Conference]] (of [[Non-Aligned Movement|non-aligned states]]), effectively ended Israel's pursuit of non-alignment. On 19 May 1950, Egypt announced that the [[Suez Canal]] was closed to Israeli ships and commerce. In 1952 a [[Egyptian Revolution of 1952|military coup]] in Egypt brought [[Gamal Abdel Nasser|Abdel Nasser]] to power. The United States pursued close relations with the new Arab states, particularly the Nasser-led Egyptian [[Free Officers Movement (Egypt)|Free Officers Movement]] and [[Ibn Saud of Saudi Arabia]]. Israel's solution to diplomatic isolation was to establish good relations with newly independent states in [[Africa]]<ref>"Israel's Military Aid to Africa, 1960–66", Abel Jacob in ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 9, no. 2 (August 1971), pp. 165–187</ref> and with France, which was engaged in the [[Algerian War]]. In the [[Israeli legislative election, 1955|January 1955 elections]] Mapai won 40 seats and the Labour Party 10, [[Moshe Sharett]] became prime minister of Israel at the head of a left-wing coalition. Between 1953 and 1956, there were intermittent clashes along all of Israel's borders as Arab [[List of attacks against Israeli civilians before 1967|terrorism]] and breaches of the ceasefire resulted in Israeli [[Retribution operations|counter-raids]]. [[Palestinian fedayeen]] attacks, often organized and sponsored by the Egyptians, were made from [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|(Egyptian occupied) Gaza]]. Fedayeen attacks led to a growing cycle of violence as Israel launched [[Unit 101|reprisal attacks]] against Gaza.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (eds.). ''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History''. [[ABC-CLIO]]. p. 229. {{ISBN|978-1-85109-842-2}}</ref> In 1954 the [[Uzi]] submachine gun first entered use by the Israel Defense Forces. In 1955 the Egyptian government began recruiting former Nazi rocket scientists for a missile program.<ref>{{cite web |url=http://www.nti.org/media/pdfs/egypt_missile.pdf?_=1316466791 |title=Egypt Missile Chronology |date=9 March 2009 |publisher=Nuclear Threat Initiative |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref>''Nasser and the Missile Age in the Middle East'' (Contemporary Security Studies) by Owen Sirrs, Routledge 2006. {{ISBN|978-0-415-37003-5}}. The Germans involved had worked on the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] and [[V-2 rocket|V-2]] programs.</ref> Archaeologist and General [[Yigael Yadin]] purchased the [[Dead Sea Scrolls]] on behalf of the State of Israel. The entire first batch to be discovered were now owned by Israel and housed in the [[Shrine of the Book]] at the [[Israel Museum]]. Sharett's government was brought down by the [[Lavon Affair]], a crude plan to disrupt US–Egyptian relations, involving Israeli agents planting bombs at American sites in Egypt.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/lavon_eng.htm |title=Lavon Affair |work=Lexicon of Terms |publisher=Knesset |accessdate=5 December 2012}}</ref> The plan failed when eleven agents were arrested. Defense Minister [[Pinhas Lavon|Lavon]] was blamed despite his denial of responsibility. The Lavon affair led to Sharett's resignation and Ben-Gurion returned to the post of prime minister. ===1955–1963: Ben-Gurion II=== {{Further information|Suez Crisis}} {{See also2|[[Seventh government of Israel|Seventh]]|[[Eighth government of Israel|Eighth]]|[[Ninth government of Israel|Ninth]]|[[Tenth government of Israel|Tenth]] governments of Israel}} In 1956, the increasingly pro-Soviet President Nasser of Egypt, announced the nationalization of the (French and British owned) [[Suez Canal]], which was Egypt's main source of foreign currency. Egypt also blockaded the [[Gulf of Aqaba]] preventing Israeli access to the [[Red Sea]]. Israel made a [[Protocol of Sèvres|secret agreement]] with the French at Sèvres to co-ordinate military operations against Egypt. Britain and France had already begun secret preparations for military action. It has been alleged that the French also agreed to build a [[Negev Nuclear Research Center|nuclear plant]] for the Israelis and that by 1968 this was able to produce [[Nuclear weapons and Israel|nuclear weapons]]. Britain and France arranged for Israel to give them a pretext for seizing the Suez Canal. Israel was to attack Egypt, and Britain and France would then call on both sides to withdraw. When, as expected, the Egyptians refused, Anglo-French forces would invade to take control of the Canal. [[File:Israeli troops in sinai war.jpg|thumb|Israeli paratroopers dig in near the [[Mitla Pass]], 31 October 1956]] Israeli forces, commanded by General [[Moshe Dayan]], [[Operation Kadesh|attacked]] Egypt on 29 October 1956. On 30 October Britain and France made their pre-arranged call for both sides to stop fighting and withdraw from the Canal area, and for them to be allowed to take up positions at key points on the Canal. Egypt refused and the allies commenced air strikes on 31 October aimed at neutralizing the Egyptian air force. By 5 November the Israelis had overrun the [[Sinai]]. The Anglo-French invasion began that day. There was uproar in the UN, with the United States and USSR for once in agreement in denouncing the actions of Israel, Britain and France. A demand for a ceasefire was reluctantly accepted on 7 November. At Egypt's request, the UN sent an [[United Nations Emergency Force|Emergency Force]] (UNEF), consisting of 6,000 peacekeeping troops from 10 nations to supervise the ceasefire. This was the first ever UN peacekeeping operation. From 15 November the UN troops marked out a zone across the Sinai to separate the Israeli and Egyptian forces. Upon receiving US guarantees of Israeli access to the Suez Canal, freedom of access out of the Gulf of Aqaba and Egyptian action to stop Palestinian raids from Gaza, the Israelis withdrew to the Negev.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1backgr2.html#three |title=First United Nations Emergency Force (UNEF I) - Background |publisher=United Nations |accessdate=5 December 2012}}</ref> In practice the Suez Canal remained closed to Israeli shipping. The conflict marked the end of West-European dominance in the Middle East. Nasser emerged as the victor in the conflict, having won the political battle, however the Israeli military learnt that it did not need British or French support in order to conquer Sinai and that it could conquer the Sinai peninsula in a few days. The Israeli political leadership learnt that Israel had a limited time frame within which to operate militarily after which international political pressure would restrict Israel's freedom of action. In 1956, two [[Modern Orthodox Judaism|modern-orthodox]] (and [[Religious Zionism|religious-zionist]]) parties, [[Mizrachi (political party)|Mizrachi]] and [[Hapoel HaMizrachi]], joined to form the [[National Religious Party]]. The party was a component of every Israeli coalition until 1992, usually running the Ministry of Education. Mapai was once again victorious in the [[Israeli legislative election, 1959|1959 elections]], increasing its number of seats to 47, Labour had 7. Ben-Gurion remained Prime Minister. In 1959, there were renewed skirmishes along Israel's borders that continued throughout the early 1960s. The Arab League continued to maintain an [[Arab League boycott of Israel|economic boycott]] and there was a dispute over water rights in the River Jordan basin. With Soviet backing, the Arab states, particularly Egypt, were continuing to build up their forces. Israel's main military [[France–Israel relations|hardware supplier was France]]. [[File:1961-04-13 Tale Of Century - Eichmann Tried For War Crimes.ogv|thumb|US newsreel on the trial of [[Adolf Eichmann]]]] [[Rudolph Kastner]], a minor political functionary, was accused of collaborating with the Nazis and sued his accuser. Kastner lost the trial and was assassinated two years later. In 1958 the [[Supreme Court of Israel|Supreme Court]] exonerated him. In May 1960 [[Adolf Eichmann]], one of the chief administrators of the Nazi Holocaust, was located in Argentina by the [[Mossad]], which later kidnapped him to Israel. In 1961 he was put on trial, and after several months found guilty and sentenced to death. He was hanged in 1962 and is the only person ever sentenced to death by an Israeli court. Testimonies by Holocaust survivors at the trial and the extensive publicity that surrounded it has led the trial to be considered a turning point in public awareness of the Holocaust.<ref>"The Eichmann Trial and American Jewry: A Reassessment", Françoise S. Ouzan in ''Jewish Political Studies Review'' 19:1–2 (Spring 2007), see also [[Hannah Arendt]], ''[[Eichmann in Jerusalem]]'' (published 1963)</ref> In 1961 a [[Herut]] no-confidence motion over the Lavon affair led to Ben-Gurion's resignation. Ben-Gurion declared that he would only accept office if Lavon was fired from the position of the head of [[Histadrut]], Israel's labour union organization. His demands were accepted and Mapai won the [[Israeli legislative election, 1961|1961 election]] (42 seats keeping Ben-Gurion as PM) with a slight reduction in its share of the seats. Menachem Begin's Herut party and the [[Liberal Party (Israel)|Liberals]] came next with 17 seats each. In 1962 the [[Mossad]] began assassinating German rocket scientists working in Egypt after one of them reported the missile program was designed to carry chemical warheads. This action was condemned by Ben-Gurion and led to the Mossad director, [[Isser Harel]], resignation.<ref>{{cite news |title=Isser Harel |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1422449/Isser-Harel.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 February 2003 |accessdate=4 November 2012}}</ref> In 1963 Ben-Gurion quit again over the Lavon scandal. His attempts to make his party [[Mapai]] support him over the issue failed. [[Levi Eshkol]] became leader of Mapai and the new prime minister. ===1963–1969: Eshkol=== {{Further information|Six-Day War}} {{See also2|[[Eleventh government of Israel|Eleventh]]|[[Twelfth government of Israel|Twelfth]]|[[Thirteenth government of Israel|Thirteenth]] governments of Israel}} In 1963 [[Yigael Yadin]] began excavating [[Masada]]. In 1964, Egypt, Jordan and Syria developed a unified military command. Israel completed work on a [[National Water Carrier of Israel|national water carrier]], a huge engineering project designed to transfer Israel's allocation of the [[Jordan river]]'s waters towards the south of the country in realization of Ben-Gurion's dream of mass Jewish settlement of the [[Negev]] desert. The Arabs responded by trying to divert the headwaters of the Jordan, leading to growing [[War over Water (Jordan river)|conflict]] between Israel and Syria.<ref>{{cite web |url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |title=The Disaster of 1967 |accessdate=12 January 2013 |archivedate=19 កុម្ភៈ 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219000135/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |url-status=dead }}</ref> In 1964, Israeli Rabbinical authorities accepted that the [[Bene Israel]] of India were indeed Jewish and most of the remaining [[Indian Jews]] migrated to Israel. The 2,000-strong Jewish community of [[Cochin Jews|Cochin]] had already migrated in 1954. Ben-Gurion quit Mapai to form the new party [[Rafi (political party)|Rafi]], he was joined by [[Shimon Peres]] and [[Moshe Dayan]]. Begin's [[Herut]] party joined with the Liberals to form [[Gahal]]. Mapai and Labour united for the [[Israeli legislative election, 1965|1965 elections]], winning 45 seats and maintaining [[Levi Eshkol]] as Prime Minister. Ben-Gurion's Rafi party received 10 seats, Gahal got 26 seats becoming the second largest party. Until 1966, Israel's principal arms supplier was [[France]], however in 1966, following the withdrawal from [[Algeria]], [[Politics of grandeur|Charles de Gaulle]] announced France would cease supplying Israel with arms (and refused to refund money paid for 50 warplanes).<ref>{{cite web |url=http://hnn.us/articles/751.html |title=When Did the U.S. and Israel Become Allies? (Hint: Trick Question) |last=Cristol |first=Jay |date=9 July 2002 |work=History News Network |publisher=George Mason University |accessdate=5 December 2012}}</ref> On 5 February 1966, the United States announced that it was taking over the former French and West German obligations, to maintain military "stabilization" in the Middle East. Included in the military hardware would be over 200 [[M48 Patton|M48 tanks]]. In May of that year the US also agreed to provide [[A-4 Skyhawk]] tactical aircraft to Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|title=Patton Tanks in Israeli Service|website=www.israeli-weapons.com|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=9 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809154251/http://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Herring |first=George C. |title=The American Century and Beyond: U.S. Foreign Relations, 1893-2014 |url=https://books.google.com/?id=E9VKDgAAQBAJ&pg=PA447&lpg=PA447&dq=He+preferred+that+arms+be+provided+through+third+parties+like+West+Germany+than+directly+from+the+United+States.+But+he+was+usually+there+for+Israel,+whether+it+be+A-4+Shyhawk+fighters,+the+first+commitment+of+combat+aircraft+for+Israel,+M-48+tanks,+or+M-113+armored+personnel+carriers.#v=onepage&q=He%20preferred%20that%20arms%20be%20provided%20through%20third%20parties%20like%20West%20Germany%20than%20directly%20from%20the%20United%20States.%20But%20he%20was%20usually%20there%20for%20Israel%2C%20whether%20it%20be%20A-4%20Shyhawk%20fighters%2C%20the%20first%20commitment%20of%20combat%20aircraft%20for%20Israel%2C%20M-48%20tanks%2C%20or%20M-113%20armored%20personnel%20carriers.&f=false |publisher=Oxford University Press |year=2017 |page=447 |isbn=0190212470}}</ref><ref>{{cite book |last=Aloni |first=Shlomo |title=Israeli A-4 Skyhawk Units in Combat |url=https://books.google.com/?id=pXKHCwAAQBAJ&pg=PT8&dq=%27limited+number+of+tactical+aircraft%27+to+Israel+followed+on+20+May+1966#v=onepage&q='limited%20number%20of%20tactical%20aircraft'%20to%20Israel%20followed%20on%2020%20May%201966&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2013 |page=8 |isbn=1849081298}}</ref> In 1966 security restrictions placed on [[Arab-Israelis]] were eased and efforts made to integrate them into Israeli life.<ref>{{cite book |last=Lustick |first=Ian |title=Arabs in the Jewish State: Israel's control of a national minority |url= |year=1980 |page=123 |isbn=0292703473}}</ref> In 1966, [[Television in Israel|Black and white TV]] broadcasts began. On 15 May 1967, the first public performance of [[Naomi Shemer]]'s classic song "[[Jerusalem of Gold]]" took place and over the next few weeks it dominated the Israeli airwaves. Two days later Syria, Egypt and Jordan amassed troops along the Israeli borders, and Egypt closed the [[Straits of Tiran]] to Israeli shipping. Nasser demanded that the [[United Nations Emergency Force|UNEF]] leave Sinai, threatening escalation to a full war. Egyptian radio broadcasts talked of a coming genocide.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |title=In the Shadow of the Six-Day War |last=Mcgirk |first=Tim |date=31 May 2007 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=3 មិថុនា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070603194639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |title=Six Day War Comprehensive Timeline |accessdate=4 December 2012 |archivedate=18 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tbsjournal.com/James.html |title=Whose Voice? Nasser, the Arabs, and 'Sawt al-Arab' Radio |last=James |first=Laura M. |year=2006 |publisher=Transnational Broadcasting Studies |accessdate=4 December 2012 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716194101/http://www.tbsjournal.com/James.html |url-status=dead }}</ref> On 26 May [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] declared, "''The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel''".<ref name="Mutawi2002p95">{{cite book|author=Samir A. Mutawi|title=Jordan in the 1967 War|url=https://books.google.com/books?id=g9bBJusRJIMC&pg=PA94|date=18 July 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52858-0|page=95|quote="On 26 May he declared, "The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel"}}</ref> Israel considered the [[Straits of Tiran]] closure a [[Casus belli]]. Egypt, Syria, Jordan and Iraq signed defence pacts and Iraqi troops began deploying to Jordan, Syria and Egypt.<ref>The Times (London), 1st June 1967</ref> Algeria also announced that it would send troops to Egypt. Between 1963 and 1967 [[Egypt and weapons of mass destruction|Egyptian troops had tested chemical weapons]] on Yemenite civilians as part of an [[North Yemen Civil War|Egyptian intervention in support of rebels]].<ref>{{cite web|url=https://wcfia.harvard.edu/publications/forgotten-gas-attacks-yemen-haunt-syria-crisis|title=Forgotten Gas Attacks in Yemen Haunt Syria Crisis|publisher=}}</ref> Israel responded by calling up its civilian reserves, bringing much of the Israeli economy to a halt. The Israelis set up a national unity coalition, including for the first time [[Menachem Begin]]'s party, [[Herut]], in a coalition. During a national radio broadcast, Prime Minister Levi Eshkol stammered, causing widespread fear in Israel. To calm public concern [[Moshe Dayan]] (Chief of Staff during the Sinai war) was appointed Defence Minister. [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Defense Minister Moshe Dayan, Chief of staff Yitzhak Rabin, Gen. Rehavam Zeevi (R) And Gen. Narkis in the old city of Jerusalem.jpg|thumb|left|Gen. [[Uzi Narkiss]], Defense Minister [[Moshe Dayan]], Chief of staff [[Yitzhak Rabin]] and Gen. [[Rehavam Ze'evi]] in the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]], 7 June 1967]] On the morning before Dayan was sworn in, 5 June 1967, the Israeli air force launched [[Operation Focus|pre-emptive attacks]] destroying first the Egyptian air force, and then later the same day destroying the air forces of Jordan and Syria. Israel then [[Six-Day War|defeated]] (almost successively) Egypt, Jordan and Syria. By 11 June the Arab forces were routed and all parties had accepted the cease-fire called for by UN Security Council Resolutions 235 and 236. Israel gained control of the [[Sinai Peninsula]], the [[Gaza Strip]], the [[Golan Heights]], and the formerly Jordanian-controlled [[West Bank]] of the [[Jordan River]]. [[East Jerusalem]] was arguably<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |date=January 1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |location=Washington, D.C. |publisher=Middle East Policy Council |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |accessdate=8 July 2007 |url=http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archivedate=20 November 2009 |ref=harv}}</ref> [[Jerusalem Law|annexed]] by Israel. Residents were given permanent residency status and the option of applying for Israeli citizenship. The annexation was not recognized internationally (the Jordanian annexation of 1948 was also unrecognized). Other areas occupied remained under military rule (Israeli civil law did not apply to them) pending a final settlement. The Golan was also [[Golan Heights Law|annexed]] in 1981. On 22 November 1967, the Security Council adopted [[United Nations Security Council Resolution 242|Resolution 242]], the "land for peace" formula, which called for the establishment of a just and lasting peace based on Israeli withdrawal from territories occupied in 1967 in return for the end of all states of belligerency, respect for the sovereignty of all states in the area, and the right to live in peace within secure, recognized boundaries. The resolution was accepted by both sides, though with different interpretations, and has been the basis of all subsequent peace negotiations. After 1967 the US began supplying Israel with aircraft and the Soviet block (except Romania) [[Soviet Union and the Arab–Israeli conflict|broke off relations]] with Israel. [[1968 Polish political crisis|Antisemitic purges]] led to the final migration of the last [[Polish Jews]] to Israel. For the first time since the end of the British Mandate, Jews could visit the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]] and pray at the [[Western Wall]] (the holiest site in modern Judaism), to which they had been denied access by the Jordanians in contravention of the 1949 Armistice agreement. The four-meter-wide public alley beside the Wall was expanded into a massive plaza and worshippers were allowed to sit, or use other furniture, for the first time in centuries. In [[Hebron]], Jews gained access to the [[Cave of the Patriarchs]] (the second most holy site in Judaism) for the first time since the 14th century (previously Jews were only allowed to pray at the entrance).<ref>{{cite web|url=http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |title=Cave of the Patriarchs |publisher=Chabad |accessdate=2 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318073338/http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |archivedate=18 March 2015 |df=dmy-all }}</ref> A third Jewish holy site, [[Rachel's Tomb]], in [[Bethlehem]], also became accessible. [[Energy in Egypt|Sinai oil fields]] made Israel self-sufficient in energy. In 1968 [[Moshe Levinger]] led a group of [[Religious Zionist]]s who created the first [[Israeli settlement|Jewish settlement]], a town near Hebron called [[Kiryat Arba]]. There were no other religious settlements until after 1974. Ben-Gurion's [[Rafi (political party)|Rafi]] party merged with the Labour-Mapai alliance. Ben-Gurion remained outside as an independent. In 1968, compulsory education was extended until the age of 16 for all citizens (it had been 14) and the government embarked on an extensive program of [[Social integration|integration]] in education. In the major cities children from mainly [[Sephardi]]/[[Mizrahi]] neighbourhoods were [[bus]]ed to newly established [[middle school]]s in better areas. The system remained in place until after 2000. In March 1968, Israeli forces attacked the Palestinian militia, [[Fatah]], at its [[Battle of Karameh|base in the Jordanian town of Karameh]]. The attack was in response to land mines placed on Israeli roads. The Israelis retreated after destroying the camp, however the Israelis sustained unexpectedly high casualties and the attack was not viewed as a success. Despite heavy casualties, the Palestinians claimed victory, while Fatah and the [[PLO]] (of which it formed part) became famous across the Arab world. In early 1969, fighting broke out between Egypt and Israel along the Suez Canal. In retaliation for repeated Egyptian shelling of Israeli positions along the Suez Canal, Israeli planes made deep strikes into Egypt in the 1969–1970 "[[War of Attrition]]". ===1969–1974: Meir=== {{Further information|War of Attrition|Jarring Mission|Rogers Plan|Munich massacre|Yom Kippur War}} {{See also2|[[Fourteenth government of Israel|Fourteenth]]|[[Fifteenth government of Israel|Fifteenth]]|[[Sixteenth government of Israel|Sixteenth]] governments of Israel}} In early 1969, Levi Eshkol died in office of a heart attack and [[Golda Meir]] became Prime Minister with the largest percentage of the vote ever won by an Israeli party, winning 56 of the 120 seats after the [[Israeli legislative election, 1969|1969 election]]. Meir was the [[List of the first female holders of political offices in Asia|first female prime minister of Israel]] and the first woman to have headed a Middle Eastern state in modern times.<ref>{{cite book |last=Kort |first=Michael |title=The Handbook of the Middle East |url=https://books.google.com/?id=0xAh8wbCqEUC&pg=PT83&dq=Meir+first+woman+to+have+headed+a+Middle+Eastern+state |publisher= Twenty-First Century Books |year=2007 |isbn=9780822571438}}</ref> Gahal remained on 26 seats, and was the second largest party. In December 1969, Israeli naval commandos [[Cherbourg Project|took five missile boats]] during the night from Cherbourg Harbour in France. Israel had paid for the boats but the French had refused to supply them. In July 1970 the Israelis [[Operation Rimon 20|shot down five Soviet fighters]] that were aiding the Egyptians in the course of the [[War of Attrition]]. Following this, the US worked to calm the situation and in August 1970 a cease fire was agreed. In [[Black September in Jordan|September 1970]] [[King Hussein]] of [[Jordan]] drove the [[Palestine Liberation Organization]] out of his country. On September 18, 1970, Syrian tanks invaded Jordan, intending to aid the PLO. At the request of the US, Israel moved troops to the border and threatened Syria, causing the Syrians to withdraw. The centre of PLO activity then shifted to [[Lebanon]], where the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the Palestinians autonomy within the south of the country. The area controlled by the PLO became known by the international press and locals as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" and contributed to the 1975–1990 [[Lebanese Civil War]]. The event also led to [[Hafez al-Assad]] taking power in Syria. Egyptian President Nasser died immediately after and was succeeded by [[Anwar Sadat]]. Increased [[Zionology|Soviet antisemitism]] and enthusiasm generated by the 1967 victory led to a wave of Soviet Jews applying to [[Aliyah from the Soviet Union in the 1970s|emigrate]] to Israel. Those who left could only take two suitcases. Most Jews were [[Refusenik|refused exit visas]] and persecuted by the authorities. Some were arrested and sent to [[Gulag]] camps, becoming known as [[Prisoners of Zion]]. During 1971, violent demonstrations by the [[Israeli Black Panthers]], made the Israeli public aware of resentment among [[Mizrahi]] Jews at ongoing discrimination and social gaps.<ref>{{cite web |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |title=30 years to the Black Panthers in Israel |last=Chetrit |first=Sami Shalom |year=2003 |accessdate=4 December 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150603110755/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |archivedate=3 June 2015 |df=dmy-all }}</ref> In 1972 the US [[Jewish Mafia]] leader, [[Meyer Lansky]], who had taken refuge in Israel, was deported to the United States. At the 1972 [[Munich Olympics]], two members of the Israeli team were killed, and nine members [[Munich massacre|taken hostage by Palestinian terrorists]]. A botched German rescue attempt [[Munich Massacre|led to the death of the rest]] along with five of the eight hijackers. The three surviving Palestinians were released by the West German authorities eight weeks later without charge, in exchange for the hostages of hijacked [[Lufthansa Flight 615]].<ref name=haaretz>{{cite news|last=Greenfeter|first=Yael|title=Israel in shock as Munich killers freed|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-in-shock-as-munich-killers-freed-1.322811|accessdate=26 July 2013|newspaper=[[Haaretz]]|date=4 November 2010}}</ref> The Israeli government responded with a [[1972 Israeli air raid in Syria and Lebanon|bombing]], an [[Operation Wrath of God|assassination campaign]] against the organizers of the massacre and a [[1973 Israeli raid on Lebanon|raid on the PLO headquarters in Lebanon]] (led by future Prime Minister, Ehud Barak). In 1972 the new Egyptian President [[Anwar Sadat]] expelled the Soviet advisers from Egypt. This and frequent invasion exercises by Egypt and Syria led to Israeli complacency about the threat from these countries. In addition the desire not to be held responsible for initiating conflict and an election campaign highlighting security, led to an Israeli failure to mobilize, despite receiving warnings of an impending attack.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/a-royal-s-life-1.243745 |title=A royal's life |last=Shamir |first=Shimon |date=10 April 2008 |newspaper=Haaretz |accessdate=4 December 2012}}</ref> [[File:Israeli Tanks Cross the Suez Canal - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|left|143rd Division crossing the [[Suez Canal]] in the direction of [[Cairo]] during the [[Yom Kippur War]], 15 October 1973]] The [[Yom Kippur War]] (also known as the October War) began on 6 October 1973 (the Jewish [[Yom Kippur|Day of Atonement]]), the holiest day in the Jewish calendar and a day when adult Jews are required to fast. The Syrian and Egyptian armies launched a well-planned surprise attack against the unprepared Israeli Defense Forces. For the first few days there was a great deal of uncertainty about Israel's capacity to repel the invaders. Both the Soviets and the Americans (at the orders of [[Richard Nixon]]) [[Operation Nickel Grass|rushed arms to their allies]]. The Syrians were repulsed by the [[Valley of Tears|tiny remnant of the Israeli tank force]] on the Golan and, although the Egyptians captured a strip of territory in Sinai, Israeli forces [[Battle of Ismailia|crossed the Suez Canal]], trapping the Egyptian Third Army in Sinai and were 100 kilometres from Cairo. The war cost Israel over 2,000 dead, resulted in a heavy arms bill (for both sides) and made Israelis more aware of their vulnerability. It also led to heightened [[DEFCON|superpower tension]]. Following the war, both Israelis and Egyptians showed greater willingness to negotiate. On 18 January 1974, extensive diplomacy by US Secretary of State [[Henry Kissinger]] led to a [[United Nations Disengagement Observer Force Zone|Disengagement of Forces agreement]] with the Egyptian government and on 31 May with the Syrian government. The war led the Saudi government to initiate the [[1973 oil crisis]], an oil embargo in conjunction with [[OPEC]], against countries trading with Israel. Severe shortages led to massive increases in the price of oil, and as a result, many countries broke off relations with Israel or downgraded relations, and Israel was banned from participation in the [[Asian Games]] and other Asian sporting events. State funding was introduced for elected parties. The new system made parties independent of wealthy donors and gave Knesset members more power over party funding, however it also made them less dependent on existing party structures and able to take their funding elsewhere.<ref>https://www.knesset.gov.il/mmm/data/pdf/me00636.pdf accessed March 2013</ref> Prior to the December 1973 elections, Gahal and a number of right-wing parties united to form the [[Likud]] (led by Begin). In the [[Israeli legislative election, 1973|December 1973 elections]], Labour won 51 seats, leaving Golda Meir as Prime Minister. The Likud won 39 seats. In May 1974, [[DFLP|Palestinians]] attacked a school in [[Ma'alot massacre|Ma'alot]], holding 102 children hostage. Twenty-two children were killed. In November 1974 the PLO was granted observer status at the UN and [[Yasser Arafat]] addressed the General Assembly. Later that year the [[Agranat Commission]], appointed to assess responsibility for Israel's lack of preparedness for the war, exonerated the government of responsibility, and held the [[David Elazar|Chief of Staff]] and [[Eli Zeira|head of military intelligence]] responsible. Despite the report, public anger at the Government led to [[Golda Meir]]'s resignation. ===1974–1977: Rabin I=== {{Further information|Operation Entebbe}} {{See also|Seventeenth government of Israel}} Following Meir's resignation, [[Yitzhak Rabin]] (Chief of Staff during the Six Day War) became prime minister. [[Modern Orthodox Jews]] ([[Religious Zionist]] followers of the teachings of [[Abraham Isaac Kook|Rabbi Kook]]), formed the [[Gush Emunim]] movement, and began an organized drive to settle the [[West Bank]] and [[Gaza Strip]]. In November 1975 the United Nations General Assembly, under the guidance of Austrian Secretary General [[Kurt Waldheim]], adopted [[UN General Assembly Resolution 3379|Resolution 3379]], which asserted [[Zionism]] to be a form of racism. The General Assembly rescinded this resolution in December 1991 with [[UN General Assembly Resolution 46/86|Resolution 46/86]]. In March 1976 there was a massive [[Land Day#The protest of 1976|strike by Israeli-Arabs]] in protest at a government plan to expropriate land in the Galilee. In July 1976, an [[Air France]] plane carrying 260 people was hijacked by [[Popular Front for the Liberation of Palestine – External Operations|Palestinian]] and [[Revolutionary Cells (RZ)|German]] terrorists and flown to Uganda, then ruled by [[Idi Amin Dada]]. There, the Germans separated the Jewish passengers from the non-Jewish passengers, releasing the non-Jews. The hijackers threatened to kill the remaining, 100-odd Jewish passengers (and the French crew who had refused to leave). Despite the distances involved, Rabin ordered a daring [[Operation Entebbe|rescue operation]] in which the kidnapped Jews were freed.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/entebbe.html |title=The Entebbe Rescue Mission |publisher=Jewish Virtual Library |accessdate=12 January 2013}}</ref> UN Secretary General Waldheim described the raid as "a serious violation of the national sovereignty of a United Nations member state" (meaning Uganda).<ref>''National Review'', 9 July 2007, vol. LIX, no. 12</ref><ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim, Former U.N. Chief, Is Dead at 88 |first=Jonathan |last=Kandell |url=https://www.nytimes.com/2007/06/15/world/europe/15waldheim.html?pagewanted=3 |newspaper=[[The New York Times]] |date=15 June 2007 |accessdate=12 January 2013}}</ref> Waldheim was a former Nazi and suspected war criminal, with a record of offending Jewish sensibilities.<ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1554545/Kurt-Waldheim.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=15 June 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://jcpa.org/article/israeli-ugandan-relations-in-the-time-of-idi-amin/ |title=Israeli-Ugandan Relations in the Time of Idi Amin |last=Oded |first=Arye |date=1 October 2006 |work=Jewish Political Studies Review |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=4 December 2012}}</ref> In 1976, the ongoing [[Lebanese Civil War]] led Israel to allow South Lebanese to [[Good Fence|cross the border]] and work in Israel. In January 1977, French authorities arrested [[Abu Daoud]], the planner of the Munich massacre, releasing him a few days later.<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | work=Time | title=Terrorists: L'Affaire Daoud: Too Hot to Handle | date=24 January 1977 | accessdate=4 May 2010 | archive-date=31 ធ្នូ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081231105924/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | url-status=dead }}</ref> In March 1977 [[Anatoly Sharansky]], a prominent [[Refusenik]] and spokesman for the [[Moscow Helsinki Group]], was sentenced to 13 years' hard labour. Rabin resigned on April 1977 after it emerged that his [[Leah Rabin|wife]] maintained a dollar account in the United States (illegal at the time), which had been opened while Rabin was Israeli ambassador. The incident became known as the [[Dollar Account affair]]. [[Shimon Peres]] informally replaced him as prime minister, leading the [[Alignment (political party)|Alignment]] in the [[Israeli legislative election, 1977|subsequent elections]]. ===1977–1983: Begin=== {{Further information|Camp David Accords|1978 South Lebanon conflict|1982 Lebanon War}} {{See also2|[[Eighteenth government of Israel|Eighteenth]]|[[Nineteenth government of Israel|Nineteenth]] governments of Israel}} In a surprise result, the [[Likud]] led by [[Menachem Begin]] won 43 seats in the [[Israeli legislative election, 1977|1977 elections]] (Labour got 32 seats). This was the first time in Israeli history that the government was not led by the left. A key reason for the victory was anger among [[Mizrahi Jews]] at discrimination, which was to play an important role in Israeli politics for many years. Talented small town Mizrahi social activists, unable to advance in the Labour party, were readily embraced by Begin. Moroccan-born [[David Levy (Israeli politician)|David Levy]] and Iranian-born [[Moshe Katzav]] were part of a group who won Mizrahi support for Begin. Many Labour voters voted for the [[Democratic Movement for Change]] (15 seats) in protest at high-profile corruption cases. The party joined in coalition with Begin and disappeared at the next election. In addition to starting a process of healing the Mizrahi–[[Ashkenazi Jews|Ashkenazi]] divide, Begin's government included [[Agudat Israel|Ultra-Orthodox Jews]] and was instrumental in healing the Zionist–Ultra-Orthodox rift, however it did so at the cost of expanding the exemption from military service to all [[Haredi]] Jewish students of military age. This led to creation of a huge class of unemployed Haredi Jews (the exemption was conditional on attendance of a religious seminary, so they kept studying until they were too old for military service). By remaining students, they were a massive burden on the state, while also failing to participate in the military burden. Begin's liberalization of the economy led to [[hyper-inflation]] (around 150% inflation) but enabled Israel to begin receiving US financial aid. Begin actively supported [[Gush Emunim]]'s efforts to settle the [[West Bank]] and Jewish settlements in the occupied territories received government support, thus laying the grounds for intense conflict with the Palestinian population of the occupied territories. In November 1977, Egyptian President [[Anwar Sadat]] broke 30 years of hostility with Israel by visiting Jerusalem at the invitation of Israeli Prime Minister [[Menachem Begin]]. Sadat's two-day visit included a speech before the [[Knesset]] and was a turning point in the history of the conflict. The Egyptian leader created a new psychological climate in the [[Middle East]] in which peace between Israel and its Arab neighbours seemed possible. Sadat recognized Israel's right to exist and established the basis for direct negotiations between Egypt and Israel. Following Sadat's visit, 350 Yom Kippur War veterans organized the [[Peace Now]] movement to encourage Israeli governments to make peace with the Arabs. In March 1978, eleven armed Lebanese Palestinians reached Israel in boats and [[Coastal Road Massacre|hijacked a bus]] carrying families on a day outing, killing 38 people, including 13 children. The attackers opposed the Egyptian–Israeli peace process. Three days later, Israeli forces crossed into Lebanon beginning [[Operation Litani]]. After passage of [[United Nations Security Council Resolution 425]], calling for Israeli withdrawal and the creation of the [[United Nations Interim Force in Lebanon]] (UNIFIL) peace-keeping force, Israel withdrew its troops. [[File:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]], [[Jimmy Carter]] and [[Anwar Sadat]] celebrating the signing of the [[Camp David Accords]]]] In September 1978, US President [[Jimmy Carter]] invited President Sadat and Prime Minister Begin to meet with him at [[Camp David]], and on 11 September they agreed on a [[Camp David Accords|framework]] for peace between Israel and Egypt, and a comprehensive peace in the Middle East. It set out broad principles to guide negotiations between Israel and the Arab states. It also established guidelines for a West Bank–Gaza transitional regime of full autonomy for the Palestinians residing in these territories, and for a [[Egypt–Israel Peace Treaty|peace treaty between Egypt and Israel]]. The treaty was signed 26 March 1979 by Begin and Sadat, with President Carter signing as witness. Under the treaty, Israel returned the Sinai peninsula to Egypt in April 1982. The final piece of territory to be repatriated was [[Taba (Egypt)|Taba]], adjacent to [[Eilat]], returned in 1989. The [[Arab League]] reacted to the peace treaty by suspending Egypt from the organization and moving its headquarters from [[Cairo]] to [[Tunis]]. [[Sadat]] was assassinated in 1981 by [[Egyptian Islamic Jihad|Islamic fundamentalist]] members of the Egyptian army who opposed peace with Israel. Following the agreement Israel and Egypt became the two largest [[United States foreign aid|recipients]] of [[United States Agency for International Development|US military and financial aid]]<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/124970.pdf |title=Foreign Aid: An Introduction to U.S. Programs and Policy |last1=Tarnoff |first1=Curt |last2=Lawson |first2=Marian Leonardo |date=9 April 2009 |work=CRS Reports |publisher=Congressional Research Service |accessdate=5 December 2012}}</ref> (Iraq and Afghanistan have now [[Financial cost of the Iraq War|overtaken them]]). In December 1978 the Israeli [[Merkava]] battle tank entered use with the IDF. In 1979, over 40,000 [[Iranian Jews]] migrated to Israel, escaping the [[Islamic Revolution]] there. On 30 June 1981, the Israeli air force [[Operation Opera|destroyed the Osirak nuclear reactor]] that [[France]] was building for [[Iraq]]. Three weeks later, Begin won yet again, in the [[Israeli legislative election, 1981|1981 elections]] (48 seats Likud, 47 Labour). [[Ariel Sharon]] was made defence minister. The new government [[Golan Heights Law|annexed the Golan Heights]] and banned the [[El Al|national airline]] from flying on [[Shabbat]].<ref name="shabbat">{{cite web | url=http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm | title=El-Al, Israel's Airline | publisher=Gates of Jewish Heritage |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010222124207/http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm |archivedate = 2001-02-22}}</ref> By the 1980s a diverse set of [[Science and technology in Israel|high-tech]] industries had [[Silicon Wadi|developed]] in Israel. In the decades following the 1948 war, Israel's border with [[Lebanon]] was quiet compared to its borders with other neighbours. But the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the PLO a free hand to [[Palestinian insurgency in South Lebanon|attack]] Israel from South Lebanon. The area was governed by the PLO independently of the Lebanese Government and became known as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" ([[Fatah]] was the largest faction in the PLO). Palestinian irregulars constantly [[Katyusha rocket launcher|shelled]] the Israeli north, especially the town of [[Kiryat Shmona]], which was a Likud stronghold inhabited primarily by Jews who had fled the Arab world. Lack of control over Palestinian areas was an important factor in causing [[Lebanese civil war|civil war in Lebanon]]. In June 1982, the attempted assassination of [[Shlomo Argov]], the ambassador to Britain, was used as a pretext for an Israeli invasion aiming to drive the PLO out of the southern half of Lebanon. Sharon agreed with [[Chief of General Staff (Israel)|Chief of Staff]] [[Raphael Eitan]] to expand the invasion deep into Lebanon even though the cabinet had only authorized a 40 kilometre deep invasion.<ref>''Israel's Lebanon War'' by [[Ze'ev Schiff]] and [[Ehud Ya'ari]], Touchstone 1985</ref> The invasion became known as the [[1982 Lebanon War]] and the Israeli army occupied [[Beirut]], the only time an Arab capital has been occupied by Israel. Some of the [[Shi'a Islam in Lebanon|Shia]] and [[Maronites|Christian]] population of [[South Lebanon]] welcomed the Israelis, as PLO forces had maltreated them, but Lebanese resentment of Israeli occupation grew over time and the [[Amal Movement|Shia]] became gradually [[Musa al-Sadr|radicalized]] under Iranian guidance.<ref>{{cite web |url=http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |title=Do Good Fences Make Good Neighbors?: Israel and Lebanon after the Withdrawal |last=Eisenberg |first=Laura Zittrain |date=2 September 2000 |work=Middle East Review of International Affairs |publisher=Global Research in International Affairs (GLORIA) Center |accessdate=5 December 2012 |archivedate=23 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623231419/http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |url-status=dead }}</ref> Constant casualties among Israeli soldiers and Lebanese civilians led to growing opposition to the war in Israel. In August 1982, the PLO withdrew its forces from Lebanon (moving to [[Tunisia]]). Israel helped engineer the election of a new Lebanese president, [[Bashir Gemayel]], who agreed to recognize Israel and sign a peace treaty. Gemayal was assassinated before an agreement could be signed, and one day later [[Phalange|Phalangist]] Christian forces led by [[Elie Hobeika]] entered two Palestinian refugee camps and [[Sabra and Shatila massacre|massacred]] the occupants. The massacres led to the biggest [[anti-war protest|demonstration]] ever in Israel against the war, with as many as 400,000 people (almost 10% of the population) gathering in Tel Aviv. In 1983, an [[Kahan commission|Israeli public inquiry]] found that Israel's defence minister, Sharon, was indirectly but personally responsible for the massacres.<ref>{{cite news |title=Belgium opens way for Sharon trial |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2662635.stm |newspaper=BBC News |date=15 January 2003 |accessdate=3 December 2012}}</ref> It also recommended that he never again be allowed to hold the post (it did not forbid him from being Prime Minister). In 1983, the [[May 17 Agreement]] was signed between Israel and Lebanon, paving the way for an Israeli withdrawal from Lebanese territory through a few stages. Israel continued to operate against the PLO until its eventual departure in 1985, and kept a small force stationed in Southern Lebanon in support of the [[South Lebanon Army]] until May 2000. ===1983–1992: Shamir I; Peres I; Shamir II=== {{Further information|1983 Israel bank stock crisis|South Lebanon conflict (1985–2000)|First Intifada|Gulf War}} {{See also2|[[Twentieth government of Israel|Twentieth]]|[[Twenty-first government of Israel|Twenty-first]]|[[Twenty-second government of Israel|Twenty-second]]|[[Twenty-third government of Israel|Twenty-third]]|[[Twenty-fourth government of Israel|Twenty-fourth]] governments of Israel}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Patriot missiles being launched to intercept an Iraqi Scud missile.jpg|thumb|Patriot missiles launched to intercept an Iraqi Scud over Tel Aviv during the Gulf War]] In September 1983, Begin resigned and was succeeded by [[Yitzhak Shamir]] as prime minister. The [[Israeli legislative election, 1984|1984 election]] was inconclusive, and led to a power sharing agreement between [[Shimon Peres]] of the Alignment (44 seats) and Shamir of Likud (41 seats). Peres was prime minister from 1984 to 1986 and Shamir from 1986 to 1988. In 1984, continual discrimination against Sephardi Ultra-Orthodox Jews by the Ashkenazi Ultra-Orthodox establishment led political activist [[Aryeh Deri]] to leave the [[Agudat Israel]] party and join former chief [[Rabbi Ovadia Yosef]] in forming [[Shas]], a new party aimed at the non-Ashkenazi Ultra-Orthodox vote. The party won 4 seats in the first election it contested and over the next twenty years was the third largest party in the Knesset. Shas established a nationwide network of free Sephardi Orthodox schools. In 1984, during a severe [[1983–85 famine in Ethiopia|famine]] in [[Ethiopia]], 8,000 [[Beta Israel|Ethiopian Jews]] were [[Operation Moses|secretly transported]] to Israel. In 1986 [[Natan Sharansky]], a famous Russian human rights activist and Zionist [[refusenik]] (denied an exit visa), was released from the [[Gulag]] in return for two Soviet spies. In June 1985, Israel withdrew most of its troops from Lebanon, leaving a residual Israeli force and an Israeli-supported [[South Lebanon Army|militia]] in [[southern Lebanon]] as a "[[Israeli occupation of southern Lebanon|security zone]]" and buffer against attacks on its northern territory. Since then, IDF [[South Lebanon conflict (1982–2000)|fought]] for many years against the [[Shia Islam|Shia]] organization [[Hezbollah]], which became a growing threat to Israel. By July 1985, Israel's [[1983 Israel bank stock crisis|inflation]], buttressed by complex [[index linking]] of salaries, had reached 480% per annum and was the highest in the world. Peres introduced [[1985 Israel Economic Stabilization Plan|emergency control of prices]] and cut government expenditure successfully bringing inflation under control. The currency (known as the [[old Israeli shekel]]) was replaced and renamed the [[Israeli new shekel]] at a rate of 1,000 old shkalim = 1 new shekel. In October 1985, Israel responded to a Palestinian terrorist attack in Cyprus by [[Operation Wooden Leg|bombing]] the PLO headquarters in Tunis. Growing Israeli settlement and continuing occupation of the West Bank and Gaza Strip, led to the [[First Intifada|first Palestinian Intifada]] (uprising) in 1987, which lasted until the [[Madrid Conference of 1991]], despite Israeli attempts to suppress it. [[Human rights]] abuses by Israeli troops led a group of Israelis to form [[B'Tselem]], an organization devoted to improving awareness and compliance with human rights requirements in Israel. In August 1987, the Israeli government cancelled the [[IAI Lavi]] project, an attempt to develop an independent Israeli fighter aircraft. The Israelis found themselves unable to sustain the huge development costs, and faced US opposition to a project that threatened US influence in Israel and US global military ascendancy. In September 1988, Israel launched an [[Ofeq]] reconnaissance satellite into orbit, using a [[Shavit]] rocket, thus becoming one of only eight countries possessing a capacity to [[Timeline of first orbital launches by country|independently launch satellites]] into space (two more have since developed this ability). The Alignment and Likud remained neck and neck in the [[Israeli legislative election, 1988|1988 elections]] (39:40 seats). Shamir successfully formed a national unity coalition with [[Alignment (political party)|the Labour Alignment]]. In March 1990, Alignment leader [[Shimon Peres]] engineered a defeat of the government in a non-confidence vote and then tried to form a new government. [[The dirty trick (Israel)|He failed]] and Shamir became prime minister at the head of a right-wing coalition. In 1990, the [[Soviet Union]] finally permitted free [[Aliyah from the Commonwealth of Independent States in the 1990s|emigration of Soviet Jews to Israel]]. Prior to this, Jews trying to leave the USSR faced [[Refusenik (Soviet Union)|persecution]]; those who succeeded arrived as refugees. Over the next few years some one million Soviet citizens migrated to Israel. Although there was concern that some of the new immigrants had only a very tenuous connection to Judaism, and many were accompanied by non-Jewish relatives, this massive wave of migration slowly transformed Israel, bringing large numbers of highly educated Soviet Jews and creating a powerful Russian culture in Israel. In August 1990, Iraq invaded [[Kuwait]], triggering the [[Gulf War]] between Iraq and a large allied force, led by the [[United States]]. Iraq attacked Israel with 39 [[Scud missile]]s. Israel did not retaliate at request of the US, fearing that if Israel responded against Iraq, other Arab nations might desert the allied coalition. Israel provided gas masks for both the Palestinian population and Israeli citizens, while Netherlands and the United States deployed [[MIM-104 Patriot|Patriot defence batteries]] in Israel as protection against the Scuds. In May 1991, during a 36-hour period, 15,000 [[Beta Israel]] (Ethiopian Jews) were [[Operation Solomon|secretly airlifted]] to Israel. The coalition's victory in the Gulf War opened new possibilities for regional peace, and in October 1991 the US President, [[George H.W. Bush]], and Soviet Union Premier, [[Mikhail Gorbachev]], jointly convened a [[Madrid Conference of 1991|historic meeting in Madrid]] of Israeli, Lebanese, Jordanian, Syrian, and Palestinian leaders. Shamir opposed the idea but agreed in return for loan guarantees to help with absorption of immigrants from the former Soviet Union. His participation in the conference led to the collapse of his (right-wing) coalition. ===1992–1996: Rabin II; Peres II=== {{Further information|Oslo Accords|Assassination of Yitzhak Rabin}} {{See also2|[[Twenty-fifth government of Israel|Twenty-fifth]]|[[Twenty-sixth government of Israel|Twenty-sixth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 1992|1992 elections]], the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]], led by [[Yitzhak Rabin]], won a significant victory (44 seats) promising to pursue peace while promoting Rabin as a "tough general" and pledging not to deal with the PLO in any way. The pro-peace Zionist party [[Meretz]] won 12 seats, and the Arab and communist parties a further 5, meaning that parties supporting a peace treaty had a full (albeit small) majority in the Knesset. Later that year, the Israeli electoral system was changed to allow for direct election of the prime minister. It was hoped this would reduce the power of small parties (mainly the religious parties) to extract concessions in return for coalition agreements. The new system had the opposite effect; voters could split their vote for prime minister from their (interest based) party vote, and as a result larger parties won fewer votes and smaller parties becoming more attractive to voters. It thus increased the power of the smaller parties. By the 2006 election the system was abandoned. [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (8).jpg|thumb|[[Yitzhak Rabin]], [[Bill Clinton]], and [[Yasser Arafat]] during the [[Oslo Accords]] signing ceremony at the [[White House]] on 13 September 1993|alt=A man in a dark suit on the left shakes the hand of a man in traditional Arab headdress on the right. Another man stands with open arms in the centre behind them.]] On 25 July 1993, Israel carried out a week-long [[Operation Accountability|military operation]] in Lebanon to attack [[Hezbollah]] positions. On 13 September 1993, Israel and the [[Palestine Liberation Organization]] (PLO) signed the [[Oslo Accords]] (a Declaration of Principles)<ref>[http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302173924/http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html |date=2 March 2017 }} Jewish Virtual Library</ref> on the South Lawn of the [[White House]]. The principles established objectives relating to a transfer of authority from Israel to an interim [[Palestinian Authority]], as a prelude to a final treaty establishing a Palestinian state, in exchange for mutual recognition. The DOP established May 1999 as the date by which a permanent status agreement for the West Bank and Gaza Strip would take effect. In February 1994, [[Baruch Goldstein]], a follower of the [[Kach and Kahane Chai|Kach]] party, killed 29 Palestinians and wounded 125 at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]], which became known as the [[Cave of the Patriarchs massacre]]. Kach had been barred from participation in the 1992 elections (on the grounds that the movement was racist). It was subsequently made illegal. Israel and the PLO signed the [[Gaza–Jericho Agreement]] in May 1994, and the [[Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities]] in August, which began the process of transferring authority from Israel to the Palestinians. On 25 July 1994, Jordan and Israel signed the [[Israel–Jordan peace treaty|Washington Declaration]], which formally ended the [[war|state of war]] that had existed between them since 1948 and on 26 October the [[Israel–Jordan Treaty of Peace]], witnessed by US President [[Bill Clinton]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Main%20Points%20of%20Israel-Jordan%20Peace%20Treaty Main Points of Israel-Jordan Peace Treaty 26 October 1994] Israeli Ministry of Foreign Affairs</ref><ref>[http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html Treaty of Peace between The Hashemite Kingdom of Jordan and The State of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211123245/http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html |date=11 កុម្ភៈ 2018 }} King Hussein website</ref> Prime Minister [[Yitzhak Rabin]] and PLO Chairman [[Yasser Arafat]] signed the [[Interim Agreement on the West Bank and the Gaza Strip|Israeli–Palestinian Interim Agreement]] on the West Bank and the Gaza Strip on 28 September 1995 in Washington. The agreement was witnessed by President Bill Clinton on behalf of the United States and by Russia, Egypt, Norway and the European Union, and incorporates and supersedes the previous agreements, marking the conclusion of the first stage of negotiations between Israel and the PLO. The agreement allowed the PLO leadership to relocate to the occupied territories and granted autonomy to the Palestinians with talks to follow regarding final status. In return the Palestinians promised to abstain from use of terror and changed the [[Palestinian National Covenant]], which had called for the expulsion of all Jews who migrated after 1917 and the elimination of Israel.<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/plocha.htm|title=PLO Covenant (Charter) 1968|website=www.mideastweb.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=7 តុលា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007042351/http://www.mideastweb.org/plocha.htm|url-status=dead}}</ref> The agreement was opposed by [[Hamas]] and other Palestinian factions, which launched [[List of Palestinian suicide attacks#1990s|suicide bomber attacks]] at Israel. Rabin had a [[Israeli Gaza Strip barrier|barrier]] constructed around Gaza to prevent attacks. The growing separation between Israel and the "[[Palestinian Territories]]" led to a labour shortage in Israel, mainly in the construction industry. Israeli firms began importing [[Demographics of Israel#Foreign workers|labourers]] from the [[Philippines]], [[Thailand]], [[China]] and [[Romania]]; some of these labourers stayed on without visas. In addition, a growing number of Africans began illegally migrating to Israel. On 4 November 1995, a far-right-wing [[Yigal Amir|religious Zionist]] opponent of the [[Oslo Accords]], [[Assassination of Yitzhak Rabin|assassinated Prime Minister Yitzhak Rabin]]. In February 1996 Rabin's successor, [[Shimon Peres]], called early elections. In April 1996, Israel launched an [[Operation Grapes of Wrath|operation]] in southern Lebanon as a result of Hezbollah's [[Katyusha rocket launcher|Katyusha]] [[List of Lebanese rocket attacks on Israel|rocket attacks]] on Israeli population centres along the border. ===1996–2001: Netanyahu I; Barak=== {{Further information|2000 Camp David Summit}} {{See also2|[[Twenty-seventh government of Israel|Twenty-seventh]]|[[Twenty-eighth government of Israel|Twenty-eighth]] governments of Israel}} The May 1996 [[Israeli legislative election, 1996|elections]] were the first featuring [[Israeli prime ministerial election, 1996|direct election of the prime minister]] and resulted in a narrow election victory for [[Likud]] leader [[Binyamin Netanyahu]]. A spate of suicide bombings reinforced the Likud position for security. [[Hamas]] claimed responsibility for most of the bombings. Despite his stated differences with the [[Oslo Accords]], Prime Minister Netanyahu continued their implementation, but his prime ministership saw a marked slow-down in the Peace Process. Netanyahu also pledged to gradually reduce US aid to Israel.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/boldaid.html |title=Israel's Bold Initiative to Reduce U.S. Aid |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In September 1996, a [[Western Wall Tunnel#Northern exit|Palestinian riot]] broke out against the creation of an exit in the Western Wall tunnel. Over the subsequent few weeks, around 80 people were killed as a result.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/548443.stm |title=Mayor halts Temple Mount dig |publisher=BBC News |accessdate=5 May 2009 | date=3 December 1999}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15349.html |title=Palestinian Authority |publisher=Jewish Virtual Library}}</ref> In January 1997 Netanyahu signed the [[Hebron Protocol]] with the Palestinian Authority, resulting in the redeployment of Israeli forces in [[Hebron]] and the turnover of civilian authority in much of the area to the Palestinian Authority. In the [[Israeli legislative election, 1999|election]] of July 1999, [[Ehud Barak]] of the Labour Party became Prime Minister. His party was the largest in the Knesset with 26 seats. In September 1999 the [[Supreme Court of Israel]] ruled that the use of torture in interrogation of Palestinian prisoners was illegal.<ref>{{cite web |url=http://stoptorture.org.il/en/skira90-99 |title=1990-1999 &#124; הוועד הציבורי נגד עינויים בישראל |publisher=Stoptorture.org.il |date= |accessdate=2012-08-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807200124/http://www.stoptorture.org.il/en/skira90-99 |archivedate=7 August 2012 |df=dmy-all }}</ref> On 21 March 2000, [[Pope John Paul II]] arrived in Israel for a historic visit. On 25 May 2000, Israel unilaterally [[South Lebanon conflict (1982–2000)#2000: Israeli withdrawal|withdrew]] its remaining forces from the "security zone" in southern Lebanon. Several thousand members of the [[South Lebanon Army]] (and their families) left with the Israelis. The UN Secretary-General concluded<ref>[https://www.un.org/News/Press/docs/2000/20000618.sc6878.doc.html Security Council endorses Secretary-General's conclusion on Israeli withdrawal from Lebanon as of 16 June] United Nations, 18 June 2000</ref> that, as of 16 June 2000, Israel had withdrawn its forces from Lebanon in accordance with [[UN Security Council Resolution 425]]. Lebanon claims that Israel continues to occupy Lebanese territory called "[[Sheba'a Farms]]" (however this area was governed by Syria until 1967 when Israel took control).<ref>Kaufman, Asher (Autumn 2002). "Who owns the Shebaa Farms? Chronicle of a territorial dispute". Middle East Journal (Middle East Institute) 56 (4): 576–596.</ref> The Sheba'a Farms provided [[Hezbollah]] with a ruse to maintain warfare with Israel.<ref>{{cite news |title=Syria politics: Fêted |url=http://viewswire.eiu.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&article_id=1413555726 |newspaper=Economist Intelligence Unit |date=15 July 2008 |accessdate=4 November 2012}}</ref> The Lebanese government, in contravention of the UN Security Council resolution, did not assert sovereignty in the area, which came under Hezbollah control. In the Fall of 2000, [[2000 Camp David Summit|talks were held at Camp David]] to reach a final agreement on the Israel/Palestine conflict. Ehud Barak offered to meet most of the Palestinian teams requests for territory and [[concession (politics)|political concessions]], including Arab parts of east Jerusalem; however, Arafat abandoned the talks without making a counterproposal.<ref>[http://www.iris.org.il/camp_david2.htm Israeli Proposal to Palestinians and Syria] Information Regarding Israel's Security (IRIS)</ref> Following its withdrawal from South Lebanon, Israel became a member of the [[Western European and Others Group]] at the United Nations. Prior to this Israel was the only nation at the UN which was not a member of any group (The Arab states would not allow it to join the Asia group), which meant it could not be a member of the Security Council or appoint anyone to the International Court and other key UN roles. Since December 2013 it has been a permanent member of the group.<ref>https://www.un.org/depts/DGACM/RegionalGroups.shtml see the note at the bottom.</ref> In July 2000, [[Aryeh Deri]] was sentenced to 3 years in prison for bribe taking. Deri is regarded as the mastermind behind the rise of Shas and was a government minister at the age of 24. Political manipulation meant the investigation lasted for years. Deri subsequently sued a Police Officer who alleged that he was linked to the traffic-accident death of a witness, who was run over in New York by a driver who had once been in the employ of an associate of Deri.<ref>{{cite news |author= Dalia Shehori |date=5 March 2003 |title='If I could sue the judges for libel, I would': Aryeh Deri sues a police commander to clear his name |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/if-i-could-sue-the-judges-for-libel-i-would-1.17233 |newspaper=Haaretz |accessdate=2 April 2015}}, see also {{cite web |date=16 January 2011 |title=<bdi dir="rtl">מה חלקו של אריה דרעי ברצח חמותו אסתר ורדבר?</bdi> |language=he |trans-title=What was the share of Aryeh Deri in the murder of his mother-in-law Esther Bradbury |url=http://bektzara.blogspot.co.il/2012/10/blog-post_8671.html |publisher=חדשות בקצרה בתמונות ומסמכים (News briefs, photos and documents) |accessdate=2 April 2015}}</ref> On 28 September 2000, Israeli opposition leader [[Ariel Sharon]] visited the Al-Aqsa compound, or [[Temple Mount]], the following day the Palestinians launched the [[al-Aqsa Intifada]]. David Samuels and Khaled Abu Toameh have stated that the uprising was planned much earlier.<ref name=toameh>{{cite web |accessdate=29 March 2006 |url=http://www.mafhoum.com/press3/111P55.htm |title=How the war began |author=Khaled Abu Toameh}}</ref><ref name=atlantic>{{cite news |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2005/09/in-a-ruined-country/304167/ |title=In a Ruined Country |last=Samuels |first=David |date=September 2005 |work=[[The Atlantic]] |accessdate=5 December 2012}}</ref> In October 2000, Palestinians destroyed [[Joseph's Tomb]], a Jewish shrine in [[Nablus]]. The [[Arrow (Israeli missile)|Arrow missile]], a missile designed to destroy [[ballistic missile]]s, including [[Scud missile]]s, was first deployed by Israel. In 2001, with the Peace Process increasingly in disarray, Ehud Barak called a [[Israeli prime ministerial election, 2001|special election for Prime Minister]]. Barak hoped a victory would give him renewed authority in negotiations with the Palestinians. Instead opposition leader [[Ariel Sharon]] was elected PM. After this election, the system of directly electing the Premier was abandoned. ===2001–2006: Sharon=== {{Further information|Second Intifada|Israeli West Bank barrier|Israel's unilateral disengagement plan}} {{See also2|[[Twenty-ninth government of Israel|Twenty-ninth]]|[[Thirtieth government of Israel|Thirtieth]] governments of Israel}} [[File:Westbank barrier.png|thumb|upright|The [[Israeli West Bank barrier]] route built (red), under construction (pink) and proposed (white), {{as of|2011|6|lc=on}}]] The failure of the peace process, increased Palestinian terror and occasional [[2000–2006 Shebaa Farms conflict|attacks]] by [[Hezbollah]] from Lebanon, led much of the Israeli public and political leadership to lose confidence in the Palestinian Authority as a peace partner. Most felt that many Palestinians viewed the peace treaty with Israel as a temporary measure only.<ref>{{cite book |last=Karsh |first=Efraim |title=Islamic Imperialism: A History |url=https://books.google.com/?id=LmZP3mixescC&pg=PA181&dq=many+Palestinians+viewed+the+peace+treaty+with+Israel+as+a+temporary+measure+only#v=onepage&q=many%20Palestinians%20viewed%20the%20peace%20treaty%20with%20Israel%20as%20a%20temporary%20measure%20only&f=false |publisher=Yale University Press |year=2006 |page=181 |isbn=0300106033}}</ref> Many Israelis were thus anxious to disengage from the Palestinians. In response to a wave of [[List of Palestinian suicide attacks#2000s|suicide bomb attacks]], culminating in the "[[Passover massacre]]" (see [[List of Israeli civilian casualties in the Second Intifada]]), Israel launched [[Operation Defensive Shield]] in March 2002, and Sharon began the construction of a [[Israeli West Bank barrier|barrier]] around the West Bank. Around the same time, the Israeli town of [[Sderot]] and other Israeli communities near Gaza became subject to constant [[Palestinian rocket attacks on Israel|shelling]] and mortar bomb attacks from Gaza. Thousands of Jews from Latin America began [[Aliyah from Latin America in the 2000s|arriving]] in Israel due to economic crises in their countries of origin. In January 2003 separate [[Israeli legislative election, 2003|elections]] were held for the Knesset. Likud won the most seats (27). An anti-religion party, [[Shinui]], led by media pundit [[Tommy Lapid]], won 15 seats on a secularist platform, making it the third largest party (ahead of orthodox [[Shas]]). Internal fighting led to Shinui's demise at the next election. In 2004, the [[African Hebrew Israelites of Jerusalem|Black Hebrews]] were granted permanent residency in Israel. The group had begun migrating to Israel 25 years earlier from the United States, but had not been recognized as Jews by the state and hence not granted citizenship under Israel's [[Law of Return]]. They had settled in Israel without official status. From 2004 onwards, they received citizen's rights. The Sharon government embarked on an extensive program of construction of [[Desalination#Israel|desalinization plants]] that freed Israel of the fear of drought. Some of the Israeli desalinization plants are the largest of their kind in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.water-technology.net/projects/israel/|title=Ashkelon Seawater Reverse Osmosis (SWRO) Plant, Israel|website=Water Technology|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724181500/http://www.water-technology.net/projects/israel/|url-status=dead}}</ref> In May 2004, Israel launched [[Operation Rainbow (2004)|Operation Rainbow]] in southern Gaza to create a safer environment for the IDF soldiers along the [[Philadelphi Route]]. On September 30, 2004, Israel carried out [[Operation Days of Penitence]] in northern Gaza to destroy the launching sites of Palestinian rockets which were used to attack Israeli towns. In 2005, all Jewish settlers were evacuated from [[Gaza Strip|Gaza]] (some forcibly) and their homes demolished. [[Israel's unilateral disengagement plan|Disengagement from the Gaza Strip]] was completed on 12 September 2005. Military disengagement from the northern West Bank was completed ten days later. In 2005 Sharon left the Likud and formed a new party called [[Kadima]], which accepted that the peace process would lead to creation of a Palestinian state. He was joined by many leading figures from both Likud and Labour. Hamas won the [[Palestinian legislative election, 2006]], the first and only genuinely free Palestinian elections. Hamas' leaders rejected all agreements signed with Israel, refused to recognize Israel's right to exist, refused to abandon terror, and occasionally [[Hamas–UNRWA Holocaust dispute|claimed the Holocaust was a Jewish conspiracy]]. The withdrawal and Hamas victory left the status of Gaza unclear, Israel claimed it was no longer an occupying power but continued to control air and sea access to Gaza although it did not exercise [[sovereignty]] on the ground. Egypt insisted that it was still occupied and refused to open border crossings with Gaza, although it was free to do so.<ref>{{cite web |url=http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |title=Is Gaza Occupied? Redefining the Legal Status of Gaza |last=Samson |first=Elizabeth |date=January 2010 |work=Mideast Security and Policy Studies |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |accessdate=12 January 2013 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207013059/http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |url-status=dead }}</ref> On April 2006 [[Ariel Sharon]] was incapacitated by a severe [[haemorrhagic stroke]] and [[Ehud Olmert]] became [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]].<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/3/Ehud+Olmert.htm |title=Ehud Olmert |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2006–2009: Olmert=== {{Further information|Start-up Nation|2006 Hamas cross-border raid|2006 Lebanon War|Gaza War (2008-09)}} {{See also|Thirty-first government of Israel}} [[Ehud Olmert]] was elected Prime Minister after his party, [[Kadima]], won the most seats (29) in the [[Israeli legislative election, 2006]]. In 2005 [[Mahmoud Ahmadinejad]] was officially elected president of Iran; since then, Iranian policy towards Israel has grown more [[Israel–Iran proxy conflict|confrontational]]. Israeli analysts believe Ahmadinejad has worked to undermine the peace process with arms supplies and aid to Hezbullah in South Lebanon and Hamas in Gaza,<ref>{{cite news |url=http://www.ipsnews.net/2009/03/politics-iranrsquos-anti-israel-rhetoric-aimed-at-arab-opinion/ |title=Iran’s Anti-Israel Rhetoric Aimed at Arab Opinion |last=Porter |first=Gareth |date=9 March 2009 |publisher=Inter Press Service |accessdate=4 December 2012}}</ref> and is [[Iran and weapons of mass destruction|developing nuclear weapons]], possibly for use against Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Threats_to_Israel/Iran.html |title=Potential Threats To Israel: Iran |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date=2008-05-06 |accessdate=2012-08-13}}</ref> Iranian support for Hezbollah and its nuclear arms program are in contravention of UN Security Council resolutions [[United Nations Security Council Resolution 1559|1559]] and [[United Nations Security Council Resolution 1747|1747]]. Iran also [[International Conference to Review the Global Vision of the Holocaust|encourages Holocaust denial]]. Following the Israeli withdrawal from Lebanon, Hezbollah had mounted periodic attacks on Israel, which did not lead to Israeli retaliation. Similarly, the withdrawal from Gaza led to incessant shelling of towns around the Gaza area with only minimal Israeli response. The failure to react led to criticism from the Israeli right and undermined the government. On 14 March 2006, Israel carried out an [[Operation Bringing Home the Goods|operation]] in the Palestinian Authority prison of [[Jericho]] in order to capture [[Ahmad Sa'adat]] and several Palestinian Arab prisoners located there who assassinated Israeli politician [[Rehavam Ze'evi]] in 2001. The operation was conducted as a result of the expressed intentions of the newly elected Hamas government to release these prisoners. On 25 June 2006, a Hamas force crossed the border from Gaza and [[2006 Hamas cross-border raid|attacked]] a tank, capturing Israeli soldier [[Gilad Shalit]], sparking [[2006 Israel–Gaza conflict|clashes]] in Gaza.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/5142376.stm |title=In pictures: Gaza crisis |date=3 July 2006 |publisher=BBC News |accessdate=5 December 2012}}</ref> [[File:Idf back from lebanon.jpg|thumb|left|[[Nahal Brigade]] soldiers returning after the [[2006 Lebanon War]]]] On 12 July, Hezbollah [[Zar'it-Shtula incident|attacked Israel]] from Lebanon, shelled Israeli towns and attacked a border patrol, taking two dead or badly wounded Israeli soldiers. These incidents led Israel to initiate the [[2006 Lebanon War|Second Lebanon War]], which lasted through August 2006. Israeli forces entered some villages in Southern Lebanon, while the air force attacked targets all across the country. Israel only made limited ground gains until the launch of [[Operation Changing Direction 11]], which lasted for 3 days with disputed results. Shortly before a UN ceasefire came into effect, Israeli troops [[Battle of Wadi Saluki|captured Wadi Saluki]]. The war concluded with Hezbollah evacuating its forces from Southern Lebanon, while the IDF remained until its positions could be handed over to the [[Lebanese Armed Forces]] and [[UNIFIL]]. In 2007 education was made compulsory until the age of 18 for all citizens (it had been 16). Refugees from the [[War in Darfur|genocide in Darfur]], mostly Muslim, arrived in Israel illegally, with some given Asylum.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |title=Israel's Illegal Immigrants — and Their Children |last=Kalman |first=Matthew |date=21 October 2009 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=24 តុលា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024031119/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/SudaneseRefugees.html |title=Sudanese Refugees in Israel |last=Scheinerman |first=Naomi |work=Jewish Virtual Library |publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise |accessdate=4 December 2012}}</ref> [[Illegal immigration from Africa to Israel|Illegal immigrants]] arrived mainly from Africa in addition to foreign workers overstaying their visas. The numbers of such migrants are not known, and estimates vary between 30,000 and over 100,000. An American billionaire casino owner, [[Sheldon Adelson]], set up a free newspaper [[Israel Hayom]] with the express intention of reducing the influence of the dominant (centre-left) newspaper [[Yediot Ahronot]] and causing a right-ward shift in Israeli politics by supporting Netanyahu.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|title=Israel|website=freedomhouse.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=2 កុម្ភៈ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202194227/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|url-status=dead}}</ref> In June 2007, Hamas took control of the Gaza Strip in the course of the [[Battle of Gaza (2007)|Battle of Gaza]],<ref name=Guardian>{{cite news|title=Hamas takes control of Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4|accessdate=3 June 2010|newspaper=Guardian|date=15 June 2007 | location=London | first1=Ian | last1=Black | first2=Mark | last2=Tran}}</ref> seizing government institutions and replacing Fatah and other government officials with its own.<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book | title= Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank | pages= 14–15 | author2= Human Rights Watch | first1= Fred | last1= Abrahams | publisher=[[Human Rights Watch]] | year= 2008 | authorlink2= Human Rights Watch }}</ref> Following the takeover, Egypt and Israel imposed a partial [[Blockade of the Gaza Strip|blockade]], on the grounds that Fatah had fled and was no longer providing security on the Palestinian side, and to prevent arms smuggling by terrorist groups. On 6 September 2007, the Israeli Air Force [[Operation Orchard|destroyed]] a nuclear reactor in Syria. On 28 February 2008, Israel launched a [[Operation Hot Winter|military campaign]] in Gaza in response to the constant firing of [[Qassam rocket]]s by Hamas militants. On July 16, 2008, Hezbollah [[2008 Israel-Hezbollah prisoner swap|swapped]] the bodies of Israeli soldiers [[Ehud Goldwasser]] and [[Eldad Regev]], kidnapped in 2006, in exchange for the Lebanese terrorist [[Samir Kuntar]], four [[Lebanese prisoners in Israel|Hezbollah prisoners]], and the bodies of 199 Palestinian Arab and Lebanese fighters.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Israeli-experts-say-many-Lebanese-are-not-celebrating|first=Nathan|last=Cohen|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=17 July 2008|title=Israeli experts say many Lebanese are not celebrating}}</ref> Olmert came under investigation for corruption and this led him to announce on 30 July 2008, that he would be stepping down as Prime Minister following election of a new leader of the [[Kadima]] party in September 2008. [[Tzipi Livni]] won the election, but was unable to form a coalition and Olmert remained in office until the general election. Israel carried out [[Operation Cast Lead]] in the Gaza Strip from 27 December 2008 to 18 January 2009 in response to rocket attacks from Hamas militants,<ref name=gw>{{cite news|title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |publisher=BBC News |date=20 January 2009 |accessdate=3 December 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ga097JZR?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |archivedate=6 May 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> leading to a decrease of [[List of Palestinian rocket attacks on Israel, 2009|Palestinian rocket attacks]].<ref name="Shabak">{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/2010Review.pdf |title=Data and Trends in Terrorism |date=25 December 2010 |work=Annual Summary |publisher=Israel Security Agency |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2009–present: Netanyahu II=== {{Further information|2011 Israeli social justice protests|Tamar gas field|Operation Pillar of Defense|2014 Israel–Gaza conflict}} {{See also2|[[Thirty-second government of Israel|Thirty-second]]|[[Thirty-third government of Israel|Thirty-third]]|[[Thirty-fourth government of Israel|Thirty-fourth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 2009|2009 legislative election]] Likud won 27 seats and Kadima 28; however, the right-wing camp won a majority of seats, and President Shimon Peres called on Netanyahu to form the government. Russian immigrant-dominated [[Yisrael Beiteinu]] came third with 15 seats, and Labour was reduced to fourth place with 13 seats. In 2009, Israeli billionaire [[Yitzhak Tshuva]] announced the discovery of [[Tamar gas field|huge natural gas reserves]] off the coast of Israel.<ref>{{cite news |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |first1=David |last1=Wainer |first2=Calev |last2=Ben-David |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |newspaper=Bloomberg |date=22 April 2010 |accessdate=3 December 2012}}</ref> On 31 May 2010, an [[Gaza flotilla raid|international incident]] broke out in the Mediterranean Sea when foreign activists trying to break the [[Blockade of the Gaza Strip#Naval blockade|maritime blockade]] over Gaza, clashed with Israeli troops. During the struggle, nine Turkish activists were killed. In late September 2010 took place [[Direct negotiations between Israel and the Palestinians (2010-2011)|direct negotiations between Israel and the Palestinians]] without success. As a defensive countermeasure to the rocket threat against Israel's civilian population, at the end of March 2011 Israel began to operate the advanced mobile air defence system "[[Iron Dome]]"<ref name=atSpecs>{{cite web |url=http://www.army-technology.com/projects/irondomeairdefencemi/ |title=Iron Dome Air Defense Missile System, Israel |publisher=army-technology.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> in the southern region of Israel and along the border with the Gaza Strip. [[File:Israel Housing Protests Tel Aviv August 6 2011b.jpg|thumb|[[2011 Israeli social justice protests|Protest]] in [[Tel Aviv]] on 6 August 2011]] On 14 July 2011, the [[2011 Israeli housing protests|largest social protest in the history of Israel]] began in which hundreds of thousands of protesters from a variety of [[socio-economic]] and religious backgrounds in Israel protested against the continuing rise in the [[cost of living]] (particularly housing) and the deterioration of public services in the country (such as health and education). The peak of the demonstrations took place on 3 September 2011, in which about 400,000 people demonstrated across the country. In October 2011, [[Gilad Shalit prisoner exchange|a deal was reached]] between Israel and [[Hamas]], by which the kidnapped Israeli soldier [[Gilad Shalit]] was released in exchange for 1,027 [[Palestinian prisoners in Israel|Palestinians]] and [[Arab citizens of Israel|Arab-Israeli]] prisoners.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm Hamas to gain politically from prisoner swap deal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105105418/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm |date=5 January 2014 }}. News.xinhuanet.com. Retrieved on 2011-10-20.</ref><ref name=autogenerated8>{{cite news|last=Mishra|first=Harinder|title=Israel to release 1,027 prisoners for its lone soldier|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|accessdate=16 October 2011|newspaper=[[IBN Live]]|date=12 October 2011|location=Jerusalem|archive-date=11 មករា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111155346/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|url-status=dead}}</ref> In March 2012, Secretary-general of the [[Popular Resistance Committees]], [[Zuhir al-Qaisi]], a senior PRC member and two additional Palestinian militants were assassinated during a [[Israeli targeted killings|targeted killing]] carried out by Israeli forces in Gaza.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza/israel-kills-palestinian-militants-in-gaza-strike-idUSBRE8280W820120309|title=Israel kills 10 Palestinian militants in Gaza strikes|date=9 March 2012|publisher=|via=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17319054|title=Israeli strikes 'kill 12' in Gaza|date=10 March 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref> The Palestinian armed factions in the Gaza Strip, led by the [[Palestinian Islamic Jihad|Islamic Jihad]] and the [[Popular Resistance Committees]], fired a massive amount of rockets towards southern Israel in retaliation, sparking five days of [[March 2012 Gaza-Israel clashes|clashes]] along the Gaza border. In May 2012, Prime Minister Benjamin Netanyahu reached an agreement with the Head of Opposition [[Shaul Mofaz]] for [[Kadima]] to join the government, thus cancelling the early election supposed to be held in September.<ref name=autogenerated2>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4226125,00.html |title=No elections: Kadima to join government |publisher=[[Ynetnews]] |date=1995-06-20 |accessdate=2012-08-06}}</ref> However, in July, the Kadima party left Netanyahu's government due to a dispute concerning [[Plesner Committee|military conscription for ultra-Orthodox Jews in Israel]].<ref>{{cite news |date=17 July 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18870666 |publisher=BBC News |title=Kadima quits Israel government over conscription law |accessdate=2 April 2015}}</ref> In June 2012, Israel [[Israeli transfer of Palestinian militant bodies (2012)|transferred the bodies of 91 Palestinian suicide bombers and other militants]] as part of what Mark Regev, spokesman for Netanyahu, described as a "humanitarian gesture" to [[Palestinian Authority|PA]] chairman [[Mahmoud Abbas]] to help revive the peace talks, and reinstate direct negotiations between Israel and the Palestinians.<ref>{{cite news |url=http://www.france24.com/en/20120531-palestinian-territories-bodies-israel-return-conflict |title=Israel returns bodies of 91 Palestinians |publisher=France 24 |accessdate=1 June 2012}}</ref> On 21 October 2012, United States and Israel began their biggest joint air and missile defence exercise, known as [[2012 US-Israel military exercise|Austere Challenge 12]], involving around 3,500 US troops in the region along with 1,000 IDF personnel, expected to last three weeks.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/2012102195738284839.html US and Israel launch joint military drill], ''Al Jazeera''. 21 October 2012</ref> Germany and Britain also participated.<ref>[http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran U.S.-Israeli Military Exercise Sending Message to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817063133/http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran |date=17 August 2014 }}</ref> In response to over a hundred rocket attacks on southern Israeli cities, Israel began an [[Operation Pillar of Defense|operation]] in Gaza on 14 November 2012, with the targeted killing of [[Ahmed Jabari]], chief of Hamas military wing, and airstrikes against twenty underground sites housing long-range missile launchers capable of striking Tel Aviv. In January 2013, construction of the [[Israel–Egypt barrier|barrier]] on the Israeli-Egyptian border was completed in its main section.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/middleeast/la-fg-israel-africa-immigration-20130103,0,3410875.story |title=Israel completes most of Egypt border fence |newspaper=Los Angeles Times |date=2 January 2013}}</ref> Benjamin Netanyahu was elected Prime Minister again after the [[Likud Yisrael Beiteinu]] alliance won the most seats (31) in the [[Israeli legislative election, 2013|2013 legislative election]] and formed a coalition government with secular centrist [[Yesh Atid]] party (19), rightist [[The Jewish Home]] (12) and Livni's [[Hatnuah]] (6), excluding Haredi parties. Labour came in third with 15 seats.<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21745344 | work=BBC News | title=Israel PM Netanyahu 'reaches coalition deal' | date=14 March 2013}}</ref> In July 2013, as a "good will gesture" to restart [[2013 Israeli-Palestinian peace talks|peace talks]] with the Palestinian Authority, Israel agreed to release 104 Palestinian prisoners, most of whom had been in jail since before the 1993 Oslo Accords,<ref name="Wash Post 2013-07-28">{{cite news |author=William Booth |author2=Orly Halpern |author3=Anne Gearan |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/israel-to-free-104-palestinian-prisoners/2013/07/28/390ad8d2-f7a3-11e2-a954-358d90d5d72d_story.html |title=Peace talks set to begin after Israel agrees to free 104 Palestinian prisoners |newspaper=The Washington Post |date=28 July 2013 |accessdate=2 April 2015}}</ref> including militants who had killed Israeli civilians.<ref name="Wash Post 2013-07-28"/><ref>{{cite news |author=[[Isabel Kershner]] |url=https://www.nytimes.com/2013/08/13/world/middleeast/israel-names-palestinian-prisoners-to-be-released.html?pagewanted=all&_r=2& |title=Timing of Israeli Housing Plans May Be Part of a Political Calculation |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 August 2013 |page=A6 |accessdate=2 April 2015}}</ref> In April 2014, Israel suspended peace talks after Hamas and Fatah agreed to form a unity government.<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4513046,00.html Sanctions and suspended talks - Israel responds to Palestinian reconciliation] [[Ynet News]] 24 April 2014</ref> Following an escalation of rocket attacks by Hamas, Israel started an [[Operation Protective Edge|operation]] in the Gaza Strip on 8 July 2014,<ref>{{cite news |author=[[Steven Erlanger]] |author2=[[Isabel Kershner]] |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=9 July 2014 |page=A1 |accessdate=2 April 2015}}</ref> which included a ground incursion aimed at destroying the [[Palestinian tunnel warfare in the Gaza Strip|cross-border tunnels]].<ref>{{cite news |title='Gaza conflict: Israel and Palestinians agree long-term truce'|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28939350|publisher=BBC News|date=27 August 2014}}</ref> Differences over the budget and a [[Basic Law proposal: Israel as the Nation-State of the Jewish People|"Jewish state" bill]] triggered early elections in December 2014.<ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/israel-s-benjamin-netanyahu-fires-2-ministers-election-likely-1.2857502|title=Israel's Benjamin Netanyahu fires 2 ministers, election likely|agency=CBC News|date=2 December 2014}}</ref> After the [[Israeli legislative election, 2015|2015 Israeli elections]], Netanyahu renewed his mandate as Prime Minister when [[Likud]] obtained 30 seats and formed a right-wing coalition government with [[Kulanu]] (10), [[The Jewish Home]] (8), and Orthodox parties [[Shas]] (7) and [[United Torah Judaism]] (6), the bare minimum of seats required to form a coalition. The [[Zionist Union]] alliance came second with 24 seats.<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2015/05/06/middleeast/israel-election-coalition/ |title=Benjamin Netanyahu forms a coalition government for Israel |newspaper=CNN |date=6 May 2015}}</ref> ==Demographics== {{main article|Demographic history of Palestine}} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Population of the Land of Israel 65–650<ref>''The Chosen Few'' by Botticini and Eckstein Princeton 2012, p. 17</ref> |- ! ! 65 ! 100 ! 150 ! 300 ! 550 ! 650 |- | align=left | Estimated Jewish Population (thousands) | 2,500 | 1,800 | 1,200 | 500 | 200 | 100 |- | align=left | Estimated Total Population | 3,000 | 2,300 | 1,800 | 1,100 | 1,500 | 1,500 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Development of Israel by decade<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2012 |title=Population, by Population Group |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_27&CYear=2012 |title=Jewish Population in the World and in Israel |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_pcap_cd&idim=country:ISR |title=GDP per capita (current US$) |date=30 April 2013 |work=Google Public Data Explorer |publisher=World Bank |accessdate=1 May 2013}}</ref> |- ! ! 1950 ! 1960 ! 1970 ! 1980 ! 1990 ! 2000 ! 2010 |- | align=left | [[Demographics of Israel|Population]] (thousands) | 1,370.1 | 2,150.4 | 3,022.1 | 3,921.7 | 4,821.7 | 6,369.3 | 7,695.1 |- | align=left | [[Historical Jewish population comparisons|World Jewry percentage]] | 6% | 15% | 20% | 25% | 30% | 38% | 42% |- | align=left | [[List of countries by past and future GDP (nominal) per capita|GDP per capita]] (current US$) | | 1,366 | 1,806 | 5,617 | 11,264 | 19,859 | 28,522 |} ==See also== {{portal|Israel|History}} {{div col||25em}} * [[Archaeology of Israel]] * [[Hebrew calendar]] * [[History of the Arab–Israeli conflict]] * [[History of Israeli nationality]] * [[History of Jerusalem]] * [[History of the Jews and Judaism in the Land of Israel]] * [[History of the Middle East]] * [[History of Palestine]] * [[History of Zionism]] * [[Jewish history]] * [[Jewish military history]] * [[LGBT history in Israel]] * [[List of Israeli museums]] * [[List of Jewish leaders in the Land of Israel]] * [[List of years in Israel]] * [[Politics of Israel]] * [[Postage stamps and postal history of Israel]] * [[Timeline of Israeli history]] {{div col end}} ==References== {{reflist|30em}} ==Further reading== {{refbegin|40em}} * {{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/peel1.html |title=The Peel Commission Report |date=July 1937 |accessdate=12 January 2013}} * Berger, Earl ''The Covenant and the Sword: Arab–Israeli Relations, 1948–56'', London, Routledge K. Paul, 1965. * Bregman, Ahron ''A History of Israel'', Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York: Palgrave Macmillan, 2002 {{ISBN|0-333-67632-7}}. * {{Cite book|last=Bright|first=John|title=A History of Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=2000|url=https://books.google.com/?id=0VG67yLs-LAC&printsec=frontcover&dq=Bright+History+of+Israel#v=onepage&q&f=false|isbn=9780664220686}} * Butler, L. J. ''Britain and Empire: Adjusting to a Post-Imperial World'' I.B. Tauris 2002 {{ISBN|1-86064-449-X}} * {{Cite book|last=Coogan|first=Michael D., ed.|title=The Oxford History of the Biblical World|publisher=Oxford University Press|year=1998|url=https://books.google.com/?id=zFhvECwNQD0C&dq=The+Oxford+History+of+the+Biblical+World&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn=9780195139372}} * Cahill, Jane M. "Jerusalem at the Time of the United Monarchy" * Darwin, John ''Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-War World'' Palgrave Macmillan 1988 {{ISBN|0-333-29258-8}} * Davis, John, ''The Evasive Peace: a Study of the Zionist-Arab Problem'', London: J. Murray, 1968. * {{Cite book |last=Dever |first=William |title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From? |publisher=Eerdmans |year=2003 |url=https://books.google.com/?id=8WkbUkKeqcoC&dq=Who+were+the+early+Israelites,+and+where+did+they+come+from%3F&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false |isbn=9780802809759}} * [[Walter Eytan|Eytan, Walter]] ''The First Ten Years: a Diplomatic History of Israel'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1958 * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Israel: A History'', New York: Morrow, 1998 {{ISBN|0-688-12362-7}}. * Horrox, James ''A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement'', Oakland: AK Press, 2009 * [[Chaim Herzog|Herzog, Chaim]] ''The Arab–Israeli Wars: War and Peace in the Middle East from the War of Independence to Lebanon'', London: Arms and Armour; Tel Aviv, Israel: Steimatzky, 1984 {{ISBN|0-85368-613-0}}. * Israel Office of Information ''Israel's Struggle for Peace'', New York, 1960. * {{Cite book|last=Killebrew|first=Ann E.|title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E.|publisher=Society of Biblical Literature|year=2005|url=https://books.google.com/?id=VtAmmwapfVAC&printsec=frontcover&dq=Biblical+peoples+and+ethnicity:+an+archaeological#v=onepage&q&f=false|isbn=9781589830974}} * [[Walter Laqueur|Laqueur, Walter]] ''Confrontation: the Middle-East War and World Politics'', London: Wildwood House, 1974, {{ISBN|0-7045-0096-5}}. * Lehman, Gunnar. "The United Monarchy in the Countryside" * Lucas, Noah ''The Modern History of Israel'', New York: Praeger, 1975. * {{Cite book|last=McNutt|first=Paula|title=Reconstructing the Society of Ancient Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=1999|url=https://books.google.com/?id=hd28MdGNyTYC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=Reconstructing+the+Society+of+Ancient+Israel++By+Paula+M.+McNutt#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780664222659}} * {{Cite book|last=Miller|first=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=0-664-21262-X|url=https://books.google.com/?id=uDijjc_D5P0C&dq=A+history+of+ancient+Israel+and+Judah++By+James+Maxwell+Miller,+John+Haralson+Hayes&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false}} * {{Cite book|last=Miller|first=Robert D.|title=Chieftains of the Highland Clans: A History of Israel in the 12th and 11th Centuries B.C.|publisher=Eerdmans|year=2005|url=https://books.google.com/?id=Gtm7NtK87poC&printsec=frontcover&dq=Chieftains+of+the+highland+clans#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780802809889}} * Morris, Benny ''1948: A History of the First Arab–Israeli War'', Yale University Press, 2008. {{ISBN|978-0-300-12696-9}}. * [[Conor Cruise O'Brien|O'Brian, Conor Cruise]] ''The Siege: the Saga of Israel and Zionism'', New York: Simon and Schuster, 1986 {{ISBN|0-671-60044-3}}. * [[Michael Oren|Oren, Michael]] ''Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East'', Oxford: Oxford University Press, 2002 {{ISBN|0-19-515174-7}}. * Rubinstein, Alvin Z. (editor) ''The Arab–Israeli Conflict: Perspectives'', New York: Praeger, 1984 {{ISBN|0-03-068778-0}}. * Lord Russell of Liverpool, ''If I Forget Thee; the Story of a Nation's Rebirth'', London, Cassell 1960. * Sachar, Howard M. ''A History of Israel'', New York: Knopf, 1976 {{ISBN|0-394-48564-5}}. * Samuel, Rinna ''A History of Israel: the Birth, Growth and Development of Today's Jewish State'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1989 {{ISBN|0-297-79329-2}}. * Schultz, Joseph & Klausner, Carla ''From Destruction to Rebirth: The Holocaust and the State of Israel'', Washington, D.C.: University Press of America, 1978 {{ISBN|0-8191-0574-0}}. * [[Tom Segev|Segev, Tom]] ''The Seventh Million: the Israelis and the Holocaust'', New York: Hill and Wang, 1993 {{ISBN|0-8090-8563-1}}. * Shapira Anita. ‘’Israel: A History’’ (Brandeis University Press/University Press of New England; 2012) 502 pages; * [[Avi Shlaim|Shlaim, Avi]], The Iron Wall: Israel and the Arab World (2001) * Stager, Lawrence, "Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel" * [[Jacob Talmon|Talmon, Jacob L.]] ''Israel Among the Nations'', London: Weidenfeld & Nicolson, 1970 {{ISBN|0-297-00227-9}}. * {{Cite book|last=Vaughn|first=Andrew G.|last2=Killebrew|first2=Ann E., eds.|title=Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period|publisher=Sheffield|year=1992|url=https://books.google.com/?id=yYS4VEu08h4C&dq=Jerusalem+in+Bible+and+archaeology:+the+First+Temple+period++By+Andrew+G.+Vaughn,+Ann+E.+Killebrew&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false|isbn=9781589830660}} * [[Michael Wolffsohn|Wolffsohn, Michael]] ''Eternal Guilt?: Forty years of German-Jewish-Israeli Relations'', New York: Columbia University Press, 1993 {{ISBN|0-231-08274-6}}. {{refend}} ==External links== {{Spoken Wikipedia-2 |{{Start date|2008|03|30}} |Wikipedia - History of the State of Israel - Historical background.ogg |Wikipedia - History of the State of Israel - History of Israel.ogg}} *[http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Pages/Facts%20about%20Israel-%20History.aspx Facts About Israel: History] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29123668 Israel profile - Timeline] at the [[BBC News Online]] *[https://www.knesset.gov.il/review/main.aspx?lng=3 History of Israel] at the [[Knesset]] website *[https://www.archives.gov.il/en/ Official website]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} of the [[Israel State Archives]] *{{dmoz|Regional/Middle_East/Israel/Society_and_Culture/History}} {{Subject bar |commons=y |commons-search=Category:History of Israel |b=y |b-search=Israeli History}} {{Zionism and the Land of Israel}} {{Jewish history}} {{History of Asia}} {{Israel topics}} {{Authority control}} [[Category:History of Israel| ]] [[Category:Jewish history|**]] [[Category:Articles containing video clips|Israel, history of]] qpnzwv45ayomkltlg4473e6zk75t2xx 0 40112 335102 327812 2026-05-10T08:10:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335102 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> មាស សុខសោភា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" | Meas Soksophea 2021 <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[មាស សុខសោភា]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1984|1|29|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Khmer traditional Music, Classic, Pop, R&B, Rock, Latin, & Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2004-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * តួសម្ដែងស្រី * អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | ផលិតកម្មរាម (Ream) 2021-បច្ចុប្បន្ន |} '''មាស សុខសោភា''' ([[អង់គ្លេស]]: Meas Soksophea) ​(កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៩ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៨៤) នាងគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូបដែលបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ឱ្យផលិត​កម្ម-រស្មីស្ទឹងសង្កែ យ៉ាងណាទស្សនិជនបានចាប់ផ្ដើមស្គាល់នាងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៥ តាមរយៈ​បទចម្រៀងមាន ចំណងជើងថា (១០១ ហេតុផល) ចេញផ្សាយដោយ​ផលិតកម្ម​-ចេនឡា ប្រាដឺ (Chenla Brother Production) ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែង សុខសោភា បានជំនះ ដាក់បទចម្រៀងរបស់ខ្លួនទៅក្នុងតន្ត្រីវីដេអូអន្តរជាតិ (Video evolution) ហៅកាត់ថា (វេវ៉ូ/[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vevo Vevo]) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ។​ == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' មាស សុខសោភា​ កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៩ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៨៤ នៅ [[ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ]] មាន​​ឪពុក​ ឈ្មោះ​ មាស​ សារឹម​ អតីត​ប្រធាន​មន្ទីរ​ឧស្សាហកម្ម ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ​​ ហើយ​ម្ដាយ​ឈ្មោះ​ សុខ វិលន់ ​ជា​អតីត​បុគ្គលិក​នៅ​ក្នុង​មន្ទីរ​ឧស្សាហកម្ម​នោះ​ដែរ​ ។ សុខ​សោភា​ មាន​បងប្អូន ៣ នាក់ ហើយ​នាង​ជា​កូន​ទី​ ២​ នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ ។ កូនច្បង​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ គឺ ​លោក មាស សុខ​រតនៈ ជា​អ្នក​និពន្ធ​បទចម្រៀង​ផងដែរ បច្ចុប្បន្នលោកគឺជាអ្នក​ចាត់​ការ​ទូទៅ​ប្រចាំ​ផលិត​កម្ម​ថោន​ និង កូន​ពៅ​គឺ មាស​ សុខ​វណ្ណៈ ជានាយ​ទាហ៊ាន ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០ ក្រុមគ្រួសារ សុខសោភា បានសម្រេចចិត្តផ្លាសពីការរស់នៅ [[ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ]] មកតាំងលំនៅក្នុង [[ស្រុកកៀនស្វាយ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]] បានមួយរយៈ ឪពុករបស់នាងបានទទួលមរណៈភាព ដូចនេះបន្ទុកផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ បានធ្លាក់ទៅកាន់កូនៗរបស់លោកវិញនោះគឺ សុខសោភាផ្ទាល់ និង បងប្រុសរបស់នាង ដោយហេតុនេះអ្នកទាំងពីរសម្រេចចិត្តទៅច្រៀង នៅតាមរោងមង្គលការផ្សេងៗ ជាមួយនិងប្រាក់ឈ្នួលបន្តិចបន្តួច រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០០០ ប្រទេសកម្ពុជា បានជួបទឹកជំនន់ធំបំផុតក្នុងប្រទេស (Cambodia: Floods 2000) បានប៉ះពាល់ទៅដល់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាធ្ងន់ធ្ងរបំផុត ដោយខាតបង់ប្រណាណជា ១៦១ លានដុល្លារ អាមេរិក (loss of approximately $161 million) និងបានប៉ះពាល់ប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណជា ៧៥ មុឺននាក់ ។<ref> relifeweb (2002) [https://reliefweb.int/report/cambodia/cambodia-floods-appeal-no-222000-final-report Cambodia: Floods appeal No. 22/2000 final report], Published: 3 January 2002 Website: reliefweb.int </ref> ដោយហេតុនេះ វាបានប៉ះពាល់ទៅដល់ការរកចំនូលរបស់ សុខសោភា ផងដែរ ដោយជួបវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុធ្ងន់ធ្ងរ សុខ សោភា ក៏សម្រេចចិត្តបោះបង់ការសិក្សាត្រឹម ថ្នាក់វិទ្យាល័យ ថ្នាក់ទី១០ ហើយនាងបានផ្លាសទីលំនៅជាលើកទីពីរ ដោយចាកចេញពីខេត្តកណ្ដាល មក [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០២ ហើយបន្តការដើរច្រៀងតាម ភោជនីយដ្ឋាន និង មជ្ឈមណ្ឌលកំសាន្តក្នុងក្រុងភ្នំពេញ រហូតដល់នាងមានឱកាសបានច្រៀងក្នុង ផលិតកម្ម-រស្មីស្ទឹងសង្កែ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ។<ref> Sabay News (2014) [https://news.sabay.com.kh/article/257 មាស សុខសោភា ច្រៀង​ ១ថ្ងៃ ១-២ ដុល្លារ ក្លាយ​ជា​តារា​ចម្រៀង​ល្បី​ប្រចាំ​ប្រទេស​], Website: news.sabay.com.kh </ref> == អជីពតន្ត្រី == '''Music career''' === ភាពពេញនិយម (២០០៥-២០០៩) === '''Popularity (2005-2009)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៥ សុខសោភា បានចាកចេញពី ផលិតកម្ម-រស្មីស្ទឹងសង្កែ ទៅចូលរួមក្នុង ផលិតកម្ម-ចេនឡា ប្រាដឺ (Chenla Brother Production) នាងបានចេញបទចម្រៀងជាច្រើនបទ ក្នុងនោះមានបទ (១០១ ហេតុផល) ជាបទដែលនាងទទួលបានការគាំទ្រ និង ពេញនិយមជាច្រើនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលធ្លាប់ដាក់ចូលក្នុងកម្មវិធី តន្ត្រីទូរទស្សន៍អន្តរជាតិ (Music Television) ហៅកាត់ថា [https://en.m.wikipedia.org/wiki/MTV MTV] ផងដែរ ។<ref>Texas Pete Mayes & His Houserockers Blues Band (2007) [http://testicanzoni.mtv.it/testi-Texas-Pete-Mayes---His-Houserockers-Blues-Band_123775/testo-Christmas-Holidays-7471841 Testo Christmas Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212063715/http://testicanzoni.mtv.it/testi-Texas-Pete-Mayes---His-Houserockers-Blues-Band_123775/testo-Christmas-Holidays-7471841 |date=2021-12-12 }}, Website: testicanzoni.mtv.it</ref> រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០០៧ ផលិតកម្ម ចេនឡា-ប្រាដឺ បានប្រកាសបិទផលិតកម្មរបស់ខ្លួន ជាហេតុធ្វើឱ្យ សុខសោភា បានទៅចូលរួមក្នុងផលិតកម្មយូធូ (U2 Entertantment) មួយរយៈខ្លី នាងបានចេញបទចម្រៀងមួយចំនួន តែហាក់មិនមានការគាំទ្រនោះទេ ដោយសារតែផលិតកម្មយូធូ ប្រកាសបិទទ្វារក្ស័យធុនផងដែរនោះ នាងបានមកចួលរួមក្នុង ផលិតកម្ម-អុឹម (M-Production) ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ដែលចេញក្នុងអាល់ប៊ុមទី១ គឺបទ "ដោះសារ" បានក្លាយជា Hits album ដែលមានអ្នកចាក់ស្ដាប់ច្រើនបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលក្លាយជាបទ Hots Song នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ (TV music show) ជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀង ក្នុងទូរទស្សន៍ប៉ុស្ថិ៍លេខ៩ Top1 Music Cambodia TV9 និងបានជាប់ក្នុង Top1 Music Radio FM.97 (2008) by Apsara Radio FM 97 ផងដែរ ។ ហើយបទចម្រៀងរបស់នាងបន្តបន្ទាប់ទៀត គឺបទ "១០០០ រាត្រី" ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម-អុឹម M CD Vol.5 ដែលជាបទចម្រៀងពេញនិយមនាពេលនោះផងដែរ ។<ref> Sabay News (2017) [https://news.sabay.com.kh/article/977135 ជាង​១​០​ឆ្នាំ មាស សុខសោភា ផ្លាស់​ប្ដូរទ្រនំ​ប៉ុន្មាន​?], Website: news.sabay.com.kh </ref> ពាក្យសារភាពចេញពីមាត់របស់លោក ពេជ្រ សង្វារវង្ស ហៅលោកតាសក់សភ្នំត្បែង ដែលថាតារាចម្រៀង មាស សុខសោភា ជាភរិយារបស់ខ្លួន បានជម្រះមន្ទិលមហាជន និងអ្នកគាំទ្រហើយ។ ប៉ុន្ដែសាមីខ្លួន គឺអ្នកនាង មាស សុខសោភា នៅរក្សាភាពស្ងៀមស្ងាត់ គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥​ នេះ។ === បទភ្លេងខ្មែរពេញនិយម (២០០៩) === '''Khmer Traditional Pop Music (2009)''' ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ សុខសោភា បានចាកចេញពី ផលិតកម្ម-អុឹម មកចូលរួមក្នុង ផលិតកម្ម-សាន់ដេ (Sunday Production) នាងបានចេញបទចម្រៀងជាច្រើនបទ ដូចជាបទ "រាំលេងបទ Boom" ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម-សាន់ដេ អាល់ប៊ុម CD Vol.101 និង ចេញជាប្រភេទបទចម្រៀង សម្រាប់រដូវកាលនៃ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ផងដែរ (Khmer Traditional Music) ក្នុងនោះបទ "មករាំកន្ទ្រឹមឆ្នាំថ្មី" ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម-សាន់ដេ អាល់ប៊ុម CD Vol.104 ចេញផ្សាយនាដើមឆ្នាំ ២០១០ ហើយក៏ជាបទពេញនិយមមួយផងដែរ សម្រាប់ចង្វាក់ភ្លេងប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដែលមានការពេញនិយមចាក់ស្ដាប់យ៉ាងច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនោះ ហើយវាក៏ជាអាល់ប៊ុមចុងក្រោយរបស់នាងផងដែរក្នុង ផលិតកម្ម-សាន់ដេ ។ ដោយមើលឃើញថា សុខសោភា ផ្ទាល់ពេលនោះ ហាក់មិនសូវមានការចាប់អារម្មពីទស្សនិជន និងមិនសូវមានអ្នកគាំទ្រច្រើននោះទេ សុខសោភា ក៏បានចាកចេញពីផលិតកម្ម-សាន់ដេ ទៅចូលរួមក្នុង (ផលិតកម្ម-ថោន/Town Production) នាពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០១០ ។<ref> Monorom News (2014) [https://archive.monoroom.info/news/post/3957 មុន​នឹង​ក្លាយ​ជា​តារា​ល្បី តើ មាស សុខសោភា បាន​ឆ្លង​កាត់​អ្វី​ខ្លះ? (vdo)], Website: archive.monoroom.info </ref> === តន្ត្រីទេសចរណ៍ ប្រទេសជប៉ុន (២០១១) === '''Meas Soksophea Music Japan Tour (2011)''' ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ ក្រោយចាកចេញពី ផលិតកម្ម-សាន់ដេ សុខសោភា បានមកចូលរួមក្នុង [[ផលិតកម្ម ទីក្រុង ភាពយន្ត]] និងបានចេញបទចម្រៀងក្នុង អាល់ប៊ុម ទី១ របស់នាង មានចំណងជើងថា៖ "I am Sorry" ដែលជាបទចម្រៀងពេញនិយមផងដែរ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០១១ អ្នកគាំទ្ររបស់នាងបានអញ្ជើញនាង ឱ្យទៅសម្ដែងច្រៀង តន្ត្រីទេសចរណ៍នា [[ប្រទេសជប៉ុន]] តាមរយៈ សមាគមន៍ខ្មែរនៅប្រទេសជប៉ុន ហៅកាត់ថា (ស.ខ.ជ) សុខសោភា ក៏ទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើន ពីបណ្តាលជនជាតិខ្មែរដែលរស់នៅប្រទេសជប៉ុនផងដែរ ។<ref> Visal diary (2011) កញ្ញា មាស សុខ​សោភា មក​ច្រៀង​នៅ​ជប៉ុន​នា​ចុង​សប្តាហ៍​នេះ, Website: visaldiary.wordpress.com, Publication: 02 August 2011 </ref> == ពានរង្វាន់ និង សមិទ្ធិផល (២០១២-២០១៣) == '''Accolades and achievements (2012-2013)''' ក្នុងឆ្នាំ ២០១២-២០១៣ ជាភាពជោគជ័យមួយ របស់សុខសោភា ដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ អ្នកចម្រៀងស្រីល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ (The Female Singer Artist of The Year) នៃកម្មវិធីទទួលពានរង្វាន់ (អាណាចក្រតារា) របស់ (ក្រុមហ៊ុនសប្បាយ/Sabay Company) ដែលមានសិល្បៈករជាច្រើនចូលរួម នៅ​សាលមហោស្រព​កោះពេជ្រ​កាលពី​រាត្រី​ថ្ងៃ​ទី​១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០១៣ ។<ref>Phnom Penh Post (2013) [https://m.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%A2%E1%9E%9A%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា លើកពានអាណាចក្រតារា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214105208/https://m.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%A2%E1%9E%9A%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F |date=2021-12-14 }}, Website: postkhmer.com</ref> ក្រោយទទួលបានពាន អាណាចក្រតារា សុខសោភា បានដាក់បទចម្រៀងរបស់ខ្លួន ទៅក្នុងតន្ត្រីវីដេអូអន្តរជាតិ (Video evolution) ហៅកាត់ថា (វេវ៉ូ/[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vevo Vevo]) គឺជាសេវាកម្មបង្ហោះវីដេអូចម្រុះជាតិសាសន៍របស់អាមេរិក ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាកម្រិតវីដេអូតន្ត្រីល្អបំផុតសម្រាប់ការផ្តល់វីដេអូតន្ត្រីទៅកាន់ [https://en.m.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube] ការដាក់បទចម្រៀង សុខសោភា ធ្វើឡើងតាមរយៈក្រុមហ៊ុន Khmer Tree Music Group ដើម្បីឱ្យវីដេអូចម្រៀងក្លាយជា វីដេអូតន្ត្រីចម្រៀងអន្តរជាតិ ។<ref>Camnews (2013) [http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=20714&nocount=true បទថ្មីរបស់ មាស សុខសោភា ចូលក្នុង Youtube VEVO ជាលើកទី ២ (វីដេអូ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214132319/http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=20714&nocount=true |date=2021-12-14 }}, Website: camnews.com.kh</ref> == អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី == '''Brand Ambassador''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៤ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ចល័ត ហ័រវេយ/Huawei គឺជាសាជីវកម្មបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិសាសន៍របស់ចិន ដែលមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង (សិនចិន/Shenzhen) [[ប្រទេសចិន]] បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូន (Huawei Cambodia) ។ លោក Carry Yang ជានាយកប្រតិបត្តិ ក្រុមហ៊ុន (Huawei) ប្រចាំនៅកម្ពុជាបានប្រាប់ឱ្យដឹងថា រូបលោកពិតជារីករាយណាស់ ដែលបានចាប់ដៃគូសហការ ក្នុងកិច្ចការងារនេះ ដោយលោកបានបញ្ចាក់ថា ការជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា ជាតំណាងផ្សព្វផ្សាយនេះ ព្រោះលោកជឿថា កញ្ញា មាស សុខសោភា ដែលជាតារាចម្រៀងកំពុងល្បីនៅកម្ពុជា ទើបសាកសម និងផលិតផលល្បីលំដាប់ពិភលោក ដូច Brand Huawei នេះ ។<ref> Share4kh (2014) [http://vshare4kh.blogspot.com/2014/03/miss-meas-soksophea-was-assigned-to-be.html?m=1#.YbipHlMxXus Meas Soksophea Was Assigned to be Brand Ambassador of Huawei], Website: Share4kh.com </ref> ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៥ តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា និង ​តារាចម្រៀង​ប្រុស​កូរ៉េ​លោក គីម ហ្យុងជុន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Hyung-jun Kim Hyung-jun]) ដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជាក្រុមចម្រៀងកូរ៉េ ដ៏ល្បីមួយ គឺជាសមាជិកនៃក្រុមចម្រៀង [[កូរ៉េខាងត្បូង]] ('''[https://en.wikipedia.org/wiki/SS501 SS501]''') បាន​ទទួល​ងារ​ជា​អគ្គរដ្ឋទូត​សុច្ឆន្ទៈ​​របស់​អង្គការ​មនុស្សធម៌​កូរ៉េ W-Foundation/Cambodia កាលពី​ថ្ងៃ​អង្គារ​ទី​ ៣០ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ តាមរយៈ​គម្រោង​មួយ​ហៅ​ថា HIP ដែល​ផ្តោត​សំខាន់​លើ​ការ​ជួយ​កម្មវិធី​ពិនិត្យ​ថែទាំ និង​អប់រំ​សុខភាព​ដល់​កម្មការិនី​ខ្មែរ​​កំពុង​​បម្រើ​ការងារ​នៅ​រោងចក្រ​កាត់ដេរ​កូរ៉េ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជាផងដែរ ។<ref>Phnom Penh Post (2015) [https://m.postkhmer.com/%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%85%E1%9F%92%E1%9E%86%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%88%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%93%E1%9E%B8%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A មាស សុខសោភា ក្លាយជា​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​សុច្ឆន្ទៈ​របស់​អង្គការ​កូរ៉េ លើកកម្ពស់​សុខភាព​កម្មការិនីខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214150556/https://m.postkhmer.com/%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%85%E1%9F%92%E1%9E%86%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%88%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%93%E1%9E%B8%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A |date=2021-12-14 }}, Website: postkhmer.com</ref> == កិច្ចការពារបរិស្ថាន (២០១៤-២០១៦) == '''Environmental protection (2014-2016)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៤ សុខសោភា បានចូលរួមក្នុងកិច្ចការពារព្រៃឈើ ជាមួយពលរដ្ឋសហគមន៍ក្នុងតំបន់ឱរ៉ាល់ ក្នុង [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ដោយរៀបចំឱ្យមានការដាំដើមឈើឡើងវិញ សុខសោភា ​បាន​អះអាង​ថា សកម្មភាព​ដាំ​ដើម​ឈើ​របស់​ខ្លួន​នេះ ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​បណ្ដុះ​គំនិត បំផុសឱ្យមានការ​ស្រឡាញ់​ធម្មជាតិឡើងវិញ ។ សុខសោភា បាន​ចេញ​មុខ​ដោយ​ចាប់ដៃ​គ្នា​ជាមួយ​ប្រជាពលរដ្ឋ និង​ព្រះសង្ឃ​ការពារ​ព្រៃឈើ​យ៉ាងស្វាហាប់​នៅក្នុង​តំបន់​មួយ​នៅ ភ្នំឱរ៉ាល់ ស្ថិត​នៅ ស្រុក​ត្រពាំងជោរ ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ ដែល​កំពុង​រង​ការ​កាប់បំផ្លាញ ការ​ចាប់ដៃ​គ្នា​ជាមួយ​ប្រជាជន​ក្នុង​តំបន់ ភ្នំឱរ៉ាល់ ការពារ​ព្រៃឈើ​នោះ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅក្នុង​គម្រោង​ផ្ទាល់​ខ្លួន​មួយ​ឈ្មោះ​ថា «ដើមឈើ ១០០០០ ដើម» គម្រោង​នេះ​បាន​ចាប់ផ្តើម​ក្រោម​ការ​គាំទ្រ​ពី​ក្រសួង​បរិស្ថាន និង​សហគមន៍​ក្នុង​តំបន់ ​។<ref>Phnom Penh Post (2014) [https://m.postkhmer.com/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9F%8D/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%85%E1%9F%81%E1%9E%89%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%88%E1%9E%BE%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%B1%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9F%8B មាស សុខសោភា ចេញមុខការពារព្រៃឈើនៅភ្នំឱរ៉ាល់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216123936/https://m.postkhmer.com/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9F%8D/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%85%E1%9F%81%E1%9E%89%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%88%E1%9E%BE%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%B1%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9F%8B |date=2021-12-16 }}, Website: postkhmer.com</ref> === ទិវាបិទភ្លើងមួយម៉ោងសម្រាប់ភពផែនដី (២០១៦) === '''Meas Soksophea Earth Hour (2016)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៦ សុខសោភា បានបំផុសគំនិត ដល់ យុវជន ឱ្យចូលរួមក្នុង ទិវាបិទភ្លើងមួយម៉ោងសម្រាប់ភពផែនដី ([https://en.m.wikipedia.org/wiki/Earth_Hour Earh Hour]) គឺជាចលនាទូទាំងពិភពលោកដែលរៀបចំដោយ World Wide Fund for Nature ដែលព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដោយលើកទឹកចិត្តដល់បុគ្គល សហគមន៍ និងអាជីវកម្មនានាឱ្យបិទភ្លើងអគ្គិសនីដែលមិនសំខាន់ ដើម្បីកាត់បន្ថយដល់ការបំពុលបរិយាកាសភពផែនដី ដើម្បីរួមចំណែកក្នុងការ​កាត់​បន្ថយ​ការ​ប្រែប្រួល​អាកាស​ធាតុ​ផងដែរ ។ ទិវាបិទភ្លើងមួយម៉ោងសម្រាប់ភពផែនដី រៀបចំឡើងនៅ នៅ​សាកល​វិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ ថ្ងៃទី19 ខែមីនា ឆ្នាំ 2016 ក្រោមការឧប្ថម្ភនៃក្រុមហ៊ុនទូរសព្ទចល័ត សែលកាត កម្ពុជា (Cellcard Cambodia) ។<ref> Sabay News (2016) [https://news.sabay.com.kh/article/653736 សារ​ពិសេស​​របស់​កញ្ញា​ មាស​​ សុខសោភា ​​​ក្នុង​ទិវា​មួយ​ម៉ោង​សម្រាប់​​ភព​ផែនដី], Website: news.sabay.com.kh </ref> == ការឈ្នះពានតន្ត្រី NRG Music Awards (២០១៧-២០១៨) == '''Won NRG Music Awards (2017-2018)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៧-២០១៨ មាស សុខសោភា បានឈ្នះពានតន្ត្រី NRG Music Awards ដល់ទៅពីរលើកជាប់គ្នាផ្នែក តារាសិល្បៈស្រីល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ "Best Female Artist of the Year" ឆ្នាំ 2017 និងបាន បានឈ្នះ ពានអ្នកចម្រៀងស្រីល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ "Best Female Song of The Year" ឆ្នាំ 2018 ដែលពានរង្វាន់តន្ត្រី NRG គឺជាកម្មវិធីប្រគល់ពានរង្វាន់រៀបចំឡើងក្នុងគោលបំណងលើកទឹកចិត្តដល់យុវជនខ្មែរដែលមានទេពកោសល្យ គំនិតច្នៃប្រឌិត និងមានស្នាដៃក្នុងការតាក់តែងនិពន្ធ ព្រមទាំងផលិតនូវបទចម្រៀងថ្មីៗ ផងដែរ ។ ស្ថានីយវិទ្យុ NRG 89FM ដែលបានរៀបចំកម្មវិធី «NRG MUSIC AWARDS» ដោយបានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់ បទចម្រៀងល្បីៗ ដែលទទួលបានការសំណូមពរ ឬ ភាពពេញនិយមខ្លាំង ពីសំណាក់មហាជន និងប្រិយមិត្តអ្នកស្ដាប់ ដោយតារាចម្រៀងល្បីៗទាំងនោះ បានទទួលនូវការលើកទឹកចិត្ត យ៉ាងធំធេង ដោយបានប្រគល់ពានរង្វាន់តន្ត្រីនេះ ចំពោះតារាចម្រៀង ដែលមានប្រជាប្រិយភាពបំផុត ប្រចាំឆ្នាំ ប្រចាំ​ស្ថានីយវិទ្យុ NRG89FM គឺជាស្ថានីយវិទ្យុតន្រ្តី​សម័យពេញនិយមលេខ១ទូទាំងប្រទេស ដែលផ្សាយផ្ទាល់២៤ម៉ោងក្នុង១ថ្ងៃ និង ៧ថ្ងៃក្នុង១សប្តាហ៍ NRG89FM វេទិកាតន្រ្តីសុទ្ធ ពីមួយថ្ងៃៗដែលមានចំនួនអ្នកស្តាប់កើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរ ។<ref> Sabay News (2017) [https://news.sabay.com.kh/article/1002213 តារាចម្រៀងពេញនិយមច្រើនរូបទទួលពានរង្វាន់តន្រ្តីពីវិទ្យុ NRG89FM NRG ប្រចាំឆ្នាំ២០១៧], Website: news.sabay.com.kh, Publication: December 27, 2017 </ref> == ចូលរួមការប្រគុំតន្ត្រីអន្តរជាតិ (២០១៩) == '''Joind International Concert (2019)''' មាស សុខសោភា ដែលបានតំណាងឱ្យអ្នកចម្រៀងកម្ពុជា ចូលរួមសម្តែងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ "[https://kccuk.org.uk/en/news/asean-fantasia/ Asean Fantasia]" ដែលនឹងប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៩ នៅ Changwon [[ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ។ ដោយនៅក្នុងកម្មវិធីនេះមានការចូលរួមពីសំណាក់តារា K-Pop ល្បីៗដូចជា PSY BOA Sandara Park ក្រុម NCT127 ជាដើម និង តារាចម្រៀងមកពីប្រទេសអាស៊ានទាំង៥ផងដែរ មានដូចជា៖ កម្ពុជា, [[ថៃ]], [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]], [[វៀតណាម]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ។ ការប្រគុំតន្ត្រី Asean Fantasia នេះធ្វើឡើងដើម្បី បង្កើនទំនាក់ទំនងវប្បធម៌ រវាងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និង ប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ាន យោងតាមសេចក្ដីប្រកាសពត៌មាន របស់ក្រសួងវប្បធម៌កូរ៉េ ។<ref>Tnot News (2019) [https://m.tnaot.com/zh/m/detail/article/8737258 កញ្ញា មាស សុខសោភា និងតំណាងឱ្យកម្ពុជា ចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ «Asean Fantasia» នៅកូរ៉េខាងត្បូង]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Website: tnaot.com, Publication: November 08, 2019</ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2008 | align="center" | ដោះសារ | align="center" | Top1 Music Apsara FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Apsara Radio FM.97 Cambodia |- | align="center" | 2008 | align="center" | ដោះសារ | align="center" | Top 1 Music Cambodia TV9 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV9 Cambodia |- | align="center" | 2012 | align="center" | The Female Singer of The Year | align="center" | Anachakdara Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | [https://sabay.com/ Sabay Digital Corporation]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>Phnom Penh Post (2012) [https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6 ពានរង្វាន់ អាណាចក្រតារា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516053033/https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6 |date=2023-05-16 }}, Website: postkhmer.com, Publication: February 17, 2012</ref> |- | align="center" | 2013 | align="center" | The Female Singer of The Year | align="center" | Anachakdara Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | [https://sabay.com/ Sabay Digital Corporation]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref> Camnews (2013) [http://www.camnews.org/2013/08/16/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9F%A3%E1%9F%A3%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%BC%E1%9E%94%E2%80%8B/ ម្ចាស់ពាន​ទាំង​៣៣​រូប​ក្នុង​កម្មវិធី​អាណាចក្រតារា​ឆ្នាំ២០១៣​], Website: camnews.org, Publication: August 16, 2013 </ref> |- | align="center" | 2017 | align="center" | Best Female Artist of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio FM.89 Cambodia.<ref>World Bridge Media (2017) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |- | align="center" | 2018 | align="center" | Best Female Song of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio FM.89 Cambodia.<ref>World Bridge Media (2018) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | អាល់ប៊ុម ! style="background-color:#D3D3D3" width=10% | ប្រភេទតន្ត្រី ! style="background-color:#D3D3D3" width=15% | សិល្បៈ ! style="background-color:#D3D3D3" width=10% | ឆ្នាំចេញផ្សាយ ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ផលិតកម្ម |- | align="center" | ១០១ ហេតុផល | align="center" | Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2005 | align="center" | ចេនឡាប្រាដឺ CD Vol.06 |- | align="center" | ដោះសារ | align="center" | Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2008 | align="center" | ផលិតកម្ម M CD Vol.01 |- | align="center" | 1000 រាត្រី | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2008 | align="center" | ផលិតកម្ម M CD Vol.05 |- | align="center" | [[Sunday (អាល់ប៊ុម 97)|ហេតុអ្វីមនុស្សស្រលាញ់គ្នាមិនបានជួបគ្នា]] | align="center" | Classic, Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2009 | align="center" | សាន់ដេ CD Vol.97 |- | align="center" | [[Sunday (អាល់ប៊ុម 101)|រាំលេងបទ Boom]] | align="center" | Pop Music, Latin, Dance | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2009 | align="center" | សាន់ដេ CD Vol.101 |- | align="center" | [[Sunday (អាល់ប៊ុម 104)|មករាំកន្ទ្រឹមឆ្នាំថ្មី]] | align="center" | Khmer Music, Country | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2010 | align="center" | សាន់ដេ CD Vol.104 |- | align="center" | [[Town (អាល់ប៊ុម 04)|I am Sorry]] | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2010 | align="center" | Town CD Vol.04 |- | align="center" | ក្រែងចិត្តសង្សារចាស់ | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.09 |- | align="center" | បើនាងបានបង | align="center" | Khmer Music, Country | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] Ft. ខេម | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.10 |- | align="center" | ក្រមុំចាកស្រុក | align="center" | Khmer Music, Country | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] Ft. ខេម | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.11 |- | align="center" | សុំមិនស្គាល់បងបានទេ | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.15 |- | align="center" | Baby | align="center" | Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.17 |- | align="center" | បងកុំទៅណា | align="center" | Latin, Dance | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] Ft. ឌីជេ ក្ដិប | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.19 |- | align="center" | ពិន្ទុ១០០ | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.20 |- | align="center" | ពេលគេងលក់ទើបអាចភ្លេចបង | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2012 | align="center" | Town CD Vol.26 |- | align="center" | ខ្មាសគេប៉ុនណាបើបងបែកអូន | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2012 | align="center" | Town CD Vol.29 |- | align="center" | ធ្វើម៉េចខ្ញុំមិនស្អាតដូចគេ | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2013 | align="center" | Town CD Vol.32 |- | align="center" | ដើមឈើស្នេហ៍ | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2013 | align="center" | Town CD Vol.39 |- | align="center" | សង្សារនិស្សិត | align="center" | Classic | align="center" | ណាំ ប៊ុណ្ណារ័ត្ន Ft. [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2013 | align="center" | Town CD Vol.42 |- | align="center" | ខ្ញុំស្មោះគេ គេស្មោះអ្នកផ្សេង | align="center" | R & B | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2014 | align="center" | Town CD Vol.46 |- | align="center" | អារម្មណ៍ត្រូវការបង | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2014 | align="center" | Town CD Vol.47 |} == ដូច្នេះ == '''Also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] hfjdnmeodungxgnmr71w5h0so999f0v 0 41664 335065 285447 2026-05-09T20:42:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335065 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តឈីបា'''([[ភាសាជប៉ុន]]:[[:ja:千葉県|千葉県]], [[ភាសាអង់គ្លេស]]:[[:en:Chiba Prefecture|Chiba Prefecture]]) ជាខេត្តមួយរបស់[[ប្រទេសជប៉ុន]] ស្ថិតលើកោះហុងសឺ។​ ទីក្រុងរបស់ខេត្តនេះគឺ ទី[[ក្រុងឈីបា]]។ == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == ខេត្តឈីបាគឺត្រូវបានបង្កើតឡើយនៅថ្ងៃទី១៥ខែមិថុនាឆ្នាំ១៨៧៣ដោយបូកបញ្ចូលខេត្តឃីសារាសឹ្ស([[:en:Kisarazu|kisarazu]])និងខេត្តអ៊ីនបា([[:en:Inba|Inba]])។ == ភូមិសាស្ត្រ == ខេត្តឈីបាមានព្រំប្រទល់ ប៉ែកខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តអ៊ីបារ៉ាគិ]]([[:en:Ibaraki|Ibaraki]]) ប៉ែកខាងលិចជាប់នឹងទីក្រុង[[តូក្យូ]]និង[[ខេត្តសៃតាម៉ា]]([[:en:Saitama|Saitama]]) ហើយប៉ែកខាងកើតជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ == វិបសាយ == {{Commonscat|Chiba prefecture}} * {{en icon}} [http://www.pref.chiba.jp/english/index.html គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ខេត្តឈីបា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608170035/http://www.pref.chiba.jp/english/index.html |date=2007-06-08 }} * {{ja icon}} [http://www.pref.chiba.jp/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ខេត្តឈីបា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808144542/http://www.pref.chiba.jp/ |date=2007-08-08 }} * {{en icon}} [http://www.chibabeat.com ព័ត៌មានណែនាំពីខេត្តឈីបា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190304095718/http://chibabeat.com/ |date=2019-03-04 }} {{coor title dms|35|36|18|N|140|07|24|E|scale:500000}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តជប៉ុន]] arxw7zo8reszcq3oapuw97scxfouvfh 0 42067 335070 309274 2026-05-10T00:35:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335070 wikitext text/x-wiki ឌែលឡា (Della) ជាម៉ាកផលិតផលថែរក្សាសម្ផស្សក្នុង​ស្រុក​ដែលមាន​ទីស្នាក់​ការ​កណ្តាល​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ឌែលឡា ត្រូវបានង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយលោកស្រី​លៀង សូរិយា ដែល​បាន​បញ្ចប់​ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត នៅប្រទេសអូស្ត្រាលី។ រាល់ផលិតផលរបស់ ឌែលឡា គឺផ្តោតលើ​សុវត្ថិភាព​និងប្រសិទ្ធភាព​ជាចំបង ​ដែលបានជួយដោះស្រាយរាល់​បញ្ហារបស់​ស្បែកមុខ និងស្បែកដងខ្លួន មានដូចជា​ស្បែកខ្មៅស្រអាប់​មិនភ្លឺថ្លា ស្បែកមុខមុន ជាំអាចរុយម៍។ == '''ប្រវត្តិនៃការកកើតម៉ាក ឌែលឡា''' == ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន (Della Beauty and Fashion) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយលោកស្រី លៀង សូរិយា ដោយ​ដំបូងឡើយចាប់ផ្តើម​ពីការលក់តែសម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់នារីតែប៉ុណ្ណោះ។ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ២០១៩ ដោយ​សង្កេត​ឃើញ​ថាតម្រូវការ​លើផលិតផល​ថែរក្សាសម្រស់​មានការ​កើនឡើង​រាល់ថ្ងៃ ក៏ឈាន​ដល់ការ​ពង្រឹកអាជីវកម្ម​បន្ថែម​ទៅលើ​ផលិតផល​ថែរក្សា​សម្ផស្ស​ដែល​ផ្តោត​សំខាន់​លើធាតុ​ផ្សំបែប​ធម្មជាតិ និងសារធាតុ​ផ្សំកែ​ឆ្នៃ​ល្អៗជាច្រើន​ដោយ​មានការសិក្សា និងណែនាំយ៉ាងច្បាស់ពី​អ្នកជំនាញ និងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលមានវិជ្ជាជីវៈពិតប្រាកដ។ == '''ផលិតផលរ​បស់ឌែលឡា''' == ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន (Della Beauty and Fashion)''' '''បានដាក់ចេញលក់ផលិតផលជាច្រើនប្រភេទរួមមានទាំង​ផលិតផលដែលជាម៉ាករបស់ឌែលឡាផ្ទាល់ ​​ក៏ដូចជា​ផលិតផលដែលធ្វើការនាំចូលពីប្រភេទកូរ៉េ ជប៉ុន បារាំង និងអាមេរិកជាដើម។​ ផលិតផលរបស់ឌែលឡា ផ្តោតសំខាន់ទៅលើលក្ខណៈ​ព្យាបាលច្រើនជាង​ការចិញ្ចឹម​ថែបំប៉ន​ដោយយើងសង្កេតឃើញពីបញ្ហាដែលកំពុងកើតមានឡើងលើអ្នកប្រើប្រាស់នាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ​ផលិត​ផល​​​របស់ឌែលឡារួមមាន៖ === ឌែលឡាស្តេមសែល === '''Della Stem Cell Serum''' ជា​ប្រ​ភេទ​សេរ៉ូម​សម្រាប់​ជួសជុល​ស្បែកមុ​ខ​និង​ព្យាបាល​ស្នាម​ជ្រីវជ្រួញ។ សេរ៉ូម​នេះផ្សំ​ចេញពីកោសិកាដើមឬស្តេមសែល​​របស់​មើម​យិនសិន​ក្រហម ដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុង​ការ​ប្រឆាំងនឹងរោគសញ្ញាចាស់មុនអាយុ។ សេរ៉ូមនេះអាចចូលទៅ​ព្យាបាល ស្បែកមុខ​ដែលមានអាចរុយម៍ ជាំ ខ្មៅស្រអាប់ ស្បែកមុខដែលមានរន្ធរោមធំ អោយត្រឡប់​មក​តឹង​ម៉ត់​រលោង ក្មេងជាងវ័យម្តងទៀត។ === ឌែលឡាឈុតស្ក្រាប់ធម្មជាតិ === '''Della Organic Scrub''' ត្រូវបានផ្សំឡើងពីធាតុផ្សំធម្មជាតិ​១០០% រួមមានប្រេងធម្មជាតិ ជាង៣០មុខ ពន្លៃ ​​​​និងកាហ្វេ ដែល មានមុខងារក្នុងការជម្រុះកោសិកា ចាស់ៗ ផ្តល់សំណើម និងជួយ​អោយ​ស្បែកដងខ្លួនភ្លឺរលោង ហាប់តឹងណែន។ === ឌែលឡាម៉ាសបិតមុខ === '''Della Premium Whitening Mask''' ​ជាប្រភេទម៉ាសសន្លឹកដែល​ផ្សំចេញពី​ស្តេមសែល​របស់​រុក្ខជាតិ​ជាច្រើន​មុខ​ ធ្វើ​ឱ្យស្បែកសភ្លឺរលោង​ ដោយជួយបឺតជាតិពុល​ចេញពីផ្ទៃមុខរបស់អ្នក​ បំបាត់រោល ធ្វើ​អោយ​ស្បែកមុខ​ត្រជាក់ស្រស់ស្រាយត្រឡប់មកវិញ។ === ឌែលឡាសាប៊ូលាងមុខ === '''Della Coco Soap''' មានមុខងារលាងសម្អាតនិងជួសជុលកោសិកា​ស្បែកមុខនៅក្នុងផលិតផលតែមួយ​ ដោយលាងជំរះបាក់តេរីដែលតោងជាប់លើផ្ទៃមុខ របស់អ្នករយៈពេល មួយថ្ងៃពេញបានយ៉ាងជ្រៅ និងស្អាត​ល្អបំផុត ដែលប្រៀបបាននឹង​ការកម្ចាត់ឬសគល់នៃការឡើងមុន គ្រប់ប្រភេទផងដែរ។ === ឌែលឡាគ្រីម SOS === '''Della SOS Cream''' អាចនិយាយបានថាជាផលិតផលលក់ដាច់​បំផុត របស់ម៉ាកឌែលឡា ដែលមុខងារផ្តោតសំខាន់​លើការព្យាបាលរាល់បញ្ហាអាលែកហ្ស៊ីពីផលិតផលផ្សេងៗ ព្យាបាលបញ្ហាមុខមុនគ្រប់ប្រភេទ មុខដែលខូច​ធ្ងន់ធ្ងរដោយសារផលិតផលគ្មានស្តង់ដា​អោយត្រឡប់មក​ជា​ស្អាតផូរផង់​ដូចកាលវ័យ១៨ឆ្នាំ។ === ឌែលឡាម៉ាសអប់មុខ === '''Della Avococo Clay Mask''' ជាប្រភេទម៉ាសភក់ដែលផ្សំពី​ផ្លៃបឺ​ធម្មជាតិ និងស្បារដូងមានមុខ​ងារ​ជួយបំប៉នមុខអោយតឹងរលោង សម៉ត់តាំងពីប្រើលើកដំបូង។ === ឌែលឡាទូឆ្ពុង === '''Della Steam Box''' ​ជាប្រភេទបន្ទប់​ស្ទឹមចល័តដែលងាយ​ស្រួលក្នុងការ​ប្រើប្រាស់នៅ​តាម​ផ្ទះ មិនត្រឹមតែសន្សំសំចៃពេលវេលានិងថវិកាប៉ុណ្ណោះទេ​ ប៉ុន្តែថែមទាំងមាន​អនាម័យ ផងដែរ។ មុខងារពិសេស​របស់ទូនេះ​គឺជួយកាត់បន្ថយស្ត្រេស​ បណ្តេញជាតិពុល និងប្រើជាម៉ាស៊ីន ថែរក្សាស្បែកផងដែរ។ == '''ចំណែកទីផ្សារ''' == ក្នុងការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិ​ធម្មជាតិសុទ្ឌសាធមកធ្វើជារបស់ថែរក្សាសម្រស់ ឌែលឡាបានទទួលការគាំទ្រពីសំណាក់អ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនលើសលប់។​ គ្រឿងសម្អាងបែបធម្មជាតិត្រូវបានចាប់ផ្តើមក្លាយជាទីពេញនិយមសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ក៏ដូចជាពិភពលោកទាំងមូលនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ក្រុមហ៊ុនផ្ទាល់ក៏បានផ្តោតទៅលើការព្យាបាលបញ្ហាស្បែកដោយការប្រើប្រាស់ផលិតផលដូចជា ម៉ាសបិទមុខ សាប៊ូលាងមុខ ឡេលាបខ្លួន​ គ្រីមលាបមុខ សម្រាប់បញ្ហារៀងៗខ្លួន។​ ផលិតផលមានចរាចរណ៍ក្នុងនិងក្រៅប្រទេស លើប្រព័ន្ធអនឡាញនិងតាមបណ្តាសាខានានា ពិតជាងាយស្រួលខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការដាក់លក់ផលិតផលទាំងនោះគ្រប់កន្លែងបែបនេះ។ ម៉ាកមួយនេះ កំពុងបង្កើនការគាំទ្រ និងចំណាប់អារម្មណ៍ពីសំណាក់អ្នកប្រើប្រាស់ក៏ដូចជាពិភពលោកនូវខ្សែរផលិតផលដែលល្បីបំផុតរបស់ពួកគេ។ រូបមន្ត វត្ថុធាតុផ្សំគឺ ពិសេស សម្រិតសម្រាំង និង​ឆ្នៃបង្កើតឡើងដោយក្រុមអ្នកឯកទេសស្បែកដែលមានបទពិសោធន៍យូរឆ្នាំនៅក្នុងវិស័យគ្រៀងសម្អាង និងថែរក្សាសម្រស់នេះផងដែរ។ == '''ការស្រាវជ្រាវនិងការច្នៃប្រឌិត''' == “ទទួលបានភាពស្រស់ស្អាតតាមរបៀបធម្មជាតិនិងសុវត្ថិភាព” – ឌែលឡាប៊ីយូធី ​ រាល់ផលិតផលថែរក្សាស្បែកម៉ាកឌែលឡា ត្រូវបានផ្សំឡើងពី ធាតុ​ផ្សំធម្មជាតិ​​ ដែលចំណាយពេលនិងកំលាំងជាច្រើន រួមផ្សំនឹង​សារធាតុ​ផ្សំ​គីមី​ល្អៗ​មួយ​ចំនួនដែលមិនមាន​ការហាមឃាត់ជាអន្តរជាតិ​ឡើយ។ ការអភិវឌ្ឍផលិតផលបែបនេះទាមទារអោយមានការស្រាវជ្រាវយ៉ាងខ្លាំង​ និងឆ្លងកាត់ការធ្វើតេស្ត​ជាច្រើនលើកច្រើនសារទម្រាំទទួលបានផលិតផលសម្រេចចេញមក។ ផលិតផលរបស់ពួកគេ បានចម្រាញ់ជាពិសេសចេញពីធាតុផ្សំធម្មជាតិៗជាច្រើន ដែលអាចធ្វើអោយស្បែកទទួលយកបានយ៉ាងល្អ ​និងផ្តល់ប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុត។ ពួគគេមានមោទនភាពជាខ្លាំងដែលបណ្តាផលិតផលរបស់ពួកគេអាចតម្រូវបានគ្រប់ប្រភេទស្បែក ដែលប្រើធាតុផ្សំពីធម្មជាតិ។ ផលិតផលដែលត្រូវបានបង្កើតតាមបែបធម្មជាតិច្រើនតែផ្តល់នូវការឆ្លើយតបវិជ្ជមានយ៉ាង​ច្រើន​ពី​ដោយសារ​តែប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ដែលគ្មានផលប៉ះពាល់ទៅថ្ងៃក្រោយសូម្បីមួយភាគរយ។ ពួកគេបានអះអាងថាវានឹងអាច រក្សា​ ការពារ សុខភាពស្បែកបានខ្ពស់ និង ផ្តល់ភាពស្រស់ស្អាតបានយ៉ាងពិតប្រាកដ។ == '''មិនមានការសាកល្បងផលិតផលលើសត្វ''' == រាល់ផលិតផលនិងរាល់ធាតុផ្សំទាំងអស់របស់ម៉ាកឌែលឡា មិនមានធ្វើការសាកល្បងលើ​សត្វ​នោះទេ។ នេះជាគោលការណ៍ របស់លោកស្រីលៀង​ សូរិយា ស្ថាបនិកម៉ាកឌែលឡា ប្រឆាំងនឹងការធ្វើ​ទារុណ​កម្មលើសត្វ។ == '''ការិយាល័យ​ក​ណ្តា​ល''' == ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន (Della Beauty and Fashion) មានការិយាល័យកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅផ្លូវលេខ ៥៦៦ ខណ្ឌទួលគោក រាជធានីភ្នំពេញប្រទេសកម្ពុជា ទូរស័ព្ទ៖ +៨៥៥ ៩៦ ៦៩៥ ៩៥៥៥ គេហទំព័រ - http://www.della-beauty.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822132906/https://della-beauty.com/ |date=2020-08-22 }} ហ្វេសប៊ុក - http://www.facebook.com/dellabeautykh Instagram - http://www.instagram.com/dellabeautykh យូធូប - http://www.youtube.com/c/dellabeautykh អាជីវកម្មហ្គូហ្គល - http://dellakh.business.site {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628083631/https://dellakh.business.site/ |date=2020-06-28 }} វីគីអាល់ហ្វា​ - https://en.wikialpha.org/wiki/Della_Beauty{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} វីគីគ្រប់គ្នា - https://en.everybodywiki.com/Della_Beauty == '''ឯកសារយោង''' == 1.      https://menafn.com/1100240072/Get-Glowing-With-Della-Beauty-and-Fashion-Products 2.      https://www.openpr.com/news/2066235/new-herbal-beauty-arrivals-for-this-summer-by-della{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 3.      https://www.prlog.org/12824859-della-beauty-launches-its-new-exciting-cosmetic-range-coffee-mackeral-skin-care-kit.html 4.      https://www.abnewswire.com/pressreleases/get-glowing-with-della-beauty-and-fashion-products_487254.html 5.      https://onlineprnews.com/news/1148098-1591021080-della-beauty-launches-its-new-exciting-cosmetic-range-coffee-mackeral-skin-care-kit.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927035027/https://onlineprnews.com/news/1148098-1591021080-della-beauty-launches-its-new-exciting-cosmetic-range-coffee-mackeral-skin-care-kit.html/ |date=2020-09-27 }} m01weskntpdzoyuz37jjzung7xhksrg 0 43060 335109 334096 2026-05-10T10:24:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335109 wikitext text/x-wiki '''វត្តដំណាក់​''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Wat Domnak) គឺ​ជាវត្តអារាមបែប[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]មួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។ {{Infobox religious building | name = វត្តដំណាក់ | native_name = | image = Front porch of Wat Damnak.jpg|thumb | image_size = | alt = | caption = ព្រះវិហារបុរាណវត្តដំណាក់ | map_type = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[ភូមិវត្តដំណាក់]] [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | coordinates = {{Coordinates|13.3517|N|103.8578|E|display=title}} | religious_affiliation = [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | deity = | country = {{CAM}} | functional_status = | website = | founded_by = | year_completed = ១៩២៧ }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == វត្ត​នេះ​ពីមុន​គឺ​ជា​ទីតាំង​[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជ​ដំណាក់]]​របស់​[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះ​បាទ​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុង​អំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយ​មក [[ព្រះរាជដំណាក់]]​របស់​ព្រះមហាក្សត្រត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ទីតាំង​ទៅ​នៅ​ជិត​អាស្រម[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយ​ពី​[[ព្រះរាជដំណាក់]]​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្ដូរទីតាំងទីធ្លា​បរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះ​រាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវ​បានកែ​ប្រែឲ្យក្លាយទៅ​ជា​វត្ត​អារាម​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ ជាអកុសលនៅ​ក្នុង​[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]វត្តដំណាក់​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់​ជា​មូលដ្ឋា​នយោធារបស់​ពួកគេ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ព្រះវិហារបុរាណ == នៅតាមបណ្តោយដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅកណ្តាល[[ក្រុងសៀមរាប]]មានវត្តជាច្រើនដែលទំនងជាកសាងឡើងនៅក្នុងកាលបរិច្ឆេទប្រហាក់ប្រហែលគ្នាហើយមានទឹកដៃសិល្បៈយ៉ាងល្អឯកគួរឲ្យកត់សម្គាល់។វត្តដំណាក់ស្ថិតនៅត្រើយខាងកើតដងស្ទឹងដែលមានព្រះវិហារបុរាណមួយសង់នៅលើខឿនខ្ពស់ ជញ្ជាំងថ្ម ដំបូលប្រក់ក្បឿងស្រកាលេញយ៉ាងល្អឆើត។ព្រះវិហារនេះត្រូវគេមើលឃើញថាគឺជាសំណង់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ល្អប្លែកមួយនៅក្នុងតំបន់ដែលលើកយកអន្លើនានានៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍|ទេពកថារាមកេរ្តិ៍]]ឆ្លាក់នៅលើសន្លឹកទ្វារនិងបង្អួច។ចំណែកនៅលើផ្ទៃជញ្ជាំងខាងក្នុងពុំមានគំនូរដូចបណ្តាព្រះវិហារផ្សេងៗឡើយតែមានសន្លឹកសីមាថ្មធំៗព័ទ្ធជុំវិញល្វែងគ្រឹះ។ បើយោងតាមការសិក្សារបស់ '''Daniel Guéret''' និង '''Dominique-Pierre Guéret''' បានសន្និដ្ឋានថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់កសាងឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩។ប៉ុន្តែបើតាមសំណេររបស់ '''Peter Olszewski''' ផ្សាយនៅលើទំព័រកាសែត[[ភ្នំពេញ ប៉ុស្តិ៍|ភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍]]យល់ថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់កសាងឡើងនៅរវាងឆ្នាំ ១៩១៩។ការសន្និដ្ឋានរបស់ '''Peter Olszewski''' ប្រហែលផ្អែកលើចំណារលេខ ១៩១៩ នៅលើជញ្ជាំងខាងជើងតែអ្នកខ្លះយល់ថាគឺជាឆ្នាំជួសជុលព្រះវិហារលើកដំបូង។ប៉ុន្តែបើផ្អែកលើលក្ខណៈទូទៅនៃសំណង់និងរូបថតឯកសារចាស់បំផុតរបស់[[បារាំង]]ពាក់ព័ន្ធនឹងវត្តដំណាក់គេអាចសន្និដ្ឋានបានថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់ប្រហែលកសាងរវាងមុនទសវត្សរ៍ទី ២០។ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្តីគេមើលឃើញថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់គឺជាព្រះវិហារបុរាណដ៏ល្បីល្បាញនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]តាំងពីដើមរៀងមក។នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]]ព្រះវិហារវត្តនេះក៏បានស្ថិតនៅលើទំព័រផ្សព្វផ្សាយអំពីអនុស្សាវរីយ៍រីកចម្រើននៃ[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|របបសង្គមរាស្រ្តនិយម]]ផងដែរ។ ព្រះវិហារវត្តដំណាក់គឺជាប្រភេទព្រះវិហារបុរាណឬគេហៅថា'''វិហារជហ្វា ០៤'''។ព្រះវិហារសង់នៅលើខឿនជាថ្នាក់ៗហើយនៅតាមចំហៀងខឿនជុំវិញគេឃើញមានស្លាកស្នាមបញ្ចុះអដ្ឋិធាតុ ដែលជា[[ទំនៀមទំលាប់ខ្មែរ|ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ]]ប្រតិបត្តិមកតាំងពីបុរាណកាល។ចំពោះផ្នែកខាងមុខព្រះវិហារគេសង់បន្តជាដំបូលរានហាលនៅផ្នែកខាងមុខដូចព្រះវិហារ[[វត្តរាជបូណ៌]]ឬព្រះវិហារ[[វត្តលោមព្រលឹង]]ដែលជាព្រះវិហារបុរាណស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]ផងដែរ។ព្រះវិហារវត្តដំណាក់គេរៀបចំឲ្យមានជណ្តើរឡើងទាំង ០៤ ទិសខាងកើតមានទ្វារ ០៣ ខាងលិចមានទ្វារ ០២ ចំហៀងទាំងសងខាងមានបង្អួច ១៤(ជើង ០៧ ត្បូង ០៧)ដំបូលប្រក់ក្បឿងស្រកាលេញជ្រាលចុះ ០២ ថ្នាក់។ចំណែកឯនៅផ្នែកខាងក្នុងមានសសរឈើ ០៨ ជ្រុងចំនួន ១២ ដើមទ្រគ្រឿងបង្គុំឈើផ្នែកខាងលើ។រីឯនៅលើផ្ទៃជញ្ជាំងខាងក្នុងពុំមានគំនូរឬក្បាច់លម្អឡើយពោលគឺជាផ្ទៃលាតលាបពណ៌លឿងស្រាល។រីឯផ្នែកខាងលើជាពិតានឈើហើយផ្ទៃធ្នឹមលម្អដោយក្បាច់ពណ៌ទឹកមាស។ដោយឡែកនៅលើផ្ទៃសន្លឹកទ្វារនិងបង្អួច(ផ្នែកខាងក្រៅ)ទាំងអស់គេឆ្លាក់តួអង្គសំខាន់ៗឬទិដ្ឋភាពនៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]លាបលម្អទឹកមាសយ៉ាងរស់រវើកគួរឲ្យកោតសរសើរ។ ដោយឡែកនៅលើហោជាងទាំងសងខាងនៃព្រះវិហារវត្តដំណាក់ គេឆ្លាក់ជាក្បាច់រចនាអំពីស៊ីម៉ងត៍ដែលបង្ហាញអំពីទិដ្ឋភាពជានិមិត្តរូបពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ហោជាងខាងកើតគេឆ្លាក់ព្រះស្តូបចេតិយមួយយ៉ាងធំដែលមាន[[ឆព័ណ្ណរង្សីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា|ពន្លឺឆពណ្ណរង្សី]]នៅលើកំពូលខាងលើអមដោយឆ័ត្ររួតមួយគូនិងទេវតា ០២ អង្គហោះហើរប្រោះព្រំ។ចំណែកនៅផ្នែកខាងក្រោមអមព្រះស្តូបចេតិយគេឆ្លាក់ជារូបទេពប្រណម្យ(?)ម្ខាង ០៤ អង្គ។ផ្ទៃខាងក្រោយគេឆ្លាក់ក្បាច់ភ្ញីទេសយ៉ាងរស់រវើក។រីឯនៅនៅលើហោជាងខាងលិចគេឆ្លាក់អន្លើសំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះពុទ្ធ|រឿងពុទ្ធប្រវត្តិ]]គឺត្រង់ពេលព្រះអង្គចេញបួស។ចម្លាក់ត្រង់នេះគឺមានតួអង្គ[[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះសិទ្ធត្ថ]](អនាគត[[ព្រះពុទ្ធ]]អង្គ)គង់លើខ្នងសេះទ្រង់គ្រឿងជាក្សត្រមានទេវតា ០៤ អង្គទ្រជើងសេះ ទេពនិករហែហម និង អាមាត្រតោងជាប់កន្ទុយសេះ។ចំណែកឯនៅផ្ទៃហោជាងខាងក្រោយគេឆ្លាក់ក្បាច់ភ្ញីទេសយ៉ាងរស់រវើកដូចហោជាងខាងកើតដែរ។គួរកត់សម្គាល់ដែរថាការរចនាហោជាងធ្វើអំពីស៊ីម៉ងត៍នៅលើព្រះវិហារបុរាណបែបនេះក៏ជាការកម្រនិងបង្ហាញឲ្យឃើញពីភាពទំនើបនៅក្នុងសំណង់ផងដែរដ្បិតភាគច្រើនព្រះវិហារបុរាណគេនិយមឆ្លាក់ហោជាងលើជាឈើ។ [[File:Pediment_of_Wat_Damnak.jpg|thumb|]] ចំពោះរចនាសម្ព័ន្ធសំណង់ផ្នែកខាងក្រោមដំបូលវិញគេឃើញថាព្រះវិហារនេះសង់ឲ្យមានបាំងសាចខាងក្រៅជញ្ជាំង។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះការលម្អត្រង់ចន្លោះសសរជុំវិញបាំងសាចដោយរចនាជាបន្ទាត់កោងផ្កាប់និងក្បាច់លម្អតូចៗផងនោះហាក់បង្ហាញឲ្យឃើញលក្ខណៈទំនើបមួយផ្នែកទៀតនៅក្នុងស្ថាបត្យកម្មពោលគឺជាទម្រង់សិល្បៈបែបបស្ចឹមប្រទេសប្រើជាផ្នែកតូចមួយក្នុង[[ស្ថាបត្យករខ្មែរ|សំណង់បុរាណខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែទោះជាបែបនេះក្តីគេមើលឃើញថាការលម្អនៅលើសន្លឹកទ្វារនិងបង្អួចនីមួយៗសុទ្ធតែឆ្លាក់បង្ហាញអន្លើផ្សេងៗនៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]ដែលជាលក្ខណៈពិសេសមួយនៃព្រះវិហារវត្តដំណាក់។ប្រសិនបើសង្កេតដោយត្រួសៗនៅលើសន្លឹកទ្វារទាំង ០៣ នៃជញ្ជាំងខាងកើតត្រង់ទ្វារកណ្តាលគេឆ្លាក់បង្ហាញត្រង់'''ព្រះលក្សណ៍'''ប្រយុទ្ធនឹង'''វិរុលមុខកុមារ'''ដែលកាឡាខ្លួនជា'''ឥន្រ្ទជិត'''នៅលើសន្លឹកទ្វារទាំងសងខាង។ចំណែកឯនៅលើទ្វារខាងត្បូងសន្លឹកទ្វារម្ខាងគេឆ្លាក់'''ឥន្រ្ទជិត'''បំបាំងខ្លួនក្នុងពពកហើយសន្លឹកទ្វារម្ខាងទៀតគេឆ្លាក់'''សិម្ពលីគ្រុឌ'''កំពុងឆាបឆក់បំផ្លាញ'''សរនាគបាស'''របស់'''ឥន្រ្ទជិត'''ដែលមានទ័ពស្វាជុំវិញ។ ចំណែកទ្វារខាងលិចលើទ្វារស្តាំគេឆ្លាក់រូបតួអង្គសំខាន់ ០២ គឺ'''ហនុមាន'''និង'''នាងបុញ្ញកាយ'''។សន្លឹកទ្វារម្ខាងគឺឆ្លាក់'''ហនុមាន'''ចាប់'''នាងបុញ្ញកាយ'''ហោះចេញពីភ្លើងហើយសន្លឹកទ្វារម្ខាងទៀត ឆ្លាក់រូប'''ហនុមាន'''ហោះទ្រ'''នាងបុញ្ញកាយ'''។ចំពោះឈុតត្រង់នេះ នៅក្នុងសាច់[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]រៀបរាប់ថាក្រោយ'''ព្រះរាម'''ទតឃើញសព'''នាងសីតា'''ជាអគ្គមហេសី('''នាងបុញ្ញកាយ'''កាឡាខ្លួន)អណ្តែតទឹកនៅចំពោះព្រះភ័ក្រ្ត'''ហនុមាន'''បានយកសព'''នាងសីតា'''ទៅបូជាពិសោធន៍រកការពិតទើបលេច'''នាងបុញ្ញកាយ'''ហោះចេញពីភ្លើង។ប៉ុន្តែពេលដឹងការពិតដូច្នេះ'''ព្រះរាម'''យល់ថានាងជាកូនរបស់'''ពិភេក'''ក៏ចាត់ឲ្យ'''ហនុមាន'''ហោះជូននាងទៅ[[:en:Lanka|ក្រុងលង្កា]]វិញ។រីឯនៅលើទ្វារខាងឆ្វេងនៃទិសខាងលិចនេះដែរប្រហែលគេឆ្លាក់រូប'''នាងបុញ្ញកាយ'''និង'''ក្រុងរាពណ៍'''ជាឪពុកមា។ ក្រៅពីការឆ្លាក់សាច់រឿងនៅលើសន្លឹកទ្វារនៃព្រះវិហារវត្តដំណាក់នេះគេឃើញថានៅលើសន្លឹកបង្អួចទាំង ១៤ ក៏មានការឆ្លាក់បង្ហាញឈុតឆាកចម្បាំងតទល់គ្នារវាង'''ព្រះរាម'''-'''ព្រះលក្សណ៍'''និង'''ក្រុងរាពណ៍'''-'''ឥន្រ្ទជិត'''។នៅលើបង្អួចខាងជើងពលព្រះ'''ព្រះរាម''' ចេញក្បួនពីឆ្វេងទ័ព'''ឥន្រ្ទជិត'''ចេញពីស្តាំ។រីឯលើសន្លឹកបង្អួចខាងត្បូងទ័ព'''ព្រះរាម'''ចេញពីស្តាំទ័ព'''ឥន្រ្ទជិត'''ចេញពីឆ្វេងហើយចូលទល់ទ័ពប្រយុទ្ធគ្នានៅចំត្រង់បង្អួចកណ្តាល។សង្ខេបសេចក្តីមកព្រះវិហារវត្តដំណាក់គឺជាសំណង់មួយដែលបង្ហាញឲ្យឃើញពីការចាប់ផ្តើមភាពទំនើបនៃស្ថាបត្យកម្មនៅក្នុង[[ស្ថាបត្យករខ្មែរ|សំណង់បុរាណខ្មែរ]]។ចំណែកឯការលើកយកឈុតឆាក ទិដ្ឋភាព និង តួអង្គសំខាន់ៗនៃ[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]ដូចរៀបរាប់ខាងលើគេអាចសន្និដ្ឋានបានថាគឺសាច់រឿងត្រង់អន្លើចម្បាំង'''ឥន្រ្ទជិត'''។សាច់រឿងអន្លើនេះផ្តើមពី'''ក្រុងរាពណ៍'''បង្គាប់'''នាងបុញ្ញកាយ'''កាឡាខ្លួនជាសាកសព[[នាង​សីតា|នាងសីតា]]អណ្តែតទឹកឲ្យព្រះរាមយល់ថា'''នាងសីតា'''ជាអគ្គមហេសីសោយទីវង្គត។ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញល្បិចនោះបានក្លាយជាហេតុនៃចម្បាំងកាន់តែខ្លាំងក្លាដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា'''ចម្បាំងឥន្រ្ទជិត'''ហើយល្បីល្បាញរហូតមានលើកមកសម្តែងនៅក្នុងទម្រង់[[ល្ខោនស្បែកធំ]]ទៀតផង។<ref>{{Cite web |date=2023-07-18 |title=ព្រះវិហារបុរាណវត្តដំណាក់ {{!}} AMS Khmer Civilization |url=https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/28272 |access-date=2025-08-03 |language=en-US }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Shutters_of_Wat_Damnak.jpg|thumb|]] == ការ​សិក្សា == បច្ចុប្បន្នវត្តនេះមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​ទីអារាម​របស់​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់​ឲ្យព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និង​សម្រាប់​ឲ្យ​ពុទ្ធបរិស័ទ​ធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះ​ក៏​ជាថ្នាលបណ្តុះចំណេះវិជា្ជដល់​ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារ​នៅ​ក្នុង​វត្តមាន​ពុទ្ធិកបឋមសិក្សា​សម្រាប់​ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ​ព្រះធម៌វិន័យនានា។លើសពី​នេះនៅ​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​ក៏​មាន​សាលាបឋមសិក្សា​សម្រាប់​ឲ្យ​កុមារសិក្សារៀនសូត្រទៀតផង។ បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់​ថ្ងៃតែងតែ​មានជនានុជន​ជាច្រើន​បាន​ទៅអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលា​នៅ​ទីនោះផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា == នៅ​ក្នុង​វត្ត​នេះក៏​មាន​[[បណ្ណាល័យ]]​មួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]]ដែល​បាន​បើក​សម្រាប់​ឲ្យ​សាធារណជន​ចូល​ធ្វើការ​សិក្សា ស្រាវជ្រាវ​​ឯកសារ និង ​អានសៀវភៅ​នានា​យ៉ាងសម្បូរបែប។នៅ​តាម​ដងផ្លូវ​ចូលទៅក្នុង​វត្តមាន​រៀបចំនូវពាក្យស្លោកនិង​សុភាសិតជាច្រើន​សម្រាប់​ដាស់តឿន​ដល់​សាធារណជនទាំងឡាយ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ទេសចរណ៍ == [[File:Siem_Reap_Map_Wat_Damnak_Area.png|thumb]] វត្តដំណាក់​ក៏​បាន​នឹងកំពុង​ទាក់​ទាញ​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​ឲ្យ​មក​ទស្សនា​នៅ​ក្នុងវត្តនេះផង​ដែរដោយសារ​តែ​ការរៀបចំប្រកបទៅដោយ​សោភ័ណភាព​នៃវត្តនេះនិងអាយុ​កាល​ដ៏ចំណាស់ដែល​មានពាក់ព័ន្ធនឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រផងនោះ។ព្រះវិហារ​នៃ​វត្តនេះមានអាយុកាលប្រហែល ១០០ ឆ្នាំមកហើយ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ម្ហូបអាហារ == សាច់​គោ​អាំង​ដែល​ល្បី​នៅ​ម្ដុំ​វត្ត​ដំណាក់​នេះ​បាន​បើក​​លក់​​ជាង​ ០២ ​ទសវត្សរ៍​មក​ហើយគឺ​តាំងពី​អំឡុង​ឆ្នាំ​ ១៩៩០ ​មក​ម្ល៉េះ។ខុស​ប្លែក​ពី​សាច់គោ​អាំង​នៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]]​ដែល​មាន​​ចង្កាក់​ស្ដួច​វែង សាច់​គោ​អាំង​​ដែល​ល្បី​នៅ​ម្ដុំ​វត្តដំណាក់​​មាន​ចង្កាក់ឬស្សី​សំប៉ែត​ខ្លី។សាច់គោ​ដោត​លាយ​ខ្លាញ់​នៅ​ខាង​ចុង​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រែ​ចុះ​ឡើង​ដោយ​លាប​ទឹក​គ្រឿង​ពណ៌​ក្រហម​​បន្ថែម​រសជាតិ។រសជាតិសាច់គោអាំងម្ដុំវត្តដំណាក់នេះមិនត្រឹមតែត្រូវចិត្ត[[ជនជាតិខ្មែរ|អតិថិជនខ្មែរ]]ប៉ុណ្ណោះទេជារឿយៗគេក៏ឃើញវត្តមានទេសចរបរទេសមកអង្គុយទទួលទានផងដែរ។<ref>{{Cite news|title=សាច់គោ​អាំង​ ១៥០០ ​រៀល​មួយ​ចង្កាក់​ល្បី​នៅ​វត្ត​ដំណាក់​ខេត្ត​សៀមរាប|language=en|url=https://www.postkhmer.com/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B/%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9F%8B%E1%9E%82%E1%9F%84%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84-%E1%9F%A1%E1%9F%A5%E1%9F%A0%E1%9F%A0-%E1%9E%9A%E1%9F%80%E1%9E%9B%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-08-02|archive-date=2021-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731071253/https://www.postkhmer.com/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B/%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9F%8B%E1%9E%82%E1%9F%84%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84-%E1%9F%A1%E1%9F%A5%E1%9F%A0%E1%9F%A0-%E1%9E%9A%E1%9F%80%E1%9E%9B%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == cy20fm2z0n28gmxhlrxgz5t2tenal8k 0 46376 335106 287684 2026-05-10T10:08:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335106 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Papaya tree and sky.jpg|រូបភាពតូច|ដើមល្ហុងមានផ្លែ]] '''ល្ហុង''' គឺជា រុក្ខជាតិស្មៅយ៉ាងខ្ពស់ ដែលមានផ្លែឈើដែល មនុស្សអាចបរិភោគ បាន។ វា​មាន ​ដើម​កំណើត ​នៅ ​តំបន់​ត្រូពិច ​នៃ ​[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] ជា​ចម្បង​ពី​ភាគ​ខាង​ត្បូង [[ម៉ិកស៊ិក|​ម៉ិកស៊ិក]] ​ដល់ [[អាមេរិកកណ្ដាល|​អាមេរិក​កណ្តាល]] ។ ឥឡូវនេះរុក្ខជាតិទាំងនេះត្រូវបានដាំដុះនៅក្នុង តំបន់ត្រូពិច ទាំងអស់នៃពិភពលោក។ ផ្លែល្ហុងគឺជារុក្ខជាតិនៃតំបន់ត្រូពិច ហើយសម្រាប់ការលូតលាស់ត្រូវការអាកាសធាតុក្តៅ។ វាមិនអាចរស់នៅជាមួយ សីតុណ្ហភាព ទាបបានទេ។ ​រុក្ខជាតិ​ធំ​នេះដូច​ជា ​ដើម​ឈើ ដែល​​គ្មាន ​មែក ។ វាជារុក្ខជាតិស្មៅ ព្រោះដើមមិនមាន ឈើ ច្រើនទេ ហើយនៅតែទន់ និងមានពណ៌បៃតងរហូតដល់ងាប់។ ដើម តែមួយលូតលាស់ពី ៥ ទៅ ១០ ម៉ែត្រដោយមាន ស្លឹក នៅលើកំពូល។ ស្លឹកមានទំហំធំជិត ៥០-៧០&nbsp;សង់ទីម៉ែត្រ។ ស្បែកផ្លែឈើល្ហុងគឺស្តើងនិងរឹង។ មិនអាចបរិភោគបានទេព្រោះវា ជូរចត់ ពេក។ ដំបូង ស្បែក​មាន​ពណ៌​បៃតង ប៉ុន្តែ​វា​ប្រែ​ទៅ​ជា ​ពណ៌​លឿង ​ក្នុង​ពេលផ្លែ ​ទុំ ​ហើយ។ នៅក្នុងផ្លែទុំមួយ ផ្លែល្ហុងមាន ពណ៌លឿង ទឹក ឬ ពណ៌ផ្កាឈូក ឬ ពណ៌ក្រហម។ នៅខាងក្នុងផ្លែឈើមាន គ្រាប់ ខ្មៅ តូចៗជាច្រើន។ [[ឯកសារ:Ripe papaya with seeds.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ផ្លែល្ហុងកាត់ជាពាក់កណ្តាល]] ផ្លែល្ហុងទុំត្រូវបានគេបរិភោគស្រស់ បន្ទាប់ពីយកសំបក និងគ្រាប់ចេញ។ ពេល​ខ្លះ​គេ​កាត់​ជា​ដុំ​តូចៗ ហើយ​លាយ​ជា​មួយ​នឹង​ផ្លែ​ឈើ​ផ្សេង​ទៀត​សម្រាប់​ធ្វើ​ជា ​សាឡាត់ ​ផ្លែ​ឈើ។ ផ្លែល្ហុង​ដែល​មិន​ទាន់​ទុំ​អាច​កាត់​ជា​ដុំៗ ហើយ​យក​ទៅ​ចម្អិន​ជាមួយ ​ស្ករ និង​បរិភោគ​ជា ​បង្អែម ។ មានរសជាតិឈ្ងុយឆ្ងាញ់។ នៅតំបន់ត្រូពិច គេនិយមយកទឹកល្ហុង បន្ទាប់ពីយកសំបក និងគ្រាប់ចេញ។ ទឹក​នេះ​អាច​លាយ​ជាមួយ ​ទឹកដោះគោ ​ដើម្បី​ធ្វើ​ទឹក ​ក្រឡុក ។<ref>[http://spiencambodia.com/kh/detail/view/226?ctype=article អត្ថប្រយោជន៍នៃផ្លែល្ហុង]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''ស្ពាន'', ថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២០</ref> ផ្លែល្ហុងជាប្រភេទផ្លែឈើដែលមានជាតិបំប៉នសុខភាពខ្ពស់ និង​ ជួយទប់ស្កាត់ជំងឺច្រើន។ ផ្លែល្ហុងផ្ទុកនូវជាតិដែក និង កាល់ស្យូម ។ ប្រភពដ៏ល្អនៃ [[វីតាមីន]] A, [[វីតាមីន B|B]] និង វីតាមីន C ។<ref>[https://pethyoeung.com/blog/63 អត្ថប្រយោជន៍ទាំង ៨ របស់ផ្លែល្ហុង]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''ពេទ្យយើង'', ថ្ងៃទី ៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២០</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ផ្លែឈើនៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លែឈើ]] ij4epy3j077yuj78wveby8j2vll3diy 0 48305 335096 334560 2026-05-10T06:33:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335096 wikitext text/x-wiki '''ព្រះពុទ្ធមាស''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករ''' ( {{Lang-th|พระพุทธมหาสุวรรณปฏิมากร}} ; {{Lang-sa|Buddhamahāsuvarṇapaṭimākara}} ) ដែល​គេ​ស្គាល់​ជា​ទូទៅ​ក្នុង​ភាសា​ថៃ​ថា '''ព្រះសុខោទ័យត្រៃមិត្រ''' ( {{Lang-th|พระสุโขทัยไตรมิตร}} ) គឺជា[[រូបចំលាក់|​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​ព្រះ​បរម]][[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធរូបផ្ចាញ់មារ]][[ព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារ|មាស]][[មាស|មួយអង្គ]] ​មាន​ទម្ងន់ ៥,៥ តោន (៥.៥០០ គីឡូក្រាម )។ វា​មាន​ទី​តាំង​នៅ​ក្នុង[[វត្តត្រិមិត|​វត្ត​ត្រៃមិត្រ]] [[បាងកក|ក្រុង​បាងកក]] [[ថៃ|ប្រទេស​ថៃ]] ។ នៅចំណុចមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់វា រូបសំណាកនេះត្រូវបានគ្របដោយស្រទាប់នៃ[[រូបចម្លាក់|ស៊ីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ]] និងកញ្ចក់ពណ៌ដើម្បីលាក់តម្លៃពិតរបស់វា ហើយវានៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពនេះអស់រយៈពេលជិត២០០ឆ្នាំមកហើយ ដែលបញ្ចប់ទៅជាវត្តដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួច។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ផ្លាស់​ប្តូរ​រូបសំណាក​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៥៥ ម្នាងសិលា​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រេះ​ចេញ ហើយ​មាស​ក៏​លេច​ចេញ​មក។ [[ឯកសារ:Golden buddha.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករនៅវត្តត្រៃមិត្រនាទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រភពដើមនៃរូបសំណាកនេះគឺមិនច្បាស់លាស់។ វាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរចនាប័ទ្ម[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|រាជវង្សសុខោទ័យ]] នៃសតវត្សទី១៣-១៤ ទោះបីជាវាអាចត្រូវបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីពេលនោះក៏ដោយ។ ព្រះកេសរបស់រូបបដិមាមានរាងដូចស៊ុត ដែល​បញ្ជាក់​ពី​ដើម​កំណើត​នៅ​សម័យ​សុខោទ័យ។ ដោយសារសិល្បៈសុខោទ័យមានឥទិ្ធពលរបស់ឥណ្ឌា <ref name="blogspot2007">{{Cite web |last=McKenzie |first=Peter |date=2007-05-07 |title=The Golden Buddha and the Man Himself |url=http://languageinstinct.blogspot.ca/2007/05/golden-budda-and-man-himself.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621112918/http://languageinstinct.blogspot.ca/2007/05/golden-budda-and-man-himself.html |archive-date=21 June 2013 |access-date=2013-06-23 |publisher=Languageinstinct.blogspot.ca |archivedate=2013-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621112918/http://languageinstinct.blogspot.ca/2007/05/golden-budda-and-man-himself.html }}</ref> ហើយរូបចម្លាក់ធ្វើពីលោហធាតុរបស់ [[ព្រះពុទ្ធ]] ដែលធ្វើឡើងនៅប្រទេសឥណ្ឌាធ្លាប់ត្រូវបានគេយកទៅប្រទេសផ្សេងៗភាគច្រើនក្នុងសម័យប៉ាឡា។ <ref>{{Cite web |date=May 13–26, 1989 |title=Frontline Magazine (India) |url=http://frontline.in/archives.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006075040/http://frontline.in/archives.htm |archive-date=6 October 2011 |page=71 |access-date=2 មករា 2023 |archivedate=6 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006075040/http://frontline.in/archives.htm |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Buddah_2IMG_7906.jpg|រូបភាពតូច| រូបរាងកេសារបស់បដិមាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យសុខោទ័យ]] [[ឯកសារ:Side_view_of_buddha_statue.jpg|រូបភាពតូច| ទិដ្ឋភាពចំហៀងនៃរូបសំណាក]] អ្នកប្រាជ្ញខ្លះជឿថារូបសំណាកនេះត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងរឿង[[រមាស​ដែក|រចនារាមខាំហែង]] ដ៏ចម្រូងចម្រាស។ នៅក្នុងជួរទី២៣-២៧ នៃផ្ទាំងថ្មទីមួយនៃចេតិយ "ព្រះពុទ្ធរូបមាស" ត្រូវបានលើកឡើងថាមានទីតាំងនៅ "កណ្តាលក្រុងសុខោទ័យ" ដែលត្រូវបានបកស្រាយថាជាឯកសារយោងទៅកាន់ព្រះពុទ្ធមាស។ <ref name="wordpress1">{{Cite web |date=2006-12-15 |title=The Golden Buddha Image |url=http://teayeon.wordpress.com/phra-maha-mondop/about/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624013711/http://teayeon.wordpress.com/phra-maha-mondop/about/ |archive-date=24 June 2013 |access-date=2013-06-20 |publisher=Teayeon.wordpress.com}}</ref> នៅ​ពេល​ខ្លះ រូបសំណាក​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​បិទ​បាំង​ទាំងស្រុង​ដើម្បី​ការពារ​កុំ​ឱ្យ​គេ​លួច។ រូបសំណាកនេះត្រូវបានគ្របដោយស្រទាប់ក្រាស់នៃ[[រូបចម្លាក់|ស៊ីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ]] ដែលត្រូវបានលាបពណ៌និងចាក់ដោយកញ្ចក់ពណ៌។ <ref name="blogspot2007"/> វាត្រូវបានគេជឿថា ការរុះរើនេះធ្វើឡើងមុនពេលការ[[សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-១៧៦៧)|បំផ្លិចបំផ្លាញនៃនគរអយុធ្យា]] ដោយពួកឈ្លានពានភូមានៅឆ្នាំំ១៧៦៧ ។ រូបសំណាកនេះនៅតែស្ថិតក្នុងចំណោមប្រាសាទអយុធ្យា ដោយមិនបានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងនោះទេ។ នៅឆ្នាំ១៨០១ ព្រះបាទ [[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក]] (រាមាទី១) នៃសៀម បន្ទាប់ពីបានតាំងទីក្រុងបាងកកជារាជធានីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រ ហើយបន្ទាប់ពីបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើនក្នុងទីក្រុងបាងកក ទ្រង់បានបញ្ជាឱ្យនាំយកព្រះពុទ្ធរូបចាស់ៗជាច្រើនអង្គមកទីក្រុងបាងកក។ ប្រាសាទដែលខូចនៅទូទាំងប្រទេស។ <ref name="orgfree1">[http://gba.orgfree.com/history%20of%20golden%20buddha.html History of Golden Buddha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410031930/http://gba.orgfree.com/history%20of%20golden%20buddha.html|date=10 April 2013}} Thai Buddhist website</ref> នៅរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|រាមាទី៣]] (១៨២៤-១៨៥១) រូបសំណាកដែលនៅតែគ្របដណ្ដប់ដោយសុីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ ត្រូវបានដំឡើងជារូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅក្នុងអគារសំខាន់នៃវត្តចតុនារាម (វត្តព្រះយ៉ាក្រៃ) ក្នុងទីក្រុងបាងកក។ <ref>{{Cite web |date=1955-05-25 |title=Phra Sukhothai Trimitr (Golden buddha) |url=http://johnchocce.weebly.com/phra-sukhothai-trimitr-golden-buddha.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016084335/http://johnchocce.weebly.com/phra-sukhothai-trimitr-golden-buddha.html |archive-date=16 October 2013 |access-date=2013-06-20 |publisher=Johnchocce.weebly.com |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016084335/http://johnchocce.weebly.com/phra-sukhothai-trimitr-golden-buddha.html }}</ref> នៅពេលដែលវត្តជោតនារាម ដែលមានទីតាំងនៅជិតជីនាថោន លើទីតាំងនៃ[[អាស៊ីធីក|អាស៊ី]] ទីកទំនើបបានដួលរលំ និងត្រូវបានបិទ រូបសំណាកនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅទីតាំងបច្ចុប្បន្ននៅវត្តត្រិមិតក្បែរនោះក្នុងឆ្នាំ១៩៣៥ ។ <ref name="wordpress1"/> នៅពេលនោះ វត្តត្រៃមិត្រ គឺជាវត្តដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួច (ដូចជាវត្តពុទ្ធសាសនារាប់រយផ្សេងទៀតដែលមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក)។ ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​នេះ​មិន​មាន​អគារ​ធំ​ល្មម​សម្រាប់​ដាក់​រូបសំណាក​នោះ​ទេ វា​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​អស់​រយៈពេល ២០ ឆ្នាំ​ក្រោម​ដំបូល​ស័ង្កសី​ធម្មតា។ អត្តសញ្ញាណពិតនៃរូបសំណាកនេះត្រូវបានបំភ្លេចចោលអស់រយៈពេលជិត២០០ ឆ្នាំមកហើយ។ <ref>{{Cite web |last=Miller |first=Jeffrey |date=2005-06-02 |title=The Golden Buddha at Wat Traimit |url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=18,1271,0,0,1,0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110110144/http://buddhistchannel.tv/index.php?id=18,1271,0,0,1,0 |archive-date=2010-11-10 |access-date=2009-11-08 |website=The Korea Times |publisher=The Buddhist Channel |archivedate=2010-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110110144/http://buddhistchannel.tv/index.php?id=18,1271,0,0,1,0 }}</ref> === ឯកសារយោង === agb2n9hbrcip8awc5qjd4bgztei0lt9 0 48812 335092 295425 2026-05-10T05:49:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335092 wikitext text/x-wiki '''ពណ៌លឿង''' គឺជា [[ពណ៌]] រវាង [[បៃតង|ពណ៌បៃតង]] និង [[ពណ៌​ទឹកក្រូច)|ពណ៌ទឹកក្រូច]] នៅលើ [[វិសាលគមដែលមើលឃើញ|វិសាលគមនៃពន្លឺ]] ។ វា​ត្រូវ​បាន​បញ្ចេញ​ដោយ​ពន្លឺ​ដែល​មាន [[ប្រវែងរលកលេចធ្លោ|​រលក​ឥទ្ធិពល]] ​ប្រហែល ៥៧៥ – ៥៨៥ [[ណាណូម៉ែត្រ]] ។ វា​ជា [[ពណ៌ចម្បង|​ពណ៌​ចម្បង]] ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ [[ពណ៌ដក|​សន្ដកពណ៌]] ដែល​ប្រើ​ក្នុង​ការ​គូរ​រូប ឬ​បោះពុម្ព​ពណ៌។ នៅក្នុង [[ម៉ូដែលពណ៌ RGB|គំរូពណ៌ RGB]] ដែលប្រើដើម្បីបង្កើតពណ៌នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ និងអេក្រង់កុំព្យូទ័រ ពណ៌លឿងគឺជា [[ពណ៌បន្ទាប់បន្សំ]] ដែលធ្វើឡើងដោយការរួមបញ្ចូលពណ៌ក្រហម និងបៃតងក្នុងកម្រិតស្មើគ្នា។ [[ការ៉ូទីន|សារធាតុខារ៉ទីន្យ]] ផ្តល់ពណ៌លឿងលក្ខណៈដល់ [[ពណ៌ស្លឹករដូវស្លឹកឈើជ្រុះ|ស្លឹករដូវស្លឹកឈើជ្រុះ]] [[ពោត]] [[Canary ក្នុងស្រុក|ផ្កាខាណារី]] [[Daffodil|ផ្កាស្បៃរឿង]] និងក្រូចឆ្មា ក៏ដូចជា [[ស៊ុតលឿង|ពងមាន់លឿង]] [[ប៊ឺត|បាឃឺថឹខាប់ផ៍]] និងចេក។ ពួកគេស្រូបយកថាមពលពន្លឺ និងការពាររុក្ខជាតិពីការខូចខាតរូបថតក្នុងករណីខ្លះ។ <ref name="fasebj.org">{{Cite journal|last=Armstrong|first=G.A.|last2=Hearst|first2=J.E.|year=1996|title=Carotenoids 2: Genetics and molecular biology of carotenoid pigment biosynthesis|url=http://www.fasebj.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8641556|journal=FASEB J.|volume=10|issue=2|pages=228–37|doi=10.1096/fasebj.10.2.8641556|pmid=8641556|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714155221/http://www.fasebj.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8641556|archive-date=14 July 2020|accessdate=22 November 2012}}</ref> [[ពន្លឺព្រះអាទិត្យ]] មានពណ៌លាំលឿងបន្តិច នៅពេលដែលព្រះអាទិត្យនៅជិតជើងមេឃ ដោយសារតែ[[ការបែកខ្ចាត់ខ្ចាយនៃបរិយាកាស|ការសាយភាយបរិយាកាស]]នៃរលកចម្ងាយខ្លីជាង (បៃតង ខៀវ និងស្វាយ)។ ដោយសារតែវាអាចប្រើបានយ៉ាងទូលំទូលាយ សារធាតុ [[អុកលឿង|ពណ៌ដីឥដ្ឋទង់ដែងលឿង]] គឺជាពណ៌មួយក្នុងចំណោមពណ៌ដំបូងដែលប្រើក្នុងសិល្បៈ។ រូងភ្នំ [[ឡាស្កា|ឡាស្ខក់]] ក្នុងប្រទេសបារាំងមានរូបគំនូរសេះពណ៌លឿងអាយុ ១៧ ០០០ ឆ្នាំ។ សារធាតុពណ៌ ដីឥដ្ឋទង់ដែង និង [[គ្រឿងលម្អ]] ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីតំណាងឱ្យពណ៌មាស និងពណ៌ស្បែកនៅក្នុងផ្នូរអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់មកនៅក្នុងផ្ទាំងគំនូរនៅក្នុងវីឡារ៉ូម៉ាំង។ <ref name="webexhibits.org">{{Cite web |title=Antiquity |url=http://www.webexhibits.org/pigments/intro/antiquity.html%7cWebexhibits |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203213029/https://www.webexhibits.org/pigments/intro/antiquity.html%7CWebexhibits |archive-date=Feb 3, 2023 |website=Pigments through the Ages}}</ref> នៅក្នុងព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនាដំបូង ពណ៌លឿងគឺជាពណ៌ដែលទាក់ទងជាមួយសម្តេចប៉ាប និងសោមាសនៃព្រះរាជាណាចក្រ ប៉ុន្តែវាក៏ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង [[យូដាស អ៊ីស្ការីយ៉ុត]] ហើយត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់អ្នកខុសឆ្គង។ នៅ​សតវត្ស​ទី​២០ ជន​ជាតិ​យូដា​នៅ​អឺរ៉ុប​ដែល​កាន់កាប់​ដោយ​ណាស៊ី​ត្រូវ​បាន​បង្ខំ​ឱ្យ​ពាក់[[ផ្លាកសញ្ញាពណ៌លឿង|ផ្កាយពណ៌លឿង]] ។ នៅក្នុងប្រទេសចិន ពណ៌លឿងភ្លឺគឺជាពណ៌នៃរាជាណាចក្រកណ្តាល ហើយអាចពាក់បានតែដោយអធិរាជ និងគ្រួសាររបស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ភ្ញៀវពិសេសត្រូវបានស្វាគមន៍នៅលើកំរាលព្រំពណ៌លឿង។ <ref name="Eva Heller 2000 p. 82">Cited in Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur – effets et symboliques'', p. 82.</ref> [[ឯកសារ:02-Throne Hall Royal Palace-nX-1.jpg|រូបភាពតូច|ដំបូលប្រាសាទេវាវិនិច្ឆ័យមានពណ៌លឿងដែលស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណព្រះបរមរាជវាំង រាជធានីភ្នំពេញ ប្រទេសកម្ពុជា]] យោងតាមការស្ទង់មតិនៅអឺរ៉ុប កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងកន្លែងផ្សេងទៀត ពណ៌លឿងគឺជាពណ៌ដែលមនុស្សភាគច្រើនទាក់ទងជាមួយភាពសប្បាយរីករាយ ភាពទន់ភ្លន់ ការលេងសើច សុភមង្គល និងដោយឯកឯង។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ វាក៏អាចត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាពច្របូកច្របល់ ការច្រណែន ការច្រណែន ការលោភលន់ និងនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ភាពកំសាក។ <ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur – effets et symboliques'', pp. 69–86.</ref> [[Chaharshanbe Suri|នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] វាមានអត្ថន័យនៃភាពស្លេកស្លាំង/ជំងឺ <ref>{{Cite web |last=Price |first=Massoume |date=December 2001 |title=Culture of Iran: Festival of Fire |url=http://www.iranchamber.com/culture/articles/festival_of_fire.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203213021/https://www.iranchamber.com/culture/articles/festival_of_fire.php |archive-date=Feb 3, 2023 |website=Iran Chamber Society |access-date=មីនា 27, 2023 |archivedate=កុម្ភៈ 3, 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230203213021/https://www.iranchamber.com/culture/articles/festival_of_fire.php }}</ref> ប៉ុន្តែក៏មានប្រាជ្ញា និងការតភ្ជាប់ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |last=Amjadi |first=Maryam Ala |date=2012 |title=Shades of doubt and shapes of hope: Colors in Iranian culture |url=http://www.payvand.com/news/12/mar/1051.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221225744/http://www.payvand.com/news/12/mar/1051.html |archive-date=Dec 21, 2022 |website=Payvand |access-date=មីនា 27, 2023 |archivedate=ធ្នូ 21, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221221225744/http://www.payvand.com/news/12/mar/1051.html }}</ref> នៅក្នុងប្រទេសចិន និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ីជាច្រើន ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាពណ៌នៃសុភមង្គល សិរីរុងរឿង ភាពសុខដុមរមនា និងប្រាជ្ញា។ <ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur – effets et symboliques'', pp. 69–86</ref> == ឯកសារយោង == 31u7s38ajjzcqpu496c6uxu420go8wi 0 48863 335100 329408 2026-05-10T07:22:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335100 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = Serbian | nativename = {{lang|sr|{{lang|sr-Cyrl|српски језик}} / {{lang|sr-Latn|srpski jezik}}}} | pronunciation = {{IPA-sh|sr̩̂pskiː|}} | map = Map of Serbian language - official or recognized.PNG | mapcaption = {{legend|#004DFF|Countries/regions where Serbian is an official language.}} {{legend|#88C4FF|Countries/regions where it is recognized as a minority language.}} | states = [[Serbia]]<br>[[Bosnia and Herzegovina]]<br>[[Montenegro]]<br>[[Kosovo]] | ethnicity = [[Serbs]] | region = [[Southeastern Europe]] | speakers = {{circa}} 12 million | date = 2009 | ref = <ref>{{cite web|url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/124/Друштво/45759/Српски+језик+говори+12+милиона+људи+.html | title = Српски језик говори 12 милиона људи |author = <!--Not stated--> |date=2009-02-20 | publisher = РТС }}</ref> | speakers2 = | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Balto-Slavic languages|Balto-Slavic]] | fam3 = [[Slavic languages|Slavic]] | fam4 = [[South Slavic languages|South Slavic]] | fam5 = [[Serbo-Croatian]] | iso1 = sr | iso2 = srp | iso3 = srp | lingua = part of [[53-AAA-g]] | script = {{ubl|[[Serbian Cyrillic alphabet|Serbian Cyrillic]]|[[Gaj's Latin alphabet|Serbian Latin]]|[[Yugoslav Braille]]}} | nation = {{ubl|{{flag|Serbia}}| {{flag|Kosovo}} (co-official){{efn|name=status}}| {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (co-official)| {{flag|Montenegro}} (co-official) <ref>{{cite book |url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544 |title=Constitution of Montenegro |chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506 |chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]] |date=19 October 2007 |quote=Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728122159/http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|archive-date=28 July 2013}}</ref>}} | minority = {{ubl|{{flag|Croatia}}| {{flag|Hungary}}<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/hu_de.pdf|title=Ec.Europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130221600/http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/hu_de.pdf|archive-date=2007-11-30|url-status=dead|access-date=2023-04-04|archivedate=2007-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071130221600/http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/hu_de.pdf}}</ref>| {{flag|Slovakia}}<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2010&mm=02&dd=09&nav_id=65083|title=B92.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110174015/http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2010&mm=02&dd=09&nav_id=65083|archive-date=2013-11-10|url-status=dead|access-date=2023-04-04|archivedate=2013-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110174015/http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2010&mm=02&dd=09&nav_id=65083}}</ref>| {{flag|Czech Republic}}<ref>{{cite web |url=http://www.minorityrights.org/?lid=1834 |title=Minority Rights Group International : Czech Republic : Czech Republic Overview |publisher=Minorityrights.org |access-date=2012-10-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026011833/http://www.minorityrights.org/?lid=1834 |archive-date=2012-10-26 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/assets/ppov/rnm/dokumenty/mezinarodni-dokumenty/duvodova_zprava_vlada_2005.pdf |title=Národnostní menšiny v České republice a jejich jazyky |trans-title=National Minorities in Czech Republic and Their Language |publisher=Government of Czech Republic |page=2 |quote=Podle čl. 3 odst. 2 Statutu Rady je jejich počet 12 a jsou uživateli těchto menšinových jazyků: ..., srbština a ukrajinština |language=cs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315225857/http://www.vlada.cz/assets/ppov/rnm/dokumenty/mezinarodni-dokumenty/duvodova_zprava_vlada_2005.pdf |archive-date=2016-03-15 }}</ref>| {{flag|North Macedonia}}<ref>{{cite web |url=http://www.minorityrights.org/?lid=4021 |title=Minority Rights Group International : Macedonia : Macedonia Overview |publisher=Minorityrights.org |access-date=2012-10-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026011843/http://www.minorityrights.org/?lid=4021 |archive-date=2012-10-26 }}</ref>| {{flag|Romania}}}} | agency = [[Board for Standardization of the Serbian Language]] | notice = IPA | map2 = Lang Status 99-NE.svg | mapcaption2 = {{center|{{small|Serbian is not endangered according to the classification system of the [[UNESCO]] [[Atlas of the World's Languages in Danger]]}}}} }} [[Category:Languages with ISO 639-2 code]] [[Category:Languages with ISO 639-1 code]] [[Category:ISO language articles citing sources other than Ethnologue]] '''ស៊ែប៊ី''' ( {{Lang|sr|{{lang|sr-Cyrl|српски}} / {{lang|sr-Latn|srpski}}}} , pronounced [sr̩̂pskiː] ) គឺជា[[ភាពចម្រុះ (ភាសាវិទ្យា)|ប្រភេទ]][[ភាសាស្តង់ដារ|ស្តង់ដារ]] នៃភាសា[[ស៊ែបូ-ក្រូអាត]] ដែលប្រើជាចម្បងដោយ[[ស៊ែប|ជនជាតិស៊ែប៊ី]] ។ <ref>David Dalby, ''Linguasphere'' (1999/2000, Linguasphere Observatory), pg. 445, 53-AAA-g, "Srpski+Hrvatski, Serbo-Croatian".</ref> <ref>Benjamin W. Fortson IV, ''Indo-European Language and Culture: An Introduction'', 2nd ed. (2010, Blackwell), p. 431, "Because of their mutual intelligibility, Serbian, Croatian, and Bosnian are usually thought of as constituting one language called Serbo-Croatian."</ref> <ref>Václav Blažek, "On the Internal Classification of Indo-European Languages: Survey" [http://www.phil.muni.cz/linguistica/art/blazek/bla-003.pdf retrieved 20 Oct 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204101748/http://www.phil.muni.cz/linguistica/art/blazek/bla-003.pdf|date=2012-02-04}}, pp. 15–16.</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ćalić|first=Jelena|year=2021|title=Pluricentricity in the classroom: the Serbo-Croatian language issue for foreign language teaching at higher education institutions worldwide|journal=Sociolinguistica: European Journal of Sociolinguistics|publisher=De Gruyter|volume=35|issue=1|pages=113–140|doi=10.1515/soci-2021-0007|issn=0933-1883|quote=The debate about the status of the Serbo-Croatian language and its varieties has recently shifted (again) towards a position which looks at the internal variation within Serbo-Croatian through the prism of linguistic pluricentricity|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Die kroatische Standardsprache auf dem Weg zur Ausbausprache|language=German|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/215815/|pages=196–197|location=Zurich|year=2022|quote=Obwohl das Kroatische sich in den letzten Jahren in einigen Gebieten, vor allem jedoch auf lexikalischer Ebene, verändert hat, sind diese Änderungen noch nicht bedeutend genug, dass der Terminus Ausbausprache gerechtfertigt wäre. Ausserdem können sich Serben, Kroaten, Bosnier und Montenegriner immer noch auf ihren jeweiligen Nationalsprachen unterhalten und problemlos verständigen. Nur schon diese Tatsache zeigt, dass es sich immer noch um eine polyzentrische Sprache mit verschiedenen Varietäten handelt.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250212225841/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/215815/ |date=2025-02-12 }}</ref> វាជាភាសាផ្លូវការ និងជាភាសាជាតិរបស់[[ស៊ែប៊ី]] ដែលជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការទាំងបីរបស់ [[បូស្នៀ និងហឺហ្សេហ្គោវីណា|បូស្នៀ និងហឺហ្សេហ្គោ]] វីណា និងជាសហមន្ត្រីនៅ [[ម៉ុងតេណេហ្គ្រោ]] និង [[កូសូវ៉ូ]] ។ {{Efn|name=status}} វាជាភាសាជនជាតិភាគតិចដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅក្នុង [[ក្រូអាត|ប្រទេសក្រូអាត]] [[ម៉ាសេដូនៀខាងជើង]] [[រូម៉ានី]] [[ហុងគ្រី]] [[ស្លូវ៉ាគី]] និង [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆេក]] ។ ស្តង់ដារស៊ែប៊ីគឺផ្អែកលើគ្រាមភាសាដែលរីករាលដាលបំផុតនៃភាសាស៊ែបូ-ក្រូអាត, [[ស្តូកាវៀន]] (ជាពិសេសនៅលើគ្រាមភាសារបស់ [[ភាសា Sumadija-Vojvodina|សួម៉ាឌីចា-វ៉ូវ៉ឌីណា]] និង [[គ្រាមភាសាហឺហ្សេហ្គោវីនខាងកើត|ហឺហ្សេហ្គោវីណាខាងកើត]] <ref>{{Citation|last=Ljiljana Subotić|last2=Dejan Sredojević|last3=Isidora Bjelaković|title=Fonetika i fonologija: Ortoepska i ortografska norma standardnog srpskog jezika|language=sh|year=2012|publisher=FILOZOFSKI FAKULTET NOVI SAD|url=http://digitalnabiblioteka.tk/digitalna-biblioteka?task=view&id=56&catid=903|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103173557/http://digitalnabiblioteka.tk/digitalna-biblioteka?task=view&id=56&catid=903|archivedate=2014-01-03}}</ref> ) ដែលជាមូលដ្ឋាននៃពូជ[[ភាសាក្រូអាត|ស្តង់ដារក្រូអាត]] [[ភាសាបូស្នៀ|បូស្នៀ]] និង [[ភាសាម៉ុងតេណេហ្គ្រិន|ម៉ុងតេណេហ្គ្រិន]] <ref>[http://www.rferl.org/content/Serbian_Croatian_Bosnian_or_Montenegrin_Many_In_Balkans_Just_Call_It_Our_Language_/1497105.html Serbian, Croatian, Bosnian, Or Montenegrin? Or Just 'Our Language'?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105003544/http://www.rferl.org/content/Serbian_Croatian_Bosnian_or_Montenegrin_Many_In_Balkans_Just_Call_It_Our_Language_/1497105.html|date=2010-11-05}}, ''[[វិទ្យុអឺរ៉ុបសេរី / វិទ្យុសេរីភាព|Radio Free Europe/Radio Liberty]]'', February 21, 2009</ref> ដូច្នេះហើយ[[សេចក្តីថ្លែងការណ៍ស្តីពីភាសាសាមញ្ញ]] របស់ ក្រូអាត, បូស្នៀ, ស៊ែប និង ម៉ុងតេណេហ្គ្រិន ត្រូវបានចេញក្នុងឆ្នាំ២០១៧។ <ref>{{Cite book|year=2018|title=Eine Analyse der Metaphern in der kroatischen Linguistikfachzeitschrift Jezik von 1991 bis 1997|language=de|location=Hamburg|pages=21, 83|isbn=978-3-8300-9773-0}} [http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=001013945 (NSK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304003642/http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=001013945 |date=2025-03-04 }}. [https://koha.ffzg.hr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=385977 (FFZG)]</ref> គ្រាមភាសាផ្សេងទៀតដែលនិយាយដោយស៊ែប៊ីគឺ [[គ្រាមភាសា Torlakian|ថ័រឡាគៀន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសស៊ែប៊ី ដែលជាអន្តរកាលទៅជា [[ភាសាម៉ាសេដូនៀ]] និង [[ភាសាប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] ។ ភាសាស៊ែប៊ីជាភាសាស្តង់ដារអឺរ៉ុបតែមួយគត់ដែលអ្នកនិយាយមាន [[Digraphia|មុខងារ]] ពេញលេញ, <ref>{{Cite journal|last=Magner|first=Thomas F.|date=10 January 2001|title=Digraphia in the territories of the Croats and Serbs|url=http://www.deepdyve.com/lp/de-gruyter/digraphia-in-the-territories-of-the-croats-and-serbs-9biWZDK0Vs/1|journal=International Journal of the Sociology of Language|volume=2001|issue=150|doi=10.1515/ijsl.2001.028|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011114443/https://www.deepdyve.com/lp/de-gruyter/digraphia-in-the-territories-of-the-croats-and-serbs-9biWZDK0Vs/1|archive-date=11 October 2017|accessdate=27 April 2018}}</ref> ដោយប្រើទាំងអក្សរ [[អក្ខរក្រម Cyrillic ស៊ែប៊ី|ស៊ីរីលីក]] និង [[អក្សរឡាតាំងរបស់ Gaj|ឡាតាំង]] ។ អក្ខរក្រមស៊ីរីលីក របស់ស៊ែប៊ី ត្រូវបានរៀបចំឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ ដោយអ្នកភាសាស៊ែប៊ី [[Vuk Karadžić|លោក វ៉ុក ការ៉ាជីក]] ដែលបានបង្កើតវាដោយផ្អែកលើគោលការណ៍ [[អក្ខរក្រមតាមសូរសព្ទ|សូរសព្ទ]] ។ អក្ខរក្រមឡាតាំងប្រើសម្រាប់ស៊ែប៊ី ( {{Lang|shr|latinica}} ) ត្រូវបានរចនាឡើងដោយអ្នកភាសាក្រូអាត [[លូយូដេវីត ហ្គេច|លូដេវីតកាយ]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ ដោយផ្អែកលើប្រព័ន្ធឆេក ជាមួយនឹងទំនាក់ទំនង ក្រាហ្វិច-ទូរស័ព្ទ ពីមួយទៅមួយ រវាង អក្សរសាស្ត្រស៊ីរីលីក និង ឡាតាំំង ដែលបណ្តាលឱ្យមានប្រព័ន្ធស្របគ្នា។ <ref name="ComrieCorbett2003">{{Cite book|title=The Slavonic Languages|url=https://books.google.com/books?id=uRF9Yiso1OIC&pg=PA45|date=1 September 2003|isbn=978-0-203-21320-9|page=45|quote=Following Vuk's reform of Cyrillic (see above) in the early nineteenth century, Ljudevit Gaj in the 1830s performed the same operation on Latinica, using the Czech system and producing a one-to-one symbol correlation between Cyrillic and Latinica as applied to the Serbian and Croatian parallel system.}}</ref> == ឯកសារយោង == sivrvw0g7zmzctt92ryx1qa2a8hk8rw 0 49231 335093 304835 2026-05-10T05:56:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335093 wikitext text/x-wiki '''ពិធា លិមចម្រើនរ័ត្ន''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]: พิธา ลิ้มเจริญรัตน์​ អានថា ភិថា លីមចារើនរ៉ាត់) កើតថ្ងៃទី 5 ខែកញ្ញា ព.ស. 2523 (គ.ស.​ 1980) មានឈ្មោះហៅក្រៅថា'''ធិម''' <ref>{{Cite web |title=เปิดประวัติ “พิธา ลิ้มเจริญรัตน์” จากกระดุม 5 เม็ด… สู่ดาวฤกษ์ดวงใหม่ |url=https://workpointtoday.com/jimpitha/ |access-date=6 April 2023 |website=workpointTODAY |language=th }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> គឺជាពាណិជ្ជករ និងជាអ្នកនយោបាយថៃ ជាមេដឹកនាំគណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ និងជាអតីតសមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត។ បញ្ជីឈ្មោះគណបក្សនេះធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាមួយ'''គណបក្សអនាគតថ្មី'''ពីការបោះឆ្នោតសកលក្នុងឆ្នាំ 2019។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្នុងរង្វង់នយោបាយពីការពិភាក្សាអំពីគោលនយោបាយកសិកម្ម "ទ្រឹស្តីនៃ៥ចំណុច" ក្រោមរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក [[ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា|ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្ឱជា]] ។ == បឋមវ័យ == ពិធា កើតនៅថ្ងៃទី ៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨០ គាត់ជា<ref name="birth">{{Cite web |date=2023-04-23 |title=ประวัติทิม พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ หนุ่มนักเรียนทุนฮาร์วาร์ดคนแรกของไทย |url=https://www.sanook.com/campus/1394829/ |access-date=2023-05-16 |website=Sanook}}</ref>កូនប្រុសច្បងរបស់នាយ ពង្សស័ក្ដិ៍ លិមចម្រើនរ័ត្ន អតីតទីប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងសហករណ៍ ជាមួយលោកស្រី លិលដា លិមចម្រើនរ័ត្ន ហើយ​ក៏ជា​ចៅ​ប្រុស​របស់​លោក ផ្ដុង លិមចម្រើនរ័ត្ន អតីតលេខាធិការរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ និងលោក តាមចៃ ខាំភតោ អតីតនាយកគ្រប់គ្រងធនាគារ ក្រុងថៃ ដែលជាសាច់ញាតិខាងម្តាយ <ref>[https://www.bbc.com/thai/thailand-50970799 ทิม พิธา : กระดุม 5 เม็ดของอนาคตใหม่ กับปณิธานใหม่ขอเป็น "พรรคที่เล่นการเมืองน้อยที่สุด"]</ref> ជាមួយប្អូនប្រុសម្នាក់ឈ្មោះ ភាសិណ លិមចម្រើនរ័ត្ន <ref>{{Cite web |date=2019-07-27 |title=เปิดประวัติ ทิม พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ ส.ส.อนาคตใหม่ รู้จริงเรื่องเกษตรไทย |url=https://www.thairath.co.th/news/society/1624091 |access-date=2023-05-16 |website=Thairath}}</ref> ពិធា ចូល​រៀនថ្នាក់​មធ្យម​សិក្សា​នៅ'''សាលាក្រុងទេពគ្រីសស្ទានវិទ្យាល័យ''' ដោយសារចរិតរប៉ិលរប៉ុចរបស់គាត់ លោកពង្សស័ក្ដិ៍ដែលជាឪពុក​​បាន​បញ្ជូន​ពិធា​ទៅ​រៀន​នៅប្រទេស [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលសេឡង់]] ពេលគាត់មានអាយុ<ref name="thaipbs1">{{Cite web |date=2023-05-15 |title=เลือกตั้ง2566 : รู้จัก (ว่าที่) นายกฯ "พิธา ลิ้มเจริญรัตน์" |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/327816 |access-date=2023-05-15 |website=ThaiPBS}}</ref> 11 ឆ្នាំដោយរស់នៅ Hamilton ជាមួយគ្រួសារចិញ្ចឹមមួយ <ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title="อยากเป็น เลขาฯยูเอ็น " ความฝันสูงสุด "พิธา ลิ้มเจริญรัตน์" |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/321845 |access-date=2023-05-16 |website=Thai PBS}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឲ្យពិធាចាប់ផ្តើមចាប់អារម្មណ៍នឹងនយោបាយពីស្ត្រីមេផ្ទះម្នាក់ដែលចូលចិត្តមើលការពិភាក្សារបស់សភារហូត។ ក្រៅពីការសិក្សានៅសាលា លោកពិធាធ្វើការក្រៅម៉ោងដើម្បីរកប្រាក់ដោយការជិះកង់ទៅចែកកាសែត បេះផ្លែស្ត្របឺរី និងទទួលមើលសត្វសុនខឲ្យគេ នៅពេលបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យ ពិធាបាន​ចូល​សិក្សាបន្ត​នៅ​ឯ មហាវិទ្យាល័យពាណិជ្ជកម្ម និងគណនេយ្យ នៃសាកលវិទ្យាល័យ ធម្មសាស្ត្រ ផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ (កម្មវិធីភាសាអង់គ្លេស) បានបញ្ចប់ការសិក្សាដោយកិត្តិយសថ្នាក់ដំបូង បន្ទាប់មកបន្តទៅសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិតនៅ មហាវិទ្យាល័យនយោបាយ និងអភិបាលកិច្ចនៅ [[សាកលវិទ្យាល័យហា​វើដ|សកលវិទ្យាល័យ​ហារ៍​វើដ]] រួមជាមួយនឹងផ្នែកការគ្រប់គ្រងអាជីវកម្មនៅ វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាមែសសាឈូសេត្ត្រ ។ == ការងារនយោបាយ == ពិធា ចូល​ប្រឡូក​ក្នុង​ឆាក​នយោបាយ​ក្នុង​នាម​ជា​ទីប្រឹក្សា​ទីស្តីការ​នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្រចាំនៅក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ ក្រោយមក ពិធាបានដាក់ពាក្យចូលជាសមាជិក គណបក្សអនាគតថ្មី និង​បាន​ឈរ​ឈ្មោះ​បោះ​ឆ្នោត​ជា​សមាជិក​សភា​ក្នុង​បញ្ជី​គណបក្ស​លេខរៀងទី​៤ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​តាំង​ជា​សមាជិក​សភា​ជា​លើក​ដំបូង <ref name="prachachat1">{{Cite web |date=2023-05-15 |title=เปิดประวัติ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ แคนดิเตตนายกฯ พรรคก้าวไกล เลือกตั้ง 66 |url=https://www.prachachat.net/person/news-1287696 |access-date=2023-05-16 |website=ประชาชาติ}}</ref> ដោយពិធាត្រូវ​បាន​ជ្រើស​តាំង​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការដែន​ដី ធនធានធម្មជាតិ និងបរិស្ថាន សភាតំណាងទី 25 ក្នុងសមាមាត្រនៃគណបក្សអនាគតថ្មី <ref>{{Cite news|date=2019-09-13|title='ทิม พิธา' นั่งแท่น ประธานกมธ.ที่ดินทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม|work=Siamrath|url=https://siamrath.co.th/n/102889|access-date=2023-05-16}}</ref> នៅថ្ងៃទី 25 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2019 ពិធាបានរួមពិភាក្សាជាលើកដំបូងនៅក្រុមប្រឹក្សាគោលនយោបាយកសិកម្មនៃ រដ្ឋាភិបាល​របស់លោកប្រាយុទ្ធ ជាពិសេស «បញ្ហាទ្រឹស្តីនៃ៥ចំណុច» បានទទួល​ការ​​សរសើរពី​ប្រជាជន និងសមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត ពិធាផ្តល់ជូនដំណោះស្រាយដល់កសិករដោយការភ្ជាប់ជាមួយ ទ្រឹស្តីនៃ៥ចំណុច៖ ដីធ្លី បំណុលកសិកម្ម សារធាតុគីមីនិងការធានារ៉ាប់រងតម្លៃដំណាំ ការកែច្នៃ និងនវត្តកម្ម និងកសិទេសចរណ៍ <ref name="prachachat1"/> ពីការពិភាក្សារបស់គាត់ លោក នាយឧត្តមសេនីយ៍ អនុពង្ស ផោចិន្តា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ បាន​សរសើរ​ការ​ពិភាក្សា​របស់​ពិធាអំពីការ​លើក​ឡើង​ថាបញ្ហា​ក្រុម​ជនជាតិ​ភាគតិច និង​បញ្ហា​ដីធ្លី​មាន​ការ​ពាក់ព័ន្ធ <ref>{{Cite web |date=2023-04-24 |title=ประวัติ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ แคนดิเดตนายกฯ ก้าวไกล เจ้าของวลี มีลุง ไม่มีเรา |url=https://www.springnews.co.th/news/election66/837976 |access-date=2023-05-16 |website=Spring News}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-07-22 |title=เปิดประวัติ “พิธา ลิ้มเจริญรัตน์” จากกระดุม 5 เม็ด… สู่ดาวฤกษ์ดวงใหม่ |url=https://workpointtoday.com/jimpitha/ |access-date=2023-05-16 |website=Workpoint Today }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> បន្ទាប់ពីសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការធម្មនុញ្ញក្នុងការរំលាយគណបក្សអនាគតថ្មីនៅថ្ងៃទី ២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២០ បន្ទាប់មកទៀតនៅថ្ងៃទី ៨ ខែមីនា លោកពិធា បានផ្លាស់ទៅ គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ រួមជាមួយនឹងអតីតសមាជិកគណបក្សចំនួន ៥៤ នាក់ផ្សេងទៀត ដែលលោកពិធាបានកាន់តំណែងជាប្រធានគណបក្ស។ <ref>{{Cite news|date=2020-03-14|title=ก้าวไกล เลือก ทิม พิธา นั่งหัวหน้า ประกาศสานต่ออุดมการณ์อนาคตใหม่ 54 ส.ส. พร้อมเดินเคียงข้างประชาชน|work=The Standard|url=https://thestandard.co/move-forward-party/|access-date=2023-05-16}}</ref> បន្ទាប់ពី ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2023 ក្នុងសភាតំណាងរាស្រ្តថៃ កាលពីថ្ងៃទី 15 ឧសភា លោកពិធា បានប្រកាសថាលោកត្រៀមខ្លួនជានាយករដ្ឋមន្ត្រី បន្ទាប់ពីគណបក្សឆ្ពោះទៅមុខទទួលបានសំឡេងភាគច្រើន ហើយបានអញ្ជើញ [[គណបក្សភឿថៃ]] រួមជាមួយនឹងគណបក្សមួយចំនួនទៀតបង្កើត រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ ។ <ref>{{Cite web |date=2023-05-15 |title=ประวัติ "พิธา ลิ้มเจริญรัตน์" ว่าที่นายกฯ คนที่ 30 ของประเทศไทย |url=https://www.amarintv.com/news/detail/175838 |access-date=2023-05-15 |website=อมรินทร์ทีวี เอชดี ช่อง 34 - AMARIN TV HD |language=th}}</ref> == ជីវិត​ឯកជន == ពិធាពីមុនធ្លាប់រៀបការជាមួយតារាសម្ដែង ជុតិមា ទីបៈមាថ([[:th:ชุติมา_ทีปะนาถ|ชุติมา ทีปะนาถ]]) នៅឆ្នាំ 2012 <ref name="wptim" /> និងបានលែងលះគ្នាក្នុងឆ្នាំ 2018 <ref name="wptim">{{Cite news|title=สรุปกรณีศึกษา ทิม พิธา เส้นแบ่งนักการเมืองกับเรื่องส่วนตัว|language=th|work=workpointTODAY|url=https://workpointtoday.com/pita-limjaroenrat/|access-date=27 June 2022}}</ref> ដោយមានកូនស្រីម្នាក់គឺ ភិភិម <ref>{{Cite news|date=2020-12-17|title="ทิม พิธา" โพสต์ภาพครอบครัว กับอดีตภรรยา "ต่าย ชุติมา" ยังคงเป็นพ่อแม่ของลูก|work=คมชัดลึก|url=https://www.komchadluek.net/entertainment/thai-entertainment/538956|access-date=2023-05-16}}</ref> ដែលអ្នកទាំងពីរមានសិទ្ធិមើលថែស្មើគ្នា។ == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} bxkgtnrfofv004js93h1pyp4hgg882c 0 49538 335086 300192 2026-05-10T04:13:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335086 wikitext text/x-wiki '''ប៉េងប៉ោះ''' គឺជាវល្លិដើមទាបពួកមួយ ជាដំណាំក៏មាន ដុះឯងក៏មានផ្លែប្រើជាបន្លែជាដើម ។ បន្លែដែលមកពីក្រុមដើមស្ពៃទឹក (nightshade) ដែលមានដើមកំណើតនៅអាមេរិកខាងត្បូង។ ប៉េងប៉ោះគឺជាប្រភពអាហារបំប៉នដ៏សំខាន់នៃសារធាតុលីកូប៉ែនដែលមានសារជាតិប្រឆាំងអុកស៊ីតកម្មដែលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងអត្ថប្រយោជន៍សុខភាពជាច្រើនរួមមានការកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃជំងឺបេះដូង និងជំងឺមហារីក។ វាក៏ជាប្រភពដ៏អស្ចារ្យនៃវីតាមីនសេ ប៉ូតាស្យូម ហ្វូឡាត និងវីតាមីនK ។ ជាធម្មតាវាមានពណ៌ក្រហមនៅពេលពេញវ័យ ប៉េងប៉ោះក៏អាចមានច្រើនពណ៌រួមមានពណ៌លឿង ទឹកក្រូច បៃតង និងស្វាយ។ លើសពីនេះទៅទៀតប៉េងប៉ោះតូចៗជាច្រើនមានរូបរាង និងរសជាតិខុសៗគ្នា។<ref>{{Cite web |title=អាហារូបត្ថម្ភ និងអត្ថប្រយោជន៍សុខភាពរបស់ប៉េងប៉ោះ |url=http://spiencambodia.com/kh/detail/view/236?ctype=article |access-date=2023-09-09 |website=spiencambodia.com }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ឯកសារ:Bright red tomato and cross section02.jpg|រូបភាពតូច|ប៉េងប៉ោះពណ៌ក្រហមខ្ចី និងផ្នែកដែលពុះនៃប៉េងប៉ោះមួយទៀតដាក់នៅចំហៀងសម្រាប់ការប្រៀបធៀប។ ទំហំនៃប៉េងប៉ោះមិនទាន់កាត់មានអង្កត់ផ្ចិតប្រហែល ១០សង់ទីម៉ែត្រ]] ពូជប៉េងប៉ោះជាច្រើនប្រភេទត្រូវបានដាំដុះយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងអាកាសធាតុក្តៅនៅទូទាំងពិភពលោក ជាមួយនឹងផ្ទះកញ្ចក់ដែលអនុញ្ញាតឱ្យផលិតប៉េងប៉ោះពេញមួយរដូវនៃឆ្នាំ។ រុក្ខជាតិប៉េងប៉ោះជាធម្មតាលូតលាស់ដល់កម្ពស់ ១-៣ ម៉ែត្រ។ រុក្ខជាតិប៉េងប៉ោះដែលមិនចេះកំណត់អាយុ គឺជារុក្ខជាតិដែលមានអាយុច្រើនឆ្នាំនៅក្នុងទីជម្រកកំណើតរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែត្រូវបានដាំដុះជាប្រចាំឆ្នាំ។ ទំហំរបស់ប៉េងប៉ោះប្រែប្រួលទៅតាមពូជដែលមានចន្លោះពី ១–១០សង់ទីម៉ែត្រ ។ == ឯកសារយោង == ovofxfs7ub9ti0728v3zdt5wtlttlqv 0 49582 335084 300865 2026-05-10T02:10:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335084 wikitext text/x-wiki '''ននោង''' គឺជាវល្លិដំណាំដែលឡើងទ្រើង មានផ្លែជាអាហារ មានច្រើនប្រភេទគឺ ននោងជ្រុង, ននោងទេស, ននោងសាញ ជាដើម ។ មានដើមកំណើតនៅអាស៊ីខាងត្បូង និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ននោងដុះលូតលាស់នៅតំបន់ត្រូពិក និងអនុតំបន់ត្រូពិក ហើយវាអាចដុះលូតលាស់ដល់កំពស់ ៩ ម៉ែត្រ មានស្លឹកពណ៌បៃតងចាស់ និងមានផ្កាលឿង។<ref>{{Cite web |title=គុណប្រយោជន៍សុខភាពដ៏អស្ចារ្យ ៥ យ៉ាងនៃននោងជ្រុង |url=http://spiencambodia.com/kh/detail/view/255?ctype=article |access-date=2023-09-26 |website=spiencambodia.com }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ននោងត្រូវបានដាំដុះយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងពិភពលោករួមទាំងផ្នែកជាច្រើននៃអាមេរិកខាងជើង អូស្ត្រាលី និងអឺរ៉ុប។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាំដុះ និង​បរិភោគ​ជា​បន្លែ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ប្រមូល​ផល​ក្នុង​ដំណាក់កាល​លូតលាស់​វ័យក្មេង ទើប​អាច​បរិភោគ​បាន។ បន្លែនេះមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ចិន នេប៉ាល់ ប៊ូតង់ បង់ក្លាដែស វៀតណាម និងកម្ពុជា។ នៅពេលដែលផ្លែទុំពេញ វាមានសរសៃច្រើន។ [[ឯកសារ:Luffa aegyptica.jpg|រូបភាពតូច]] ននោងជ្រុងសំបូរទៅដោយសមាសធាតុសំខាន់ៗដូចជាជាតិសរសៃចំណីអាហារ ទឹក វីតាមីន A វីតាមីន C ជាតិដែក ម៉ាញ៉េស្យូម និងវីតាមីន B6 ។ តាមធម្មជាតិពួកវាមានបរិមាណកាឡូរី និងកូលេស្តេរ៉ុលទាប។ លើសពីនេះទៀតពួកគេមានសារធាតុប្រឆាំងអុកស៊ីតកម្មខ្លាំង និងសមាសធាតុ alkaloid ដែលគ្រប់គ្រងការរំលាយអាហារ និងបំបាត់ជាតិពុលចេញពីរាងកាយ។ == ឯកសារយោង == osj4s7nvmooo8cr4t3tq3t1h8uhslsf 0 50547 335094 309182 2026-05-10T06:21:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335094 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|image=Phu_pek.PNG|caption=|coordinates={{coord|17.192068|103.937294|type:landmark_region:TH|display=inline,title}}|location=|architecture=[[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]]|creator=}}'''ព្រះធាតុភូពេក ឬ ព្រះថាភូពេក ឬ ប្រាសាទភូពេក''' ( [[ភាសាថៃ|ថៃ]] : พระธาตุภูเพ็ก) គឺជាប្រាសាទបុរាណមួយនៅក្នុង [[ខេត្តសកលនគរ]] ក្នុងតំបន់ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ឥសាន]] នៃ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ ប្រាសាទបុរាណខ្មែរនេះ សង់ពីថ្មភក់ ឈរលើថ្មបាយក្រៀម។ ប្រាសាទ​នេះ​ជា​ប្រាសាទ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា]] ​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត[[អាណាចក្រខ្មែរ|​ខ្មែរ]] ​ក្នុង​ទម្រង់​ជា[[ចេតិយ|​ចេតិយ]] ​ដែល​ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ១៦-១៧ នៃ​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសករាជ]]។ ប្រាសាទ​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ពិសេស ដោយសារ​វា​មាន​ប្រតិទិន​ព្រះអាទិត្យ ដែល​ជា​ថ្ម​រាង​ជា​គូប​នៅ​ក្នុង​ចេតិយ​របស់​វា។ បុរាណបានប្រើវាសម្រាប់ចង្អុលបង្ហាញទីតាំងរបស់ព្រះអាទិត្យ មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ពិធី[[សាសនា]]។ ព្រះធាតុភូពេក ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ''[[តំបល់]]''ណាហួបូ ស្រុកផាន់ណានិគម[[ខេត្តសកលនគរ]] [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគ​ឦសាន​នៃ​ប្រទេស​ថៃ]] ប្រមាណ​ជា៣៧&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ខាងលិចក្រុង សកលនគរ ។ ប្រាសាទ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ​ឧទ្យាន​ជាតិ​ភូផាន នៅ ​ជួរ​ភ្នំ​ភូផាន ។ ដើម្បីទៅដល់ទីនោះ ប្រើផ្លូវសកលនគរឧប៊ុនធានី ចម្ងាយ ២២ គីឡូម៉ែត្រ ហើយដើរតាមផ្លូវខាងឆ្វេង ១៤ គីឡូម៉ែត្រ បន្ទាប់មកឡើង ៤៩១ ជំហាន។ វត្ត​ថ្មបាយក្រៀម​ស្ថិត​នៅ​លើ​មូលដ្ឋាន​រាង​ការ៉េ ហាក់​ដូច​ជា​មិន​ទាន់​សាងសង់​រួច​ទេ ព្រោះ​មិន​មាន​ដំបូល ឬ​កំពូល​វត្ត។ == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [https://web.archive.org/web/20090202055418/http://www.sundial.thai-isan-lao.com/phu_phek.html ហោរាសាស្រ្តនៅភូភេក] * [http://msebulke.tripod.com/diverses/id29.html រូបថត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ie1zorfuu4sr6zbvepbnyilwb6um7ld 0 51134 335107 320527 2026-05-10T10:18:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335107 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=}}'''វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃ'''ជា [[វត្ត|​វត្ត]] [[មហានិកាយ|​មួយ]] ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ព្រះ​សង្ឃ មហានិកាយ ដែល​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​ក្នុង [[ตำบลเหล่าปอแดง|​សង្កាត់ Lao Po Daeng។]] ស្រុកមឿងសកលនគរ [[ខេត្តសកលនគរ]] វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ B.E. ២៣២៤ <ref>{{Cite web |title=วัดกลางศรีเชียงใหม่ |url=http://binfo.onab.go.th/Temple/Temple-Detail-View.aspx?search=&pagesize=20&pageno=1&sortexpr=&sortorder=&NameTemp=%e0%b8%81%e0%b8%a5%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%a3%e0%b8%b5%e0%b9%80%e0%b8%8a%e0%b8%b5%e0%b8%a2%e0%b8%87%e0%b9%83%e0%b8%ab%e0%b8%a1%e0%b9%88&TypeTemp=&Sect=&Province=&District=&SubDistrict=&action=view&tid=36339&from=Temple-List-View.aspx_ |publisher=สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ |access-date=2024-09-24 |archivedate=2024-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924163757/http://binfo.onab.go.th/Temple/Temple-Detail-View.aspx?search=&pagesize=20&pageno=1&sortexpr=&sortorder=&NameTemp=%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B9%80%E0%B8%8A%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B9%83%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B9%88&TypeTemp=&Sect=&Province=&District=&SubDistrict=&action=view&tid=36339&from=Temple-List-View.aspx_ |url-status=dead }}</ref> ប៉ុន្តែ​សិលាចារឹក​នៅ​ប្រាសាទ​ចែង​ថា វត្ត​ឃ្លាំង​ស៊ី​ឈៀង​ម៉ៃ ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ ៩៩៨ ត្រូវ​នឹង​ឆ្នាំ ព.ស. ២១៧៥ វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមន៍ Ban Tha Wat ដែលជាសហគមន៍ជុំវិញ ទីក្រុងនងហាន ដែលបានអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់ជាច្រើនសម័យកាលចាប់តាំងពីសម័យ ទ្វារវតីមក។ ភ័ស្តុតាងបុរាណវិទ្យាសំខាន់ៗបានលេចឡើងគឺក្រុម សីមា ថ្មភក់ [[ទ្វារវត្តី|ពីសម័យទ្វារវតី]] ដែលជាក្រុមសីមា ដែលនៅមានសភាពពេញលេញនៅឡើយ ហើយមិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីទីតាំងដើម និងមូលដ្ឋាននៃសំណង់ថ្មបាយក្រៀមនៅក្បែរនោះទេ។ . បានរកឃើញវត្ថុបុរាណដូចជា ធុងធ្វើពីដីឥដ្ឋដ៏រឹងមាំមួយនៅក្នុងរចនាបថឡានឆាង ប្រើសម្រាប់ផ្ទុកឆ្អឹង។ រូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធ និងរូបចម្លាក់ធ្វើពីថ្មភក់។ ផ្នែកនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ សិលាចារឹកដែលបញ្ជាក់ឈ្មោះអ្នកបង្កើតសិលាចារឹកគឺ ព្រះ​មហា​ព្រហ្ម​ទេវោពោធិសត្វ និង​លើក​យក​ឈ្មោះ​វត្តខ្លាងឈៀងម៉ៃ ណង ហាន ខាំខេត <ref>{{Cite web |title=วัดกลางศรีเชียงใหม่ |url=https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/2261 |publisher=แหล่งศิลปกรรมอันควรอนุรักษ์ - สิ่งแวดล้อมศิลปกรรม |access-date=2024-09-24 |archivedate=2024-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924183817/https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/2261 |url-status=dead }}</ref> នៅពេលដែលឆ្នាំ 1960-1961 អ្នក​ភូមិ​បាន​រួម​គ្នា​ស្ដារ​វត្ត​ខ្លាងង​ស៊ីឈៀងម៉ៃ។ ជាលទ្ធផលនៃការរកឃើញវត្ថុបុរាណជាច្រើន។ នៅខាងក្នុងប្រាសាទមានសារមន្ទីរ វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃ ។ បានបង្កើតបន្ទាប់ពី [[សិរិន្ធរ|ព្រះអង្គម្ចាស់ កនិតថាធិរាជ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិនថន ព្រះនាងមហាចក្រី សិរិនថន]] ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ទត​ឃើញ​នៅ​ឆ្នាំ​គ.ស. 1989 សហគមន៍បានចាប់ផ្តើមសាងសង់សារមន្ទីរនៅថ្ងៃទី 18 ខែមីនាឆ្នាំ 1989 ។ ឆ្នាំ ១៩៩១ បានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៩១។ ២៥៣៤ លើសពីនេះ នៅខាងក្នុងប្រាសាទមានស្រះទឹកបុរាណមួយ ដែលមានអាយុកាលប្រមាណ ១.៣០០-១.៥០០ឆ្នាំ ពីមុនមានកំពែងថ្មបាយក្រៀម ដើម្បីការពារការហូរច្រោះដីទាំង ៤ សងខាង មានជណ្ដើរថ្មបាយក្រៀមឡើងចុះនៅខាងចុង ស្រះ​ទាំង​សងខាង​បច្ចុប្បន្ន​មាន​សភាព <ref>{{Cite web |title=พิพิธภัณฑ์วัดกลางศรีเชียงใหม่ |url=https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/1077 |publisher=ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> se622ipzp077fhdoyyqwnv4xsqf5siz 0 51170 335110 312301 2026-05-10T10:40:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335110 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អាគារ}}'''វត្តស្រីវិចិត្រកិរ្តិ៍កល្យារាម''' ឬ '''ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគេបោះបង់ចោល ទី ២៩''' មានទីតាំងនៅខាងក្រៅកំពែងក្រុងសុខោទ័យ ភាគអាគ្នេយ៍ ក្នុង ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ។ ស្រុកមឿងកៅ ស្រុកមឿងសុខោទ័យ [[ខេត្តសុខោទ័យ]] ដើមឡើយ អ្នកភូមិបានហៅថា '''វត្តតាភេរឃឹងណ័ង''' ចំណែក​ឈ្មោះ​វត្តស្រីវិចិត្រកិរ្តិ៍កល្យារាម គឺ​មក​ពី​សិលាចារឹក​វត្ត​តា​ភេរឃឹងណ័ង ដែល​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រាសាទ​នេះ ។ ខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ 1293 <ref>{{Cite web |title=วัดศรีพิจิตรกิรติกัลยาราม |url=https://db.sac.or.th/archaeology/archaeology/377 |publisher=ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រៀបរាប់អំពីព្រះនាងម្ចាស់ក្សត្រីស្រីធម្មរាជមាតា និងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីមហាធម្មរាជាធិបតី បានទទួលព្រះពរពី សម្ដេចព្រះមហាស្រីកិរតិ ព្រះសង្ឃ​មកពី [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|​ក្រុង​កំពែងពេជ្រ]] ​បាន​មក​ដឹកនាំ​ការ​សាងសង់​វត្តនេះ​ក្នុង​ ឆ្នាំ 1279 និង​ក្រោយ​មក​នៅ ឆ្នាំ 1292 ព្រះស្រីមហាពោធិ ត្រូវបានធ្វើ។ ខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកត្រូវបានកត់ត្រាជាអក្សរខ្មែរសុខោទ័យ-ថៃសុខោទ័យ។ ស្នាដៃ​សិល្បៈ​ក្នុង​ប្រាសាទ​រួម​មាន ចេតិយ កៅអី​រាង​កណ្ដឹង​មូល​ធ្វើ​ពី​ឥដ្ឋ តាំង​នៅ​លើ​ជើង​ការ៉េ​ខ្ពស់។ ទទឹង ១៧ ម៉ែត្រ នៅសងខាងនៅមូលដ្ឋានខាងកើត និងខាងលិច។ ធ្វើ​ជា​ក្លោង​ទ្វារ​សម្រាប់​ដាក់​តាំង​ព្រះ​ពុទ្ធរូប​អង្គុយ។ ក្លោង​ទ្វារ​ខាង​កើត​បង្ហាញ​ពី​ដាន​នៃ​ការ​បង្កើត​ក្លោង​ទ្វារ​ខ្ពស់​ស្រដៀង​នឹង​កោណ​ចង្អុល។ មូលដ្ឋាន​ប្រាសាទ​ធ្វើ​អំពី​ឥដ្ឋ ទទឹង​១២​ម៉ែត្រ បណ្តោយ​២៣​ម៉ែត្រ នៅ​ខាង​មុខ​វត្ត​ធំ មាន​ចំនួន​៤ រៀបចំ​នៅ​ជុំវិញ​មូលដ្ឋាន​វត្ត​ធំ ។ មាន​ប្រឡាយ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ទឹកដី​ប្រាសាទ។ ប្រឡាយ​ទទឹង​ប្រហែល ១៥​ម៉ែត្រ ព័ទ្ធជុំវិញ​ប្រាសាទ​ដែល​មាន​ទទឹង ៤០​ម៉ែត្រ បណ្តោយ ៨០​ម៉ែត្រ <ref>{{Cite web |title=โบราณสถานวัดศรีพิจิตรกิรติกัลยาราม |url=https://www.finearts.go.th/sukhothaihistoricalpark/view/22666-%E0%B9%82%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%93%E0%B8%AA%E0%B8%96%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%9E%E0%B8%B4%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%B4%E0%B8%A3%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A5%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1 |publisher=อุทยานประวัติศาสตร์ สุโขทัย}}</ref> iygplls0eoer8bagudoaq11yze3f47l 0 51174 335089 312307 2026-05-10T05:15:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335089 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=វត្តចងក|coordinates={{Coord|15.201917|101.715376|region:TH|format=dms|display=inline}}}}'''វត្តចងក(วัดจงกอ)''' គឺជាវត្តចាស់ ដែលសាងសង់នៅ ឆ្នាំ 1887 ស្ថិតនៅភូមិលេខ 7 ឃុំបានកៅ ស្រុក Dan Khun Thot [[ខេត្តនគររាជសីមា]] ដើមឡើយជាវត្តដែលគេបោះបង់ចោល។ បច្ចុប្បន្ននេះ វត្តនេះមានព្រះសង្ឃគង់ចាំព្រះវស្សា និងបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រាសាទថ្មី។ == កន្លែងសម្គាល់ == === ការកសាងគ្រឿងបរិក្ខារ === អគារ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​ រួម​មាន​វិហារ និង​សាលា​ធម្មទេសនា វត្ត​ប្រតិបត្តិ​ធម៌ កុដិ​ព្រះសង្ឃ រោង​ស្គរ រោង​បុណ្យ និង​បូជា​សព។ === សិលាចារឹក === {{Infobox artifact|name=จารึกวัดจงกอ|image=|image2=|image_caption=|material=ศิลา|size=กว้าง 34 ซม.<br>สูง 51 ซม.(จากพื้นซีเมนต์ถึงตำแหน่งสูงสุด) <br>หนา 6.5 ซม.|writing=ตัวอักษรขอมโบราณ<br>ภาษา[[สันสกฤต]]และ[[ภาษาเขมร|เขมร]]|created=พุทธศักราช 1551|discovered_place=วัดจงกอ หมู่ 7 [[ตำบลบ้านเก่า (อำเภอด่านขุนทด)|ตำบลบ้านเก่า]] [[อำเภอด่านขุนทด]] [[จังหวัดนครราชสีมา]]|discovered_date=ไม่ปรากฏหลักฐาน|location=ปักอยู่บนฐานชุกชี ด้านข้างขวาของพระพุทธรูปประธาน|id=}}'''សិលាចារឹកនៅវត្តចងក''' គឺជាសិលាចារឹកដែលរកឃើញនៅវត្តចងក ។ <ref name="จารึกวัดจงกอ">{{Cite web |title=จารึกวัดจงกอ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/2538 |publisher=จารึกในประเทศไทย. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> សិលា​ចារឹក​សំខាន់​នេះ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​នៅ​លើ​មូលដ្ឋាន Chukchi ។ ផ្នែកខាងស្តាំនៃរូបព្រះពុទ្ធសំខាន់ ឆ្លាក់ជាអក្សរខ្មែរបុរាណជាភាសា សំស្ក្រឹត និងខ្មែរ នៅលើផ្ទាំងថ្មរាងស្លឹកសីមា ទទឹង ៣៤ ស.ម. កម្ពស់ 51 សង់ទីម៉ែត្រ។ កម្រាស់ 6.5 សង់ទីម៉ែត្រ <ref name="จารึกวัดจงกอ" /> សិលាចារឹកនៅផ្នែកទី១ បន្ទាត់ទី១ បង្ហាញពីឆ្នាំ៩៣០ ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំ១០១៨ ដែលជាក្នុងរជ្ជកាលរបស់ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១]] <ref name="จารึกวัดจงกอ"/> ខ្លឹមសារសំដៅលើព្រះរាជបញ្ជា"ធូលីព្រះបាទកម្រតេងកំត្វនអញស្រីជយវីរវម្ម៌ទេវ" បញ្ជា​មន្ត្រី​រាជការ​ចុះ​វាស់វែង​ដី ហើយ​រៀប​ចំ​សិលា​ចារឹក​ថ្វាយ​ដល់​កម្រតេងជគតវិមាយ កំណត់កន្លែងសាសនា និងឧទ្ទិសដល់ព្រះសង្ឃជាច្រើន ដូចឈ្មោះបង្ហាញក្នុងសិលាចារឹក <ref name="จารึกวัดจงกอ" /> asx4dq0ll235ltdzjy32kp1t314b8u5 0 51335 335090 312945 2026-05-10T05:24:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335090 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អាគារ}}ប្រាសាទផ្លៃបាតត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ និងទី១៣ ជាប្រាសាទក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍-ហិណ្ឌូ និកាយ សិវៈ និងទីសក្ការបូជាពុទ្ធសាសនាមហាយាន <ref>{{Cite web |title=กิจกรรมและการบริการด้านการท่องเที่ยวชุมชน ปราสาทเขาปลายบัด |url=https://www.bankokmuang.in.th/travel-place/activity/362-2016-03-30-06-43-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921013628/https://www.bankokmuang.in.th/travel-place/activity/362-2016-03-30-06-43-25 |archive-date=2021-09-21 |access-date=2021-09-22 |archivedate=2021-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210921013628/https://www.bankokmuang.in.th/travel-place/activity/362-2016-03-30-06-43-25 }}</ref> វាគួរឱ្យកត់សម្គាល់សម្រាប់ការបង្កើតប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទឹកដើម្បីភ្ជាប់តំបន់សំខាន់ៗ។ ដោយបំប្លែងរណ្ដៅទៅជាស្រះ។ ទំនប់​គ្រប់គ្រង​ទឹក​មួយ​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ឡើង​ដើម្បី​ត​ភ្ជាប់​ទៅ​ប្រភព​ទឹក​ធម្មជាតិ​ដើម្បី​ឱ្យ​វា​ហូរ​ចូល​ទៅ​ក្នុង [[បារាយណ៍|​បារាយណ៍]] ​ប្រាសាទ​មឿង​តាម។ ដើម្បីចិញ្ចឹមសហគមន៍នៅតាមវាលទំនាប ហើយ​ជា​ភ្នំ​តែ​មួយ​គត់​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ពីរ ដែល​កម្រ​ឃើញ​ប្រាសាទ​ដែល​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​អរិយធម៌នៃអាណាចក្រខ្មែរ <ref name="ถาปัด"/> == ប្រាសាទផ្លៃបាត ១ == ប្រាសាទផ្លៃបាត១ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំផ្លៃបាត។ នៅស្រុក Ban Khok Muang ឃុំ Chorakhe Mak ស្រុក Prakhon Chai បច្ចុប្បន្ននេះ មានតែប្រាសាទធំ និងអគារជំនួយពីរនៅខាងមុខប៉ុណ្ណោះដែលអាចរកឃើញ ប្រាសាទខ្លួនឯងគឺជាអគាររាងការ៉េដែលមានជ្រុងទ្រវែង សាងសង់ពីថ្មភក់ និងឥដ្ឋ។ មាន​ច្រក​ចូល​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត ចំណែក​ទ្វារ​បី​ទៀត​ជា​ទ្វារ​មិន​ពិត។ គែមនៃទ្វារមានលំនាំនៅក្នុងផ្នែកខ្លះវាត្រូវបានគេជឿថាវាជាប្រាសាទដែលមិនត្រូវបានបញ្ចប់។ ស្ថិតនៅលើមូលដ្ឋានថ្មបាយក្រៀមរាងចតុកោណ។ ដូច្នេះហើយ គេសន្មត់ថា នៅសងខាងនៃប្រាសាទធំ ធ្លាប់ជាប្រាសាទពីរផ្សេងទៀត ដែលសង់ដោយឥដ្ឋ និងកម្លាំងកំទេច <ref name="ถาปัด"/> នៅលើកំពូលភ្នំភាគនិរតីនៃប្រាសាទ ភស្តុតាងនៃទំនប់ដ៏ធំមួយក៏ត្រូវបានរកឃើញផងដែរ។ ដែលមានលក្ខណៈសហសម័យជាមួយរចនាបថឃ្លាំង ដូចជាប្រាសាទតាកែវ និងប្រាសាទឃ្លាំងខាងលិច ប្រាសាទឃ្លាំងខាងកើត។ល។ <ref name="ถาปัด">[https://so05.tci-thaijo.org/index.php/sarasatr/article/download/242230/168266/ คุณค่าขององค์ประกอบทางภูมิทัศน์กลุ่มเทวสถานปราสาทพนมรุ้ง ปราสาทเมืองต่ำ และปราสาทปลายบัด จังหวัดบุรีรัมย์ จุลนาถ วรรณโกวิท ภาควิชาภูมิสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย] หน้า 8</ref> == ប្រាសាទផ្លៃបាតក ២ == ប្រាសាទផ្លៃបាត ២ ស្ថិតនៅលើជួរភ្នំ។ វាមានចម្ងាយប្រហែល 1 គីឡូម៉ែត្រខាងលិចនៃប្រាសាទផ្លៃបាត 1 ក្នុងតំបន់ Ban Yai Yaem ។ ឃុំ យ៉ែម អភិវឌ្ឍន៍ ស្រុក​ជល​ផល​ វាមានប្រាសាទសំខាន់ធ្វើពីឥដ្ឋ។ មាន​ច្រក​ចូល​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត ចំណែក​ទ្វារ​បី​ទៀត​ជា​ទ្វារ​មិន​ពិត។ ប្លង់គឺដូចគ្នានឹងប្រាសាទផ្លៃបាត១ សហសម័យជាមួយរចនាបថ [[บาปวน|បាពួន]] <ref name="ถาปัด"/> <ref>ปราสาทร่วมสมัยกับศิลปะแบบบาปวน เช่น ปราสาทปลายบัด 2 ปราสาทพนมวัน ปราสาทพิมาย ปราสาทสด๊กก๊อกธม ปราสาทบาปวน ปราสาทแม่บุญตะวันตก ปราสาทพนมจิสอร์ เป็นต้น</ref> នៅតំបន់ខាងមុខខាងកើត គេរកឃើញប្រាសាទចម្លងមួយពីថ្មភ្នំភ្លើង។ តំបន់ជុំវិញមានជញ្ជាំងកញ្ចក់ សាងសង់អំពីថ្មបាយក្រៀម។ និងបានរកឃើញដានជាច្រើននៃការជីករណ្តៅដោយខុសច្បាប់នូវវត្ថុបុរាណ។ លើសពីនេះ សិលាចារឹកមួយត្រូវបានគេរកឃើញដែលអ្នកជំនាញនៃ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ បានអាន និងបកស្រាយថា សិលាចារឹកសំខាន់នេះត្រូវបានគេរកឃើញថាជាសិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ [[សំស្ក្រឹត|-សំស្រ្កឹត]] បុរាណ ដោយបញ្ជាក់អំពីសម័យកាលដែលត្រូវនឹង ឆ្នាំ៩២៥ ទាក់ទងនឹងព្រះរាជបញ្ជារបស់ [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះចៅស្រីឥសានវរ្ម័នទី២]] ជូនចំពោះអភិជនក្នុងស្រុក <ref>{{Cite web |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/news/detail/17173 |title=อ่านจารึกให้รู้จัก ‘ประติมากรรมสำริด’ กังวล คัชชิมา ชวนสืบร่องรอยจาก ‘ประโคนชัย’ |access-date=2024-10-21 |archivedate=2023-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230922190020/https://db.sac.or.th/inscriptions/news/detail/17173 |url-status=dead }}</ref> <ref name="พิเศษ">[https://www.matichon.co.th/columnists/news_52270 บทความพิเศษ ความสำคัญของประติมากรรมสัมฤทธิ์จาก “ปราสาทเขาปลายบัด 2”]</ref> <ref>https://www.blockdit.com/posts/5eb5cfef1b0b83123f6010a6</ref> cucd1nu00ronv3jn1s5biuy0udvgxd9 0 51605 335087 314135 2026-05-10T04:37:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 9 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335087 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Musée Guimet 897 09.jpg|រូបភាពតូច|បដិមាមកពីទូលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ, ប្រតិមា​នេះ​សព្វថ្ងៃ​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​ហ្គីម៉េត៍ ប្រភពមក​ពី​ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ ]] '''''ប្រតីត្យសមុត្បាទ-គាថា (Pratītyasamutpāda-gāthā)''''' ហៅផងដែរថា ប្រតីត្យសមុត្បាទ-ធារណី ('''''Pratītyasamutpāda-dhāraṇī''''' ) ឬ '''''យេធម៌ាហេតុ''''' គឺជាខគម្ពីរ ( គាថា ) និង ធារណី ដែលពុទ្ធសាសនិកប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងសម័យបុរាណ មុខងារ ឬ មន្ត ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ។ អក្ខរាវិរុទ្ធដ៏ពិសិដ្ឋ។ វាត្រូវបានគេរកឃើញជាញឹកញាប់ ឆ្លាក់នៅលើ [[ចៃត្យ|ចេតិយ]] [[ចេតិយ|ស្តូប]] រូប ឬដាក់ក្នុងចេតិយ។ <ref>{{Cite journal|date=Oct 1965|title=A New Document of Indian Painting Pratapaditya Pal|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|pages=103–111|jstor=25202861}}</ref> ''ប្រតីត្យសមុត្បាទ-គាថា'' ប្រើជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្រ្កឹត]] ក៏ដូចជា [[ភាសាបាលី]] ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នែក ''មហាវគ្គ'' នៃ Vinaya Pitaka នៃ [[ព្រះត្រៃបិដក|បាលី]] ។ មន្ត្រ ត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយ។ វាត្រូវបានគេប្រើនៅ Sarnath, Tirhut, Kanari Copperplate, Tagoung, Sherghatti, នៅជិត Gaya, ជួរឈរ Allahabad, Sanchi ជាដើម។ យោងតាមប្រភពគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា ពាក្យទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយ Arahat Assaji (សំស្ក្រឹត: Aśvajit, អស្វជិត) នៅពេលសួរអំពីការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ។ នៅនឹងកន្លែងនោះ [[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]] (សំស្ក្រឹត: Śāriputra) បានដល់ដំណាក់កាលនៃ ការចូលចរន្ត ហើយក្រោយមកបានចែករំលែកខគម្ពីរនេះជាមួយមិត្តរបស់គាត់ [[មហាមោគ្គលាន|មោគ្គល្លាន]] (សំស្ក្រឹត: Maudgalyayana) ដែលបានចូលស្ទ្រីមផងដែរ។ រួច​ទៅ​គាល់​ព្រះពុទ្ធ​រួម​ជា​មួយ​សិស្ស ៥០០ នាក់ ហើយ​សុំ​ធ្វើ​ជា​សិស្ស​របស់​ព្រះអង្គ។ == អត្ថបទដើម == === ខ្មែរ === ក្នុងអក្សរខ្មែរសរសេរថា : យេ ធម៌ា ហេតុប្រភវា ហេតុំ តេសាំ តថាគត ហ្យវទត តេសាំ ច យោ និរោធ ឯវំ វាទី មហាស្រមណះ[[ឯកសារ:India,_Bihar,_Bodhgaya_-_Votive_Plaque_with_Figure_of_the_Buddha,_Temple_at_Bodhgaya,_and_Stupas_-_1985.219_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|រូបភាពតូច| បន្ទះសក្ការៈដែលមានរូបព្រះពុទ្ធនៅសារមន្ទីរសិល្បៈ Cleveland ដែលមានដើមកំណើតពីព្រះពោធិសត្វ ហើយមានរូបព្រះពុទ្ធបដិមានៅខាងក្រោម៖ ពង្រីកដើម្បីមើលអត្ថបទ]] === សំស្ក្រឹត === [[ឯកសារ:Amitabha_Mantra.png|រូបភាពតូច| រូបភាពនៃចម្លាក់ព្រះពុទ្ធដែលរកឃើញដោយ Stein នៅ គុហា Mogao ទីក្រុង Dunhuang ប្រទេសចិន។ ការឆ្លាក់គឺជាស៊េរីនៃ ធារណី និង មន្ត្រ ដែលចាប់ផ្តើមជាមួយ Pure Land Rebirth Dharani ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវប្រភពដើមអាស្រ័យ គាថា ។ ]] [[ឯកសារ:Ye_Dharma.svg|រូបភាពតូច| ប្រភពដើមអាស្រ័យ ធារណី អក្សរ Ranjana និង [[អក្សរទីបេ|ទីបេ]]]] គាថា / ធារណី ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានដូចតទៅ៖ <blockquote>ये धर्मा हेतु-प्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः</blockquote>ការសរសេរតាមសូរស័ព្ទ IAST ៖<blockquote>ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat teṣāṃ ca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ</blockquote> === បាលី === ក្នុង [[ភាសាបាលី]] អត្ថបទនោះអានថាៈ<blockquote>‘යේ ධම්මා හේතුප්පභවා<nowiki></br></nowiki> තේසං හ<nowiki></br></nowiki> තේසංච යෝ ෝ<nowiki></br></nowiki> ඒවං වාදි මහා සමණෝ”</blockquote>ការបកប្រែជា [[អក្សរឡាតាំង]] ៖<blockquote>ye dhamma hetuppabhavā tesaṁ hetuṁ tathāgato āha,<nowiki></br></nowiki> tesaṃ ca yo nirodho evaṁvādī mahāsamaṇo។</blockquote> === ភាសាអង់គ្លេស === Daniel Boucher បកប្រែ​ដូច​តទៅ៖ <blockquote>ធម៌ ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ [[តថាគត|ព្រះតថាគត]] ​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ។ ហើយអ្វីដែលជាការបញ្ឈប់របស់ពួកគេ។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ( ស្រមន ) បានបង្រៀន។</blockquote>អធិប្បាយ​របស់​បាលី យក​ខ្សែ​ទី​មួយ​សំដៅ​ទៅ​កាន់​ទុក្ខ ( ទុក្ខ ) ទី​ពីរ​ដល់​ហេតុ​របស់​វា ( [[អរិយសច្ច៤|សមុទយ]] ) និង​ទី​៣ ដល់​ការ​រលត់​ទៅ ( និរោធ )។ === ទីបេ === នៅ ទីបេ ៖<blockquote><big>ཆོས་གང་རྒྱུ་བ</big> <big>ྱུང་དེ་དག་གི། །རྒྱུ་དང་དེ་འགོག་གང་ཡིན་པའང་། །དེ་བ</big> <big>ཞིན་གཤེགས་པས་བ</big> <big>ཀའ་སྩལ་ཏེ། །དགེ་སློང་ཆེན་པོས་དེ་སྐད་གསུངས།།</big> ឬ <big>ཆོས་རྣམ</big> <big>ས་ཐམ</big> <big>ས་ཅད་རྒྱུ་ལས་བ</big> <big>ྱུང་། །དེ་རྒྱུ་དེ་བ</big> <big>ཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས། །རྒྱུ་ལ་འགོག་པ་གང་ཡིན་པ། །དགེ་སྦྱོང་ཆེན་པོས་འདི་སྐད་གསོུས</big></blockquote>ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ Wylie គឺ៖<blockquote>chos gang rgyu byung de dag gi/ rgyu dang de 'gog gang yin pa'ng de bzhin gshegs pas bka' stsal te/ dge slong chen po de skad gsungs // chos rnams thams cad rgyu las byung/ de rgyu de paszhin gshegs gsungs/ rgyu la 'gog pa gang yin pa/ dge sbyong chen pos' di skad gsungs //</blockquote> == ការប្រើប្រាស់ == === ចានស្ពាន់នៅក្នុងការប្រមូល Schøyen === កន្លែងស្ពាន់មួយពីតំបន់ គន្ធរ (ប្រហែលជា Bamiyan ) ចុះកាលបរិច្ឆេទប្រហែលសតវត្សទី 5 នៃគ.ស មានបំរែបំរួលនៃ មន្ត្រ ។ វាហាក់ដូចជាមានកំហុសមួយចំនួន ឧទាហរណ៍ វាប្រើ តថាគត ជំនួស តថាគត ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុង ការប្រមូល Schøyen ។ === នៅលើរូបព្រះពុទ្ធ === មន្ត្រ ជាញឹកញាប់ក៏ត្រូវបានគេឆ្លាក់នៅខាងក្រោមរូបព្រះពុទ្ធផងដែរ។ អេក្រង់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ (parikara) និង​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​អម​ជាមួយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​វិចិត្រសិល្បៈ ទីក្រុង​បូស្តុន។ ខណៈពេលដែលវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង មន្ត្រ ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌាសតវត្សទី ៨-៩ ប្រហែលជាមានប្រភពមកពីតំបន់ Pala ។ === សិលាចារឹកម៉ាឡេស៊ី === សិលាចារឹក Bukit Meriam សំស្ក្រឹតពី កេដៈ រួមបញ្ចូលពីរបន្ទាត់បន្ថែម។ សិលាចារឹកឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសារមន្ទីរឥណ្ឌា កាល់កាតា។ សិលាចារឹកស្រដៀងគ្នាផ្សេងទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ កេដៈ ។   នៅទីនេះ ភាពប្លែកនៃអក្ខរាវិរុទ្ធអក្ខរាវិរុទ្ធមួយចំនួន (ឧ. អក្ខរាវិរុទ្ធ) ត្រូវបានធ្វើស្តង់ដារ។ បន្ទាត់អាចត្រូវបានបកប្រែជា:<blockquote>ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ ព្រះតថាគត​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ទើប​រលត់​ទៅ។ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ យ៉ាងនេះ​ឯង ​ដែល​លះបង់​ច្រើន​បាន​បង្រៀន។ ដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ, កម្មត្រូវបានបង្គរ; កម្មជាហេតុនៃកំណើត។ តាមរយៈចំណេះដឹង, កម្មផលមិនត្រូវបានបង្គរ; ដោយ​អវត្ដមាន​នៃកម្មផល បុគ្គល​មិន​បាន​កើត​ឡើង​វិញ​ទេ។</blockquote> === សិលាចារឹកខ្មែរ === យេ ធម៌ា ហេតុ ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅកម្ពុជាផងដែរ ដូចសិលាចារឹក K.820មកពីទួលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ សរសេរលើពុទ្ធបដិមា ye dhammā hetu-prabhavā _ tesaṁ hetuṁ tathāgato Avaca tesañ ca yo nirodho _ Evaṁ-vādī mahā-samano យេ ធម្មា ហេតុ ប្រភវា តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អវច តេសំហេសញ ច យោ និរោធោ ឯវំ វាធិ មហា សមនោ ក្រៅពីនេះក៏មានសិលាចារឹក អង្គរបុរីKa.86 និងវត្តស្រះឈូក Ka.110 === សិលាចារឹក​អក្សរ​បល្លវ​ដែល​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រទេស​ថៃ === ''យេ ធម៌ា ហេតុ'' ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសថៃ រួមទាំងកំពូលចេតិយដែលបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២៧ ពីខេត្តនគរបឋម <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๒ บนสถูปศิลา |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/76 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រួមជាមួយជញ្ជាំងនៃ ព្រះបឋមចេតិយ និងចេតិយមួយនៅ ព្រះបឋមចេតិយបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៣ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๑ (ระเบียงด้านขวาองค์พระปฐมเจดีย์) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/54 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๓ (หน้าศาลเจ้าฯ) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/88 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ឥដ្ឋមួយបានរកឃើញនៅក្នុង ឆ្នាំ ១៩៦៣ ពី​ទីប្រជុំជន​ចរាខេសាមផាន់ ស្រុក​អ៊ូថុង នៃ​ខេត្ត​សុវណ៌បុរី <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ บนแผ่นอิฐ (สุพรรณบุรี) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/150 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦៤ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๔ (พระองค์ภาณุฯ ๑) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/90 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๕ (พระองค์ภาณุฯ ๒) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/146 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> និង សិលាចារឹកត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨០ ពីកន្លែងបុរាណវិទ្យា ស្រីទេប ។ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ เมืองศรีเทพ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/156 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ទាំងអស់ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរបល្លវ នៃភាសាបាលី ចុះថ្ងៃទី១២ នៃពុទ្ធសករាជ (ស.វ.ទី៧ ក្នុងស. ជាងនេះទៅទៀត មានអក្សរសំស្រ្កឹតនៃ ''យេ ធម៌ា ហេតុ'' ដែលបានចារឹកអក្សរ បល្លវ នៅក្នុង amulets ដីឥដ្ឋ បានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ពីកន្លែងបុរាណវត្ថុក្នុងស្រុក Yarang នៃ ប៉ាតានី ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ៧ នៃគ.ស។ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ บนพระสถูปพิมพ์ดินดิบเมืองยะรัง (แบบมีรูปสถูปองค์เดียว) แบบที่ ๑ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/748 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ บนพระสถูปพิมพ์ดินดิบเมืองยะรัง (แบบมีรูปสถูปองค์เดียว) แบบที่ ๒ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/3203 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> pqbr8n8t9d8m94hf3oui6khprid70xc 0 51643 335101 314259 2026-05-10T07:28:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335101 wikitext text/x-wiki ភូមិគគតូច ជាទីតាំងទំនាបខ្លាំងលិចទឹកជ្រៅនៅរដូវស្សា (ពេលមានទឹកជំនន់ទន្លេមេគង្គ)។ ភូមិនេះមានព្រុំប្រទលជាមួយឃុំមេសរប្រចាន់ ជាប់នឹងទន្លេតូច។ ភូមិគកតូច មានទួសសុវត្ថិភាព ៤ ទី១ ទួលដែលជាភូមិបច្ចុប្បន្ន ទី២ ទួលឆ្អោកជាភូមិបុរាណ ទី៣ ទួលតាកែវ ជាភូមិបុរាណ និងទី៤ ទួលតឹងអានាម។ ជាទូទៅ ទួលទាំងនេះជាទីតាំងសាបស្រូវសំណាបសម្រាប់ធ្វើស្រែស្រូវសំរក ឬហៅថាស្រូវបណ្តេញទឹក។ ភូមិគគតូចមានវត្តគតតូច។ ភូមិគកតូចមានសាលាបឋមសិក្សាគកតូច។ ប្រជាពរលដ្ឋប្រកបមុខរបរធ្វើស្រូវ ១០០%។<ref>{{Cite web |title=Social Obligation |url=https://www.socialobligation.net/ |access-date=2024-11-30 |website=www.socialobligation.net }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> nrj1cg9sh1affcxeuyebg0p1clzm9y3 0 51854 335108 320528 2026-05-10T10:22:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335108 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=}}'''វត្តដងស័ក''' (วัดดงสัก) ជា [[វត្ត|​អារាមហ្លួង]] ​ក្រោម​បញ្ជា​របស់​ព្រះ​សង្ឃ [[មហានិកាយ|​មហានិកាយ]] ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង [[ตำบลพงตึก|​ឃុំ​ពងទឹក]] ស្រុក​ថាម៉ាកា [[ខេត្តកញ្ចនបុរី|ខេត្ត​កញ្ជនបុរី]] វត្តនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ <ref>{{Cite web |title=วัดดงสัก |url=http://binfo.onab.go.th/Temple/Temple-Detail-View.aspx?search=&pagesize=20&pageno=1&sortexpr=&sortorder=&NameTemp=%e0%b8%94%e0%b8%87%e0%b8%aa%e0%b8%b1%e0%b8%81&TypeTemp=&Sect=&Province=&District=&SubDistrict=&action=view&tid=8761&from=Temple-List-View.aspx_ |publisher=สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ }}{{Dead link|date=ឧសភា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ដើមឡើយជាវត្តអារាម។ ក្រោយ​មក អ្នក​ភូមិ​ឃើញ​ថា​គ្មាន​ប្រាសាទ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​សម្រាប់​ប្រតិបត្តិ​សាសនា និង​ពិធី​សាសនា​ឡើយ។ និងជាកន្លែងសម្រាប់ការសិក្សារបស់កុមារ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​រួម​គ្នា​បរិច្ចាគ​ដី​សង់​ព្រះវិហារ និង​សង់​ទី​ជម្រក។ ដោយការនិមន្តព្រះសង្ឃមកពីស្រុកបាងផៃ ខេត្ត រាជបុរី បានក្លាយជាសង្ឃទីមួយ គាត់បាននាំយកព្រះពុទ្ធរូបធ្វើពីស៊ីម៉ងត៍ទំហំ ១៤ អ៊ីង [[ព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារ|ក្នុងឥរិយា]]បថមារវិជ័យ មកជាមួយ ប៉ុន្តែការចល័តនេះបណ្តាលឱ្យមានស្នាមប្រេះជុំវិញរូបព្រះពុទ្ធ។ នៅពេលដែលស៊ីម៉ងត៍ត្រូវបានយកចេញ ឃើញ​ថា​វត្ថុ​ធាតុ​ព្រះពុទ្ធ​ពិត​គឺ​ព្រះ​បាបាតលោហៈ។ នៅ​ក្រោម​បាត​មាន​កំណាត់​ដែក​មួយ​ចេញ​មក​ដូច​ព្រះ​យ៉តថុង។ នៅ​កណ្តាល​បាតដៃ​ឆ្វេង​របស់​ព្រះអង្គ មាន​ត្រា​ព្រះ​ធម្មចក្រ​មួយ​ដ៏​លេចធ្លោ ។ នៅខាងក្នុងវត្តក៏ជាទីតាំងរបស់សារមន្ទីរវត្តដងស័កផងដែរ។ វា​ជា​កន្លែង​ស្តុក​វត្ថុ​បុរាណ​មួយ​ចំនួន​ដែល​រក​ឃើញ​ពី​តំបន់​បុរាណវិទ្យា ពងទឹក។ ជាមួយនឹងការសន្មត់ថា ធ្លាប់​ជា​ទីក្រុង​បុរាណ​មួយ​ដែល​មាន​ភាព​រីក​ចម្រើន​ខ្លាំង​ក្នុង [[ទ្វារវត្តី|​សម័យ​ទ្វាវតី]] ប្រហែល​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ៥-៦ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​មាន​វត្ថុ​បុរាណ​ជា​ច្រើន​ក្នុង​សម័យ​ទ្វារវតី ដូច​ជា​គោម​សំរិទ្ធ។ រូបព្រះពុទ្ធដីឥដ្ឋ ព្រះវិស្ណុឆ្លាក់ពីថ្មរចនាបថព្រៃក្មេង និងព្រះពុទ្ធបដិមា ។ <ref>{{Cite web |title=พิพิธภัณฑ์วัดดงสัก |url=https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/357 |publisher=ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == យោង == j53v54cdbvldjdgbj0j61nq1kd0s0ku 0 53101 335066 329325 2026-05-09T21:11:16Z MasterOfBricks 50909 /* លែងប្រើហើយ។ */ Replace with superior SVG version. 335066 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:TrafficTimeNotice_CrossHurbourTunnel_Hong_Kong.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|350x350ភីកសែល|ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវនៅជិត ផ្លូវរូងក្រោមដី Aberdeen នៃទីក្រុងហុងកុង]] '''ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវនៅក្នុងទីក្រុងហុងកុង''' ត្រូវបានស្តង់ដារដោយ នាយកដ្ឋានដឹកជញ្ជូន ។ <ref>{{Cite web |title=Chapter 8: The Language of the Road |url=https://www.td.gov.hk/en/road_safety/road_users_code/index/chapter_8_the_language_of_the_road/index.html |access-date=2020-12-04 |website=Transport Department}}</ref> ដោយពីមុនជា ទឹកដីរបស់អង់គ្លេស ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវនៅហុងកុងគឺស្រដៀងនឹង ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយមានការបន្ថែម [[តួអក្សរចិនបុរាណ|អក្សរចិនបុរាណ]] ។ == ការរចនានិងភាសា == [[ឯកសារ:Boundary_Street_Road_sign_2015.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវថ្នល់ចុងក្រោយបង្អស់ដែលមានទម្រង់បែបបទដឹកជញ្ជូន (2015)]] ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវក្នុង [[ហុងកុង|ទីក្រុងហុងកុង]] ធ្វើតាមយ៉ាងដិតដល់នូវវត្ថុដែលបានប្រើនៅក្នុង ចក្រភពអង់គ្លេស ហើយអនុលោមតាម អនុសញ្ញាទីក្រុងវីយែនស្តីពីផ្លាកសញ្ញាផ្លូវ និងសញ្ញាផ្លូវ ដែលជាកេរដំណែលនៃ ស្ថានភាពទឹកដីនៅក្រៅប្រទេសរបស់អង់គ្លេស ពីមុនរបស់ទីក្រុង។ សញ្ញាជាធម្មតាប្រើពុម្ពអក្សរ Transport Medium នៅលើផ្ទៃខាងក្រោយងងឹត ឬ Transport Heavy នៅលើផ្ទៃខាងក្រោយស្រាល ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងការប្រើប្រាស់នៅក្នុង [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និងបច្ចុប្បន្ន និងអតីត ទឹកដីអង់គ្លេស Overseas Territories ជាច្រើន។ ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវដែលដាក់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ដល់ឆ្នាំ 2010 ជាទូទៅប្រើ Arial Narrow ឬ Helvetica ដោយមានឬគ្មានអក្សរ 'l' ដែលត្រូវបានកែប្រែ។ ជួនកាលផ្លាកសញ្ញាផ្លូវក៏ប្រើ Helvetica ដែរ។ ផ្លាកសញ្ញាថ្មីបំផុតដែលបានសាងសង់បន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2016 បានបន្តប្រើប្រាស់ ការដឹកជញ្ជូន ឡើងវិញ។ ផ្លាកសញ្ញាមួយចំនួននៅលើផ្លូវល្បឿនលឿនដែលទើបនឹងបញ្ចប់ថ្មីៗនេះប្រើប្រាស់ Transport Heavy នៅលើផ្ទៃខាងក្រោយងងឹត។ ប្រព័ន្ធសរសេរនៅលើផ្លាកសញ្ញាចរាចរណ៍រួមមាន អង់គ្លេសអង់គ្លេស និង [[តួអក្សរចិនបុរាណ|អក្សរចិនបុរាណ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការពីររបស់ហុងកុង តាមលំដាប់នៃ [[ភាសាអង់គ្លេស]] ខាងលើ [[តួអក្សរចិនបុរាណ]] ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1984 ព្រួញ (រួមទាំងខ្លះដោយគ្មាន barbs) គឺដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងសមភាគីអង់គ្លេសរបស់ពួកគេដែលបានប្រើនៅលើសញ្ញាមួយចំនួន។ មុនឆ្នាំ 1984 និងក្រោយឆ្នាំ 1973 ព្រួញគឺដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងសមភាគី Ugandan របស់ពួកគេដែលប្រើនៅលើផ្លាកសញ្ញាមួយចំនួនដូចជា Turn Left, No Right Turn ឬ One-way Traffic។ មុនឆ្នាំ 1973 សញ្ញាស្ថិតនៅក្នុង រចនាប័ទ្មមុន Worboys ជាមួយនឹងភាពខុសគ្នាពីរបី។ សញ្ញាព្រមានអំពីស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់ ឬស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់ (ឧទាហរណ៍ "ផ្លូវប្រសព្វ" ឬ "ផ្លូវចោតឆ្ពោះទៅមុខ" មាននិមិត្តសញ្ញាពណ៌ខ្មៅ-ស នៅខាងក្នុងត្រីកោណដែលមានព្រំប្រទល់ក្រហម (ចំណុចខាងលើបំផុត) <ref>{{Cite web |title=Traffic Signs Giving Warning |url=https://www.td.gov.hk/en/road_safety/road_users_code/index/chapter_8_the_language_of_the_road/signs_giving_warning_/index.html |access-date=2020-12-04 |website=Transport Department}}</ref><gallery> ឯកសារ:HK_road_sign_205_(1973-1984).svg|alt=Two-way traffic ahead| ចរាចរណ៍ផ្លូវពីរខាងមុខ ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_217_(1973-1984).svg|alt=Roundabout ahead| រង្វង់ខាងមុខ ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_106_(1973–1984).svg|alt=Ahead only| ខាងមុខតែប៉ុណ្ណោះ ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_108_L_(1973–1984).svg|alt=Keep left (right if symbol reversed)| រក្សាឆ្វេង (ស្តាំប្រសិនបើនិមិត្តសញ្ញាបញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_107_L_(1973–1984).svg|alt=Turn left (right if symbol reversed)| បត់ឆ្វេង (ស្តាំប្រសិនបើនិមិត្តសញ្ញាបញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_109_L_(1973–1984).svg|alt=Turn left at junction ahead (right if symbol reversed)| បត់ឆ្វេងនៅផ្លូវប្រសព្វខាងមុខ (ស្តាំប្រសិនបើនិមិត្តសញ្ញាបញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_302_(1973–1984).svg|alt=Vehicles may pass either side to reach same destination| យានជំនិះអាចឆ្លងកាត់សងខាង ដើម្បីទៅដល់គោលដៅដូចគ្នា។ ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_122_L_(1973–1984).svg|alt=No left-turn (No right-turn if symbol reversed)| គ្មាន​បត់​ឆ្វេង​ទេ (គ្មាន​បត់​ស្តាំ​ទេ​ប្រសិនបើ​និមិត្តសញ្ញា​បញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_123_L_(1973–1984).svg|alt=No U-turn (symbol may be reversed)| គ្មាន​ការ​បត់​ត្រឡប់​ក្រោយ (និមិត្តសញ្ញា​អាច​នឹង​ត្រូវ​បាន​បញ្ច្រាស​) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_136_(Historic).svg|alt=Speed limit in kilometres per hour (km/h)| ល្បឿនកំណត់គិតជាគីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង (km/h) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_139_(1973–1984).svg|alt=One-way traffic| ចរាចរណ៍ផ្លូវតែមួយ ឯកសារ:HK_Level_Crossing_Signal_(Formerly).svg|alt=Level crossing light signal| សញ្ញាពន្លឺឆ្លងកាត់កម្រិត </gallery> == បទប្បញ្ញត្តិ == លើកលែងតែរាងពិសេសដែលប្រើសម្រាប់សញ្ញា "បញ្ឈប់" និង "ផ្តល់ផ្លូវ" (រៀងគ្នា រាងប្រាំបី និងត្រីកោណចង្អុលចុះក្រោម) សញ្ញាដែលបញ្ជាទិញគឺមានរាងជារង្វង់ និងមានពីរប្រភេទ៖ <ref>{{Cite web |title=Traffic Signs Giving Orders |url=https://www.td.gov.hk/en/road_safety/road_users_code/index/chapter_8_the_language_of_the_road/signs_giving_orders_/index.html |access-date=2020-12-04 |website=Transport Department}}</ref> ផ្លាកសញ្ញាហាមប្រាម (ឧទាហរណ៍ "គ្មានការបត់ឆ្វេង") បង្កើតជានិមិត្តសញ្ញាស-ខ្មៅ នៅខាងក្នុងរង្វង់ដែលមានព្រំក្រហម ជួនកាលមានការបន្ថែមសញ្ញាសញ្ញាក្រហម។ សញ្ញាចាំបាច់ (ឧទាហរណ៍ "បត់ស្តាំតែប៉ុណ្ណោះ") មាននិមិត្តសញ្ញាពណ៌សនៅលើថាសពណ៌ខៀវ។<gallery> ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Warning_Triangle_-_1944.svg|alt=Warning Triangle| ត្រីកោណព្រមាន ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Red_Disk_-_1944.svg|alt=Red Disk| ថាសក្រហម ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Red_Ring_-_1944.svg|alt=Red Ring| ចិញ្ចៀនក្រហម ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Triangle_in_Ring_-_1944.svg|alt=Triangle in Ring| ត្រីកោណក្នុងក្រវ៉ាត់ ឯកសារ:Pre-Worboy_-_No_Cycling_-_1955.svg|alt=No Cycling| គ្មានការជិះកង់ ឯកសារ:Pre-Worboys_-_One_Way_Only_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=One Way Only| ផ្លូវតែមួយ ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Pedestrian_Crossing_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Pedestrian Crossing| ផ្លូវថ្មើរជើង ឯកសារ:Pre-Worboys_-_Turn_Left_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Turn Left| បត់ឆ្វេង ឯកសារ:Pre-Worboys_-_Turn_Left,_One_Way_Only_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Turn Left, One Way Only| បត់ឆ្វេង ផ្លូវតែមួយ ឯកសារ:Pre-Worboys_-_Turn_Right_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Turn Right| បត់ស្តាំ ឯកសារ:Pre-Worboys_-_Turn_Right,_One_Way_Only_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Turn Right, One Way Only| បត់ស្តាំ ផ្លូវតែមួយ ឯកសារ:Pre-Worboy_-_No_Through_Road_For_Motor_Vehicles_-_1944_(Cantonese).svg|alt=No Through Road for Motor Vehicles| មិនឆ្លងកាត់ផ្លូវសម្រាប់យានយន្ត ឯកសារ:Pre-Worboys_-_No_Entry_-_Complete_Assembly_-_1955_(Cantonese).svg|alt=No Entry| គ្មានការចូល ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Speed_Limit_-_1944.svg|alt=Speed Limit| ដែនកំណត់ល្បឿន ឯកសារ:Pre-Worboy_-_National_Speed_Limit_Applies_-_1944.svg|alt=National Speed Limit Applies| ដែនកំណត់ល្បឿនជាតិអនុវត្ត ឯកសារ:Pre-Worboys_-_Parking_-_1944.svg|alt=Parking| ចំណតរថយន្ត ឯកសារ:Pre-Worboys_-_No_Waiting_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=No Waiting| គ្មានការរង់ចាំ ឯកសារ:Pre-Worboys_-_No_Entry_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=No Entry| គ្មានការចូល ឯកសារ:Pre-Worboy_-_Halt_at_Major_Road_Ahead_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Halt at Major Road Ahead| ឈប់នៅផ្លូវធំខាងមុខ ឯកសារ:Pre-Worboys_-Slow_Major_Road_Ahead_-_Complete_Assembly_-_1944_(Cantonese).svg|alt=Slow, Major Road Ahead| យឺត ផ្លូវធំខាងមុខ </gallery> == បណ្តោះអាសន្ន/សំណង់ == ផ្លាកសញ្ញាផ្លូវបណ្តោះអាសន្ន (ឧ. ផ្លាកសញ្ញាចតុកោណក្រហម ដែលមានការណែនាំជាពណ៌ស) <ref>{{Cite web |title=Temporary Signs and Road Markings |url=https://www.td.gov.hk/en/road_safety/road_users_code/index/chapter_8_the_language_of_the_road/temporary_signs_/index.html |access-date=2020-12-04 |website=Transport Department}}</ref><gallery> ឯកសារ:HK road sign 201.svg|ឈប់ឬបើកផ្លូវទៅមុខ (ជាមួយចម្ងាយទៅបន្ទាត់ខាងមុខដែលបានផ្តល់ឱ្យខាងក្រោម) ឯកសារ:Hong Kong road sign 422.svg|ចម្ងាយទៅបន្ទាត់ ផ្ដល់អាទិភាពផ្លូវ ៥០ម ឯកសារ:Hong Kong road sign 421.svg|ចម្ងាយទៅបន្ទាត់ ឈប់ ១០០ម ឯកសារ:Hong Kong road sign 208 L.svg|បត់ទៅឆ្វេងទៅមុខ (ស្តាំប្រសិនបើនិមិត្តសញ្ញាបញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong Kong road sign 209 R.svg|បត់ពីរដងពីមុខទៅស្តាំ (និមិត្តសញ្ញាអាចត្រូវបានបញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong Kong road sign 204.svg|ផ្លូវរជាពីរបញ្ចប់នៅខាងមុខ ឯកសារ:Hong Kong road sign 217.svg|រង្វង់ខាងមុខ ឯកសារ:Hong Kong road sign 212 R.svg|ផ្លូវតូចចង្អៀតនៅខាងស្តាំខាងមុខ (ខាងឆ្វេងប្រសិនបើនិមិត្តសញ្ញាបញ្ច្រាស) ឯកសារ:Hong Kong road sign 211.svg|ផ្លូវតូចចង្អៀតនៅសងខាងខាងមុខ ឯកសារ:Hong Kong road sign 410.svg|បន្ថយល្បឿនឥឡូវនេះ ឯកសារ:Hong Kong road sign 210 L.svg|គម្លាត​យ៉ាង​ច្បាស់​នៃ​ផ្លូវ​ទៅ​ឆ្វេង (អាច​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ជាមួយ​ស៊ុម​ពណ៌​លឿង​ខ្ចី ខាង​ស្ដាំ ប្រសិន​បើ​និមិត្តសញ្ញា​បញ្ច្រាស) ឯកសារ:HK road sign 207.svg|ភ្លើងសញ្ញាចរាចរណ៍ខាងមុខ ឯកសារ:Hong Kong road sign 219 (1 in 5).svg|Steep hill upwards ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 218 (1 in 10).svg|Steep hill downwards ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 424.svg|Use low gear ឯកសារ:Hong Kong road sign 423.svg|Use low gear for distance shown ឯកសារ:Hong Kong road sign 425.svg|Keep in low gear ឯកសារ:Hong Kong road sign 411.svg|Single file traffic ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 236.svg|Cyclists to keep left ឯកសារ:Hong Kong road sign 235.svg|Cyclists to walk on steep road ឯកសារ:Hong Kong road sign 266 A.svg|Traffic Accident blackspot ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 266 B.svg|Pedestrian Accident blackspot ahead ឯកសារ:HK road sign 213.svg|Cross roads ahead ឯកសារ:HK road sign 216-L-R.svg|Staggered junction ahead (symbol may be reversed) ឯកសារ:HK road sign 215-R.svg|Side road to right ahead (left if symbol reversed) ឯកសារ:HK road sign 214-R.svg|T-junction ahead (symbol may be reversed) ឯកសារ:Hong Kong road sign 202.svg|Traffic merging from left (right if symbol reversed) ឯកសារ:Hong Kong road sign 203.svg|Merging into main traffic on right (left if symbol reversed) ឯកសារ:Hong Kong road sign 229.svg|Overhead electric cable ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 224 A.svg|Disabled persons ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 224 B.svg|Visually impaired persons ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 228.svg|Level crossing with barrier ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 231.svg|Quay-side or river bank ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 221.svg|Restricted headroom ahead ឯកសារ:HK road sign 223.svg|Pedestrian crossing ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 225.svg|Children ahead ឯកសារ:HK road sign 237-L.svg|Risk of falling or fallen rocks ahead (symbol may be reversed) ឯកសារ:HK road sign 226.svg|Horses ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 227.svg|Cattle ahead ឯកសារ:HK road sign 259.svg|Fog or mist ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 232.svg|Bus lane ahead (Franchised buses) ឯកសារ:Hong Kong road sign 232 A.svg|Bus lane ahead (Franchised buses) ឯកសារ:Hong Kong road sign 233.svg|Bus lane (Franchised buses) on major road ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 234.svg|Warning to pedestrians crossing road with bus lane ឯកសារ:Hong Kong road sign 262.svg|Light rail vehicles or trams ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 264.svg|Light rail vehicle lane or tram lane ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 265.svg|Light rail vehicle lane or tram lane on major road ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 261.svg|Pedestrian on or crossing road ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 260 A.svg|Cycleway ahead (cyclists on or crossing road ahead) ឯកសារ:Hong Kong road sign 260 B.svg|Cyclists ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 230.svg|Low-flying aircraft or noise ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 220.svg|Uneven road surface ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 263.svg|Road hump ahead ឯកសារ:HK road sign 206.svg|Two-way traffic across a one-way road ahead ឯកសារ:HK road sign 205.svg|Two-way traffic ahead ឯកសារ:TRAFFIC ENFORCEMENT CAMERA HK.svg|Red light/speed camera ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign (Traffic signals control zone).svg|Red light camera control zone ឯកសារ:Hong Kong road sign 426.svg|Plate used to state the safe height ឯកសារ:Hong Kong road sign 412.svg|School ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 413.svg|Playground ahead ឯកសារ:Hong Kong road sign 418.svg|Distance as shown to hazard ឯកសារ:Hong Kong road sign 419.svg|ចម្ងាយដូចដែលបង្ហាញពីគ្រោះថ្នាក់ ឯកសារ:Hong Kong road sign 257.svg|អ្នកថ្មើរជើងទៅមុខ </gallery> == មគ្គុទ្ទេសក៍ == ផ្លាកសញ្ញាណែនាំជាទូទៅមានរាងចតុកោណកែង (ជួនកាលចង្អុលនៅចុងម្ខាងក្នុងករណីសញ្ញាទិសដៅ)។ <ref>{{Cite web |title=Traffic Signs Giving Information |url=https://www.td.gov.hk/en/road_safety/road_users_code/index/chapter_8_the_language_of_the_road/signs_giving_information_/index.html |access-date=2020-12-04 |website=Transport Department}}</ref><gallery> ឯកសារ:Hong_Kong_Road_Sign_102.svg|Give way to traffic on major road ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_101.svg|Stop and give way ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_106.svg|Ahead only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_108_L.svg|Keep left (right if symbol reversed) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_107_L.svg|Turn left (right if symbol reversed) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_109_L.svg|Turn left at junction ahead (right if symbol reversed) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_140_B.svg|No stopping ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_140_A.svg|No parking ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_112.svg|No entry for all vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_139.svg|One way traffic ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_105.svg|Vehicles must stop at the sign (sign used by police) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_805.svg|Vehicles must stop at the sign (sign used by school crossing patrol) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_137.svg|Segregated pedestrian and bicycle/tricycle route. No motor vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_138.svg|Bicycle/tricycle route. No motor vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_155.svg|Cycling restriction – cyclists must dismount and push their cycles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_156.svg|End of cycling restriction ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_159.svg|Light rail vehicles and trams only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_409.svg|Dual carriageway ahead ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_407_L.svg|Direction in which the prohibition or restriction applies (symbol may be reversed) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_408.svg|Prohibition or restriction applies in both directions ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_427.svg|Prohibition or mandatory order applies to vehicle class shown ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_402.svg|One way road ahead ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_165_A.svg|No stopping between 7AM-12AM ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_165_B.svg|No stopping between 7AM-7PM ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_165_C.svg|No stopping between 8-10AM and 5-7PM ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_165_D.svg|No stopping at any time ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_166.svg|End of 'no stopping' restriction ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_167_A.svg|No stopping for public light buses between 7AM-12AM ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_168.svg|End of public light buses 'no stopping' restriction ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_430.svg|Restriction does not apply to vehicle classes shown to pick up or drop off passengers (wording may be varied to loading/unloading goods) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_111.svg|Pedestrian priority zone ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_113.svg|Vehicles prohibited as indicated by supplementary plate ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_114.svg|No motor vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_114_A.svg|No motor vehicles except motor cyclists and motor tricycles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_114_B.svg|No motor cycles or motor tricycles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_115.svg|No buses and coaches ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_116.svg|No public light buses ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_117.svg|No goods vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_121.svg|No learner drivers ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_122_L.svg|No left-turn (No right-turn if symbol reversed) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_123.svg|No U-turn (symbol may be reversed) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_124.svg|No pedestrians ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_125.svg|No pedestrians, rickshaws and handcarts ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_126.svg|No pedestrians, pedestrian controlled vehicles, bicycles and tricycles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_127.svg|No bicycles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_128.svg|No use of horn ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_129.svg|No overtaking ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_131.svg|No vehicles over width shown (including load) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_132.svg|No vehicles or combinations of vehicles over length shown (including load) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_133.svg|No vehicles over height shown (including load) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_134.svg|No vehicles over gross vehicle weight shown (including load) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_135.svg|No vehicles over axle weight shown (including load) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_136_(50).svg|Speed limit (in km/h) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_173.svg|Variable speed limit (in km/h) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_404.svg|Prohibitation does not apply to vehicles gaining access to premises adjacent to the road ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_405.svg|Prohibitation does not apply to vehicles holding relevant licenses ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_432.svg|Prohibitation or mandatory order applies to vehicles over the length shown ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_401.svg|Prohibitation or mandatory order applies to vehicles over the gross vehicle weight shown ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_403.svg|Prohibitation or mandatory order does not apply to vehicle classes shown ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_406.svg|Time plate ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_431.svg|Time plate ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_429.svg|Day plate ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_433.svg|Prohibitation or mandatory order does not apply to vehicle classes and time shown ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_420.svg|Length over which the prohibition or hazard exists ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_417.svg|End of the prohibition, restriction or warning ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_164.svg|Left lane shows bus lane for franchised buses only during the time and date shown ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_118.svg|Bus lane for franchised buses only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_119.svg|Contra-flow bus lane for franchised buses only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_120.svg|End of bus lane ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_163.svg|End of rail only lane for light rail vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_174.svg|No vehicles carrying dangerous goods of specified categories ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_434.svg|Indicating the categories of dangerous goods ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_317_A.svg|Parking place for vehicles other than medium and heavy goods vehicles, buses, coaches, motor cycles and pedal cycles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_317_B.svg|Parking place for goods vehicles only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_317_C.svg|Parking place for buses and coaches only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_317_D.svg|Parking place for motor cycles only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_317_E.svg|Parking place for pedal cycles only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_(Expressway_Begins).svg|Start and continuation of an expressway ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_(Expressway_Ends).svg|End of an expressway ឯកសារ:TAXI_STAND_HK.svg|Taxi stand ឯកសារ:END_OF_NEW_TERRITORIES_TAXI_OPERATING_AREA.svg|End of New Territories taxis operating area ឯកសារ:END_OF_LANTAU_TAXI_OPERATING_AREA.svg|End of Lantau taxis operating area ឯកសារ:GREEN_MINIBUS_STAND_HK.svg|Green minibus stand ឯកសារ:RED_MINIBUS_STAND_HK.svg|Red minibus stand ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_130.svg|Vehicles must use the left most lane except when overtaking ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_130A.svg|Vehicles must use the right most lane except when overtaking ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_145.svg|Hard shoulder – do not use except in an emergency ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_154.svg|Cyclists must dismount and use crossing to cross the road ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_151.svg|Way out for vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_152.svg|No exit for vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_150.svg|Way in for vehicles ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_153.svg|No entry for vehicles </gallery> == លែងប្រើហើយ។ == <gallery> ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_506.gif|Direction sign ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_505.gif|Direction sign ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_507.svg|Direction sign for roundabout ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_504.gif|Pointed direction sign ឯកសារ:HK_Route1.svg|Route number along strategic route ឯកសារ:HK_Tunnel.svg|Tunnel ahead ឯកសារ:HK_Cross_Harbour_Tunnel.svg|Hong Kong Cross Harbour Tunnel ឯកសារ:HK_Western_Harbour_Tunnel.svg|Western Harbour Tunnel ឯកសារ:HK_Eastern_Harbour_Tunnel.svg|Eastern Harbour Tunnel ឯកសារ:URBAN_TAXI_PICK_UP_&_DROP_OFF.svg|Urban taxi pick up and drop off only ឯកសារ:NEW_TERRITORIES_TAXI_PICK_UP_&_DROP_OFF.svg|New Territories taxi pick up and drop off only ឯកសារ:LANTAU_TAXI_PICK_UP_&_DROP_OFF.svg|Lantau taxi pick up and drop off only ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_502.svg|Direction to parking place ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_501.svg|Direction to vehicular ferry pier ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_500.svg|Direction to Mass Transit Railway (MTR) Station ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_302.svg|Vehicles may pass either side to reach same destination ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_310.svg|No through road ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_311_L.svg|No through road on left ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_311_R.svg|No through road on right ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_305_L_(300m).svg|300m Countdown markers used to indicate the distance to an exit on the left side of a road (Background in green if on expressway) (Symbols may be reversed to indicate exit on right) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_305_L_(200m).svg|200m Countdown markers used to indicate the distance to an exit on the left side of a road (Background in green if on expressway) (Symbols may be reversed to indicate exit on right) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_305_L_(100m).svg|100m Countdown markers used to indicate the distance to an exit on the left side of a road (Background in green if on expressway) (Symbols may be reversed to indicate exit on right) ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_312.svg|Sign showing lane indication arrows for each lane or temporary lane closure at junction ahead ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_303.svg|Start of dual carriageway ahead ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_313.svg|Passing place ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_304.svg|Sign at start of single track road ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_301.svg|For use by police at accident site ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_314.svg|Prepare to stop if signalled to do so ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_308.svg|Stop at 'Census point' ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_307.svg|Census point ឯកសារ:Hong_Kong_road_sign_306.svg|Get in lane ឯកសារ:HK street sign-Gascoigne Road.svg|Street direction sign ឯកសារ:HK street sign-Wan King Path.svg|Street direction sign with numbers </gallery> === ផ្លាកសញ្ញា Pre-Workboys === fa9yd9g9ukz54xdtifhs4cnsf2mfwrz 0 53264 335095 330464 2026-05-10T06:30:11Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335095 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | image1 = Royal Palace (1503414440).jpg | caption1 = [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខមង្គល]] [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | image2 = Cambodia._Siem_Reap._The_Royal_Residence.jpg | caption2 = [[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} '''ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ''' ឬ '''ព្រះបរមមហារាជវាំងក្រុងកម្ពុជាធិបតី''' គឺជាលំនៅដ្ឋានរបស់ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះមហេសី]] [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំ]] និងសមាជិករាជវង្សានុវង្ស។ ស្តេច ដំណាក់ ទីធ្លា និងរាជរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់មានមូលដ្ឋាននៅព្រះបរមមហារាជវាំង ព្រះរាជពិធីនិងមុខងាររដ្ឋជាច្រើនត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅក្នុងព្រះបរមមហារាជវាំងជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ព្រះបរមមហារាជវាំងគឺជា កន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ជាជាងរចនាសម្ព័ន្ធតែមួយព្រះបរមរាមហាជវាំងខ្មែរត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយអាគារជាច្រើនសាលសាលព្រះពន្លាដែលព័ទ្ធជុំវិញវាលស្មៅសួនច្បារនិងទីធ្លា។ ស្ទីលមិនស្មើគ្នានិងស្ទីលអេកូឡូស៊ីរបស់វាគឺដោយសារតែការអភិវឌ្ឍន៍ផ្ទៃក្នុងរបស់វាជាមួយនឹងការបន្ថែមនិងការកសាងឡើងវិញត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្តេចដែលគ្រងរាជ្យបន្តបន្ទាប់គ្នាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ == ព្រះរាជមន្ទីរកម្វុជទេឝ == [[File:Udong Cambodia 1970.jpg|thumb|left|[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គ]] បច្ចុប្បន្នគឺជា វត្តវាំងចាស់ ឬ វត្តហរិរក្សរាជិនី។]] ព្រះមហារាជមន្ទីរស្ថានកម្វុជទេឝទាំង ៧ កន្លែង ដែលមានដូចខាងក្រោម: ១. [[ភ្នំគូលែន]] ២. [[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] ៣. [[ព្រះបរមរាជវាំងទួលបាសាន្ត]] ៤. [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខមង្គល]] ៥. [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងលង្វែក]] ៦. [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គ]] ៧. [[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]។ ===ព្រះរាជដំណាក់=== '''ព្រះរាជដំណាក់''' គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]និងសមាជិករាជវង្សានុវង្សនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់កន្លែងផ្សេងៗគ្នា។ * ព្រះរាជដំណាក់ថាពោធិ [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត]] [[ខេត្តកំពង់​ស្ពឺ]] * [[ព្រះរាជដំណាក់ទក្សិណភារម្យ]] [[ខណ្ឌដូនពេញ]] [[រាជធានីភ្នំពេញ]]<ref>''https://thmeythmey.com/detail/153350''</ref> * [[ព្រះរាជដំណាក់ព្កុល]] [[ខណ្ឌដូនពេញ]] [[រាជធានីភ្នំពេញ]]<ref>''https://m.freshnews.com.kh/localnews/407627-2025-11-08-22-01-58''</ref> * [[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] * [[ព្រះដំណាក់ស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] <ref>''https://sharenews.tnaot.com/news_share/article_detail/136094{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}53''</ref> * [[ព្រះរាជដំណាក់កោះកុង]] [[ខេត្តកោះកុង]] * [[ព្រះដំណាក់ក្រុងប៉េកាំង]] ក្រុង[[ប៉េកាំង]] [[ចិន|ប្រទេសចិន]] * [[ព្រះដំណាក់ភ្នំថ្មមួយ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ]] [[ប្រទេសថៃ]] ([[សៀម]]) * [[វាំងចៅខ្មែរ|ព្រះដំណាក់ក្រុងបាងកក]] ក្រុង[[បាងកក]] [[ប្រទេសថៃ]] ([[សៀម]]) ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] {{commons category|ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទល្អ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យកម្មនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជវាំងខ្មែរ]] 0xar7h3m2ba47rizaki5h84zgaeftf5 0 53415 335053 335052 2026-05-09T12:03:30Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី */ 335053 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Samoa American}}<br>[[អាមេរិកាំងសាម័រ]] | |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Anguilla}}<br>[[អង់ហ្គីឡា]] | |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Aruba}}<br>[[អារូបា]] | |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]], [[កូតូណូ]] | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | |- | [[ធីមភូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | |- | [[ស៊ូក្រេ]], [[ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | |- | [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]], [[ហ្គីតេហ្គា]] | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cayman Islands}}<br>[[ប្រជុំកេាះកៃម៉ាន]] | |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Christmas Island}}<br>[[កោះ​គ្រីស្មាស]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cocos (Keeling) Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cook Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះឃុក]] | |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]], [[អាប៊ីចាន]] | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | |- | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | |- | [[កូបុិនហេហ្គិន]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[អេហ្ស៊ីប]] | |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | |- | [[ម៉ាបាបាន]], [[ឡូបាំបា]] | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Falkland Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Faroe Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | |- | | | |- | | | |- | | | |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | |- | | | |- | | | |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | |- | [[ហ្សាការតា]], [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | |- | | | |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | |- | [[កូឡាឡាំពួរ]], [[បុត្រាជ័យ]] | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | |- | | | |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | |- | | | |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | |- | [[យ៉ារ៉េន]] | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | |- | [[វែលលីងតុន]] | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | |- | | | |- | | | |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | |- | | | |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | |- | | | |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | |- | | | |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore }}<br>[[សិង្ហបុរី]] | |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]], [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]], [[ខេប ថោន]] | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]], [[កូឡុំបូ]] | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | |- | [[ប៊ើន]] | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | |- | | | |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | |- | | | |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | |- | | | |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | |- | | | |- | | | |- | [[សាណា]], [[អាដិន]] | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == bss1wgbf1wx6gmy4g5543l3r4t2rddo 335060 335053 2026-05-09T15:46:03Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី */ 335060 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|បាហ្គោ បាហ្គោ]] | {{flagicon|American Samoa}}<br>[[សាម័រអាមេរិកាំង]] | |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Anguilla}}<br>[[អង់ហ្គីឡា]] | |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Aruba}}<br>[[អារូបា]] | |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]], [[កូតូណូ]] | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | |- | [[ធីមភូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | |- | [[ស៊ូក្រេ]], [[ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | |- | [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]], [[ហ្គីតេហ្គា]] | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cayman Islands}}<br>[[ប្រជុំកេាះកៃម៉ាន]] | |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Christmas Island}}<br>[[កោះ​គ្រីស្មាស]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cocos (Keeling) Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cook Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះឃុក]] | |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]], [[អាប៊ីចាន]] | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | |- | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | |- | [[កូបុិនហេហ្គិន]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[អេហ្ស៊ីប]] | |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | |- | [[ម៉ាបាបាន]], [[ឡូបាំបា]] | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Falkland Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Faroe Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Guiana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Polynesia}}<br>[[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Southern Territories}}<br>[[ដែនដីភាគខាងត្បូងរបស់បារាំង]] | |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Gibraltar}}<br>[[ហ្គីប្រាលតា]] | |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guadeloupe}}<br>[[ហ្គាដឺឡូប]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guam}}<br>[[កោះហ្គាំ]] | |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | |- | [[ហ្សាការតា]], [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Macau}}<br>[[ម៉ាកាវ]] | |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | |- | [[កូឡាឡាំពួរ]], [[បុត្រាជ័យ]] | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | |- | [[]] | {{flagicon|Martinique}}<br>[[ម៉ាទីនីក]] | |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | |- | | | |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | |- | [[យ៉ារ៉េន]] | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | |- | [[វែលលីងតុន]] | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Netherlands Antillen}}<br>[[ហូឡង់ អាន់ទីលែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|New Caledonia}}<br>[[នូវែលកាឡេដូនី]] | |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Niue}}<br>[[នីវូ]] | |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | |- | [[]] | {{flagicon|Northern Mariana Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Pitcairn Island}}<br>[[កោះភីតកៃន]] | |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore }}<br>[[សិង្ហបុរី]] | |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]], [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]], [[ខេប ថោន]] | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]], [[កូឡុំបូ]] | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | |- | [[ប៊ើន]] | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | |- | [[]] | {{flagicon|Tibet}}<br>[[ទីបេ]] | |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Turks and Caicos Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះទួកស៍ និង កៃកូស]] | |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Wallis and Futuna Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Western Sahara}}<br>[[សាហារ៉ាខាងលិច]] | |- | [[សាណា]], [[អាដិន]] | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == b5ffl7dckrl06oeu5bb4nva5uod35tu 335061 335060 2026-05-09T15:57:33Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី */ 335061 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|បាហ្គោ បាហ្គោ]] | {{flagicon|American Samoa}}<br>[[សាម័រអាមេរិកាំង]] | |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Anguilla}}<br>[[អង់ហ្គីឡា]] | |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Aruba}}<br>[[អារូបា]] | |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]], [[កូតូណូ]] | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | |- | [[ធីមភូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | |- | [[ស៊ូក្រេ]], [[ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | |- | [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]], [[ហ្គីតេហ្គា]] | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cayman Islands}}<br>[[ប្រជុំកេាះកៃម៉ាន]] | |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Christmas Island}}<br>[[កោះ​គ្រីស្មាស]] | |- | [[វេសត៍ អាយឡែន, ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)|វេសត៍ អាយឡែន]] | {{flagicon|Cocos (Keeling) Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | |- | [[អាវ៉ារូអា]] | {{flagicon|Cook Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះឃុក]] | |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]], [[អាប៊ីចាន]] | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | |- | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | |- | [[កូបុិនហេហ្គិន]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[អេហ្ស៊ីប]] | |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | |- | [[ម៉ាបាបាន]], [[ឡូបាំបា]] | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Falkland Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Faroe Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Guiana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Polynesia}}<br>[[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Southern Territories}}<br>[[ដែនដីភាគខាងត្បូងរបស់បារាំង]] | |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Gibraltar}}<br>[[ហ្គីប្រាលតា]] | |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guadeloupe}}<br>[[ហ្គាដឺឡូប]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guam}}<br>[[កោះហ្គាំ]] | |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | |- | [[ហ្សាការតា]], [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Macau}}<br>[[ម៉ាកាវ]] | |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | |- | [[កូឡាឡាំពួរ]], [[បុត្រាជ័យ]] | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | |- | [[]] | {{flagicon|Martinique}}<br>[[ម៉ាទីនីក]] | |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | |- | | | |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | |- | [[យ៉ារ៉េន]] | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | |- | [[វែលលីងតុន]] | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Netherlands Antillen}}<br>[[ហូឡង់ អាន់ទីលែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|New Caledonia}}<br>[[នូវែលកាឡេដូនី]] | |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | |- | [[អាឡូហ្វី]] | {{flagicon|Niue}}<br>[[នីវូ]] | |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | |- | [[សៃប៉ាន, ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | {{flagicon|Northern Mariana Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Pitcairn Island}}<br>[[កោះភីតកៃន]] | |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore }}<br>[[សិង្ហបុរី]] | |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]], [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]], [[ខេប ថោន]] | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]], [[កូឡុំបូ]] | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | |- | [[ប៊ើន]] | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | |- | [[]] | {{flagicon|Tibet}}<br>[[ទីបេ]] | |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | |- | [[កូកប៊ើន ថោន]] | {{flagicon|Turks and Caicos Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះទួកស៍ និង កៃកូស]] | |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Wallis and Futuna Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Western Sahara}}<br>[[សាហារ៉ាខាងលិច]] | |- | [[សាណា]], [[អាដិន]] | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == 0esdbliw9i2nebpjyuin89lz4skr7zu 335062 335061 2026-05-09T16:12:16Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី */ 335062 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|បាហ្គោ បាហ្គោ]] | {{flagicon|American Samoa}}<br>[[សាម័រអាមេរិកាំង]] | |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Anguilla}}<br>[[អង់ហ្គីឡា]] | |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Aruba}}<br>[[អារូបា]] | |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]], [[កូតូណូ]] | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | |- | [[ធីមភូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | |- | [[ស៊ូក្រេ]], [[ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | |- | [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]], [[ហ្គីតេហ្គា]] | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cayman Islands}}<br>[[ប្រជុំកេាះកៃម៉ាន]] | |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Christmas Island}}<br>[[កោះ​គ្រីស្មាស]] | |- | [[វេសត៍ អាយឡែន, ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)|វេសត៍ អាយឡែន]] | {{flagicon|Cocos (Keeling) Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | |- | [[អាវ៉ារូអា]] | {{flagicon|Cook Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះឃុក]] | |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]], [[អាប៊ីចាន]] | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | |- | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | |- | [[កូបុិនហេហ្គិន]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[អេហ្ស៊ីប]] | |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | |- | [[ម៉ាបាបាន]], [[ឡូបាំបា]] | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Falkland Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Faroe Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Guiana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Polynesia}}<br>[[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Southern Territories}}<br>[[ដែនដីភាគខាងត្បូងរបស់បារាំង]] | |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Gibraltar}}<br>[[ហ្គីប្រាលតា]] | |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guadeloupe}}<br>[[ហ្គាដឺឡូប]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guam}}<br>[[កោះហ្គាំ]] | |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | |- | [[ហ្សាការតា]], [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Macau}}<br>[[ម៉ាកាវ]] | |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | |- | [[កូឡាឡាំពួរ]], [[បុត្រាជ័យ]] | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | |- | [[]] | {{flagicon|Martinique}}<br>[[ម៉ាទីនីក]] | |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Montserrat}}<br>[[ម៉ុងសេរ៉ាត]] | |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | |- | [[យ៉ារ៉េន]] | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | |- | [[វែលលីងតុន]] | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Netherlands Antillen}}<br>[[ហូឡង់ អាន់ទីលែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|New Caledonia}}<br>[[នូវែលកាឡេដូនី]] | |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | |- | [[អាឡូហ្វី]] | {{flagicon|Niue}}<br>[[នីវូ]] | |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | |- | [[សៃប៉ាន, ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | {{flagicon|Northern Mariana Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Pitcairn Island}}<br>[[កោះភីតកៃន]] | |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore }}<br>[[សិង្ហបុរី]] | |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]], [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]], [[ខេប ថោន]] | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]], [[កូឡុំបូ]] | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | |- | [[ប៊ើន]] | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | |- | [[]] | {{flagicon|Tibet}}<br>[[ទីបេ]] | |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | |- | [[កូកប៊ើន ថោន]] | {{flagicon|Turks and Caicos Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះទួកស៍ និង កៃកូស]] | |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Wallis and Futuna Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Western Sahara}}<br>[[សាហារ៉ាខាងលិច]] | |- | [[សាណា]], [[អាដិន]] | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == 20culo72ychboxw82yq6q7oalhdcgjk 335063 335062 2026-05-09T16:26:43Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 335063 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|បាហ្គោ បាហ្គោ]] | {{flagicon|American Samoa}}<br>[[សាម័រអាមេរិកាំង]] | |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Anguilla}}<br>[[អង់ហ្គីឡា]] | |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Aruba}}<br>[[អារូបា]] | |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]], [[កូតូណូ]] | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | |- | [[ធីមភូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | |- | [[ស៊ូក្រេ]], [[ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | |- | [[]] | {{flagicon|British Virgin Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវឺជីនអង់គ្លេស]] | |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | |- | [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]], [[ហ្គីតេហ្គា]] | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cayman Islands}}<br>[[ប្រជុំកេាះកៃម៉ាន]] | |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Christmas Island}}<br>[[កោះ​គ្រីស្មាស]] | |- | [[វេសត៍ អាយឡែន, ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)|វេសត៍ អាយឡែន]] | {{flagicon|Cocos (Keeling) Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | |- | [[អាវ៉ារូអា]] | {{flagicon|Cook Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះឃុក]] | |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]], [[អាប៊ីចាន]] | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | |- | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | |- | [[កូបុិនហេហ្គិន]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[អេហ្ស៊ីប]] | |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | |- | [[ម៉ាបាបាន]], [[ឡូបាំបា]] | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Falkland Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Faroe Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Guiana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Polynesia}}<br>[[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Southern Territories}}<br>[[ដែនដីភាគខាងត្បូងរបស់បារាំង]] | |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Gibraltar}}<br>[[ហ្គីប្រាលតា]] | |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guadeloupe}}<br>[[ហ្គាដឺឡូប]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guam}}<br>[[កោះហ្គាំ]] | |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Hong Kong}}<br>[[ហុងកុង]] | |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | |- | [[ហ្សាការតា]], [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Macau}}<br>[[ម៉ាកាវ]] | |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | |- | [[កូឡាឡាំពួរ]], [[បុត្រាជ័យ]] | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | |- | [[]] | {{flagicon|Martinique}}<br>[[ម៉ាទីនីក]] | |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Montserrat}}<br>[[ម៉ុងសេរ៉ាត]] | |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | |- | [[យ៉ារ៉េន]] | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | |- | [[វែលលីងតុន]] | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Netherlands Antillen}}<br>[[ហូឡង់ អាន់ទីលែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|New Caledonia}}<br>[[នូវែលកាឡេដូនី]] | |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | |- | [[អាឡូហ្វី]] | {{flagicon|Niue}}<br>[[នីវូ]] | |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | |- | [[សៃប៉ាន, ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | {{flagicon|Northern Mariana Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Pitcairn Island}}<br>[[កោះភីតកៃន]] | |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Puerto Rico}}<br>[[ព័រតូរីកូ]] | |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore }}<br>[[សិង្ហបុរី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Scotland}}<br>[[ស្កុតឡែន]] | |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]], [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]], [[ខេប ថោន]] | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]], [[កូឡុំបូ]] | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | |- | [[ប៊ើន]] | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | |- | [[]] | {{flagicon|Tibet}}<br>[[ទីបេ]] | |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | |- | [[កូកប៊ើន ថោន]] | {{flagicon|Turks and Caicos Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះទួកស៍ និង កៃកូស]] | |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Wallis and Futuna Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Western Sahara}}<br>[[សាហារ៉ាខាងលិច]] | |- | [[សាណា]], [[អាដិន]] | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == 2khbc6mby0ncon1t54hmqrhpxzqctla 335064 335063 2026-05-09T16:37:53Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 335064 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Akrotiri and Dhekelia}}<br>[[អាក្រូទីរី និង ដេកេលីយ៉ា]] | |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|បាហ្គោ បាហ្គោ]] | {{flagicon|American Samoa}}<br>[[សាម័រអាមេរិកាំង]] | |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Anguilla}}<br>[[អង់ហ្គីឡា]] | |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Aruba}}<br>[[អារូបា]] | |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]], [[កូតូណូ]] | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | |- | [[ធីមភូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | |- | [[ស៊ូក្រេ]], [[ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | |- | [[]] | {{flagicon|British Virgin Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវឺជីនអង់គ្លេស]] | |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | |- | [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]], [[ហ្គីតេហ្គា]] | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Cayman Islands}}<br>[[ប្រជុំកេាះកៃម៉ាន]] | |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Christmas Island}}<br>[[កោះ​គ្រីស្មាស]] | |- | [[វេសត៍ អាយឡែន, ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)|វេសត៍ អាយឡែន]] | {{flagicon|Cocos (Keeling) Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | |- | [[អាវ៉ារូអា]] | {{flagicon|Cook Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះឃុក]] | |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]], [[អាប៊ីចាន]] | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | |- | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | |- | [[កូបុិនហេហ្គិន]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[អេហ្ស៊ីប]] | |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | |- | [[ម៉ាបាបាន]], [[ឡូបាំបា]] | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Falkland Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Faroe Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Guiana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Polynesia}}<br>[[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | |- | [[]] | {{flagicon|French Southern Territories}}<br>[[ដែនដីភាគខាងត្បូងរបស់បារាំង]] | |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Gibraltar}}<br>[[ហ្គីប្រាលតា]] | |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guadeloupe}}<br>[[ហ្គាដឺឡូប]] | |- | [[]] | {{flagicon|Guam}}<br>[[កោះហ្គាំ]] | |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Hong Kong}}<br>[[ហុងកុង]] | |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | |- | [[ហ្សាការតា]], [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Macau}}<br>[[ម៉ាកាវ]] | |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | |- | [[កូឡាឡាំពួរ]], [[បុត្រាជ័យ]] | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | |- | [[]] | {{flagicon|Martinique}}<br>[[ម៉ាទីនីក]] | |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | |- | [[]] | {{flagicon|Montserrat}}<br>[[ម៉ុងសេរ៉ាត]] | |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | |- | [[យ៉ារ៉េន]] | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | |- | [[វែលលីងតុន]] | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Netherlands Antillen}}<br>[[ហូឡង់ អាន់ទីលែន]] | |- | [[]] | {{flagicon|New Caledonia}}<br>[[នូវែលកាឡេដូនី]] | |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | |- | [[អាឡូហ្វី]] | {{flagicon|Niue}}<br>[[នីវូ]] | |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | |- | [[សៃប៉ាន, ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | {{flagicon|Northern Mariana Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Pitcairn Island}}<br>[[កោះភីតកៃន]] | |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | |- | [[]] | {{flagicon|Puerto Rico}}<br>[[ព័រតូរីកូ]] | |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore }}<br>[[សិង្ហបុរី]] | |- | [[]] | {{flagicon|Scotland}}<br>[[ស្កុតឡែន]] | |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]], [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]], [[ខេប ថោន]] | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]], [[កូឡុំបូ]] | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | |- | [[ប៊ើន]] | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | |- | [[]] | {{flagicon|Tibet}}<br>[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|ទីបេ]] | |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Tokelau}}<br>[[តូកេឡូ]] | |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | |- | [[កូកប៊ើន ថោន]] | {{flagicon|Turks and Caicos Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះទួកស៍ និង កៃកូស]] | |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | |- | [[]] | {{flagicon|Wallis and Futuna Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះវ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | |- | [[]] | {{flagicon|Western Sahara}}<br>[[សាហារ៉ាខាងលិច]] | |- | [[សាណា]], [[អាដិន]] | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == 2uun05z03exy423phsq1kclz4ds5w7j 0 53454 335071 333493 2026-05-10T00:49:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335071 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Tehran | native_name = {{lang|fa|تهران}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Capital city]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |perrow = 1/2/2/2 |total_width = 300 |align = center |image1 = North of Tehran Skyline view.jpg |caption1 = Tehran skyline and the [[Alborz]] |image2 = برج میلاد و کوه دماوند از آزادراه تهران کرج - panoramio.jpg |caption2 = [[Milad Tower]] and [[Mount Damavand]] |image3 = Azadi_Tower_(29358497718).jpg |caption3 = [[Azadi Tower]] |image4 = Palais du Golestan, Téhéran (5).jpg |caption4 = [[Golestan Palace]] |image5 = Compounds of the Foreign Ministry of Iran in Tehran.jpg |caption5 = [[National Garden, Tehran|National Garden]] |image6 = Bagh-e Ferdows Tajrish.jpg |caption6 = [[Ferdows Garden]] |image7 = 2011 Ahmad-Shahi Pavilion Tehran 6214852688 by Kamyar Adl.jpg |caption7 = [[Niavaran Complex]] |image8 = TitSh1.jpg |caption8 = [[City Theater of Tehran|City Theater]] |image9 = Národní_muzeum_Íránu.jpg |caption9 = [[National Museum of Iran|National Museum]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Tehran.svg | image_seal = لوگو شهرداری تهران.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_caption = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Iran#Middle East3#Asia | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Location in Iran and Asia | coordinates = {{Coord|region:IR-23_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Iran}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Iran|Province]] | subdivision_type2 = [[Counties of Iran|County]] | subdivision_type3 = [[Bakhsh (administrative division)|District]] | subdivision_name1 = [[Tehran province|Tehran]] | subdivision_name2 = [[Tehran County|Tehran]]<br />[[Ray County, Iran|Rey]]<br />[[Shemiranat County|Shemiranat]] | subdivision_name3 = [[Central District (Tehran County)|Central]] | leader_title = [[Mayor of Tehran|Mayor]] | leader_name = [[Alireza Zakani]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://tmicto.tehran.ir/Portals/0/Document/Amarname/NEW_PDF/AmarShahr/96-TehranStatisticalYearBook.pdf |title=City of Tehran Statisticalyearbook |access-date=13 April 2021 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413063520/https://tmicto.tehran.ir/Portals/0/Document/Amarname/NEW_PDF/AmarShahr/96-TehranStatisticalYearBook.pdf |url-status=dead |archivedate=13 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413063520/https://tmicto.tehran.ir/Portals/0/Document/Amarname/NEW_PDF/AmarShahr/96-TehranStatisticalYearBook.pdf }}</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 750 | area_metro_km2 = 2235 | elevation_footnotes = <ref>[http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=97 ''Tehran, Environment & Geography''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151117033007/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=97 |date=17 November 2015 }}. Tehran.ir.</ref> | elevation_m = 1040 to 2040 | elevation_ft = 3412 to 6692 | population_total = 8,693,706 | population_as_of = 2016 census | population_footnotes = <ref name="2016 Tehran Province"/> | pop_est_as_of = 2021 | population_est = 9,039,000<ref>{{Cite web |url=https://www.mehrnews.com/news/5496594/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DB%B9-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF |title=Population of Tehran |access-date=27 December 2024 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413063520/https://www.mehrnews.com/news/5496594/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DB%B9-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF |url-status=live }}</ref> | population_metro_footnotes = &nbsp;(2025) | population_metro = 14,557,000 (province)<ref name="Iran.population">{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/map/ |title=Estimated population in Iran by province |publisher= Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |last=data processed from www.amar.org.ir |date=June 2025 |access-date=20 January 2026}}</ref> | population_blank1_title = Population rank in Iran | population_blank1 = [[List of Iran cities by population|1st]] | population_demonym = Tehrani&nbsp;([[English language|en]]) | population_density_km2 = 12,052 | area_code = [[List of dialling codes in Iran|+98 21]]{{force singular}} | timezone1 = [[Iran Standard Time|IRST]] | utc_offset = +03:30 | website = [https://en.tehran.ir/ tehran.ir] }} '''តេហេរ៉ង់''' {{Efn|{{IPAc-en|t|ɛ|ˈ|r|æ|n|,_|-|ˈ|r|ɑː|n|,_|t|eɪ|ˈ|-}} {{respell|terr|A(H)N|,_|tay|RA(H)N}}; {{langx|fa|تهران|Tehrân}}, {{IPA|fa|tʰehˈɹɒːn, -ˈɾɒːn|pron|Fa-ir-Tehran_(1).ogg|small=no}}}} គឺជា [[រដ្ឋធានី]] និងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់[[អ៊ីរ៉ង់]] ។ <ref>{{Cite news|last=Marsi|first=Federica|date=31 July 2024|title=Israel war on Gaza updates: Fears of escalation grow after Haniyeh killing|language=en|work=[[Al Jazeera English]]|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/7/31/israels-war-on-gaza-live-israel-hits-beirut-in-assassination-operation|access-date=17 August 2024|quote=Hamas says its political chief Ismail Haniyeh was killed in an Israeli missile attack in Iran’s capital, Tehran.}}</ref> វាក៏ជារដ្ឋធានីនៃ [[ខេត្តតេហេរ៉ង់]] និងជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលសម្រាប់ [[ស្រុកតេហេរ៉ង់|ស្រុកតេអេរ៉ង់]] និង [[ស្រុកកណ្ដាល(ស្រុកតេហេរ៉ង់)|ស្រុកកណ្តាល]] របស់វា។ <ref name="Tehran Province Structure">{{Cite web |last=Habibi |first=Hassan |author-link=Hassan Habibi |date=12 September 1990 <!-- Converted 'Approval date' using https://www.iranchamber.com/calendar/converter/iranian_calendar_converter.php --> |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1369/06/21 (Iranian Jalali calendar) |script-title=fa:تصویب سازمان و سلسله تابعیت عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری استان تهران به مرکزیت شهر تهران |trans-title=‌Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Tehran province centered on the city of Tehran |url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621104651/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113026 |archive-date=21 June 2025 |access-date=21 June 2025 |website={{lang|fa|rtl=yes|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |publisher={{lang|fa|rtl=yes|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |language=fa |id={{lang|fa|rtl=yes|شناسه}} [ID] B559F46F-4863-4D87-ACAB-5274C02BA3C5. {{lang|fa|rtl=yes|شماره دوره}} [Course number] 69, {{lang|fa|rtl=yes|شماره جلد}} [Volume number] 3. |agency={{lang|fa|rtl=yes|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |archivedate=21 មិថុនា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621104651/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113026 |url-status=dead }}</ref> ដោយមានប្រជាជនប្រហែល ៩ លាននាក់នៅក្នុងទីក្រុង <ref>{{Cite web |date=12 January 2018 |title=Tehran's population doesn't fit its area: Environment official |url=https://www.tehrantimes.com/news/420238/Tehran-s-population-doesn-t-fit-its-area-environment-official |website=Tehran Times}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Is Iran running out of water? – DW – 08/06/2025 |url=https://www.dw.com/en/is-iran-running-out-of-water/a-73548239 |website=[[Deutsche Welle]]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=City population 2025 |url=https://sites.ontariotechu.ca/sustainabilitytoday/urban-and-energy-systems/Worlds-largest-cities/population-projections/city-population-2025.php}}</ref> និង ១៦.៨ លាននាក់នៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជន <ref>{{Cite web |date=27 November 2023 |title=About Tehran: Exploring the Area, Population, and Characteristics of Iran's Capital City |url=https://parsdiplomatic.com/iran-sightseeing/about-tehran-exploring-the-area-population-and-characteristics-of-irans-capital-city/}}</ref> តេហេរ៉ង់គឺជា [[បញ្ជីឈ្មោះទីក្រុងប្រជាជនច្រើនជាងគេនៃអ៉ីរ៉ង់|ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេ]] នៅក្នុងអ៊ីរ៉ង់ និង [[អាស៊ីខាងលិច]] ជា [[តំបន់ទីប្រជុំជនធំបំផុតនៃមជ្ឈិមបូព៌ា|តំបន់ទីប្រជុំជនធំទីពីរ]] នៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] បន្ទាប់ពី [[គែរ|ទីក្រុងគែរ]] និងជាតំបន់ទីប្រជុំជនដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២៤ នៅលើពិភពលោក។ នៅ សម័យបុរាណ ផ្នែកមួយនៃទឹកដីនៃទីក្រុងតេហេរ៉ង់សព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយទីក្រុង រ៉ាហ្គេស ដែលជាទីក្រុង មេដៀន ដ៏លេចធ្លោមួយ ដែលត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុងការឈ្លានពាន របស់អារ៉ាប់ ទួគី និង ម៉ុងហ្គោល នៅមជ្ឈិមសម័យ។ <ref>{{Cite book|title=The Indo-Aryans of ancient South Asia: Language, material culture and ethnicity|date=1995|page=165|quote=Possible western place names are the following: Raya-, which is also the ancient name of Median Raga in the Achaemenid inscriptions (Darius, Bisotun 2.13: ''a land in Media called Raga'') and modern Rey south of Tehran}}</ref> ទីក្រុងរ៉ាហ្គេសសម័យទំនើបត្រូវបានស្រូបចូលទៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជននៃទីក្រុងតេអេរ៉ង់ដ៏ធំ។ ទីក្រុងតេអេរ៉ង់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាលើកដំបូងជារដ្ឋធានីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ ១៧៨៦ ដោយ អាហ្គា ម៉ូហាម៉ាដ ខាន់ នៃ រាជវង្សកាចា ដោយសារតែវានៅជិតទឹកដីរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅ កូកាសាស — ដែលត្រូវបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ីរ៉ង់ — និងដើម្បីជៀសវាងក្រុមប្រកួតប្រជែងនៃរាជវង្សអ៊ីរ៉ង់មុនៗ។ រដ្ឋធានីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរច្រើនដងពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរអង្វែងរបស់ខ្លួន ដោយទីក្រុងតេអេរ៉ង់បានក្លាយជាទីក្រុងទី ៣២។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ណាស៊ើរ អាល់-ឌីន សាហ៍ ( r. ១៨៤៨-១៨៩៦ ) ទីក្រុងតេអេរ៉ង់បានជួបប្រទះនឹង វិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សា ដំបូងគេរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ធនាគារ ផ្លូវរថភ្លើង និងសារមន្ទីរ។ ការងារសាងសង់ទ្រង់ទ្រាយធំបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយទីក្រុងតេអេរ៉ង់បានក្លាយជាគោលដៅសម្រាប់ការធ្វើចំណាកស្រុកយ៉ាងច្រើនពីទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ជាពិសេសនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២០។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran|title=Tehran (Iran) : Introduction – Britannica Online Encyclopedia|date=|archivedate=30 March 2012}}</ref> ទីក្រុងតេអេរ៉ង់គឺជាចំណុចកណ្តាលនៃ បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ ហើយបានជួបប្រទះនឹងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែកក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ ឆ្នាំ ២០២៥ និង សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ២០២៦ ។ ទីក្រុងតេអេរ៉ង់គឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន រួមទាំង វិមាន Golestan ដែល ជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក នៃ រាជវង្ស Qajar និងស្មុគស្មាញវិមាន Masoudieh, Sa'dabad, Niavaran និង Marmar នៃរាជវង្ស Qajar និង Pahlavi ។ ទីសម្គាល់សំខាន់ៗរួមមាន ប៉ម Azadi ដែលជាវិមានមួយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 1971 ដើម្បីអបអរសាទរ ខួបលើកទី 2,500 នៃចក្រភពពែរ្ស ; ប៉ម Milad ដែល ជាប៉មទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងខ្ពស់បំផុតទីប្រាំមួយ របស់ពិភពលោក ដែលបានបញ្ចប់ការសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 2007; និង ស្ពាន Tabiat ដែលបានបញ្ចប់ការសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 2014។ <ref name="archdaily">{{Cite web |date=17 November 2014 |title=Tabiat Pedestrian Bridge / Diba Tensile Architecture |url=http://www.archdaily.com/566387/tabiat-pedestrian-bridge-diba-tensile-architecture |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923211329/http://www.archdaily.com/566387/tabiat-pedestrian-bridge-diba-tensile-architecture/ |archive-date=23 September 2015 |access-date=12 October 2015 |publisher=[[ArchDaily]]}}</ref> ប្រជាជនភាគច្រើននៃទីក្រុងតេអេរ៉ង់គឺជា ជនជាតិពែរ្ស <ref name="tabnak">{{Cite web |date=3 November 2010 |title=چنددرصد تهرانی‌ها در تهران به دنیا آمده‌اند؟ |trans-title=What percentage of Tehran residents were born in Tehran? |url=http://www.tabnak.ir/fa/news/133668 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227033705/http://www.tabnak.ir/fa/news/133668 |archive-date=27 February 2012 |access-date=18 December 2010 |website=tabnak.ir |language=fa}}</ref> <ref name="Mohammad">{{Cite book|author1=Abbasi-Shavazi, Mohammad Jalal|author2=McDonald, Peter|author3=Hosseini-Chavoshi, Meimanat|title=The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction|publisher=Springer|date=30 September 2009|pages=100–101|chapter=Region of Residence}}</ref> ដែលក្នុងនោះប្រហែល ៩៩% និយាយ [[ភាសាពែរ្ស]] ។ មាន ក្រុមជនជាតិភាគតិចជាច្រើនទៀត ដែលត្រូវបាន បកប្រែជាពែរ្ស និងរួមបញ្ចូល។ <ref>{{Cite book|author1=Schuppe, Mareike.|title=Coping with Growth in Tehran: Strategies of Development Regulation|publisher=GRIN Verlag|date=2008|page=13|quote=Besides Persian, there are Azari, Armenian, and Jewish communities in Tehran. The vast majority of Tehran's residents are Persian-speaking (98.3%).}}</ref> ទីក្រុងតេអេរ៉ង់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជា "កន្លែងរលាយវប្បធម៌" ដែលមាន ជនជាតិអាស៊ែបៃហ្សង់ ច្រើនជាងទីក្រុងដទៃទៀតនៅក្នុងពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |date=14 October 2024 |title=When did tehran became capital? |url=https://tehranoffers.com/when-did-tehran-became-capital/}}</ref> <ref>{{Cite web |date=27 November 2023 |title=About Tehran: Exploring the Area, Population, and Characteristics of Iran's Capital City |url=https://parsdiplomatic.com/iran-sightseeing/about-tehran-exploring-the-area-population-and-characteristics-of-irans-capital-city/}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Farzad |first=Farzin |date=11 March 2013 |title=It's time we consider Iran's ethnic minorities |url=https://www.opendemocracy.net/en/its-time-we-consider-irans-ethnic-minorities/ |website=openDemocracy}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Soran |first=H. S. |date=December 18, 2006 |title=The Situation of the Kurdish Community at Tehran, By H. S. Soran |url=https://theinsightinternational.com/mismas/articles/misc2006/12/irankurdistan208.htm |website=theinsightinternational.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title='Polite' and 'fair' Kurds dominate Tehran's fruit markets |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/030620161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604125317/http://rudaw.net/english/middleeast/iran/030620161 |archive-date=2016-06-04}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gate of Tehran |url=https://www.silent-green.net/en/programme/detail/2018/12/14/gate-of-tehran |website=www.silent-green.net}}</ref> ទីក្រុងតេអេរ៉ង់មាន អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអ៊ីម៉ាមខូម៉ៃនី រួមជាមួយ អាកាសយានដ្ឋានក្នុងស្រុកមេរ៉ាបាដ ស្ថានីយ៍រថភ្លើងកណ្តាល រថភ្លើងក្រោមដី តេអេរ៉ង់ ប្រព័ន្ធ ដឹកជញ្ជូនរហ័សរថយន្តក្រុងតេអេរ៉ង់ រទេះភ្លើង និង បណ្តាញផ្លូវហាយវេដ៏ធំមួយ ។ ដោយសារតែ ការបំពុលខ្យល់ ការរញ្ជួយដី និង កង្វះខាតទឹក មានផែនការ ផ្លាស់ប្តូររដ្ឋធានី ទៅកាន់តំបន់ផ្សេងទៀត ទោះបីជាគ្មានទីក្រុងណាមួយត្រូវបានអនុម័តក៏ដោយ។ ការស្ទង់មតិមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ លើទីក្រុងចំនួន ២៣០ នៅទូទាំងពិភពលោកដោយ Mercer បានចាត់ថ្នាក់ទីក្រុងតេអេរ៉ង់លេខ ២០៣ សម្រាប់ គុណភាពជីវិត ។ <ref>{{Cite news|last=Barbaglia, Pamela.|date=29 March 2016|title=Iranian expats hard to woo as Western firms seek a foothold in Iran|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-diaspora-idUSKCN0WV16D|url-status=live|access-date=2 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401143212/http://www.reuters.com/article/us-iran-diaspora-idUSKCN0WV16D|archive-date=1 April 2017}}</ref> យោងតាម [[ទេសចរណ៍|សន្ទស្សន៍ទីក្រុងគោលដៅសកល]] ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ទីក្រុងតេអេរ៉ង់គឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម គោលដៅទេសចរណ៍ដែលមានការរីកចម្រើន លឿនបំផុតទាំងដប់។ <ref>{{Cite web |last=Erenhouse, Ryan. |date=22 September 2016 |title=Bangkok Takes Title in 2016 Mastercard Global Destinations Cities Index |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/bangkok-takes-title-in-2016-mastercard-global-destinations-cities-index |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428214732/http://newsroom.mastercard.com/press-releases/bangkok-takes-title-in-2016-mastercard-global-destinations-cities-index/ |archive-date=28 April 2017 |access-date=12 June 2017 |publisher=[[MasterCard]]'s newsroom |archivedate=28 មេសា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428214732/http://newsroom.mastercard.com/press-releases/bangkok-takes-title-in-2016-mastercard-global-destinations-cities-index/ }}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៦ ក្រុមប្រឹក្សាក្រុងតេអេរ៉ង់ បានប្រកាសថ្ងៃទី ៦ ខែតុលាថា "ទិវាតេអេរ៉ង់" ដោយអបអរសាទរកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំ ១៩០៧ នៅពេលដែលទីក្រុងនេះបានក្លាយជារដ្ឋធានីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ជាផ្លូវការ។ <ref>{{Cite web |date=6 October 2018 |title=Citizens of Capital Mark Tehran Day on October 6 |url=https://ifpnews.com/exclusive/citizens-of-capital-mark-tehran-day-on-october-6/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706073748/https://ifpnews.com/exclusive/citizens-of-capital-mark-tehran-day-on-october-6/ |archive-date=6 July 2019 |access-date=7 October 2018}}</ref> == ឯកសារយោង == 310p99y6u4d1ijb0s1qygzokxsfvkg0 10 53613 335067 334892 2026-05-09T21:40:00Z Mengphayu888 47187 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 335067 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | image = [[ไฟล์:Royal arms of Cambodia.svg|100px]] | bodyclass = hlist | abovestyle = font-weight:bold; | above = [[មែកធាងគ្រួសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវលីនៅព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កៅណ្ឌិន្យទី១]] (ព្រះថោង) * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៤]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] * [[វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ សូរ្យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ ធរណិន្ទ្រ]] * [[វ្នំ ទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ចន្ទ្រា (កម្ពុជសូរីយា)]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]] * [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] * [[កុលប្រភាវតី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវរ្ម័ន]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]] * [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] * [[វីរវម៌្ម]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} * [[ភវវរ្ម័នទី១]] * [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវម៌្ម]] * [[ឦសានវរ្ម័នទី១]] * [[ភវវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[បុឝ្ករាក្ឝ]] * [[ឝម្ភុវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ)|ឝម្ភុវម៌្ម]] * [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[មហីបតិវម៌្ម]] {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ឥន្ទ្រលោក|ឥន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជយេន្ទ្រភា]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជ្យេស្ថាយ៌ា]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] * [[យឝោវម៌្មទី១]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[ឦឝានវម៌្មទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] * [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[ជយវម៌្មទី៦]] * [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] * [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[យឝោវម៌្មទី២]] * [[ព្រះបាទត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[អង្គជ័យ]] * [[បរមនិពាន្វបទ]] * [[សិទ្ធានរាជា]] * [[លំពង្សរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] * [[បរមរាមាទី១]] * [[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី១]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[បរមរាជាទី១]] * [[នរាយណ៍រាមា]] * [[ស្រីរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] * [[ធម្មរាជាទី២]] * [[ស្រីសុគន្ធបទ]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[ស្រីជេដ្ឋា|ស្ដេចកន]] * [[ចន្ទរាជា]] * [[បរមរាជាទី២]] * [[ព្រះសត្ថាទី១]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បរមរាមាទី២]] * [[បរមរាជាទី៣]] * [[បរមរាមាទី៣]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី១]] * [[បរមរាជាទី៤]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[ជ័យជេស្ឋាទី២]] * [[បរមរាជសម្ភារ]] * [[អង្គទងរាជា]] * [[បទុមរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី៥]] * [[បរមរាជាទី៦]] * [[បទុមរាជាទី២]] * [[Kaev Hua II]] * [[Ang Nan|Batom Reachea II]] * [[Chey Chettha IV]] * [[Queen Tey|Tey]] {{resize|(queen)}} * [[Outey I|Outey Reachea I]] * [[Ang Em|Reameathiptei II]] * [[Thommo Reachea III]] * [[Satha II]] * [[Thommo Reachea IV]] * [[Ang Tong|Reameathiptei III]] * [[Chey Chettha V]] * [[Outey II|Outey Reachea II]] * [[Ang Non II|Ream Reachea]] * [[Ang Eng|Noreay Reachea II]] * [[Ang Chan II|Outey Reachea III]] * [[Ang Mey]] {{resize|(queen)}} * [[Ang Duong|Harireak Reamea Issarathiptei]]}} | group5 = [[French protectorate of Cambodia|French protectorate]]<br>{{resize|(1863–1953)}} | list5 = * [[Norodom of Cambodia|Norodom Prohmbarirak]] * [[Sisowath of Cambodia|Sisowath Chamchakrapong]] * [[Sisowath Monivong]] * [[Norodom Sihanouk]] | group6 = [[Cambodia|Modern Cambodia]]<br>{{resize|(1953–present)}} | list6 = * [[Norodom Suramarit]] * [[Sisowath Kossamak]] {{resize|(ceremonial queen)}} * [[Norodom Sihanouk]] * [[Norodom Sihamoni]] | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Monarchs of Cambodia|*]] [[Category:Cambodia templates]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|Cambodia]] </noinclude> njw29v73xbamd4cv78o76s4ldbdt5rc 335069 335067 2026-05-09T23:59:44Z Mengphayu888 47187 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 335069 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | image = [[ไฟล์:Royal arms of Cambodia.svg|100px]] | bodyclass = hlist | abovestyle = font-weight:bold; | above = [[មែកធាងគ្រួសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវលីនៅព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កៅណ្ឌិន្យទី១]] (ព្រះថោង) * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៤]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] * [[វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ សូរ្យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ ធរណិន្ទ្រ]] * [[វ្នំ ទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ចន្ទ្រា (កម្ពុជសូរីយា)]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]] * [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] * [[កុលប្រភាវតី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវរ្ម័ន]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]] * [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] * [[វីរវម៌្ម]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} * [[ភវវរ្ម័នទី១]] * [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវម៌្ម]] * [[ឦសានវរ្ម័នទី១]] * [[ភវវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[បុឝ្ករាក្ឝ]] * [[ឝម្ភុវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ)|ឝម្ភុវម៌្ម]] * [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[មហីបតិវម៌្ម]] {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ឥន្ទ្រលោក|ឥន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជយេន្ទ្រភា]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជ្យេស្ថាយ៌ា]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] * [[យឝោវម៌្មទី១]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[ឦឝានវម៌្មទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] * [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[ជយវម៌្មទី៦]] * [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] * [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[យឝោវម៌្មទី២]] * [[ព្រះបាទត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[អង្គជ័យ]] * [[បរមនិពាន្វបទ]] * [[សិទ្ធានរាជា]] * [[លំពង្សរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] * [[បរមរាមាទី១]] * [[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី១]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[បរមរាជាទី១]] * [[នរាយណ៍រាមា]] * [[ស្រីរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] * [[ធម្មរាជាទី២]] * [[ស្រីសុគន្ធបទ]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[ស្រីជេដ្ឋា|ស្ដេចកន]] * [[ចន្ទរាជា]] * [[បរមរាជាទី២]] * [[ព្រះសត្ថាទី១]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បរមរាមាទី២]] * [[បរមរាជាទី៣]] * [[បរមរាមាទី៣]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី១]] * [[បរមរាជាទី៤]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[ជ័យជេស្ឋាទី២]] * [[បរមរាជសម្ភារ]] * [[អង្គទងរាជា]] * [[បទុមរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី៥]] * [[បរមរាជាទី៦]] * [[បទុមរាជាទី២]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី២]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី៣]] * [[រាមាធិបតីទី១]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|អ្នកម្នាងទៃ]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ព្រះកែវហ្វាទី៣]] * [[ធម្មរាជាទី៣]] * [[ព្រះសត្ថាទី២]] * [[ធម្មរាជាទី៤]] * [[រាមាធិបតីទី២]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី៤]] * [[នរាយណ៍រាជា]] * [[ឧទ័យរាជាទី៣]] * [[រាមាធិបតីទី៣]] * [[នរាយណ៍រាជាទី២]] * [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រាមាធិបតីទី៤]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = * [[នរោត្តម]] * [[សុីសុវត្ថិ]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = * [[នរោត្តម សុរាម្រិត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] {{resize|(និមិត្តរូបនៃ រាជបល្ល័ង្គ និងរាជាធិបតេយ្យ)}} * [[នរោត្តម សីហនុ]] * [[នរោត្តម សីហមុនី]] | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|*]] [[Category:Cambodia templates]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|Cambodia]] </noinclude> pzs514be1y0f5rvciroluayuu4ei6ss 0 53615 335105 334909 2026-05-10T10:06:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335105 wikitext text/x-wiki    '''ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ''' ( / ˈl uː i p æ ˈ s t ɜːr /, ; ២៧ ធ្នូ ១៨២២ – ២៨ កញ្ញា ១៨៩៥) គឺជាគីមីវិទូ ឱសថការី និង មីក្រូជីវវិទូ ជនជាតិបារាំង មានកិត្តិយសល្បីល្បាញជាលទ្ធផលនៃរបកគំហើញអំពីគោលការណ៍នៃការចាក់វ៉ាក់សាំង ការផ្អាប់ដោយមីក្រុប និង ប៉ាស្ទ័រកម្ម ចុងក្រោយត្រូវដាក់ឈ្មោះក្នុងកិត្តិយសរបស់គាត់។ ការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់ផ្នែកគីមីវិទ្យាបាននាំឱ្យមានការរកឃើញដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ និងការបង្ការជំងឺ ដែលបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអនាម័យ សុខភាពសាធារណៈ និងវេជ្ជសាស្ត្រទំនើបចំនួនធំ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់តាមរយៈការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត និង ជំងឺអែនទ្រែត។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃ [[Bacteriology|បាក់តេរីវិទ្យា]] ទំនើប ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បិតានៃបាក់តេរីវិទ្យា" <ref>{{Cite journal|last=Adam|first=P.|year=1951|title=Louis Pasteur: Father of bacteriology|journal=Canadian Journal of Medical Technology|volume=13|issue=3|pages=126–128|pmid=14870064}}</ref> និង "បិតានៃមីក្រូជីវសាស្ត្រ " <ref name="fein">{{Cite book|title=Louis Pasteur: The Father of Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=0mwwzIdiuhkC|year=2008|pages=1–128|isbn=978-1-59845-078-1}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|year=1952|title=Freelance of Science|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4778|pages=269.1–269|doi=10.1136/bmj.2.4778.269|pmc=2020971}}</ref> (រួមជាមួយរូបឺត ខុក​ ; <ref>{{Cite journal|last=Tan|first=S. Y.|last2=Berman|first2=E.|year=2008|title=Robert Koch (1843–1910): father of microbiology and Nobel laureate|journal=Singapore Medical Journal|volume=49|issue=11|pages=854–855|pmid=19037548}}</ref> <ref name=":9">{{Cite journal|last=Gradmann|first=Christoph|year=2006|title=Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin|journal=Microbes and Infection|volume=8|issue=1|pages=294–301|doi=10.1016/j.micinf.2005.06.004|pmid=16126424|doi-access=free}}</ref> រហស្សនាម ចុងក្រោយនេះក៏ត្រូវបានសម្គាល់ដល់លោក អង់តូវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ផងដែរ)។ <ref>{{Cite journal|last=Lane|first=Nick|year=2015|title=The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning little animals'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=370|issue=1666|doi=10.1098/rstb.2014.0344|pmc=4360124|pmid=25750239}}</ref> ប៉ាស្ទ័រ គឺជាអ្នកដែលបានបដិសេធគោលគំនិតនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ ក្រោមជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ការពិសោធន៍របស់គាត់បានបង្ហាញថា នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគ និងបិទជិត គ្មានអ្វីកើតឡើងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគប៉ុន្តែបើកចំហ មីក្រូសារពាង្គកាយអាចលូតលាស់បាន។ <ref name="seckbach">{{Cite book|title=Origins: Genesis, Evolution and Diversity of Life|year=2004|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht, The Netherlands|isbn=978-1-4020-1813-8|page=20|url=https://books.google.com/books?id=937NljkEbgYC}}</ref> សម្រាប់ការពិសោធន៍នេះ បណ្ឌិត្យសភាបានផ្តល់ជូនរង្វាន់ Alhumbert នូវទឹកប្រាក់ចំនួន 2,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1862។ ប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបិតានៃ[[Germ theory of diseases|ទ្រឹស្តីមេរោគរបស់ជំងឺ]]​ដែលជាគោលគំនិតបន្ទាប់បន្សំនាសម័យនោះ។ការពិសោធន៍ជាច្រើនរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ជំងឺអាចការពារដោយការសម្លាប់ ឬបញ្ឈប់មេរោគ ដូច្នេះបានគាំទ្រលើទ្រឹស្តីមេរោគ និងការអនុវត្តរបស់វាក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនបំផុតសម្រាប់ការបង្កើតបច្ចេកទេសក្នុងការកែ[[Milk|ទឹកដោះគោ]] និង[[Wine|ស្រា]] ដើម្បីបញ្ឈប់ការបំពុលដោយបាក់តេរី ដែលដំណើរការនេះឥឡូវត្រូវបានហៅថា ‘Pasteurization’។ ប៉ាស្ទ័រក៏បានធ្វើការរកឃើញ[[របកគំហើញ]]សំខាន់ៗក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា ជាពិសេសលើមូលដ្ឋានម៉ូលេគុលនៃភាពអស៊ីមេទ្រីរបស់[[Crystal|គ្រីស្តាល់]]ខ្លះ និង[[Racemization|ការប្រែប្រួលអុបទិកស្មើ]]។ នៅដំណាក់កាលដំបូងនៃអាជីពរបស់គាត់ ការស្រាវជ្រាវអំពី[[Sodium ammonium tartrate|សូដ្យូមអាមូញ៉ាក់តាត្រាត]] ​​​បានបើកផ្លូវឲ្យកើតមានវិស័យ[[Optic isomerism|អុបទិកអ៊ីសូមែ]]។ ការងារនេះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើគីមីវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលបន្តទៅមានផលប៉ះពាល់ដល់វិស័យជាច្រើន រួមទាំង[[Medicinal chemistry|គីមីវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រ]]។​​​ លោក​ជា​នាយក ​វិទ្យាស្ថាន​ប៉ាស្ទ័រ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1887 រហូត​ដល់​លោក​ស្លាប់ ហើយ​សាកសព​របស់​លោក​ត្រូវ​បាន​បញ្ចុះ​ក្នុង​បន្ទប់​ក្រោមដី​មួយ​នៅ​ក្រោម​វិទ្យាស្ថាន។ ទោះបីជា​លោក​ប៉ាស្ទ័រ​បាន​ធ្វើការ​ពិសោធន៍​ដ៏​អស្ចារ្យ​ក៏ដោយ ក៏​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​លោក​បាន​ជាប់​ទាក់ទង​នឹង​ភាពចម្រូងចម្រាស​ផ្សេងៗ។ ការ​វាយតម្លៃ​ឡើងវិញ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​សៀវភៅ​កត់ត្រា​របស់​លោក​បាន​បង្ហាញ​ថា លោក​បាន​អនុវត្ត​ការ​បោកប្រាស់​ដើម្បី​យកឈ្នះ​លើ​គូប្រជែង​របស់​លោក។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=Christopher|date=19 February 1993|title=Pasteur Notebooks Reveal Deception|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.259.5098.1117.b|journal=Science|language=en|volume=259|issue=5098|pages=1117|doi=10.1126/science.259.5098.1117.b|issn=0036-8075|pmid=8438162|url-access=subscription}}</ref> == កុមារភាពនិងការសិក្សា ==   [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Geburtshaus_in_Dole.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ផ្ទះដែលលោក Pasteur កើត ឌូល Dole]] លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur កើតនៅថ្ងៃទី 27 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1822 នៅ [[ឌូល ខេត្ត ជូរ៉ា]] ប្រទេសបារាំង ក្នុងគ្រួសារ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]]មួយ ដែលមានជាងស្បែកក្រីក្រម្នាក់។ លោកជាកូនទីបីរបស់លោកហ្សង់ - យ៉ូសែបប៉ាស្ទ័រ​​ និងលោកស្រី ហ្សែនអេទីណេណេតរ៉ូគី។ ក្រុមគ្រួសារនេះបានផ្លាស់ទៅ ម៉ាណក ក្នុងឆ្នាំ 1826 ហើយបន្ទាប់មកទៅ អាកប៊័រ ក្នុងឆ្នាំ 1827។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA6}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=14|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA14}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ 1831។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=8|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA8}}</ref> លោកមាន [[ជំងឺវិកលទស្សន៍|បញ្ហាក្នុងការអាន]] និង សរសេរអក្សរមិនច្បាស់ ។ <ref>{{Cite book|title=101 Things You Didn't Know about Einstein: Sex, Science, and the Secrets of the Universe|date=2018|page=21}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Geffner |first=Donna |date=2013 |title=Famous People with Learning Disabilities |url=https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103104015/https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |archive-date=3 January 2023 |access-date=3 January 2023 |website=Gemm Learning}}</ref> <ref>{{Cite book|isbn=978-1909421264|title=A Short History of Human Error|date=2013|page=92}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (June 2025)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span></nowiki>&#x20;&#x2013; ពិភាក្សា'' &#x5D;</sup> កាលនៅក្មេង លោកជាសិស្សមធ្យមម្នាក់ ហើយមិនសូវមានចំណង់សិក្សាទេ ព្រោះចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកគឺលើ នេសាទ និង គូររូប ។ លោកបានគូររូបដោយប្រើដីសពណ៌នូវរូបបញ្ឈររបស់ឪពុកម្តាយ មិត្តភក្តិ និងអ្នកជិតខាងរបស់លោកជាច្រើន។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=12–13|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA12}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យ ​Collège d'Arbois។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=15|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA15}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៨៣៨ លោកបានចេញទៅទីក្រុងប៉ារីសដើម្បីចុះឈ្មោះចូលរៀននៅ សាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាន ប៉ុន្តែបាននឹកផ្ទះហើយបានត្រឡប់មកវិញនៅខែវិច្ឆិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=11–12|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA11}}</ref> នៅឆ្នាំ 1839 គាត់បានចូលរៀននៅ Collège Royal [ បារាំង ] នៅ បឺសាងសង់ ដើម្បីសិក្សាទស្សនវិជ្ជា ហើយទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រអក្សរសាស្ត្រក្នុងឆ្នាំ 1840។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=10, 12|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/10/mode/2up}}</ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាគ្រូបង្រៀននៅមហាវិទ្យាល័យបឺសាងសង់ ខណៈពេលកំពុងបន្តថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយគណិតវិទ្យាពិសេស។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=14, 17|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA14}}</ref> លោកបានធ្លាក់ការប្រឡងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1841។ លោកបានប្រឡងជាប់សញ្ញាបត្រ ''baccalauréat scientifique'' (វិទ្យាសាស្ត្រទូទៅ) ពីឌីចន​ ជាកន្លែងដែលលោកទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកគណិតវិទ្យា (Bachelier ès Sciences Mathématiques) ក្នុងឆ្នាំ 1842 <ref name="Math">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) &#124; ENS |url=https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030231957/https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |archive-date=30 October 2021 |access-date=30 October 2021 |website=www.ens.psl.eu}}</ref> ប៉ុន្តែទទួលបាននិទ្ទេសមធ្យមផ្នែកគីមីវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=19–20|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA19}}</ref> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 1842 លោកប៉ាស្ទ័របានប្រឡងចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA18}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលប្រឡង គាត់ត្រូវតស៊ូនឹងភាពអស់កម្លាំង ហើយមានអារម្មណ៍ធូរស្រួលជាមួយតែមុខវិជ្ជា​​រូបវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|url=|title=Louis Pasteur|date=27 November 2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=21|language=en}}</ref> គាត់បានប្រឡងជាប់ឈុតប្រឡងដំបូង ប៉ុន្តែដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់ទាប លោកប៉ាស្ទ័របានសម្រេចចិត្តមិនបន្ត ហើយព្យាយាមម្តងទៀតនៅឆ្នាំក្រោយ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA20}}</ref> គាត់បានត្រឡប់ទៅសាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉ារីសវិញ ដើម្បីត្រៀមប្រឡង។ គាត់ក៏បានចូលរៀននៅ Lycée Saint-Louis និងថ្នាក់របស់លោក ហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ា Jean-Baptiste Dumas នៅ ស័របូន Sorbonne ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=15–17|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/14/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1843 គាត់បានប្រឡងជាប់ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ ហើយបានចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA24}}</ref> ក្រោយមក គាត់ជាសិស្សរបស់ លោកហ្សង់ បាទីស្ត បូសាំងហ្គោ Jean-Baptiste Boussingault នៅ Conservatoire national des arts et métiers ។ <ref>{{Cite book|last1=Legros|first1=Jean-Paul|title=D'Olivier de Serres à René Dumont : portraits d'agronomes|date=1998|publisher=Technique et documentation|location=Paris|isbn=2-7430-0289-1|pages=|url=}}</ref> នៅឆ្នាំ 1845 គាត់បានទទួលសញ្ញាបត្រ [[licencié ès sciences]]  [ fr ] ។ <ref name="Debré and Forster p. 502">{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៤៦ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យានៅ [[Collège de Tournon]] [ បារាំង ] នៅអាដែសArdèche ។ ប៉ុន្តែគីមីវិទូ អង់ទួន ហ្សេរ៉ូម បាឡើត Antoine Jérôme Balard ចង់ឱ្យគាត់ត្រលប់ទៅ ''École Normale Supérieure'' ជាជំនួយការមន្ទីរពិសោធន៍ ( ''agrégé préparateur'' )។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA29}}</ref> គាត់បានចូលរួមជាមួយបាឡើតហើយក្នុងពេលដំណាលគ្នាបានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើ គ្រីស្តាល់វិទ្យា ហើយនៅឆ្នាំ 1847 គាត់បានបញ្ជូនវាក្យសព្ទទាំងពីររបស់គាត់ ដែលមួយនៅក្នុងគីមីវិទ្យា និងមួយទៀតនៅក្នុងរូបវិទ្យា: (a) និក្ខេបបទគីមីវិទ្យា: "Recherches sur la capacité de saturation de l'acide arsénieux. (b) និក្ខេបបទរូបវិទ្យា៖ "1. Études des phénomènes relatifs à la polarization rotatoire des liquides. 2. Application de la polarization rotatoire des liquides à la solution de diverses questions de chimie." <ref name="Thesis">{{Cite book|title=Louis Pasteur, Thèse de Chimie, Thèse de Physique|year=1847|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k141151t/f29.image/|archive-date=31 October 2021}}</ref> <ref name="Debré and Forster p. 502" /> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=28–29|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/28/mode/2up}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបម្រើការជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យាមួយរយៈខ្លីនៅឌីចន Lycée ក្នុងឆ្នាំ 1848 លោកបានក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=37–38|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/36/mode/2up}}</ref> ជាកន្លែងដែលលោកបានជួបជាមួយ ម៉ារី ឡូរ៉ង់ ត្រូវជាកូនស្រីរបស់ សាកលវិទ្យាធិការ នៃសាកលវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ 1849។ ពួកគេបានរៀបការនៅថ្ងៃទី 29 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1849 <ref>{{Cite book|last1=Holmes|first1=Samuel J.|title=Louis Pasteur|date=1924|publisher=Harcourt, Brace and company|pages=34–36|url=https://archive.org/stream/louispasteur00holm#page/34/mode/2up}}</ref> ហើយមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលមានតែពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ; <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise E.|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-028404-6|page=56|url=https://books.google.com/books?id=NdLhBwAAQBAJ&pg=PA56}}</ref> បីនាក់ផ្សេងទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀន ។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur,_French_biologist,_1878,_Paris_slnsw.jpg|រូបភាពតូច|លោក Louis Pasteur ជីវវិទូ និងគីមីវិទូជនជាតិបារាំង ឆ្នាំ១៨៧៨ ដោយ A Gerschel]] ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅសាកលវិទ្យាល័យស្ត្រាសបួរ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ ហើយក្លាយជាប្រធានផ្នែកគីមីវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ១៨៥២។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502–503}}</ref> ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៥៤ ដើម្បីមានពេលវេលាធ្វើការងារដែលអាចឲ្យគាត់ទទួលបានងារជាអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានរបស់វិទ្យាស្ថាន គាត់ទទួលបានការឈប់សម្រាកមានប្រាក់ឈ្នួលរយៈពេលបីខែ ដោយមានជំនួយពីវិញ្ញាបនបត្រសុខភាព។ គាត់បានពន្យារពេលឈប់រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែសីហា ដែលជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមការប្រឡង។ "ខ្ញុំប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីថា ខ្ញុំនឹងទៅធ្វើការប្រឡង ដើម្បីកុំឲ្យបង្កើនភាពអាម៉ាស់នៃសេវាកម្ម។ វាក៏ដើម្បីកុំឲ្យអ្នកដទៃទទួលបានប្រាក់ចំនួន ៦ ឬ ៧០០ ហ្វ្រង់"។ នៅឆ្នាំ 1854 ដដែលនេះ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាព្រឹទ្ធាចារ្យនៃមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីនៅ សាកលវិទ្យាល័យលីល Lille ជាកន្លែងដែលលោកបានចាប់ផ្តើមការសិក្សាលើដំណើរការផ្អាប់ fermentation។ <ref name="Chirality">{{Cite web |date=June 2016 |title=Louis Pasteur |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132243/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |archive-date=21 March 2018 |access-date=20 March 2018 |website=[[Science History Institute]]}}</ref> នៅក្នុងឱកាសនេះហើយ ដែលលោកប៉ាស្ទ័របានថ្លែងសុន្ទរកថាដែលត្រូវបានដកស្រង់ជាញឹកញាប់ថា " ''dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés''" ("នៅក្នុងវិស័យសង្កេតការណ៍ ឱកាសពេញចិត្តចំពោះតែចិត្តដែលបានរៀបចំ")។ <ref>L. Pasteur, ''"Discours prononcé à Douai, le 7 décembre 1854, à l'occasion de l'installation solennelle de la Faculté des lettres de Douai et de la Faculté des sciences de Lille"'' (Speech delivered at Douai on 7 December 1854 on the occasion of his formal inauguration to the Faculty of Letters of Douai and the Faculty of Sciences of Lille), reprinted in: Pasteur Vallery-Radot, ed., ''Oeuvres de Pasteur'' (Paris, France: Masson and Co., 1939), vol. 7, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer p. 131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109090835/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer|date=9 January 2012}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1857 លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងនាមជានាយកវិទ្យាសាស្ត្រនៅ ''École Normale Supérieure'' ជាកន្លែងដែលលោកកាន់អំណាចពីឆ្នាំ 1858 ដល់ឆ្នាំ 1867 និងបានណែនាំកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីកែលម្អស្តង់ដារនៃការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការប្រឡងកាន់តែតឹងរ៉ឹង ដែលនាំឱ្យមានលទ្ធផលកាន់តែប្រសើរ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំង និងកិត្យានុភាពក៏កាន់តែខ្លាំងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រឹត្យជាច្រើនរបស់លោកគឺតឹងរ៉ឹង និងផ្តាច់ការ ដែលនាំឱ្យមានការបះបោរពីសិស្សធ្ងន់ធ្ងរចំនួនពីរលើក។ ក្នុងអំឡុងពេល "ការបះបោរសណ្តែក" លោកបានចេញក្រឹត្យថា សម្លរសាច់ចៀម ដែលសិស្សបដិសេធមិនបរិភោគ នឹងត្រូវបានបម្រើ និងបរិភោគរៀងរាល់ថ្ងៃច័ន្ទ។ នៅក្នុងឱកាសមួយផ្សេងទៀត លោកបានគំរាមបណ្តេញសិស្សណាដែលចាប់បានថាកំពុងជក់បារី ហើយសិស្ស 73 នាក់ក្នុងចំណោម 80 នាក់នៅក្នុងសាលាបានលាលែងចេញពីសាលា។ <ref name="Debre">{{Cite book|year=2000|title=Louis Pasteur|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA119|location=Baltimore, MD|pages=119–120|isbn=978-0-8018-6529-9|access-date=27 January 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ 1863 លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកភូគព្ភសាស្ត្រ រូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យានៅ ''École nationale supérieure des Beaux-Arts'' ដែលជាតំណែងដែលលោកបានកាន់រហូតដល់លោកលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ 1867។ នៅឆ្នាំ 1867 លោកបានក្លាយជាប្រធានគីមីវិទ្យាសរីរាង្គនៅ ស័របូន​ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7">{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=505–507}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានលាលែងពីតំណែងនេះដោយសារតែសុខភាពទ្រុឌទ្រោម។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=246|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n265/mode/2up}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1867 មន្ទីរពិសោធន៍គីមីវិទ្យាសរីរវិទ្យារបស់ École Normale ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាស្ទ័រ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7" /> ហើយលោកបានក្លាយជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍ពីឆ្នាំ 1867 ដល់ឆ្នាំ 1888។ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Pasteur, Louis|year=2003|isbn=978-0-19-974376-6|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC&pg=PA617}}</ref> នៅទីក្រុងប៉ារីស លោកបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានបម្រើការជានាយកពេញមួយជីវិត។ <ref name="fein"/> <ref name="van">{{Cite book|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|publisher=ABDO Publishing Company|year=2011|isbn=978-1-61758-941-6|location=Minnesota|pages=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]–112|url-access=registration}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === ភាពមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុល === [[ឯកសារ:Pcrystals.svg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័របានបំបែករាងគ្រីស្តាល់ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំចេញពីគ្នា ដើម្បីបង្កើតជាគំនរគ្រីស្តាល់ពីរ៖ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ ទម្រង់មួយបានបង្វិលពន្លឺទៅខាងឆ្វេង មួយទៀតទៅខាងស្តាំ ខណៈពេលដែល ល្បាយស្មើគ្នា នៃទម្រង់ទាំងពីរបានលុបចោលឥទ្ធិពលរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ហើយមិនបង្វិលពន្លឺប៉ូលទេ។]] នៅក្នុងការងារដំបូងៗរបស់លោកប៉ាស្ទ័រក្នុងនាមជាគីមីវិទូ ចាប់ផ្តើមនៅ ''École Normale Supérieure'' ហើយបន្តនៅស្ត្រាសបួរ និងលីល លោកបានពិនិត្យមើលលក្ខណៈគីមី អុបទិក និងគ្រីស្តាល់នៃសមាសធាតុមួយក្រុមដែលស្គាល់ថាជា តាត្រាត ។ <ref name="Flack"/> លោក​បាន​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​មួយ​ទាក់ទង​នឹង​ធម្មជាតិ​នៃ ​អាស៊ីត​តាតារីក ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1848។ <ref>L. Pasteur (1848) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom "Mémoire sur la relation qui peut exister entre la forme cristalline et la composition chimique, et sur la cause de la polarisation rotatoire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021035454/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom|date=21 October 2016}} (Memoir on the relationship that can exist between crystalline form and chemical composition, and on the cause of rotary polarization)," ''Comptes rendus de l'Académie des sciences'' (Paris), '''26''': 535–538.</ref> ដំណោះស្រាយ​នៃ​សមាសធាតុ​នេះ​ដែល​បាន​មក​ពី​ភាវៈមានជីវិត ​បាន​បង្វិលប្លង់​ប៉ូលនៃ​ពន្លឺ​ដែល​ឆ្លងកាត់​វា។ <ref name="Flack"/> បញ្ហា​គឺអាស៊ីត​តាតារីក​ដែល​បាន​មក​ពីការ​សំយោគ​គីមី ​មិន​មាន​ឥទ្ធិពល​បែប​នោះ​ទេ ទោះបីជា​ប្រតិកម្ម​គីមី​របស់​វា​ដូចគ្នា​បេះបិទ ហើយ​សមាសធាតុ​ធាតុ​របស់​វា​ក៏​ដូចគ្នា​។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced. |archivedate=23 មីនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html }}</ref> ប៉ាស្ទ័របានកត់សម្គាល់ឃើញថា គ្រីស្តាល់នៃតាត្រាតមានមុខតូចៗ។ បន្ទាប់មកគាត់បានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងល្បាយរ៉ាស៊ីមនៃតាត្រាត គ្រីស្តាល់ពាក់កណ្តាលគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃស្តាំ និងពាក់កណ្តាលទៀតគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃឆ្វេង។ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ សមាសធាតុដៃស្តាំគឺរង្វិលស្តាំ ហើយសមាសធាតុដៃឆ្វេងគឺ[[រង្វិលឆ្វេង(levorotatory)|រង្វិលឆ្វេង]]។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> ប៉ាស្ទ័របានកំណត់ថា សកម្មភាពអុបទិកទាក់ទងនឹងរូបរាងនៃគ្រីស្តាល់ ហើយការរៀបចំខាងក្នុងមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុលនៃសមាសធាតុគឺជាមូលហេតុនៃការបង្វិលពន្លឺ។ <ref name="Chirality"/> តាត្រាត ( ''2R'', ''3R'' )- និង ( ''2S'', ''3S'' )- គឺជារូបភាពកញ្ចក់អុីសូម៉ែត្រិច ដែលមិនអាចដាក់ពីលើគ្នាបាន។ នេះជាលើកដំបូងដែលមាននរណាម្នាក់បង្ហាញពី ចលនានៃម៉ូលេគុល ហើយក៏ជាការពន្យល់ដំបូងនៃភាពអុីសូមឺផងដែរ។ <ref name="Flack" /> ប្រវត្តិវិទូខ្លះចាត់ទុកការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រក្នុងវិស័យនេះថាជា "ការចូលរួមចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងដើមបំផុតចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ" និងជា "ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ចារ្យបំផុត" របស់គាត់។ <ref name="Flack"/> === ការផ្អាប់និង​ទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ === ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឲ្យការស៊ើបអង្កេតអំពីដំណើរការផ្អាប់ ខណៈពេលកំពុងធ្វើការនៅលីល​។ នៅឆ្នាំ 1856 ក្រុមហ៊ុនផលិតស្រាក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះបីគូត M. Bigot ដែលកូនប្រុសជាសិស្សម្នាក់របស់ប៉ាស្ទ័រ បានស្វែងរកដំបូន្មានពីគាត់លើបញ្ហានៃការផលិតអាល់កុលឆៃថាវក្រហម beetroot និងការជូរ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=79|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n101/mode/2up}}</ref> <ref name="Ligon"/> ប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើប្រធានបទនេះដោយធ្វើម្តងទៀត និងបញ្ជាក់ស្នាដៃរបស់ធីអូឌ័រ ឆ្វាន ដែលបានបង្ហាញមួយទសវត្សរ៍មុនថាដំបែ​មានជីវិត។ យោងតាមកូនប្រសាររបស់គាត់ គឺលោករឺណេ វ៉ាល់ឡឺរី រ៉ាដូត René Vallery-Radot ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៨៥៧ លោកប៉ាស្ទ័របានផ្ញើឯកសារមួយស្តីពីដំណើរការផ្អាប់ អាស៊ីតឡាក់ទិកទៅកាន់ Société des Sciences de Lille ប៉ុន្តែឯកសារនេះត្រូវបានអានបីខែក្រោយ។ <ref>{{Cite book|title=La vie de Pasteur|date=1907|location=Paris|page=98|url=https://archive.org/stream/laviedepasteur01vallgoog#page/n110/mode/2up|language=fr}}</ref> សារណាមួយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៥៧។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1857|title=Mémoire sur la fermentation appelée lactique|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=45|pages=913–916|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312141626/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|archive-date=12 March 2017|accessdate=11 March 2017}}</ref> នៅក្នុងសារណានេះ គាត់បានបង្កើតគំនិតរបស់គាត់ដោយបញ្ជាក់ថា៖ "ខ្ញុំមានបំណងចង់បញ្ជាក់ថា ដូចមានដំណើរការផ្អាប់អាល់កុល គឺដំបែស្រាបៀរ ដែលត្រូវបានរកឃើញគ្រប់ទីកន្លែង ដែលស្ករត្រូវបានបំបែកទៅជាអាល់កុល និងអាស៊ីតកាបូនិច ដូច្នេះក៏មានសារធាតុផ្អាប់​ជាក់លាក់មួយ គឺដំបែឡាក់ទិក ដែលតែងតែមានវត្តមាននៅពេលដែលស្ករក្លាយជាអាស៊ីតឡាក់ទិក "។ <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}</ref> សារណាស្តីពីដំណើរការផ្អាប់គ្រឿងស្រវឹងនេះ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាទម្រង់ពេញលេញនៅឆ្នាំ 1858។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=47|pages=1011–1013}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Annales de Chimie et de Physique|series=3rd Series|language=fr|volume=52|pages=404–418}}</ref> យូន ហ្សេកុប ប៊ែរសេលីយូស និង យូស្តូស វុន លីប៊ីក បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្ដីដែលថាដំណើរការផ្អាប់ គឺបណ្តាលមកពីការបំបែក។ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថាទ្រឹស្ដីនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយដំបែមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះដំណើរការផ្អាប់ ដើម្បីផលិតជាតិអាល់កុលពីស្ករ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}</ref> លោកក៏បានបង្ហាញផងដែរថា នៅពេលដែលមីក្រូសារពាង្គកាយផ្សេងគ្នាបានបំពុលស្រា អាស៊ីតឡាក់ទិកត្រូវបានផលិត ដែលធ្វើឱ្យស្រាមានជាតិជូរ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1861 ប៉ាស្ទ័របានសង្កេតឃើញថា ជាតិស្ករតិចត្រូវបានផ្អាប់ក្នុងមួយផ្នែកនៃដំបែ នៅពេលដែលដំបែត្រូវបានប៉ះពាល់នឹងខ្យល់។ <ref name="Barnett" /> អត្រាផ្អាប់ទាបជាងមុនដែលត្រូវការអុកសុីសែន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឥទ្ធិពលប៉ាស្ទ័រ ។ <ref>{{Cite book|title=Yeast Sugar Metabolism|date=1997|isbn=978-1-56676-466-7|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=VSQZ1AVg74oC&pg=PA20}}</ref> [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_experiment.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រកំពុងពិសោធន៍នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់]] [[ឯកសារ:LouisPasteurMonumentLille.jpg|រូបភាពតូច|វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រដឺលីល]] ការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រ ក៏បានបង្ហាញផងដែរថា ការលូតលាស់របស់មីក្រូសាពាង្គកាយ គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការបំផ្លាញភេសជ្ជៈ ដូចជាស្រាបៀរ ស្រា និងទឹកដោះគោជាដើម។ ជាមួយនឹងការគំនិតឡើងនេះ គាត់បានបង្កើតដំណើរការមួយ ក្នុងនោះអង្គធាតុរាវដូចជាទឹកដោះគោត្រូវបានកម្តៅរហូតដល់សីតុណ្ហភាពចន្លោះ 60 ទៅ 100 អង្សាសេ។&nbsp;°C។ <ref name="Bowden" /> វាបានសម្លាប់បាក់តេរី និងផ្សិតភាគច្រើនដែលមាននៅក្នុងអង្គធាតុរួចហើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ និង លោកខ្លូដ ប៊ែរណារ បានបញ្ចប់ការធ្វើតេស្តលើឈាម និងទឹកនោមនៅថ្ងៃទី 20 ខែមេសា ឆ្នាំ 1862។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=104|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n125/mode/2up}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលសិទ្ធិប៉ាតង់លើដំណើរការនេះ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង "ជំងឺ" ក្នុងស្រា ក្នុងឆ្នាំ 1865។ <ref name="Bowden">{{Cite book|title=Pharmaceutical achievers: the human face of pharmaceutical research|year=2003|location=Philadelphia|isbn=978-0-941901-30-7|url=https://books.google.com/books?id=4yPPE0xHEmkC&pg=PA6}}</ref> វិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ការសម្លាប់មេរោគដោយកំដៅ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានអនុវត្តចំពោះស្រាបៀរ និងទឹកដោះគោ។ <ref name="Nelson2009">{{Cite journal|last=Nelson|first=Bryn|year=2009|title=The Lingering Heat over Pasteurized Milk|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=27|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321192530/https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> ការបំពុលភេសជ្ជៈបាននាំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រមានគំនិតថា មីក្រូសារពាង្គកាយដែលឆ្លងដល់សត្វ និងមនុស្សបង្កជំងឺ។ លោកបានស្នើឱ្យទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូលនៃមីក្រូសារពាង្គកាយចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស ដែលនាំឱ្យ ចូសេហ្វ លីស្ទើរ បង្កើតវិធីសាស្ត្រសម្លាប់មេរោគក្នុងការវះកាត់។ <ref name="Listerine">{{Cite journal|last=Hicks|first=Jesse|title=A Fresh Breath|url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|journal=Chemical Heritage Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130657/http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|archive-date=11 June 2016|accessdate=27 January 2015}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1866 ប៉ាស្ទ័របានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur le Vin'' ស្តីអំពីជំងឺនៃស្រា ហើយគាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur la Bière'' ក្នុងឆ្នាំ 1876 ទាក់ទងនឹងជំងឺនៃស្រាបៀរ។ <ref name="Barnett"/> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ លោកអាហ្គោស្ទីណូ បាស៊ី បានបង្ហាញថា ផ្សិតមូស្កាឌីន បណ្តាលមកពីផ្សិតមួយប្រភេទដែលឆ្លងដល់ដង្កូវនាង។ <ref name="Hatcher">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Paul|last2=Battey|first2=Nick|title=Biological Diversity: Exploiters and Exploited|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-97986-0|pages=88–89, 91|url=https://books.google.com/books?id=FpQpedSpeWMC&pg=PA89}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៥៣ ជំងឺពីរប្រភេទហៅថា ''ពេប្រីន'' និង ''ហ្វាឡាសេរី'' បានឆ្លងដល់ ដង្កូវនាង មួយចំនួនធំនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង ហើយនៅឆ្នាំ១៨៦៥ ជំងឺទាំងនោះបានបង្កការខាតបង់យ៉ាងធំធេងដល់កសិករ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៥ លោកប៉ាស្ទ័របានទៅអាលេ ហើយបានធ្វើការរយៈពេលប្រាំឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៧០។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> ដង្កូវនាងដែលមានមេរោគពេប្រីន ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយភាគល្អិត។ ក្នុងរយៈពេលបីឆ្នាំដំបូង ប៉ាស្ទ័រគិតថាភាគល្អិត គឺជារោគសញ្ញានៃជំងឺនេះ។ នៅឆ្នាំ 1870 គាត់បានសន្និដ្ឋានថាភាគល្អិត គឺជាមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីន (ឥឡូវនេះគេដឹងថាមូលហេតុគឺមីក្រូស្ប៉ )។ <ref name="Hatcher"/> ប៉ាស្ទ័រក៏បានបង្ហាញផងដែរថាជំងឺនេះជាជំងឺតំណពូជផងដែរ។ <ref name="Keim pp. 87-88">{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=87–88|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/86/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីការពារជំងឺពេប្រីន៖ បន្ទាប់ពីមេអំបៅនាងញីពង មេអំបៅនាងត្រូវបានប្រែទៅជាសាច់។ សាច់ត្រូវបានពិនិត្យដោយមីក្រូទស្សន៍ ហើយប្រសិនបើគេសង្កេតឃើញភាគល្អិត ពងត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=141|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n161/mode/2up}}</ref> <ref name="Keim pp. 87-88" /> ប៉ាស្ទ័របានសន្និដ្ឋានថាបាក់តេរីបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី។ មូលហេតុចម្បងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេគិតថាជាវីរុស។ <ref name="Hatcher" /> ការរីករាលដាលនៃជំងឺហ្វាឡាសេរីអាចកើតឡើងដោយចៃដន្យ ឬតំណពូជ។ អនាម័យអាចប្រើដើម្បីការពារហ្វាឡាសេរីដោយចៃដន្យ។ មេអំបៅនាងដែលប្រហោងរំលាយអាហារមិនមានមីក្រូសារពាង្គកាយដែលបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី ត្រូវបានប្រើដើម្បីពងកូន ការពារហ្វាឡាសេរីដោយសារតំណពូជ។ <ref name=":1">{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=156|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n175/mode/2up}}</ref> [[ឯកសារ:Coldecygne.svg|រូបភាពតូច|ដប​ក​ញ្ចឹងក (Bottle en ''col de cygne'' ) ដែល​ប្រើ​ដោយ​លោកប៉ាស្ទ័រ]] [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Experiment.svg|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍​ប៉ាស្ទ័រកម្ម​របស់​លោកប៉ាស្ទ័រ បង្ហាញពីការពិតដែលថា ការរលួយនៃសារធាតុរាវគឺបណ្តាលមកពីភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់ជាជាងខ្យល់ខ្លួនឯង។ ការពិសោធន៍ទាំងនេះគឺជាភស្តុតាងសំខាន់ៗដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ។]] បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់របស់គាត់ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថា សំបកទំពាំងបាយជូរគឺជាប្រភពធម្មជាតិនៃផ្សិត ហើយទំពាំងបាយជូរ និងទឹកទំពាំងបាយជូរដែលបានក្រៀវមិនដែលទទួលរងដំណើរផ្អាប់ទេ។ គាត់បានយកទឹកទំពាំងបាយជូរចេញពីក្រោមសំបកដោយប្រើម្ជុលដែលបានក្រៀវ ហើយក៏បានគ្របទំពាំងបាយជូរដោយក្រណាត់ក្រៀវរួចផងដែរ។ ការពិសោធន៍ទាំងពីរមិនអាចផលិតស្រានៅក្នុងធុងដែលក្រៀវបានទេ។ <ref name="Ligon"/> ការរកឃើញ និងគំនិតរបស់លោកគឺប្រឆាំងនឹងផ្នត់គំនិតទូទៅនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ លោកបានទទួលការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពី លោកហ្វេលិក អាស៊ីម៉ែត្រ ពូសេត ដែលជានាយកសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិរួន Rouen ។ ដើម្បីដោះស្រាយការជជែកវែកញែករវាងអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តល្បីៗ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងបានផ្តល់រង្វាន់ Alhumbert ផ្ទុកទឹកប្រាក់ 2,500 ហ្វ្រង់ ដល់អ្នកដែលអាចបង្ហាញតាមការពិសោធន៍ថាគាំទ្រ ឬប្រឆាំងនឹងគោលគំនិតនេះ។ <ref name="Magner">{{Cite book|title=History of the Life Sciences|year=2002|location=New York|isbn=978-0-203-91100-6|pages=251–252|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&q=Pasteur+spontaneous+generation}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Roll-Hansen|first=Nils|year=1979|title=Experimental Method and Spontaneous Generation: The Controversy between Pasteur and Pouchet, 1859–64|url=http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=XXXIV|issue=3|pages=273–292|doi=10.1093/jhmas/XXXIV.3.273|pmid=383780|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303003149/http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|archive-date=3 March 2019}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Farley|first=J|last2=Geison|first2=GL|year=1974|title=Science, politics and spontaneous generation in nineteenth-century France: the Pasteur-Pouchet debate|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=48|issue=2|pages=161–198|pmid=4617616}}</ref> លោកពូសេ បានបញ្ជាក់ថាខ្យល់បរិយាកាសគ្រប់ទីកន្លែងអាចបណ្តាលឱ្យមានការកើតឡើងនៃភាវៈមានជីវិតដោយឯកឯងនៅក្នុងអង្គធាតុរាវ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=64|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/64/mode/2up}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ លោកបានធ្វើការពិសោធន៍ ហើយអះអាងថាវាជាភស្តុតាងនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> <ref name="Magner"/> លោកហ្វ្រង់សេស្កូ រ៉េឌី និង លោកឡាសារ៉ូ ស្ប៉ាឡាន់សានី បានផ្តល់ភស្តុតាងមួយចំនួនប្រឆាំងនឹងការកើតឡើងដោយឯកឯងនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ រៀងគ្នា។ ការពិសោធន៍របស់លោកស្ប៉ាឡាន់សានី ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥ បានបង្ហាញថា អង្គធាតុរាវបណ្ដុះបាក់តេរីត្រូវបានបំពុលដោយខ្យល់ មានបាក់តេរី។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ លោកប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍របស់លោកម្តងទៀត ប៉ុន្តែលោកពូសេតបានរាយការណ៍ពីលទ្ធផលខុសគ្នាដោយប្រើទឹកបណ្ដុះបាក់តេរីផ្សេងគ្នា។ <ref name="Berche"/> ប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនដើម្បីបដិសេធការកើតឡើងដោយឯកឯង។ គាត់បានដាក់សារធាតុរាវពុះក្នុងដបមួយ ហើយទុកឲ្យខ្យល់ក្តៅចូលក្នុងដប។ បន្ទាប់មកគាត់បានបិទដប ហើយគ្មានសារពាង្គកាយណាមួយដុះនៅក្នុងវាទេ។ <ref name="porter"/> នៅក្នុងការពិសោធន៍មួយផ្សេងទៀត នៅពេលដែលគាត់បើកដបដែលមានសារធាតុរាវពុះ ធូលីបានចូលទៅក្នុងដប ដែលបណ្តាលឱ្យសារពាង្គកាយដុះនៅក្នុងដបខ្លះ។ ចំនួនដបដែលសារពាង្គកាយដុះគឺទាបជាងនៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ដែលបង្ហាញថាខ្យល់នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់មានធូលីនិងសារពាង្គកាយតិចជាង។ <ref name="Ligon"/> <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=96–98|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n117/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័រក៏បានប្រើដបកញ្ចឹងក ដែលមានសារធាតុរាវអាចរំលាយបាន។ ខ្យល់ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុងដបតាមរយៈបំពង់កោងវែងមួយ ដែលធ្វើឱ្យភាគល្អិតធូលីជាប់នឹងវា។ គ្មានអ្វីដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមទេ លុះត្រាតែដបត្រូវបានផ្អៀង ដែលធ្វើឱ្យសារធាតុរាវប៉ះនឹងជញ្ជាំងកញ្ចឹងកដែលមានមេរោគ។ នេះបង្ហាញថាភាវៈមានជីវិតដែលដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមបែបនេះបានមកពីខាងក្រៅ លើធូលី ជាជាងបង្កើតដោយឯកឯងនៅក្នុងសារធាតុរាវ ឬពីសកម្មភាពនៃខ្យល់បរិសុទ្ធ។ <ref name="Ligon" /> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=63–67|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/62/mode/2up}}</ref> ទាំងនេះគឺជាការពិសោធន៍ដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួនដែលបដិសេធទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ ប៉ាស្ទ័របានធ្វើបទបង្ហាញជាបន្តបន្ទាប់ប្រាំដងអំពីការរកឃើញរបស់គាត់នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក្នុងឆ្នាំ 1881 ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1882 ក្រោមចំណងជើងថា ''Mémoire'' ''Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: Examen de la doctrine des générations spontanées'' (''របាយការណ៍ស្តីអំពីអង្គតូចៗរៀបរយ ដែលមាននៅក្នុងបរិយាកាស៖ ការត្រួតពិនិត្យលើទ្រឹស្តីកំណើតឯកឯង'' )។ <ref>{{Cite web |last=Pasteur |first=Louis |year=1882 |title=Mémoire sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: examen de la doctrine des générations spontanées |url=https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501062347/https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |archive-date=1 May 2021 |access-date=1 May 2021 |website=Wellcome Collection |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Carter|first=K. C.|year=1991|title=The development of Pasteur's concept of disease causation and the emergence of specific causes in nineteenth-century medicine|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=65|issue=4|pages=528–548|jstor=44442642|pmid=1802317}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានឈ្នះពានរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862។ <ref name="porter"/> គាត់បានសន្និដ្ឋានថា៖ ទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង មិនដែលអាចស្ដារឡើងវិញពីការប៉ះពាល់របស់ការពិសោធន៍ដ៏សាមញ្ញនេះបានទេ។ មិនមានស្ថានភាពណាមួយដែលអាចបញ្ជាក់បានថា មីក្រូសារពាង្គកាយបានកើតមកក្នុងពិភពលោកដោយគ្មានមេរោគ ដោយគ្មានឪពុកម្តាយដែលស្រដៀងនឹងខ្លួនឯងឡើយ។<ref name="fein" /><ref name=":1" /> === ជំងឺដង្កូវនាង === នៅក្នុងឆ្នាំ 1865 លោកហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ាស ដែលជាគីមីវិទូ សមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម បានស្នើសុំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រសិក្សាអំពីជំងឺថ្មីមួយដែលកំពុងបំផ្លាញកសិដ្ឋានដង្កូវនាង នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបគឺ ជំងឺពេប្រីន ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈលើមាត្រដ្ឋានម៉ាក្រូស្កូបដោយចំណុចខ្មៅ និងលើមាត្រដ្ឋានមីក្រូទស្សន៍ដោយ " Cornalia corpuscles"។ លោកប៉ាស្ទ័របានយល់ព្រម និងបានស្នាក់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ចំនួនប្រាំដងនៅអាលេចន្លោះថ្ងៃទី 7 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1865 និង 1869។ <ref>"This denomination of ''white-dead'', used by the Abbé de Sauvages and several other writers, is inaccurate; this is why I thought it necessary to add that of ''dead-flats'', vulgarly used in several departments, and which designates very well the state of softness and flaccidity in which the worms dead of this disease are found. " Pierre Hubert Nysten, ''Research on the diseases of silkworms'', Paris, 1808, p. 5, available on [https://books.google.com/books?id=1tRIAAAAIAAJ&pg=PA12 Google Books].</ref> ==== កំហុសដំបូង ==== ពេលមកដល់អាលេ លោកប៉ាស្ទ័របានស្គាល់ជំងឺពេប្រីននិង <ref>"He had known it [= flacherie] for a long time, since his first stay in the South in 1865, where one of the two farms that had served as a starting point departure to his deductions was affected by this disease, at the same time as that of the corpuscles." Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, available on [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.</ref> ជាមួយនឹងជំងឺមួយទៀតនៃដង្កូវនាង ដែលគេស្គាល់មុន <ref name=":3" /> ជាងជំងឺ ពេប្រីន៖ ជំងឺ flacherie ឬជំងឺងាប់រាបស្មើ។ ជាតឹកតាង ផ្ទុយពី Quatrefages ដែលបានបង្កើតពាក្យថ្មី ''ថាពេប្រីន''<ref>See account of Quatrefages reproduced in L. Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Paris, 1870, Complete Works of Pasteur, t. 4, p. 27, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table|date=26 January 2022}}.</ref> លោក ប៉ាស្ទ័របានប្រព្រឹត្តកំហុសដោយជឿថាជំងឺទាំងពីរគឺដូចគ្នា ហើយសូម្បីតែជំងឺភាគច្រើននៃដង្កូវនាងដែលគេស្គាល់រហូតមកដល់ពេលនោះគឺដូចគ្នាបេះបិទ និងជាមួយជំងឺពេប្រីន។ <ref name=":3">"But the cases of association were so frequent, precisely because the disease of the corpuscles was so widespread, that Pasteur had thought that the two conditions were linked to each other and should disappear together. " (Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.) Pasteur expressed this opinion, in particular in " Nouvelles études sur la maladie des vers à soie ", Comptes rendus de l'Académie des sciences, t. 63 (1866), pp. 126–142: "I am very much inclined to believe that there is no actual disease of silkworms. The disease complained of seems to me to have always existed, but to a lesser degree. (...) Furthermore, I have serious grounds for believing that most of the diseases of the silkworm which have been known for a long time are linked to the one which occupies us, muscardine and, perhaps, grasserie excepted. (p. 136). Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152722/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table|date=26 January 2022}}. Same thing in a letter of June 27, 1866, to Dumas: "all the other so-called ancient diseases of the silkworm, minus the ''muscardine'' and perhaps the ''grasserie'', such as the disease of '' motrs -flats'', ''petits'', ''passis'', ''arpians'', are only forms of the actual disease. " (Pasteur, ''Correspondance'', t. 2, p. 265. Quoted by Ph. Decourt, ''Les vérités indésirables'', Paris, 1989, p. 173, and by P. Pinet, ''Pasteur et la phiolosophie'', Paris, 2004, p. 158.</ref> វាគឺនៅក្នុងលិខិតចុះថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា និងថ្ងៃទី ២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទៅកាន់ Dumas ដែលគាត់បានធ្វើការបែងចែករវាងជំងឺពេប្រីន និងជំងឺហ្វាឡាសេរី ជាលើកដំបូង។ <ref>"Sur la maladie des vers à soie. Lettre de M. L. Pasteur à M. Dumas", Comptes rendus de l'Académie des sciences, meeting of 3 June 1867, t. 64, p. 1113. Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407215406/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table|date=7 April 2022}}.</ref> គាត់បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយទៀត៖ គាត់បានចាប់ផ្តើមដោយបដិសេធ លក្ខណៈ "បរាសិត" (មីក្រុប) នៃពេប្រីន ដែលអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ជាពិសេស អានធួន បេឆាម) ចាត់ទុកថាបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អ។ សូម្បីតែកំណត់ចំណាំដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយ បាលប៊ីយ៉ានី <ref>Balbiani, Balbiani, " Recherches sur les corpuscules de la pébrine et sur leur mode de propagation ", Comptes rendus de l'Académie des Sciences, session of 27 August 1866, vol. 63 (1866), pp. 388–391, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152715/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table|date=26 January 2022}}. Balbiani begins in this manner: "Among all the contradictory opinions which have been expressed on the nature of the corpuscles of the pébrine, the most debatable, in my opinion, is that which consists in assimilating them to anatomical elements either normal, or more or less altered., or to morbid products such as pus globules, etc. This opinion was refuted more than eight years ago by Professor Lebert (...); but I believe I can also bring, against the way of seeing cited above, more decisive proofs, based on the observation of the phenomena which these corpuscles present in their evolution, phenomena which put beyond doubt their close relationship with the parasitic organisms. known under the name of ''Psorospermia''".</ref> ដែលដំបូងឡើយ ប៉ាស្ទ័រហាក់ដូចជាស្វាគមន៍ដោយពេញចិត្ត ក៏គ្មានប្រសិទ្ធភាពដែរ យ៉ាងហោចណាស់ភ្លាមៗ។ "ប៉ាស្ទ័រយល់ច្រឡំហើយ។ គាត់នឹងផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧"។ <ref>P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 219. In his ''Études sur la maladie des vers à soie'' (''Studies on silkworm disease''), published in 1870 (Pasteur's Complete Works, vol. 4, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599 Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152720/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599|date=26 January 2022}}), Pasteur reports that he consulted Leydig on the question of the living nature of corpuscles. (One of his letters to Leydig is from December 1866.) He admits that "in substance" he adopted the opinions of Leydig and Balbiani, but he contradicts them on the question of the mode of formation of the corpuscles (pp. 135, 137 and 138). In 1884, Balbiani will examine Pasteur's theory on the development of corpuscles and will conclude as follows: "I believe that it is useless to dwell any longer on the observations of M. Pasteur, which I think I can characterize with a single word by saying that their author proves in it how little he is familiar with the researches of biology. But with this reservation, I do justice to his work, which has rendered sericulture farmers a real service by enabling them to recognize a healthy seed from a diseased seed. " (G. Balbiani, ''Leçons sus les sporozoaires'', Paris, 1884, pp. 160–163, [[iarchive:leonssurlesspo00balb|online.]]) On Pasteur's errors in the study of silkworms and his own judgment on these errors, see Richard Moreau, "Le dernier pli cacheté de Louis Pasteur à l'Académie des sciences", La vie des sciences, ''Comptes rendus'', série générale, t. 6, 1989, n° 5, pp. 403–434, [https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220130215818/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf|date=30 January 2022}}.</ref> ==== ជ័យជម្នះលើពេប្រីន ==== នៅពេលដែលលោកប៉ាស្ទ័រមិនទាន់យល់ពីមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីននៅឡើយ លោកបានផ្សព្វផ្សាយដំណើរការដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដើម្បីបញ្ឈប់ការឆ្លងមេរោគ៖ គំរូនៃមេរោគគ្រីសាលីសត្រូវបានជ្រើសរើស ពួកវាត្រូវបានកំទេច ហើយកោសិកាត្រូវបានស្វែងរកនៅក្នុងកម្ទេចកម្ទី។ ប្រសិនបើសមាមាត្រនៃកោសិកាដង្កូវនៅក្នុងគំរូមានកម្រិតទាបខ្លាំង បន្ទប់នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អសម្រាប់ការបន្តពូជ។ <ref>Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie''; Œuvres complètes, t. 4, pp. 166–167, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table|date=26 January 2022}}.</ref> វិធីសាស្រ្តនៃការតម្រៀប "គ្រាប់" (ស៊ុត) នេះគឺស្រដៀងនឹងវិធីសាស្រ្តដែលលោកអូស៊ីម៉ូបានស្នើឡើងកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែការសាកល្បងមិនទាន់មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។ <ref>Pasteur mentions Osimo's ideas in Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Œuvres complètes, t. 4, pp. 38–39, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152724/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table|date=26 January 2022}}. Summarizing a development by Émile Duclaux (Émile Duclaux, ''Pasteur, histoire d'un esprit'', Sceaux, 1896, p. 198, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148 /bpt6k764468/f203.notice Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706205222/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148|date=6 July 2007}}), P. Debré wrote that Pasteur was "led to propose a seed sorting method almost identical to that recommended a few years earlier by Orcino [read: Osimo]. If the latter had failed, asserts Pasteur, it was through a lack of confidence; which, of course, is not his case. " P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 210.</ref> តាមរយៈដំណើរការនេះ លោកប៉ាស្ទ័របានទប់ស្កាត់មេរោគពេប្រីនហើយបានជួយសង្គ្រោះឧស្សាហកម្មសូត្រមួយចំនួនធំនៅក្នុងសេវេន។ <ref>Elie Reynier, ''La soie en Vivarais'', 1921, [http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104215910/http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm|date=4 January 2022}}.</ref> ==== ទប់ទល់ហ្វាឡាសេរី ==== [[ឯកសារ:Pasteur_by_Lafon_1883.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពរបស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដោយ François Lafon (1883)]] នៅឆ្នាំ 1878 នៅឯ ''សន្និសីទអន្តរជាតិសឺរីកូល'' ប៉ាស្ទ័របានទទួលស្គាល់ថា "ប្រសិនបើជំងឺពេប្រីនត្រូវជម្នះ ជំងឺហ្វាឡាសេរីនៅតែបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។ គាត់បានសន្មតថាការបន្តនៃជំងឺហ្វាឡាសេរី គឺដោយសារតែកសិករមិនបានស្តាប់តាមដំបូន្មានរបស់គាត់។ <ref>(''Comptes rendus sténographiques du Congrès international séricicole, tenu à Paris du 5 au 10 septembre 1878''; Paris, 1879, pp. 27–38. ''Œuvres complètes'' of Pasteur, t. 4, pp. 698–713, spec. 699 and 713; available on [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres Gallica] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130801101453/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres|date=1 August 2013}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1884 លោកបាលប៊ីយ៉ានី ដែលមិនអើពើនឹងតម្លៃទ្រឹស្តីនៃការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើជំងឺដង្កូវនាង បានទទួលស្គាល់ថាដំណើរការជាក់ស្តែងរបស់គាត់បានដោះស្រាយការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃពេប្រីន ប៉ុន្តែបានបន្ថែមថាលទ្ធផលនេះទំនងជាត្រូវបានទប់ទល់ដោយការវិវត្តនៃហ្វាឡាសេរី ដែលមិនសូវស្គាល់ និងពិបាកការពារជាង។ ទោះបីជាលោកប៉ាស្ទ័រ ទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពេប្រីនក៏ដោយ ក៏ការចិញ្ចឹមសត្វសេរីវូបនីយកម្មរបស់បារាំងមិនត្រូវបានសង្គ្រោះពីការខូចខាតទេ។ (សូមមើល [[:fr:Sériciculture]] នៅក្នុងវិគីភីឌាបារាំង។) === ភាពស៊ាំ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង === ==== ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ==== ការងារដំបូងរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ លើការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងគឺលើ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ។ លោកបានទទួលគំរូបាក់តេរី (ក្រោយមកហៅថា ''Pasteurella multocida'' យកតាមឈ្មោះរបស់គាត់) ពីលោកហេនរី តូសង់ ។ <ref name="Plotkin pp. 35-36">{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> ដោយហេតុថាមិនអាចធ្វើការពិសោធន៍ដោយខ្លួនឯងបានដោយសារតែជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលក្នុងឆ្នាំ 1868 <ref name="Pasteur and his work">{{Cite book|title=Pasteur and his work|date=1922|location=New York}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជំនួយការរបស់លោកគឺលោកអេមីល រួ និងលោកសាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់។ ការងារជាមួយជំងឺអាសន្នរោគមាន់ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមក្នុងឆ្នាំ 1877 ហើយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោករួ អាចរក្សាការបណ្តុះមេរោគឱ្យថេរបាន ដោយប្រើទឹកចិញ្ចឹមមេរោគ ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Barranco|first=Caroline|date=28 September 2020|title=The first live attenuated vaccines|url=https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|journal=Nature Milestones|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072726/https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|archive-date=2 August 2021|accessdate=30 April 2021}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាក្រោយ ដោយលោកប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់លោកក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 <ref>{{Cite journal|last=Murnane|first=John P|last2=Probert|first2=Rebecca|date=25 August 2024|title=The relationship between Rose Anna Shedlock (c1850-1878) and Emile Roux (1853-1933)|journal=Journal of Medical Biography|volume=online first|issue=2|pages=168–175|doi=10.1177/09677720241273568|pmc=12056263|pmid=39183561|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Vaccination: a History|date=2011|location=Esher, United Kingdom}}</ref> ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1879 ដោយត្រូវបានពន្យារពេលក្នុងការត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញដោយសារតែពិធីមង្គលការរបស់កូនស្រី និងសុខភាពមិនរឹងមាំ លោកបានណែនាំលោករួ ចាប់ផ្តើមបណ្តុះមេរោគអាសន្នរោគមាន់ថ្មីមួយ ដោយប្រើបាក់តេរីដែលដកចេញពីការបណ្តុះចាស់ដែលត្រូវបានទុកចោលតាំងពីខែកក្កដាមក។ មាន់ពីរក្បាលដែលត្រូវបានចាក់វ៉ាក់សាំងថ្មីនេះបានបង្ហាញរោគសញ្ញាមួយចំនួននៃការឆ្លងមេរោគ ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការឆ្លងមេរោគនេះបណ្តាលឱ្យស្លាប់ដូចធម្មតា មាន់ទាំងនោះបែរេជាបានជាសះស្បើយទាំងស្រុង។ បន្ទាប់ពីការភ្ញាស់មេរោគបន្ថែមទៀតរយៈពេល 8 ថ្ងៃទៀត រួបានចាក់វ៉ាក់សាំងលើមាន់ពីរក្បាលដដែលម្តងទៀត។ ដូចដែលបានកត់សម្គាល់ដោយប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 ហើយផ្ទុយពីកំណត់ត្រាមួយចំនួន លើកនេះមាន់បានងាប់។ ដូច្នេះ ទោះបីជាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយមិនផ្តល់ភាពស៊ាំក៏ដោយ ការពិសោធន៍ទាំងនេះបានផ្តល់តម្រុយសំខាន់ៗអំពីរបៀបដែលបាក់តេរីអាចចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ ជាលទ្ធផល នៅពេលដែលប៉ាស្ទ័រត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញ អារម្មណ៍នៃការស្រាវជ្រាវគឺផ្តោតលើការបង្កើតវ៉ាក់សាំងតាមរយៈភាពចុះខ្សោយ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៨០ ប៉ាស្ទ័រ បានបង្ហាញលទ្ធផលរបស់គាត់ទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ក្រោមចំណងជើងថា " ''Sur les maladies virulentes et en particulier sur la maladie appelée vulgairement choléra des poules (ស្តីអំពីជំងឺកាចសាហាវនានា និងជាពិសេសគឺជំងឺដែលគេតែងតែហៅថា អាសន្នរោគមាន់)''" ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់បណ្ឌិត្យសភា ( ''Comptes-Rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences'' )។ គាត់បានសន្មតថា បាក់តេរីត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសារការប៉ះពាល់ជាមួយអុកស៊ីសែន។ <ref name="Plotkin pp. 35-36"/> លោកបានពន្យល់ថា បាក់តេរីដែលរក្សាទុកក្នុងធុងបិទជិតមិនដែលបាត់បង់កម្រិតកាចសាហាវរបស់វាឡើយ ហើយមានតែបាក់តេរីដែលប៉ះនឹងខ្យល់ក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគ ដែលអាចប្រើជាវ៉ាក់សាំង។ ប៉ាស្ទ័របានណែនាំពាក្យថា "ការបន្ថយ" សម្រាប់ការចុះខ្សោយនៃភាពកាចសាហាវនេះ ដូចដែលគាត់បានធ្វើបទបង្ហាញនៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភា ដោយនិយាយថា៖  យើងអាចបន្ថយភាពកាចសាហាវរបស់មេរោគ ដោយផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រនៃការចិញ្ចឹម។ នេះជាចំណុចសំខាន់នៃប្រធានបទរបស់ខ្ញុំ។ ខ្ញុំសូមអំពាវនាវដល់សភា កុំឲ្យរិះគន់ចំពោះការជឿជាក់លើនីតិវិធីរបស់ខ្ញុំ ដែលអាចអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំកំណត់ការបន្ថយកម្លាំងរបស់មេរោគ ដើម្បីរក្សាឯករាជ្យនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ និងធានាឲ្យមានការរីកចម្រើនកាន់តែប្រសើរ… [នៅចុងបញ្ចប់] ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ដល់សភាថា មានផលវិបាកសំខាន់ពីរដែលកើតចេញពីព័ត៌មានដែលបានបង្ហាញ៖ ការមានសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការចិញ្ចឹមមេរោគទាំងអស់ និងការរកវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺឆ្លងទាំងអស់ ដែលបានបង្កការលំបាកជាបន្តបន្ទាប់ដល់មនុស្សជាតិ ហើយក៏ជាបន្ទុកធំដល់វិស័យកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វផងដែរ។ តាមពិតទៅ វ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រប្រឆាំងនឹងជំងឺអាសន្នរោគមាន់មិនបានបង្កើតភាពស៊ាំជាប់លាប់ទេ ហើយក្រោយមកត្រូវបានបង្ហាញថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ ==== ជំងឺអែនទ្រែត ==== បន្ទាប់ពីលទ្ធផលនៃជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ដើម្បីបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែត ដែលប៉ះពាល់ដល់សត្វពាហនៈ ។ នៅឆ្នាំ 1877 ប៉ាស្ទ័រធ្លាប់បានដឹកនាំមន្ទីរពិសោធន៍ឱ្យបណ្តុះបណ្តាលបាក់តេរីពីឈាមរបស់សត្វដែលឆ្លងមេរោគ បន្ទាប់ពីការរកឃើញបាក់តេរីដោយលោករូបឺត ខុក។ [[ឯកសារ:Albert_Edelfelt_-_Louis_Pasteur_-_1885.jpg|រូបភាពតូច|''លោក ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់'' គូរដោយ A. Edelfeldt ក្នុងឆ្នាំ 1885]] នៅពេលដែលសត្វបានឆ្លងមេរោគ ជំងឺអែនទ្រែតកើតឡើង ដែលបង្ហាញថាបាក់តេរីជាមូលហេតុនៃជំងឺនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=123–125|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/122/mode/2up}}</ref> សត្វពាហនៈជាច្រើនក្បាលកំពុងស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតនៅក្នុង "វាលស្រែត្រូវបណ្តាសា"។ <ref name="Schwartz"/> លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេប្រាប់ថា ចៀមដែលស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានកប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ លោកប៉ាស្ទ័រគិតថា ប្រហែលជាជន្លេននាំយកបាក់តេរីមកលើផ្ទៃដី។ លោកបានរកឃើញបាក់តេរីអែនទ្រែតនៅក្នុងលាមករបស់ជន្លេន ដែលបង្ហាញថាលោកនិយាយពិតជាត្រឹមត្រូវ។ <ref name="Schwartz" /> លោកបានប្រាប់កសិករកុំឱ្យកប់សត្វងាប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=303–305|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n323/mode/2up}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ក្នុងការបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានជំរុញយ៉ាងខ្លាំងនៅនៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកហេនរី ប៊ូលី បានអានរបាយការណ៍មួយពី លោកហេនរី តូសង់ ដែលជាគ្រូពេទ្យវះកាត់សត្វ ដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង។ លោកតូសង់បានបង្កើតវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដោយសម្លាប់បាក់តេរីដោយកំដៅនៅសីតុណ្ហភាព 55 អង្សាសេ។&nbsp;°C អស់រយៈពេល 10 នាទី។ គាត់បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វឆ្កែចំនួន 8 ក្បាល និងចៀមចំនួន 11 ក្បាលដែលបន្ទាប់ពីចាក់វ៉ាក់សាំង ពាក់កណ្តាលបានងាប់។ វាមិនមែនជាជោគជ័យដ៏អស្ចារ្យនោះទេ។ ពេលឮដំណឹងនេះ លោកប៉ាស្ទ័រ បានសរសេរទៅកាន់វិទ្យាស្ថានភ្លាមៗថា គាត់មិនអាចជឿថាវ៉ាក់សាំងងាប់នឹងដំណើរការបានទេ ហើយការអះអាងរបស់លោកតូសង់ "បានបដិសេធរាល់គំនិតទាំងអស់ដែលខ្ញុំមានលើវីរុស វ៉ាក់សាំង។ល។" បន្ទាប់ពីការរិះគន់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ លោកតូសង់ បានប្តូរទៅប្រើ អាស៊ីតកាបូលិក (ភេណុល) ដើម្បីសម្លាប់បាក់តេរី អែនទ្រែត ហើយបានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងលើចៀមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1880។ លោកប៉ាស្ទ័រ គិតថាវ៉ាក់សាំងស្លាប់ប្រភេទនេះមិនគួរមានប្រសឹទ្ធភាពទេ ព្រោះគាត់ជឿថាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយបានប្រើប្រាស់សារធាតុចិញ្ចឹមបាក់តេរីត្រូវការ ដើម្បីលូតលាស់។ គាត់គិតថា ការធ្វើឱ្យបាក់តេរីរងអុកស៊ីតកម្ម នៅពេលដែលវាត្រូវបានទុកចោលក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគក្នុងរយៈពេលយូរ បានធ្វើឱ្យកម្រិតកាចសាហាវរបស់វាថយចុះ <ref>{{Cite book|last1=Tizard|first1=Ian|editor1-last=Schultz|editor1-first=Ronald D.|title=Veterinary Vaccines and Diagnostics|date=1998|publisher=Academic Press|pages=12–14|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i4s1YpGVFB8C&pg=PA12|chapter=Grease, Anthraxgate, and Kennel Cough: A Revisionist History of Early Veterinary Vaccines|isbn=978-0-08-052683-6}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតមិនងាយចុះខ្សោយដោយការបណ្ដុះក្នុងខ្យល់ទេ ព្រោះវាផលិតស្ប៉ - មិនដូចបាក់តេរីអាសន្នរោគមាន់ទេ។ នៅដើមឆ្នាំ 1881 មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកបានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតកំពុងលូតលាស់នៅសីតុណ្ហភាពប្រហែល 42...&nbsp;°C បានធ្វើឱ្យពួកវាមិនអាចផលិតស្ប៉បាន <ref name="Bazin p. 196">{{Cite book|last1=Bazin|first1=Hervé|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|publisher=John Libbey Eurotext|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=196–197|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA196}}</ref> ហើយគាត់បានពិពណ៌នាអំពីវិធីសាស្ត្រនេះនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=L.|last2=Chamberland|first2=C.|last3=Roux|first3=E.|year=1881|title=Le vaccin de charbon|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=92|pages=666–668|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304201227/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|archive-date=4 March 2017|accessdate=4 March 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២១ ខែមីនា ទោះបីជាលទ្ធផលមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាក៏ដោយ គាត់បានប្រកាសពីការចាក់វ៉ាក់សាំងលើចៀមដោយជោគជ័យ។ ចំពោះដំណឹងនេះ ពេទ្យសត្វអ៊ីប៉ូលីត រ៉ូស៊ីញូលបានស្នើឱ្យ Société d'agriculture de Melun រៀបចំការពិសោធន៍មួយដើម្បីសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ប៉ាស្ទ័របានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទទួលយកបញ្ហាប្រឈមនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមេសា។ ជំនួយការរបស់ប៉ាស្ទ័រ គឺ រួនិង ដែលត្រូវបានចាត់តាំងភារកិច្ចធ្វើការសាកល្បង មានការព្រួយបារម្ភអំពីភាពមិនគួរឱ្យទុកចិត្តនៃវ៉ាក់សាំងដែលបានចុះខ្សោយ ដូច្នេះហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានរៀបចំវ៉ាក់សាំងជំនួសដោយសម្ងាត់ដោយប្រើសារធាតុគីមីធ្វើឱ្យអសកម្ម។ <ref name="Geison1995"/> ដោយមិនបានបង្ហាញពីវិធីសាស្ត្ររបស់ពួកគេក្នុងការរៀបចំវ៉ាក់សាំងដល់នរណាម្នាក់ក្រៅពីប៉ាស្ទ័រ លោករួ និងហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានធ្វើការពិសោធន៍ជាសាធារណៈនៅខែឧសភានៅ Pouilly-le-Fort។ <ref name="Geison1995" /> ចៀមចំនួន ៥៨ ក្បាល ពពែ ២ ក្បាល និងសត្វពាហនៈចំនួន ១០ ក្បាល ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ដែលពាក់កណ្តាលត្រូវចាក់វ៉ាក់សាំងនៅថ្ងៃទី ៥ និង ១៧ ខែឧសភា។ ខណៈពេលដែលពាក់កណ្តាលទៀតមិនត្រូវបានព្យាបាល។ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|last2=Chamberland|last3=Roux|year=2002|title=Summary report of the experiments conducted at Pouilly-le-Fort, near Melun, on the anthrax vaccination, 1881.|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=75|issue=1|pages=59–62|pmc=2588695|pmid=12074483}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា លោករួ និងលោកហ្សង់ប៊ែរឡង់បានចាក់មេរោគអែនទ្រែតថ្មីៗដ៏កាចសាហាវដល់សត្វទាំងនោះ។ លទ្ធផលផ្លូវការត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ និងវិភាគនៅថ្ងៃទី ២ ខែមិថុនា នៅចំពោះមុខទស្សនិកជនជាង ២០០ នាក់ ដោយមានលោកប៉ាស្ទ័រផ្ទាល់ចូលរួម។ លទ្ធផលគឺដូចដែលលោកប៉ាស្ទ័រ បានព្យាករណ៍យ៉ាងក្លាហានថា៖ "ខ្ញុំបានសន្និដ្ឋានថាគោចំនួន ៦ ក្បាលដែលទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងមិនឈឺធ្ងន់ទេ ខណៈដែលគោចំនួន ៤ ក្បាលដែលមិនបានទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងងាប់ ឬយ៉ាងហោចណាស់ក៏ឈឺជាដំណំដែរ"។ <ref name=":2" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចៀម និងពពែដែលចាក់វ៉ាក់សាំងទាំងអស់នៅរស់រានមានជីវិត ខណៈដែលគោដែលមិនបានចាក់វ៉ាក់សាំងបានងាប់ ឬកំពុងស្លាប់នៅចំពោះមុខទស្សនិកជន។ <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Kendall A.|year=2005|title=Wanted, an Anthrax vaccine: Dead or Alive?|journal=Medical Immunology|volume=4|issue=1|doi=10.1186/1476-9433-4-5|pmc=1087873|pmid=15836780|doi-access=free}}</ref> របាយការណ៍របស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមិថុនា បានសន្និដ្ឋានថា៖  ដោយការមើលអ្វីៗទាំងអស់ពីទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍន៍វ៉ាក់សាំងប្រឆាំងជំងឺអែនទ្រែត គឺជាការរីកចម្រើនដ៏សំខាន់លើសពីវ៉ាក់សាំងដំបូងដែលជេនណឺរបានបង្កើត ព្រោះវ៉ាក់សាំងនោះមិនដែលត្រូវទទួលបានតាមរយៈការពិសោធន៍ឡើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ មិនបានបង្ហាញដោយផ្ទាល់ពីរបៀបដែលគាត់រៀបចំវ៉ាក់សាំងដែលប្រើនៅ Pouilly-le-Fort នោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=37–38|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA37}}</ref> <ref name="Bazin p. 196"/> ទោះបីជារបាយការណ៍របស់គាត់បានបង្ហាញថាវាជា "វ៉ាក់សាំងរស់" ក៏ដោយ <ref name=":2"/> សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថាគាត់ពិតជាបានប្រើវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ ដោយប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត ដូចដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយហ្សង់ប៊ែរឡង់ដែលស្រដៀងនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}</ref> <ref name="cohn"/> <ref>{{Cite book|last1=Loir, A|title=Le mouvement sanitaire|year=1938|pages=18, 160}}</ref> គំនិតនៃទម្រង់ខ្សោយនៃជំងឺដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពស៊ាំទៅនឹងកំណែសាហាវមិនមែនជារឿងថ្មីទេ។ នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាយូរមកហើយសម្រាប់ ជំងឺអុតស្វាយ ។ ការចាក់វ៉ាក់សាំងជាមួយជំងឺអុតស្វាយ ( variolation ) ត្រូវបានគេដឹងថាបណ្តាលឱ្យមានជំងឺដែលមិនសូវធ្ងន់ធ្ងរ និងកាត់បន្ថយអត្រាមរណភាពយ៉ាងខ្លាំង បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំងឺដែលទទួលបានដោយធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=10|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA10}}</ref> លោកជេនណឺរក៏បានសិក្សាអំពីការចាក់វ៉ាក់សាំងដោយប្រើវីរុសអុតស្វាយ (''vaccinia'') ដើម្បីផ្តល់ភាពស៊ាំឆ្លងដល់ជំងឺអុតស្វាយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៩០ ហើយនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨០០ ការចាក់វ៉ាក់សាំងបានរីករាលដាលដល់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=66–67, 82|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA66}}</ref> ភាពខុសគ្នារវាងការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតស្វាយ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង ជំងឺអែនទ្រែត ឬ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ គឺថាជំងឺពីរប្រភេទចុងក្រោយនេះ សារពាង្គកាយត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិត ដូច្នេះទម្រង់ខ្សោយដោយធម្មជាតិនៃសារពាង្គកាយមិនចាំបាច់រកទេ។ <ref name="Giese"/> ការអភិវឌ្ឍរបស់ប៉ាស្ទ័រលើភ្នាក់ងារបង្ករោគដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតបានអភិវឌ្ឍការងារក្នុងជំងឺឆ្លង ហើយគាត់បានដាក់ឈ្មោះទូទៅថា " [[វ៉ាក់សាំង]] " សម្រាប់ជំងឺដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតទាំងនេះ ជាកិត្តិយសនៃការរកឃើញរបស់ជេនណឺរ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=332|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n351/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1876 លោករូបឺត ខុក បានបង្ហាញថា ''បាក់តេរី Bacillus anthracis'' បណ្តាលឱ្យមានជំងឺអែនទ្រែត។ <ref name="De Paolo">{{Cite book|last1=De Paolo|first1=Charles|title=Epidemic Disease and Human Understanding: A Historical Analysis of Scientific and Other Writings|date=2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2506-8|pages=103, 111–114|url=https://books.google.com/books?id=Xcz7Y9qVGQMC&pg=PA103}}</ref> នៅក្នុងឯកសាររបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ 1878 និង 1880 លោកប៉ាស្ទ័រ បានលើកឡើងតែការងាររបស់ខុកនៅក្នុងលេខយោងប៉ុណ្ណោះ។ លោកខុកបានជួបលោកប៉ាស្ទ័រ នៅឯ សមាជវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិ លើកទីប្រាំពីរ​ ក្នុងឆ្នាំ 1881។ ពីរបីខែក្រោយមក លោកខុកបានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់ការបណ្តុះមេរោគដែលមិនបរិសុទ្ធ ហើយក៏បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយចំនួនផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានឆ្លើយតបទៅលោកខុក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយ ដែលលោកខុក បានឆ្លើយតបយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ <ref name="ullmann">{{Cite journal|last=Ullmann|first=Agnes|date=August 2007|title=Pasteur-Koch: Distinctive Ways of Thinking about Infectious Diseases|url=http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|journal=Microbe|volume=2|issue=8|pages=383–387|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510103839/http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|archive-date=10 May 2016|accessdate=12 December 2007}}</ref> លោកខុកបាននិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រ បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វដែលមិនសមរម្យ ហើយការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនស្របជាវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវទេ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1882 លោកខុក បានសរសេរសៀវភៅ "On the Anthrax Inoculation" ដែលគាត់បានបដិសេធការសន្និដ្ឋានជាច្រើនរបស់ប៉ាស្ទ័រអំពីជំងឺអែនទ្រែត និងបានរិះគន់លោកប៉ាស្ទ័រ ចំពោះការរក្សាវិធីសាស្រ្តរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ លោតទៅរកការសន្និដ្ឋាន និងមិនច្បាស់លាស់។ នៅឆ្នាំ 1883 ប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានបណ្ដុះបាក់តេរីតាមរបៀបស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់ ដ៏ជោគជ័យរបស់គាត់ ហើយថាខុក បានបកស្រាយស្ថិតិខុស ហើយមិនអើពើនឹងការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើដង្កូវនាង។ <ref name="De Paolo" /> ==== ជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ==== នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានបញ្ជូនជំនួយការរបស់គាត់ លោកល្វីស៍ ធ្វីល្យ័រ ទៅកាន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសបារាំង ដោយសារតែការរីករាលដាលនៃជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|page=39|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> លោកធ្វីល្យ័របានកំណត់អត្តសញ្ញាណបាក់តេរីដែលបណ្តាលឱ្យមានជំងឺនេះនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1883។ <ref name="Berche"/> លោកប៉ាស្ទ័រនិងលោកធ្វីល្យ័រ បានបង្កើនភាពសាហាវរបស់បាក់តេរី បន្ទាប់ពីចម្លងវាតាមរយៈសត្វព្រាប។ បន្ទាប់មកពួកគេបានចម្លងបាក់តេរីតាមរយៈទន្សាយ ធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយ និងទទួលបានវ៉ាក់សាំង។ លោកប៉ាស្ទ័រ និងលោកធ្វីល្យ័របានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះមិនត្រឹមត្រូវថាជារាងលេខប្រាំបី។ លោករួបានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះថាមានរាងដូចដំបងនៅឆ្នាំ 1884។ <ref>{{Cite book|title=Vaccination: A History|date=2011|isbn=978-2-7420-0775-2|page=211|url=https://books.google.com/books?id=orjaA_7sYZQC&pg=PA211}}</ref> ==== ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ==== [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Vanity_Fair_8_January_1887.jpg|រូបភាពតូច|មានចំណងជើងថា " Hydrophobia " ជារូបកំប្លែងរបស់ប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ''Vanity Fair'' នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ខែមករា ឆ្នាំ 1887 <ref>{{Cite web |title=959.025 {{!}} Collections Online |url=https://collections.thackraymuseum.co.uk/object-959-025 |access-date=29 May 2024 |website=collections.thackraymuseum.co.uk}}</ref>]] មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានផលិតវ៉ាក់សាំងដំបូងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ដោយប្រើវិធីសាស្ត្របង្កើតឡើងដោយជំនួយការគឺ លោករួ<ref name="Geison1995"/> ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្ដុះមេរោគក្នុងខ្លួនទន្សាយ បន្ទាប់មកធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយដោយការសម្ងួតជាលិកាណឺរូនដែលរងផលប៉ះពាល់។ <ref name="Schwartz"/> <ref name="wood">{{Cite journal|last=Wood|first=Margaret E.|date=3 June 2016|title=Biting Back|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=28|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130516/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> វ៉ាក់សាំងជំងឺឆ្កែឆ្កួតដំបូងឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[Emile Roux|អេមីល រួ]] ដែលជាវេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំង និងជាសហការីរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានផលិតវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រនេះ។ <ref name="Ligon"/> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានសាកល្បងលើសត្វឆ្កែចំនួន ៥០ ក្បាលមុនពេលសាកល្បងលើមនុស្សលើកដំបូង។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|url-access=registration|year=2011|page=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]|isbn=978-1-61714-783-8}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Corole D |first=Bos |year=2014 |title=Louis Pasteur and the Rabies Virus – Louis Pasteur Meets Joseph Meister |url=https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129064133/https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |archive-date=29 November 2014 |access-date=22 November 2014 |publisher=Awesome Stories}}</ref> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់លើក្មេងប្រុសអាយុ ៩ ឆ្នាំ ឈ្មោះហ្សូសែហ្វ ម៉ៃស្ទ័រ នៅថ្ងៃទី ៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៨៥ បន្ទាប់ពីក្មេងប្រុសនោះត្រូវបានឆ្កែឆ្កួតខាំយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="cohn"/> <ref name="wood" /> នេះត្រូវបានធ្វើដោយហានិភ័យផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់លោកប៉ាស្ទ័រ ព្រោះគាត់មិនមែនជាគ្រូពេទ្យដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ហើយអាចប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់ចំពោះការព្យាបាលក្មេងប្រុសនោះ។ <ref name="van"/> ក្រោយពីពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ គាត់បានសម្រេចចិត្តបន្តការព្យាបាល។ <ref name="Wasik">{{Cite book|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ១១ ថ្ងៃ លោកម៉ៃស្ទ័រ បានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងចំនួន ១៣ ដង ដែលការចាក់វ៉ាក់សាំងនីមួយៗប្រើវីរុសដែលត្រូវចុះខ្សោយក្នុងរយៈពេលខ្លី។ <ref name="Jackson">{{Cite book|title=Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management|year=2013|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-397230-9|pages=3–6|url=https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3}}</ref> បីខែក្រោយមក គាត់បានពិនិត្យលោកម៉ៃស្ទ័រ ហើយបានរកឃើញថាគាត់មានសុខភាពល្អ។ <ref name="Wasik" /> <ref name="trueman">{{Cite web |last=Trueman C |title=Louis Pasteur |url=http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 July 2013 |website=HistoryLearningSite.co.uk}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេសរសើរថាជាវីរបុរស ហើយបញ្ហាផ្លូវច្បាប់មិនត្រូវបន្តទេ។ <ref name="van" /> ការវិភាគសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថា លោកប៉ាស្ទ័របានព្យាបាលមនុស្សពីរនាក់មុនពេលគាត់ចាក់វ៉ាក់សាំងឲ្យលោកម៉ៃស្ទ័រ។ ម្នាក់បានរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនមានជំងឺឆ្កែឆ្កួតទេ ហើយម្នាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA79}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមព្យាបាលលោកហ្សង់ បាទីស្ត ជូភីលនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៨៥ ហើយការព្យាបាលទទួលបានជោគជ័យ។ <ref name="Jackson" /> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៨៨៥ មនុស្ស រួមទាំងកុមារបួននាក់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រដើម្បីចាក់វ៉ាក់សាំង។ <ref name="Wasik" /> នៅឆ្នាំ 1886 គាត់បានព្យាបាលមនុស្សចំនួន 350 នាក់ ដែលក្នុងនោះមានតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានកើតជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> ភាពជោគជ័យនៃការព្យាបាលនេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការផលិតវ៉ាក់សាំងជាច្រើនទៀត។ វ៉ាក់សាំងដំបូងនៃវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃសមិទ្ធផលនេះផងដែរ។ <ref name="cohn" /> នៅក្នុង ''សៀវភៅ The Story of San Michele'' លោកអាសែល ម៉ុនតេ បានសរសេរអំពីហានិភ័យមួយចំនួនដែលលោកប៉ាស្ទ័របានប្រឈមក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត៖ <ref>{{Cite book|last1=Munthe|first1=Axel|title=The Story of San Michele|date=2010|publisher=Hachette UK|isbn=978-1-84854-526-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XOfWJdqYoHYC|chapter=V: Patients}}</ref>  ប៉ាស្ទ័រខ្លួនឯងគឺមិនមានការភ័យខ្លាចឡើយ។ ដោយមានការព្រួយបារម្ភចង់ទទួលបានគំរូទឹកមាត់ដោយផ្ទាល់ពីមាត់សត្វឆ្កែឆ្កួត ខ្ញុំបានឃើញគាត់កាន់បំពង់កញ្ចក់នៅចន្លោះបបូរមាត់ ហើយទាញយកទឹកមាត់ដ៏គ្រោះថ្នាក់ពីមាត់ឆ្កែឆ្កួតបន្តិច ដែលត្រូវបានកាន់នៅលើតុដោយជំនួយការពីរនាក់ ដោយដៃរបស់ពួកគេមានស្រោមស្បែកការពារ។ ដោយសារតែការសិក្សារបស់គាត់លើមេរោគ លោកប៉ាស្ទ័របានលើកទឹកចិត្តឲ្យវេជ្ជបណ្ឌិតសម្អាតដៃ និងឧបករណ៍របស់ពួកគេមុនពេលវះកាត់។ មុននេះ មានវេជ្ជបណ្ឌិត ឬជំនួយការរបស់ពួកគេតិចតួចណាស់ដែលបានអនុវត្តនីតិវិធីទាំងនេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Melin|first=Maxwell David|year=2016|title=The Industrial Revolution and the Advent of Modern Surgery|url=https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|journal=Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society|language=en|volume=9|issue=2|pages=online (1–13)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825051413/https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|archive-date=25 August 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Magerl|first=Mary Ann|year=2008|title=Operating Room Sanitation: Routine Cleaning Versus Terminal Cleaning|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|journal=Perioperative Nursing Clinics|language=en|volume=3|issue=2|pages=143–148|doi=10.1016/j.cpen.2008.01.007|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526013701/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|archive-date=26 May 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> លោកអិចណាស សេមិលវីស និង លោកហ្សូសែហ្វ លីស្ទ័រ ធ្លាប់សម្លាប់មេរោគលើដៃក្នុងបរិបទវេជ្ជសាស្ត្រក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1860។ <ref>{{Cite journal|last=Vermeil|first=T.|last2=Peters|first2=A.|last3=Kilpatrick|first3=C.|last4=Pires|first4=D.|last5=Allegranzi|first5=B.|last6=Pittet|first6=D.|year=2019|title=Hand hygiene in hospitals: anatomy of a revolution|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|journal=Journal of Hospital Infection|language=en|volume=101|issue=4|pages=383–392|doi=10.1016/j.jhin.2018.09.003|pmid=30237118|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219175842/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|archive-date=19 February 2022|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Larson|first=E|year=1989|title=Innovations in health care: antisepsis as a case study.|journal=American Journal of Public Health|language=en|volume=79|issue=1|pages=92–99|doi=10.2105/AJPH.79.1.92|pmc=1349481|pmid=2642372}}</ref> == ភាពចម្រូងចម្រាស == ជាវីរបុរសជាតិបារាំង ក្នុងវ័យ 55 ឆ្នាំ នៅឆ្នាំ 1878 លោកប៉ាស្ទ័រ បានប្រាប់ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដោយសម្ងាត់ថា កុំបង្ហាញសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់ទៅអ្នកណាម្នាក់ជាដាច់ខាត។ ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់បានគោរពពាក្យបណ្ដាំ ហើយឯកសារទាំងអស់របស់គាត់ត្រូវបានរក្សាទុក និងទទួលមរតកជាសម្ងាត់។ ដោយសារតែលោកប៉ាស្ទ័រមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដទៃនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់រក្សាទុកសៀវភៅកត់ត្រា <ref name="Pasteur and his work"/> ការសម្ងាត់នេះបានរក្សាទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនឱ្យដឹងរហូតដល់ពេលថ្មីៗនេះ។ ជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ 1964 ចៅប្រុសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ និងជាកូនចៅប្រុសចុងក្រោយដែលនៅរស់រានមានជីវិត គឺលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត បានបរិច្ចាគឯកសារទាំងនោះឲ្យ បណ្ណាល័យជាតិបារាំង ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានដាក់កម្រិតសម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់មរណភាពរបស់លោកវ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត ក្នុងឆ្នាំ 1971។ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានផ្តល់លេខកាតាឡុកនៅក្នុងឆ្នាំ 1985 ប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L.|title=The Private Science of Louis Pasteur|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6408-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tEkABAAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> នៅឆ្នាំ 1995 ជាខួបមួយសតវត្សរ៍នៃការស្លាប់របស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដែលជាប្រវត្តិវិទូវិទ្យាសាស្ត្រ លោកជេរ៉ាល់ ហ្គីសុនបានបោះពុម្ពផ្សាយការវិភាគលើសៀវភៅកត់ត្រាឯកជនរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''The Private Science of Louis Pasteur'' ហើយបានប្រកាសថាលោកប៉ាស្ទ័របានផ្តល់របាយការណ៍បំភាន់ជាច្រើន និងបានលេងល្បិចកលនៅក្នុងការរកឃើញដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោក។ <ref name="Geison1995"/> <ref>{{Cite journal|last=Altman|first=Lawrence K|year=1995|title=Revisionist history sees Pasteur as liar who stole rival's ideas|url=https://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|journal=The New York Times on the Web|volume=16|pages=C1, C3|pmid=11647062|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003043/http://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|archive-date=2 February 2017|accessdate=17 February 2017}}</ref> លោកម៉ាក្ស ភឺរូត បានបោះពុម្ពផ្សាយការពាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុង ''សៀវភៅ The New York Review of Books'' ។ <ref>21 December 1995 NY Review of Books {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029083822/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |url-status=unfit }}, letters {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=20 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920173420/http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |url-status=unfit }}</ref> ផ្អែកលើការពិនិត្យបន្ថែមលើឯកសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ អ្នកជំនាញភាពស៊ាំជនជាតិបារាំងលោកប៉ាទ្រីស ដឹប្រេ Patrice Debré បានសន្និដ្ឋាននៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ឈ្មោះ Louis Pasteur'' (1998) ថា ទោះបីជាលោកមានទេពកោសល្យក៏ដោយ លោកមានចំណុប៉ាស្ទ័រចខ្វះខាតមួយចំនួន។ ការពិនិត្យសៀវភៅមួយបានបញ្ជាក់ថា លោកឌឺប្រេ Debré "ពេលខ្លះយល់ថាលោកអយុត្តិធម៌ ប្រយុទ្ធ ឆ្មើងឆ្មៃ អាកប្បកិរិយាមិនថ្លៃថ្នូរ រឹងរូស និងថែមទាំងមានគោលលទ្ធិទៀតផង"។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kauffman|first=George B|year=1999|title=Book Review: Louis, Louis, Louis|url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|journal=American Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027151905/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|archive-date=27 October 2016|accessdate=27 October 2014}}</ref> === ដំណើរការផ្អាប់ === អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមុនលោកប៉ាស្ទ័របានសិក្សាអំពីដំណើរការផ្អាប់។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 លោកសាល កាញ៉ា ឡាទួរ លោកហ្វ្រីដរិច ត្រាវហ្កត ឃុតស៊ី និងលោកធីដ័រ ឆ្វាន បានប្រើមីក្រូទស្សន៍ដើម្បីសិក្សាអំពីផ្សិត ហើយបានសន្និដ្ឋានថាផ្សិតគឺជាភាវៈមានជីវិត។ នៅឆ្នាំ 1839 លោកចុសស្តុស វុន លីប៊ីក លោកហ្វ្រីដរិច វុឺល័រ និង លោកយុឺន យ៉េគុប ប៊ែរសេលីយូស បាននិយាយថាផ្សិតមិនមែនជាសារពាង្គកាយទេ ហើយត្រូវបានផលិតនៅពេលដែលខ្យល់មានប្រតិកម្មជាមួយទឹករុក្ខជាតិ។ <ref name="Barnett"/> នៅឆ្នាំ 1855 លោកអានធួន បេឆាម សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យម៉ុងបុឺលីយេ បានពិសោធន៍ជាមួយដំណោះស្រាយស៊ុយក្រូស sucrose ហើយបានសន្និដ្ឋានថាទឹកគឺជាកត្តាសម្រាប់ដំណើរការផ្អាប់ ។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1855|title=Note sur l'influence que l'eau pure et certaines dissolutions salines exercent sur le sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=40|pages=436–438}}</ref> លោកបានផ្លាស់ប្តូរការសន្និដ្ឋានរបស់លោកនៅឆ្នាំ 1858 ដោយបញ្ជាក់ថាដំណើរការផ្អាប់ មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងការលូតលាស់របស់ផ្សិត ដែលត្រូវការខ្យល់សម្រាប់ការលូតលាស់។ លោកបានចាត់ទុកខ្លួនជាមនុស្សដំបូងគេដែលបង្ហាញពីតួនាទីរបស់មីក្រូសារពាង្គកាយក្នុងដំណើរការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1858|title=De l'influence que l'eau pur ou chargée de diverse sels exerce à froid sur the sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=46|pages=4–47}}</ref> <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើមការពិសោធន៍របស់គាត់នៅឆ្នាំ 1857 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការរកឃើញរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1858 ( ''Comtes Rendus Chimie'' ខែមេសា ឯកសាររបស់បេឆាមបានលេចឡើងក្នុងខែមករា)។ មេឆាមស្គាល់ថាប៉ាស្ទ័រ មិនបាននាំគំនិត ឬការពិសោធន៍ថ្មីណាមួយឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បេឆាមប្រហែលជាបានដឹងអំពីស្នាដៃបឋមរបស់ប៉ាស្ទ័រ ឆ្នាំ 1857។ ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទាំងពីរអះអាងពីអាទិភាពលើការរកឃើញនេះ ជម្លោះមួយ ដែលលាតសន្ធឹងដល់វិស័យជាច្រើន បានអូសបន្លាយពេញមួយជីវិតរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite journal|last=Cadeddu|first=A|year=2000|title=The heuristic function of 'error' in the scientific methodology of Louis Pasteur: the case of the silkworm diseases|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=22|issue=1|pages=3–28|pmid=11258099}}</ref> <ref name="manchester-2001">{{Cite journal|last=Manchester KL|year=2001|title=Antoine Béchamp: pere de la biologie. Oui ou non?|journal=Endeavour|volume=25|issue=2|pages=68–73|doi=10.1016/S0160-9327(00)01361-2|pmid=11484677}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយលោកបេឆាមបានចាញ់ ដូចដែលសេចក្តីប្រកាសមរណភាព ''របស់ BMJ'' បានកត់សម្គាល់ថា៖ ឈ្មោះរបស់គាត់ "ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាពចម្រូងចម្រាសកន្លងមកទាក់ទងនឹងអាទិភាព ដែលវានឹងមិនមានផលចំណេញក្នុងការចងចាំឡើងវិញ"។ <ref>{{Cite journal|last=Anonymous|year=1908|title=Obituary: Professor Bechamp|journal=The British Medical Journal|volume=1|issue=2471|page=1150|doi=10.1136/bmj.1.2471.1150-b|pmc=2436492}}</ref> បេឆាមបានស្នើទ្រឹស្តីមិនត្រឹមត្រូវនៃ មីក្រូហ្សីម ។ បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្តីខុសឆ្គងនៃ '''Microzymes''' (មីក្រូហ្ស៊ីម)។ យោងតាមលោក K. L. Manchester អ្នកប្រឆាំងនឹងការវះកាត់ពិសោធន៍លើសត្វទាំងរស់ និងអ្នកគាំទ្រវេជ្ជសាស្ត្រជំនួស បានលើកតម្កើងបេឆាមនិងទ្រឹស្តីមីក្រូហ្ស៊ីមដោយអះអាងដោយគ្មានហេតុផលថាប៉ាស្ទ័របានលួចចម្លងស្នាដៃរបស់ បេឆាម។ <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័រគិតថា អាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិច បញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូស។ នៅឆ្នាំ 1860 ម៉ាសេលីន ប៊ែថេឡូត បានញែក អ៊ីនវើតេស ហើយបានបង្ហាញថាអាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិចមិនបញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូសទេ។ <ref name="Barnett"/> ប៉ាស្ទ័រជឿថា ដំណើរការផ្អាប់គឺដោយសារតែកោសិកាមានជីវិតតែប៉ុណ្ណោះ។ គាត់និងប៊ែថេឡូត បានចូលរួមក្នុងអំណះអំណាងដ៏វែងមួយអំពីប្រធានបទកម្លាំងជីវិត ដែលក្នុងនោះ ប៊ែថេឡូត បានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគំនិតណាមួយនៃកម្លាំងជីវិត។ <ref>{{Cite book|last1=Friedmann|first1=H C|pages=67–122|title=New Beer in an Old Bottle: Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge|date=1997|publisher=Universitat de València, Valencia, Spain|isbn=84-370-3328-4}}</ref> ហាន់ ប៊ូចណឺរ បានរកឃើញថា ហ្ស៊ីម៉ាស (មិនមែនជាអង់ស៊ីមទេ ប៉ុន្តែជាល្បាយនៃអង់ស៊ីម) បានជំរុញដំណើរការផ្អាប់ ដែលបង្ហាញថាការផ្អាប់ត្រូវបានជំរុញដោយអង់ស៊ីមនៅក្នុងកោសិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Windelspecht|first1=Michael|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport|isbn=978-0-313-31969-3|page=100|url=https://books.google.com/books?id=hX1jPbJVSu4C}}</ref> អេឌូអាដ ប៊ូចណឺរ ក៏បានរកឃើញផងដែរថា ការផ្អាប់អាចកើតឡើងនៅខាងក្រៅកោសិកាមានជីវិត។ <ref>{{Cite book|editor1-first=Eugene|title=The Prokaryotes: Vol. 1: Symbiotic Associations, Biotechnology, Applied Microbiology|date=2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-25476-0|pages=285–286|url=https://books.google.com/books?id=hqh43LFTGBQC&pg=PA285}}</ref> === វ៉ាក់សាំងអែនទ្រែត === លោកប៉ាស្ទ័របានអះអាងជាសាធារណៈអំពីភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតនៅឆ្នាំ 1881។ <ref name="trueman"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលកោតសរសើរលោក ដែលបានក្លាយជាគូប្រជែងរបស់លោក គឺ លោកហេនរី តូសង់ គឺជាអ្នកដែលបានអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងដំបូងបំផុត។ លោកតូសង់បានញែកបាក់តេរីដែលបង្កជំងឺអាសន្នរោគមាន់ឲ្យនៅឯកោ (ក្រោយមកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''Pasteurella'' ជាកិត្តិយសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ) ក្នុងឆ្នាំ 1879 ហើយបានផ្តល់គំរូដល់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានប្រើប្រាស់គំរូទាំងនោះសម្រាប់ស្នាដៃផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក។ <ref>{{Cite book|last1=Swabe|first1=Joanna|title=Animals, Disease and Human Society: Human-animal Relations and the Rise of Veterinary Medicine|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-67540-1|page=83|url=https://books.google.com/books?id=4WWGAgAAQBAJ&pg=PA83}}</ref> នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកតូសង់បានបង្ហាញលទ្ធផលជោគជ័យរបស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ដោយប្រើវ៉ាក់សាំងប្រឆាំងអែនទ្រែតចុះខ្សោយចំពោះសត្វឆ្កែ និងចៀម។ <ref>{{Cite book|last1=Jones|first1=Susan D.|title=Death in a Small Package: A Short History of Anthrax|year=2010|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-0252-9|page=69|url=https://books.google.com/books?id=mK72X-XkIKgC}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ដោយសារការច្រណែនបានជំទាស់នឹងការរកឃើញនេះ ដោយបង្ហាញជាសាធារណៈនូវវិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងរបស់លោកនៅ Pouilly-le-Fort នៅថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1881។ <ref name="Chevallier-Jussiau" /> បន្ទាប់មក លោកប៉ាស្ទ័រ បានផ្តល់នូវកំណត់ហេតុបំភាន់អំពីការរៀបចំវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដែលប្រើក្នុងការពិសោធន៍។ គាត់បានអះអាងថា គាត់បានបង្កើត "វ៉ាក់សាំងរស់" ប៉ុន្តែបានប្រើប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត <ref name="Geison1995"/> ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ប៉អែនទ្រែតអសកម្ម ដែលជាវិធីសាស្ត្រស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់ ។ ការផ្សព្វផ្សាយ ដោយពិសោធន៍នេះទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានជួយប៉ាស្ទ័រលក់ផលិតផលរបស់គាត់ ដោយទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ និងភាពរុងរឿង។ <ref name="Giese"/> <ref name="Chevallier-Jussiau">{{Cite journal|last=Chevallier-Jussiau|first=N|year=2010|title=[Henry Toussaint and Louis Pasteur. Rivalry over a vaccine]|url=http://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|journal=Histoire des Sciences Médicales|volume=44|issue=1|pages=55–64|pmid=20527335|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225013513/https://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|archive-date=25 February 2021|accessdate=14 March 2017}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Williams|first=E|year=2010|title=The forgotten giants behind Louis Pasteur: contributions by the veterinarians Toussaint and Galtier|journal=Veterinary Heritage|volume=33|issue=2|pages=33–39|pmid=21466009}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Flower|first1=Darren R.|title=Bioinformatics for Vaccinology|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-69982-9|page=31|url=https://books.google.com/books?id=Rg6-T_1-LWkC}}</ref> === ក្រមសីលធម៌នៃការពិសោធន៍ === ការពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាផ្ទុយនឹង ក្រមសីលធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ ជាពិសេសលើការចាក់វ៉ាក់សាំងលើ Meister ។ គាត់មិនមានបទពិសោធន៍ក្នុងការអនុវត្តវេជ្ជសាស្ត្រទេ ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត ខ្វះអាជ្ញាប័ណ្ណវេជ្ជសាស្ត្រ ។ នេះត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះវិជ្ជាជីវៈ និងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=Gerald L.|year=1990|title=Pasteur, Roux, and Rabies: Scientific Clinical Mentalities|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=45|issue=3|pages=341–365|doi=10.1093/jhmas/45.3.341|pmid=2212608}}</ref> <ref>{{Cite book|author1=Forster|year=2000|title=Louis Pasteur|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=455–456|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C}}</ref> ដៃគូជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់គឺ[[Emile Roux|អេមីល រួ]]ដែលមានកម្រិតវប្បធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ បានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការសាកល្បងព្យាបាល ដែលទំនងជាដោយសារតែគាត់ចាត់ទុកថាវាមិនយុត្តិធម៌។ <ref name="Jackson"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្ទ័រ បានធ្វើការចាក់វ៉ាក់សាំងដល់ក្មេងប្រុសនេះ ក្រោមការឃ្លាំមើលយ៉ាងដិតដល់ពីគ្រូពេទ្យជំនាញ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ប្រធានគ្លីនិកកុមារនៃមន្ទីរពេទ្យកុមារប៉ារីស និង អាល់ហ្វ្រេត វុលព្យង់ សមាជិកនៃគណៈកម្មការស្តីពីជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ គាត់មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យកាន់សឺរាំងទេ ទោះបីជាការចាក់វ៉ាក់សាំងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គាត់ទាំងស្រុងក៏ដោយ។ <ref name="Wasik"/> វាគឺជាលោកហ្គ្រង់សេដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការចាក់ថ្នាំ ហើយគាត់បានការពារលោកប៉ាស្ទ័រ នៅចំពោះមុខ បណ្ឌិត្យសភាវេជ្ជសាស្ត្រជាតិបារាំង នៅក្នុងបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Gelfand|first=T|year=2002|title=11 January 1887, the day medicine changed: Joseph Grancher's defense of Pasteur's treatment for rabies|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=76|issue=4|pages=698–718|doi=10.1353/bhm.2002.0176|pmid=12446976}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានគេរិះគន់ផងដែរចំពោះការរក្សាការសម្ងាត់នៃនីតិវិធីរបស់គាត់ និងមិនបានផ្តល់ការសាកល្បងមុនព្យាបាលត្រឹមត្រូវលើសត្វ។ <ref name="Ligon"/> លោកប៉ាស្ទ័របាននិយាយថា គាត់បានរក្សានីតិវិធីរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងគុណភាពរបស់វា។ ក្រោយមក គាត់បានបង្ហាញនីតិវិធីរបស់គាត់ទៅកាន់ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតូចមួយក្រុម។ លោកប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងលើឆ្កែឆ្កួតចំនួន 50 ក្បាលដោយជោគជ័យ មុនពេលប្រើវាលើម៉ៃស្ទើរ។ <ref>{{Cite book|title=Case Studies in Biomedical Research Ethics|year=2004|location=Cambridge|isbn=978-0-262-63286-7|page=[https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp/page/83 83]|url=https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=GL|year=1978|title=Pasteur's work on rabies: reexamining the ethical issues|journal=The Hastings Center Report|volume=8|issue=2|pages=26–33|doi=10.2307/3560403|jstor=3560403|pmid=348641}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Hoenig|first=Leonard J.|year=1986|title=Triumph and controversy. Pasteur's preventive treatment of rabies as reported in JAMA|journal=Archives of Neurology|volume=43|issue=4|pages=397–399|doi=10.1001/archneur.1986.00520040075024|pmid=3513741}}</ref> យោងតាមលោកហ្គីសុន សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របង្ហាញថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងឆ្កែត្រឹមតែ 11 ក្បាលប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="Ligon" /> == ពានរង្វាន់ និង​កិត្តិយស == លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលរង្វាន់ 1,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1853 ដោយសមាគមឱសថសម្រាប់ការសំយោគ អាស៊ីតរ៉ាស្មិក ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=503}}</ref> នៅឆ្នាំ 1856 សមាគមរាជវង្ស ឡុងដ៍បានប្រគល់ មេដាយ Rumford ឱ្យគាត់ សម្រាប់ការរកឃើញរបស់គាត់អំពីធម្មជាតិនៃអាស៊ីតរ៉ាស្មិក និងទំនាក់ទំនងរបស់វាទៅនឹងពន្លឺប៉ូល <ref>{{Cite journal|last=Lord Wrottesley|year=1856|title=[Address Delivered before the Royal Society]|url=https://zenodo.org/record/1432037|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=8|pages=254–257|doi=10.1098/rspl.1856.0067|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308233748/https://zenodo.org/record/1432037|archive-date=8 March 2021|accessdate=8 September 2019|doi-access=free}}</ref> និង មេដាយ Copley ក្នុងឆ្នាំ 1874 សម្រាប់ការងាររបស់គាត់លើការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|year=1874|title=Anniversary Meeting|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=23|issue=156–163|pages=68–70|doi=10.1098/rspl.1874.0007}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកបរទេសនៃសមាគមរាជវង្ស (ForMemRS) ក្នុងឆ្នាំ 1869។ <ref name="formemrs">{{Cite web |title=Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-date=16 March 2015 |publisher=[[Royal Society]] |location=London}}</ref> បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង បានប្រគល់ រង្វាន់ Montyon ឆ្នាំ 1859 សម្រាប់ពិសោធន៍សរីរវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ 1860 <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7"/> និង រង្វាន់ Jecker ក្នុងឆ្នាំ 1861 និងរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862 សម្រាប់ការពិសោធន៍របស់គាត់បដិសេធអំពីការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter"/> <ref>{{Cite journal|last=Manchester|first=Keith|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Endeavour|volume=25|issue=4|pages=148–152|doi=10.1016/S0160-9327(00)01389-2}} Also {{Cite journal|last=Manchester K|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=26|issue=10|pages=632–636|doi=10.1016/s0968-0004(01)01909-0|pmid=11590017}}</ref> ទោះបីជាគាត់បានចាញ់ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ 1857 និង 1861 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក៏ដោយ គាត់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1862 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃផ្នែករ៉ែ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=50–51, 69|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/50/mode/2up}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររូបវន្តនៃបណ្ឌិត្យសភាក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានកាន់តំណែងរហូតដល់ឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite web |title=Biographie |url=http://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421052206/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |archive-date=21 April 2021 |access-date=13 February 2017 |website=Maison de Louis Pasteur |language=fr}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលនេះ គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកកិត្តិយសនៃ សមាគមអក្សរសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជា Manchester ក្នុងឆ្នាំ 1866។ នៅឆ្នាំ 1873 លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង Académie Nationale de Médecine <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=225|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n245/mode/2up}}</ref> ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាមេបញ្ជាការនៅក្នុង លំដាប់ផ្កាកុលាប ប្រេស៊ីល។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=508}}</ref> នៅឆ្នាំ 1881 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យកាន់តំណែងនៅ Académie française ដែលសល់ដោយអេមីល លីត្រេ ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=509}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័របានទទួល មេដាយ Albert ពី Royal Society of Arts ក្នុងឆ្នាំ 1882។ <ref name="Frankland & Frankland p. 211">{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|page=211|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1883 លោកបានក្លាយជាសមាជិកបរទេសនៃ Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences ។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721212243/http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |archive-date=21 July 2015 |access-date=19 July 2015 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> នៅឆ្នាំ 1885 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃ American Philosophical Society ។ <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521154246/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |archive-date=21 May 2021 |access-date=21 May 2021 |website=search.amphilsoc.org}}</ref> នៅថ្ងៃទី 8 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1886 ស៊ុលតង់ Abdul Hamid II នៃចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រគល់រង្វាន់ដល់លោកប៉ាស្ទ័រនូវ លំដាប់មេជីឌី (ថ្នាក់ទី I) និងប្រាក់អូតូម៉ង់លីរ៉ាចំនួន 10000 លីរ៉ា។ លោកបានទទួល រង្វាន់ Cameron សម្រាប់ការព្យាបាលនៃសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh ក្នុងឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite book|last1=Lutzker|first1=Edythe|title=Clio Medica : Acta Academiae Internationalis Historiae Medicinae, Vol. 13|date=1 January 1978|chapter=Cameron Prizewinner: Waldemar M. Haffkine, C. I. E.|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004418257/B9789004418257_s030.xml|language=en|pages=269–276|isbn=978-9004418257|archive-date=24 September 2021}}</ref> លោក Pasteur បានឈ្នះ មេដាយ Leeuwenhoek ពី Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences សម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកចំពោះ មីក្រូជីវវិទ្យា ក្នុងឆ្នាំ 1895។ <ref>{{Cite web |title=Leeuwenhoek Medal |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |archive-date=3 March 2016 |access-date=7 February 2017 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille }}</ref> លោក ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជា សេនាធិការកិត្តិយសនៃ កងពលកិត្តិយស ក្នុងឆ្នាំ 1853 ត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1863 ជាធិបឌិន្ទក្នុងឆ្នាំ 1868 ជាមហាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1878 និងត្រូវបានតែងតាំងជា'''មហាសេរីភ័ណ្ឌ'''ក្នុងឆ្នាំ 1881។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur |url=http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |archive-date=7 February 2017 |access-date=7 February 2017 |website=Grande chancellerie de la Légion d'honneur |language=fr |archivedate=7 កុម្ភៈ 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 }}</ref> <ref name="Frankland & Frankland p. 211"/> === មរតក === នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ផ្លូវនានាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់លោក។ ឧទាហរណ៍ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក៖ Palo Alto និង Irvine រដ្ឋកាលីហ្វ័រនីយ៉ា, បូស្តុន និង Polk រដ្ឋ Florida ដែលនៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យ Texas មជ្ឈមណ្ឌលវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាលនៅ San Antonio ; Jonquière រដ្ឋ Québec; San Salvador de Jujuy និង Buenos Aires ( [[អាហ្សង់ទីន]] ), Great Yarmouth ក្នុង Norfolk ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស, Jericho និង Wulguru ក្នុង Queensland ប្រទេសអូស្ត្រាលី; [[ភ្នំពេញ]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា; [[ទីក្រុងហូជីមិញ]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] ប្រទេសវៀតណាម; Batna ក្នុង [[អាល់ហ្សេរី]] ; Bandung ក្នុងឥណ្ឌូនេស៊ី, [[តេហេរ៉ង់|Tehran]] ក្នុងអ៊ីរ៉ង់ នៅជិតបរិវេណកណ្តាលនៃ សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw ក្នុង Warsaw ប្រទេសប៉ូឡូញ; នៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្ររដ្ឋ Odesa ក្នុង Odesa ប្រទេសអ៊ុយក្រែន; មីឡង់ក្នុងអ៊ីតាលី និង Bucharest, Cluj-Napoca និង Timișoara ក្នុងរូម៉ានី។ វិថីប៉ាស្ទ័រក្នុង Saigon ប្រទេសវៀតណាម គឺជាផ្លូវមួយក្នុងចំណោមផ្លូវមួយចំនួននៅក្នុងទីក្រុងនោះដែលរក្សាឈ្មោះជាភាសាបារាំងរបស់ខ្លួន។ ''មហាវិថីល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur'' ក្នុង តំបន់វេជ្ជសាស្ត្រ និងសិក្សា Longwood ក្នុង ទីក្រុងបូស្តុន ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់តាមបែបបារាំង ដោយមានពាក្យថា "Avenue" នៅពីមុខឈ្មោះនៃអគារដែលឧទ្ទិស។ <ref>{{Cite web |title=Remembrance of Things Pasteur |url=http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |archive-date=14 October 2010 |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=14 តុលា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml }}</ref> ទាំងវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ និង សាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រ។ សាលារៀន Lycée Pasteur ក្នុង Neuilly-sur-Seine ប្រទេសបារាំង និង Lycée Louis Pasteur ក្នុង ខាលការី ខេត្ត អាល់បឺថា ប្រទេសកាណាដា ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង មន្ទីរពេទ្យឯកជន Louis Pasteur ក្នុង ទីក្រុង Pretoria និងមន្ទីរពេទ្យឯកជន Life Louis Pasteur ក្នុង Bloemfontein ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ក្នុង Košice ប្រទេសស្លូវ៉ាគី ក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រផងដែរ។ រូបសំណាករបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ វិទ្យាល័យសាន រ៉ាហ្វាអែល ក្នុង ទីក្រុងសាន​ រ៉ាហ្វាអែល រដ្ឋកាលីហ្វ័នីយ៉ា ។ រូបចម្លាក់សំរិទ្ធរបស់លោកស្ថិតនៅបរិវេណសាលាបារាំងនៃមជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូរបស់ ខៃស័រ ផើមេណេនធេ ក្នុង ទីក្រុងសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ។ រូបចម្លាក់នេះត្រូវបានរចនាដោយហារីយ៉ែត ជី ម័រ (Harriet G. Moore) និងត្រូវបានចាក់នៅឆ្នាំ 1984 ដោយ Artworks Foundry។ <ref name="SOS">{{Cite web |title=Louis Pasteur, (sculpture) |url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929001947/http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |archive-date=29 September 2015 |access-date=12 May 2012 |website=Save Outdoor Sculpture! |publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]}}</ref> មេដាយ UNESCO/Institut Pasteur ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃខួបមួយរយឆ្នាំនៃការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រហើយត្រូវបានផ្តល់ជូនរៀងរាល់ពីរឆ្នាំម្តងក្នុងនាមរបស់លោក "ដើម្បីទទួលស្គាល់ការស្រាវជ្រាវដ៏លេចធ្លោដែលរួមចំណែកដល់ឥទ្ធិពលដែលមានប្រយោជន៍ដល់សុខភាពមនុស្ស"។ <ref name="unesco-2005">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526113110/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=26 May 2017 |access-date=21 January 2018 |publisher=UNESCO}}</ref> អ្នកសិក្សាជនជាតិបារាំង ហេនរី មូនដ័រ បានថ្លែងថា " ''លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ មិនមែនជាគ្រូពេទ្យ ឬជាគ្រូពេទ្យវះកាត់ទេ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់បានធ្វើច្រើនសម្រាប់វេជ្ជសាស្ត្រ និងការវះកាត់ដូចគាត់នោះទេ'' " <ref name="Mondor">{{Cite web |title=Henri Mondor, Pasteur |url=https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |archive-date=5 June 2020 |access-date=31 October 2021 |archivedate=5 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE }}</ref> === វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ === បន្ទាប់ពីបង្កើតវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត លោកប៉ាស្ទ័របានស្នើឱ្យមានវិទ្យាស្ថានមួយសម្រាប់វ៉ាក់សាំងនេះ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=428|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n447/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨៧ ការរៃអង្គាសថវិកាសម្រាប់វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើម ដោយមានអំណោយពីប្រទេសជាច្រើន។ ច្បាប់ផ្លូវការត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ដោយបញ្ជាក់ថាគោលបំណងរបស់វិទ្យាស្ថានគឺ "ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួតតាមវិធីសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងដោយលោក M. ប៉ាស្ទ័រ" និង "ការសិក្សាអំពីជំងឺឆ្លងដ៏កាចសាហាវ"។ <ref name="Wasik"/> វិទ្យាស្ថាននេះត្រូវបានសម្ពោធនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៨៨។ <ref name="Wasik" /> លោកបានប្រមូលផ្តុំអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានជំនាញផ្សេងៗគ្នា។ នាយកដ្ឋានទាំងប្រាំដំបូងត្រូវបានដឹកនាំដោយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាពីររូបពី ''École Normale Supérieure'' ៖ អេមីល ឌុយខ្លូ (ការស្រាវជ្រាវ មីក្រូជីវសាស្ត្រ ទូទៅ) និង សាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបអនុវត្តចំពោះ អនាម័យ ) ក៏ដូចជាអ្នកជីវវិទូ អេលី ម៉េតឈ្នីកូហ្វ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបប្រែកាយ) និង វេជ្ជបណ្ឌិត ពីរនាក់គឺ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ( ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ) និង អេមីល រួ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបបច្ចេកទេស)។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការសម្ពោធវិទ្យាស្ថាន លោករួ បានបង្កើតវគ្គសិក្សាមីក្រូជីវវិទ្យាដំបូងគេបង្អស់ដែលមិនធ្លាប់មាននៅលើពិភពលោក ដែលពេលនោះមានចំណងជើងថា ''Cours de Microbie Technique'' (វគ្គសិក្សាបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវមីក្រុប)។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1891 វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានពង្រីកទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងៗគ្នា ហើយបច្ចុប្បន្នមានវិទ្យាស្ថានចំនួន 32 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 29 នៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗនៃពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |title=Institut Pasteur International Network |url=http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |archive-date=6 June 2014 |access-date=3 July 2013 |website=pasteur-international.org |archivedate=6 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network }}</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_en_1857.jpg|alt=Louis Pasteur in 1857|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រ ក្នុងឆ្នាំ 1857]] ប៉ាស្ទ័រ បានរៀបការជាមួយ ម៉ារី ប៉ាស្ទ័រ (ឈ្មោះដើម ឡូរ៉ង់) ក្នុងឆ្នាំ 1849។ គាត់ជាកូនស្រីរបស់សាកលវិទ្យាធិការនៃសាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ ហើយជាជំនួយការវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ពួកគេមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលក្នុងនោះបីនាក់បានស្លាប់តាំងពីនៅក្មេង។ <ref>{{Cite book|last1=Ogilvie|first1=Marilyn Bailey|url=https://books.google.com/books?id=LTSYePZvSXYC&q=Marie+Pasteur+assistant&pg=PA986|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-92040-7|language=en}}</ref> កូនស្រីច្បងរបស់ពួកគេឈ្មោះ ជេន កើតនៅឆ្នាំ 1850។ គាត់បានស្លាប់ដោយសារ ជំងឺគ្រុនពោះវៀន ក្នុងអាយុ 9 ឆ្នាំ ខណៈពេលដែលកំពុងសិក្សានៅសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលអ័របឺ Arbois ក្នុងឆ្នាំ 1859។ នៅឆ្នាំ 1865 កាមីល អាយុ 2 ឆ្នាំ បានស្លាប់ដោយសារដុំសាច់ថ្លើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេបានសម្រេចចិត្តនាំ សេស៊ីល ពីសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលមកផ្ទះវិញ ប៉ុន្តែគាត់ក៏បានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀននៅថ្ងៃទី 23 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1866 ក្នុងអាយុ 12 ឆ្នាំ។ មានតែ ហ្សង់ បាទីស្ទ (កើតឆ្នាំ 1851) និង ម៉ារី លូវីស (កើតឆ្នាំ 1858) ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ។ ហ្សង់ បាទីស្ទ បានក្លាយជាទាហានក្នុង សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស រវាង [[បារាំង]] និង ព្រុស ។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2016 |title=History |url=https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310084851/https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |archive-date=10 March 2021 |access-date=19 June 2022 |website=Institut Pasteur |language=en-gb}}</ref> === ជំនឿ និង វិញ្ញាណ === ចៅប្រុសរបស់គាត់ គឺ លោក Louis Pasteur Vallery-Radot បានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានរក្សាតែលទ្ធិវិញ្ញាណនិយមដោយគ្មានការអនុវត្តសាសនាពីសាវតារកាតូលិករបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសង្កេតការណ៍កាតូលិកតែងតែនិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រនៅតែជាគ្រិស្តបរិស័ទដ៏ខ្នះខ្នែងពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ហើយកូនប្រសាររបស់គាត់បានសរសេរនៅក្នុងជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា៖   ''ទស្សនាវដ្តីអក្សរសាស្ត្រ'' ចុះថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០២ បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍នេះពីលោកប៉ាស្ទ័រថា លោកបានអធិស្ឋានពេលកំពុងធ្វើការ៖ លោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ប្អូនប្រុសរបស់កូនប្រសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រនិងជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកដ៏ក្លាហាន ក៏បានអះអាងផងដែរថា លោកប៉ាស្ទ័រ នៅតែជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាមូលដ្ឋាន។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=Maurice|title=Pasteur|publisher=Perrin|year=1994|location=Paris|pages=377–407}}</ref> យោងតាមទាំងលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ (Pasteur Vallery-Radot) និងលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តី ល្បីដូចខាងក្រោមដែលសន្មតថាជារបស់លោកប៉ាស្ទ័រ គឺមិនពិត៖ "ខ្ញុំដឹងកាន់តែច្រើន ជំនឿរបស់ខ្ញុំកាន់តែជិតនឹងជំនឿរបស់កសិករប្រេទុន (Breton)។ ខ្ញុំមិនអាចដឹងអ្វីៗទាំងអស់បានទេ ខ្ញុំនឹងមានជំនឿរបស់ប្រពន្ធកសិករប្រេទុន"។ យោងតាមលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តីមិនពិតបានលេចឡើងជាលើកដំបូងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទោះបីជាគាត់មានជំនឿលើព្រះក៏ដោយ គេនិយាយថា ទស្សនៈរបស់គាត់គឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកគិតដោយសេរីជាជាងកាតូលិក ជាអ្នកខាងវិញ្ញាណជាជាងអ្នកកាន់សាសនា។ <ref>{{Cite book|title=A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers|year=1945|publisher=Haldeman-Julius Publications|url=http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html|last1=Joseph McCabe|quote=The anonymous Catholic author quotes as his authority the standard biography by Vallery-Radot, yet this describes Pasteur as a freethinker; and this is confirmed in the preface to the English translation by Sir W. Osler, who knew Pasteur personally. Vallery-Radot was himself a Catholic yet admits that Pasteur believed only in "an Infinite" and "hoped" for a future life. Pasteur publicly stated this himself in his Academy speech in 1822 (in V.R.). He said: "The idea of God is a form of the idea of the Infinite whether it is called Brahma, Allah, Jehova, or Jesus." The biographer says that in his last days he turned to the Church but the only "evidence" he gives is that he liked to read the life of St. Vincent de Paul, and he admits that he did not receive the sacraments at death. Relatives put rosary beads in his hands, and the Catholic Encyclopedia claims him as a Catholic in virtue of the fact and of an anonymous and inconclusive statement about him. Wheeler says in his Dictionary of Freethinkers that in his prime Pasteur was Vice-President of the British Secular (Atheist) Union; and Wheeler was the chief Secularist writer of the time. The evidence is overwhelming. Yet the Catholic scientist Sir Bertram Windle assures his readers that "no person who knows anything about him can doubt the sincerity of his attachment to the Catholic Church," and all Catholic writers use much the same scandalous language.|archive-date=13 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176|quote=Does this mean that Pasteur was bound to a religious ideal? His attitude was that of a believer, not of a sectarian. One of his most brilliant disciples, Elie Metchnikoff, was to attest that he spoke of religion only in general terms. In fact, Pasteur evaded the question by claiming quite simply that religion has no more place in science than science has in religion.&nbsp;... A biologist more than a chemist, a spiritual more than a religious man, Pasteur was held back only by the lack of more powerful technical means and therefore had to limit himself to identifying germs and explaining their generation.}}</ref> គាត់ក៏ប្រឆាំងនឹងការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយសាសនាផងដែរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|page=368|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA368|quote=Pasteur advocated separation of science and religion: "In each one of us there are two men, the scientist and the man of faith or of doubt. These two spheres are separate, and woe to those who want to make them encroach upon one another in the present state of our knowledge!"}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176}}</ref> === មរណភាព === នៅឆ្នាំ 1868 លោកប៉ាស្ទ័របានរងទុក្ខដោយសារជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឲ្យផ្នែកខាងឆ្វេងនៃរាងកាយរបស់គាត់ខ្វិន ប៉ុន្តែគាត់បានជាសះស្បើយឡើងវិញ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|pages=159–168|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n179/mode/2up}}</ref> ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ឬ ជំងឺទឹកនោមប្រៃ នៅឆ្នាំ 1894 បានធ្វើឲ្យសុខភាពរបស់គាត់ចុះខ្សោយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=512}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|page=206|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/206/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=458|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n477/mode/2up}}</ref> ដោយមិនអាចជាសះស្បើយពេញលេញ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី 28 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1895 នៅជិតទីក្រុងប៉ារីស។ <ref name="cohn"/> គេប្រារព្ធ ពិធីបុណ្យសពជាលក្ខណៈរដ្ឋ ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុង វិហារ Notre Dame ប៉ុន្តែសាកសពរបស់គាត់ត្រូវបានបញ្ចុះឡើងវិញនៅវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស <ref>{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|pages=217–219|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n219/mode/2up}}</ref> នៅក្នុងផ្នូរមួយដែលគ្របដណ្ដប់ដោយរូបភាពនៃសមិទ្ធផលរបស់គាត់នៅក្នុង ផ្ទាំងគំនូរ Byzantine ។ <ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=D M|date=January 1915|title=The Pasteur Institute of Paris|url=https://books.google.com/books?id=u8FUAAAAMAAJ|journal=American Journal of Veterinary Medicine|volume=10|issue=1|pages=29–31|accessdate=8 February 2010}}</ref> == ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ស្នាដៃ​សំខាន់ៗ​ដែល​បាន​បោះពុម្ពផ្សាយ​របស់​លោកប៉ាស្ទ័ររួមមាន៖ {| class="wikitable" !ចំណងជើងជាភាសាបារាំង ! ឆ្នាំ ! ចំណងជើងជាភាសាអង់គ្លេស |- | ''Études sur le Vin'' | ឆ្នាំ១៨៦៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រា'' |- | ''Études sur le Vinaigre'' | ឆ្នាំ១៨៦៨ | ''ការសិក្សាអំពីទឹកខ្មេះ'' |- | ''Études sur la Maladie des Vers à Soie'' (2 ភាគ) | ឆ្នាំ១៨៧០ | ''ការសិក្សាអំពីជំងឺដង្កូវនាង'' |- | ''Quelques Réflexions sur la Science en France'' | ឆ្នាំ១៨៧១ | ''ការឆ្លុះបញ្ចាំងខ្លះៗលើវិទ្យាសាស្ត្រនៅប្រទេសបារាំង'' |- | ''Études sur la Bière'' | ឆ្នាំ១៨៧៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រាបៀរ'' |- | ''Les Microbes organisés, leur rôle dans la Fermentation, la Putréfaction និង la Contagion'' | ឆ្នាំ១៨៧៨ | ''មីក្រុបដែលបានរៀបចំ តួនាទីរបស់វានៅក្នុងដំណើរការផ្អាប់ ការរលួយ និងការឆ្លងមេរោគ'' |- | ''Discours de Reception de ML Pasteur à l'Academie française'' | ឆ្នាំ១៨៨២ | ''សុន្ទរកថា​របស់​លោក L. ប៉ាស្ទ័រ ស្តីពី​ការ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ចំពោះ​គណៈកម្មាធិកា​រ ​Academie Française'' |- | ''Traitement de la Rage'' | ឆ្នាំ១៨៨៦ | ''ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួត'' |} 67rgowwxzuyyj6ul759uxdncgc6b54a 0 53624 335098 334961 2026-05-10T07:06:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335098 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ភាគខាងជើង | other_name = ภาคเหนือ | settlement_type = [[តំបន់]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Intanon 03.jpg{{!}} Doi Inthanon National Park | photo2a = ดอยผ้าห่มปก.jpg{{!}} Doi Pha Hom Pok National Park | photo2b = Phra That Doi Suthep 01.jpg{{!}} Wat Phra That Doi Suthep | photo3a = Friendship_Bridge_-_panoramio_(6).jpg{{!}} Fourth Thai–Lao Friendship Bridge | photo3b = ภูชี้ฟ้า_501.jpg{{!}}Phu Chi Fa | size = 270 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = From upper-left to lower-right: [[Doi Inthanon National Park|Doi Inthanon]], [[Doi Pha Hom Pok National Park|Doi Pha Hom Pok]], [[Wat Phra That Doi Suthep]], [[Fourth Thai–Lao Friendship Bridge]] and [[Phu Chi Fa]] | }} | image_map = Thailand_North_six_regions.png | map_alt = | map_caption = Northern Region in Thailand | parts_type = ខេត្ត | parts_style = coll | parts = {{nobold|៩ខេត្ត}} | p1 = [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | subdivision_type1 = ទីក្រុងធំបំផុត | subdivision_name1 = [[ឈៀងម៉ៃ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | unit_pref = metric | area_footnotes = <ref name="RFD">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=ตารางที่ 2 พี้นที่ป่าไม้ แยกรายจังหวัด พ.ศ.2562 |year=2019 |department=Royal Forest Department |language=th |trans-title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |access-date=6 April 2021 |postscript=, information, Forest statistics Year 2019, Thailand boundary from Department of Provincial Administration in 2013}}</ref> | area_water_percent = | area_rank = | area_total_km2 = 96,077 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name="TDD">{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |website=stat.bora.dopa.go.th |language=th |script-title=th:รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ส.2562 |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2019 |date=31 December 2019 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |access-date=26 February 2020 |archivedate=14 មិថុនា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |url-status=dead }}</ref> | population_total = ១២,១១៩,៥៧២ នាក់ | population_density_km2 = 66 | population_demonym = [[Northern Thai people|Khon Muang]] (Lanna area)<br>[[Thai people|Khon Phak Klang]] (Northern cities area) | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[ភាសា]]}} | blank1_info_sec2 = {{hlist|[[ភាសាថៃ|ថៃ]]|[[ភាសាថៃខាងជើង|ថៃខាងជើង]][[លូឡូ-ភូមា]] |[[Mienic]]|[[Palaungic]]|[[Southwestern Mandarin]]}} <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=Gross Regional and Provincial Product|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|accessdate=6 ឧសភា 2026|archive-date=25 វិច្ឆិកា 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|dead-url=yes}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = US$41.9 billion (2019) | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +07:00 }} '''ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ''' ឬជាពិសេសគឺ '''[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]]''' គឺជា [[តំបន់នៃប្រទេសថៃ|តំបន់មួយនៃថៃ]] ។ វាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដោយជួរភ្នំជាច្រើន ដែលលាតសន្ធឹងពី [[ភ្នំសាន]] ក្នុង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ជិតខាងរហូតដល់ [[ឡាវ]] និងជ្រលងទន្លេដែលកាត់តាមពួកវា។ ដូច [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ភាគច្រើនដែរ វាមាន [[អាកាសធាតុត្រូពិចសាវ៉ាន់ណា|អាកាសធាតុវាលស្មៅត្រូពិច]] ប៉ុន្តែរយៈកម្ពស់ និងរយៈទទឹងខ្ពស់របស់វារួមចំណែកដល់ការប្រែប្រួលសីតុណ្ហភាពតាមរដូវកាន់តែច្បាស់ ជាមួយនឹងរដូវរងាត្រជាក់ជាងតំបន់ដទៃទៀត។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ភាគខាងជើងប្រទេសថៃត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹង [[ហរិភុញ្ជ័យ|នគរហរិភុញ្ជ័យ]] ដែលបានលេចចេញជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅក្នុងតំបន់នេះក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧។ នគរនេះមានទំនាក់ទំនងជាមួយ [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ដែលមានចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៦ ដល់ទី១១។ វប្បធម៌ហរិភុញ្ជ័យក្រោយមកបានជះឥទ្ធិពលដល់ការអភិវឌ្ឍនៃ [[អាណាចក្រឡានណា|នគរឡានណា]] ដែលបានលេចចេញនៅសតវត្សរ៍ទី១៣ និងមានរយៈពេលរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។ <ref>{{Citation|last=Tan|first=Heidi|url=https://www.academia.edu/44396408|title=Enlightened Ways: The Many Streams of Buddhist Art in Thailand|publisher=Asian Art Museum of San Francisco|year=2012|pages=13|chapter=The Many Streams of Buddhist Art in Thailand}}</ref> == ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់នៃភាគខាងជើងប្រទេសថៃ == តំបន់ភាគខាងជើង ដូចដែលបានកំណត់ដោយគណៈកម្មាធិការភូមិសាស្ត្រជាតិក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨ មាន[[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]]ចំនួនប្រាំបួន។ ទាក់ទងនឹងភូមិសាស្ត្រ ការបែងចែកនេះ ស្របតាមប្រព័ន្ធតំបន់ទាំងប្រាំមួយ រួមមាន [[តំបន់ធម្មជាតិ]] [[ភ្នំ]] ភាគច្រើននៃ [[ខ្ពង់រាបថៃ|តំបន់ខ្ពង់រាបថៃ]] ។ នៅក្នុង[[តំបន់ថៃ|ប្រព័ន្ធចាត់ថ្នាក់តំបន់ទាំងបួន]] ភាគខាងជើងប្រទេសថៃទទួលបានខេត្តតំបន់កណ្តាលខាងលើចំនួនប្រាំបីគឺ [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] [[ខេត្តនគរសួគ៌|នគរសួគ៌]] [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ពេជ្របូរណ៍]] [[ខេត្តពិចិត្រ|ពិចិត្រ]] [[ខេត្តពិស្ណុលោក|ពិស្ណុលោក]] [[ខេត្តសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] [[ខេត្តឧទ័យធានី|ឧទ័យធានី]] និង [[ខេត្តតាក|តាក]] ដែលធ្វើឱ្យខេត្តសរុបមាន ១៧ ខេត្ត។ នៅឆ្នាំ ២០១៩ វាជារឿងធម្មតាទេក្នុងការបែងចែកតំបន់ភាគខាងជើងទៅជា៖ ខេត្តចំនួនប្រាំបួននៃតំបន់ភាគខាងជើងផ្នែកខាងលើ និងខេត្តចំនួនប្រាំបីនៃតំបន់ភាគខាងជើងខាងក្រោម។ គេហទំព័រទាំងអស់នៃខេត្តទាំងប្រាំបីនេះចែងថា៖ «មានទីតាំងនៅតំបន់ភាគខាងជើងខាងក្រោម»។ [[ឯកសារ:Thailand_Upper_Lower_North.png|រូបភាពតូច|405x405ភីកសែល|ខេត្តលានណា (បៃតង) និងទីក្រុងភាគខាងជើង (ពណ៌ផ្កាឈូក)]] {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" |ទង់ ! class="unsortable" |ត្រា ! !ខេត្ត !ទីរួមខេត្ត !DOPA !ប្រជាសាស្ត្រ (នាក់) !ផ្ទៃដី (km²) !ដង់ស៊ីតេ !ISO |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Chiang_Mai.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Chiang_Mai.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |១ |[[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] |[[ឈៀងម៉ៃ]] | style="text-align:center;" |១៤ | style="text-align:right;" |១,៧៧៩,២៥៤ | style="text-align:right;" |២២,១៣៥ | style="text-align:center;" |៧៩ |TH-50 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Lamphun.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Lamphun.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |២ |[[ខេត្តលំពូន]] |លំពូន | style="text-align:center;" |៥៤ | style="text-align:right;" |៤០៥,០៧ | style="text-align:right;" |៤,៤៧៨ | style="text-align:center;" |៩២ |TH-51 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Lampang_Province.png|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Lampang.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |3 |[[ខេត្តលំប៉ាង]] |លំប៉ាង | style="text-align:center;" |៥៣ | style="text-align:right;" |៧៣៨,៣១៦ | style="text-align:right;" |១២,៤៨៨ | style="text-align:center;" |៥៩ |TH-52 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Uttaradit.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Uttaradit.png|51x51ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |4 |[[ខេត្តឧត្តរឌិត្ថ]] |ឧត្តរឌិត្ថ | style="text-align:center;" |៧៥ | style="text-align:right;" |៤៥៣,១០៣ | style="text-align:right;" |៧,៩០៦ | style="text-align:center;" |៥៨ |TH-53 |- |[[ឯកសារ:Phrae_flag.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Phrae_Province_(colour_version,_as_the_provincial_administration_used).svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |5 |[[ខេត្តព្រែ]] |ព្រែ | style="text-align:center;" |41 | style="text-align:right;" |441,726 | style="text-align:right;" |៦,៤៨៣ | style="text-align:center;" |៦៨ |TH-54 |- |[[ឯកសារ:ธงประจำจังหวัดน่าน.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Nan_province.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |6 |[[ខេត្តណាន]] |ណាន | style="text-align:center;" |26 | style="text-align:right;" |478,227 | style="text-align:right;" |12,130 | style="text-align:center;" |40 |TH-55 |- |[[ឯកសារ:Phayao_flag.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Phayao.png|51x51ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |7 |[[ខេត្តព្យៅ]] |ព្យៅ | style="text-align:center;" |34 | style="text-align:right;" |472,356 | style="text-align:right;" |6,189 | style="text-align:center;" |76 |TH-56 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Chiang_Rai.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Chiang_Rai.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |8 |[[ខេត្តឈៀងរ៉ាយ]] |[[ឈៀងរ៉ាយ]] | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:right;" |1,298,304 | style="text-align:right;" |11,503 | style="text-align:center;" |113 |TH-57 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Mae_Hong_Son_Province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Mae_Hong_Son.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#98d798;text-align:center;" |9 |[[ខេត្តម៉ែហងសន]] |ម៉ែហងសន | style="text-align:center;" |45 | style="text-align:right;" |284,138 | style="text-align:right;" |12,765 | style="text-align:center;" |23 |TH-58 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Nakhon_Sawan_province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Nakhon_Sawan.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |10 |[[ខេត្តនគរសួគ៌]] |នគរសួគ៌ | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:right;" |1,059,887 | style="text-align:right;" |9,526 | style="text-align:center;" |111 |TH-60 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Uthai_Thani.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Uthaithani.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |11 |[[ខេត្តឧទ័យធានី]] |ឧទ័យធានី | style="text-align:center;" |76 | style="text-align:right;" |328,618 | style="text-align:right;" |6,647 | style="text-align:center;" |50 |TH-61 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Kamphaeng_Phet.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Kamphaeng_Phet.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |12 |[[ខេត្តកំពែងពេជ្រ]] |កំពែងពេជ្រ | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:right;" |725,867 | style="text-align:right;" |8,512 | style="text-align:center;" |86 |TH-62 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Tak_province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Tak.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |13 |[[ខេត្តតាក]] |តាក | style="text-align:center;" |17 | style="text-align:right;" |665,620 | style="text-align:right;" |17,303 | style="text-align:center;" |39 |TH-63 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Sukhothai_Province.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Sukhothai_Province_(color_version).svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe; text-align:center;" |14 |[[ខេត្តសុខោទ័យ]] |សុខោទ័យ | style="text-align:center;" |66 | style="text-align:right;" |595,072 | style="text-align:right;" |6,671 | style="text-align:center;" |89 |TH-64 |- |[[ឯកសារ:Pitsanulok_flag.svg|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_of_Phitsanulok_Province.svg|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |15 |[[ខេត្តពិស្ណុលោក]] |[[ពិស្ណុលោក]] | style="text-align:center;" |38 | style="text-align:right;" |865,247 | style="text-align:right;" |10,589 | style="text-align:center;" |82 |TH-65 |- | |[[ឯកសារ:Seal_Phichit.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe; text-align:center;" |16 |[[ខេត្តពិចិត្រ]] |ពិចិត្រ | style="text-align:center;" |37 | style="text-align:right;" |536,311 | style="text-align:right;" |4,319 | style="text-align:center;" |124 |TH-66 |- |[[ឯកសារ:Flag_of_Phetchabun_province.svg|border|100x100ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:Seal_Phetchabun.png|50x50ភីកសែល]] | style="background:#ebbebe;text-align:center;" |17 |[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍]] |Phetchabun | style="text-align:center;" |40 | style="text-align:right;" |992,451 | style="text-align:right;" |12,340 | style="text-align:center;" |80 |TH-67 |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់របស់ប្រទេសថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] a7tsh8oojxfyhlhbc4l9i2de2ffhzq6 0 53628 335097 334981 2026-05-10T06:34:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335097 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:BuddhaErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG|រូបភាពតូច|រូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅក្នុង [[វត្ត អឺដិន ស៊ូ]], [[ការ៉ាកូរុម]]]] [[ឯកសារ:Museum_of_Ethnology_Vienna_005.JPG|រូបភាពតូច|[[ចេតិយ]]មាស និង [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ប្រាជ្ញាបារមិតា]] ម៉ុងហ្គោលី ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ នៃគ.ស.]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] គឺជា[[សាសនាម៉ុងហ្គោលី|សាសនាធំបំផុតនៅម៉ុងហ្គោលី]] ដែលប្រតិបត្តិដោយប្រជាជនម៉ុងហ្គោលី ៥១.៧% នេះបើយោងតាមជំរឿនម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ ២០២០ <ref name="web-old.archive.org">{{Cite web |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021 |language=Mongolian |archivedate=7 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf }}</ref> ឬ ៥៨.១% នេះបើយោងតាមបណ្ណសារទិន្នន័យសាសនា។ '''ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសម៉ុងហ្គោលី''' មានប្រភពមកពី [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]] [[វិជ្រយាន]] នៃពូជពង្ស [[ហ្គេលូក]] និង [[កាគយូ]] ប៉ុន្តែវាមានលក្ខណៈប្លែក និងបង្ហាញពីលក្ខណៈតែមួយគត់របស់វា។ [[វិជ្រយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន]] នៅក្នុងប្រទេស [[ម៉ុងហ្គោលី]] បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការប្តូរសាសនារបស់[[រាជវង្សយាន]] (១២៧១-១៣៦៨) ទៅជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]] ។ [[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] បានវិលត្រឡប់ទៅរកប្រពៃណី [[សាសនាសាម្មាន|សាសនាសម្មាន]] វិញបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ [[Mongol Empire|ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]] ប៉ុន្តែព្រះពុទ្ធសាសនាបានលេចចេញជាថ្មីនៅក្នុងសតវត្សទី១៦ និងទី១៧។ == លក្ខណៈ == [[ឯកសារ:Museum_of_Ethnology_Vienna_003.JPG|រូបភាពតូច|រូបសំណាក ហ្សាណាបាហ្សារ ដែលជារូបសំណាក ទុលគុល ដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយរបស់ប្រទេសម៉ុងហ្គោលី]] [[ឯកសារ:Museum_of_Ethnology_Vienna_004.JPG|រូបភាពតូច|[[ថាំងកា]] បង្ហាញទេពធីតាភ្នំកាន់ដាវ]] ព្រះពុទ្ធសាសនានៅម៉ុងហ្គោលី មានប្រភពមកពី [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]] នៃពូជពង្ស [[ហ្គេលូក]] និង [[កាគយូ]] ប៉ុន្តែវាមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគេ និងបង្ហាញពីលក្ខណៈប្លែករបស់វា។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2017)">ត្រូវការ​សម្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> តាមប្រពៃណី [[សាសនាម៉ុងហ្គោលី|សាសនាជនជាតិម៉ុងហ្គោលី]] ពាក់ព័ន្ធនឹងការគោរពបូជា [[ស្ថានសួគ៌]] ("មេឃពណ៌ខៀវដ៏អស់កល្បជានិច្ច") និងបុព្វបុរស និងការអនុវត្ត [[សាសនាសម្មាន]] នៅអាស៊ីខាងជើងបុរាណ ដែលក្នុងនោះអន្តរការីរបស់មនុស្សបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង [[ភាពស្រពិចស្រពិល]] ហើយបាននិយាយទៅកាន់ និងសម្រាប់វិញ្ញាណមួយចំនួនដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះសំណាង ឬសំណាងអាក្រក់របស់មនុស្ស។ == ឯកសារយោង == o1lf5odidjxwfobtvjg59n8ci2e6nd0 2 53631 335058 335008 2026-05-09T14:17:39Z 1F616EMO 45779 1F616EMO បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[អ្នកប្រើប្រាស់:魏𥡉恩]] ទៅ [[អ្នកប្រើប្រាស់:វៃស៊ុយអេន]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/魏𥡉恩|魏𥡉恩]]" to "[[Special:CentralAuth/វៃស៊ុយអេន|វៃស៊ុយអេន]]" 335008 wikitext text/x-wiki ឈ្មោះ​បកប្រែ​របស់ខ្ញុំ​គឺ វៃស៊ុយអេន, កើតនៅថ្ងៃទី 24 ខែតុលា ឆ្នាំ 2008 ភេទស្រី រស់នៅក្នុងទីក្រុង Miaoli ស្រុក Miaoli ប្រទេសតៃវ៉ាន់។, ការសិក្សា [[ជាតិ Miaoli វិទ្យាល័យជាន់ខ្ពស់]] l27dao3upy28nt90mq9j3zceylwkf6s 2 53634 335056 335014 2026-05-09T14:17:39Z 1F616EMO 45779 1F616EMO បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[អ្នកប្រើប្រាស់:魏𥡉恩/testpage]] ទៅ [[អ្នកប្រើប្រាស់:វៃស៊ុយអេន/testpage]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/魏𥡉恩|魏𥡉恩]]" to "[[Special:CentralAuth/វៃស៊ុយអេន|វៃស៊ុយអេន]]" 335014 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 53641 335068 335046 2026-05-09T23:45:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335068 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យ | english_name = National United University | image_name = 聯合大學-大學湖.JPG | SealImage = [[File:National_United_University_emblem.svg|250px]] | caption = ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យបរិវេណសាលាទីពីរ | SealInfo = ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យផ្លាកសញ្ញាសាលា | image_size = 300px | ស្ថាបនិក = លីហ្គូឌីង | motto = ភាពស្មោះត្រង់ ការគោរព ការឧស្សាហ៍ព្យាយាម និងភាពច្នៃប្រឌិត | type = សាកលវិទ្យាល័យជាតិ | president = ហូឌីក្វាង (侯帝光) | vice-president = លីវហ្វេងជីន (劉鳳錦), ឌីងឈួនកាង (丁川康) | ព្រឹទ្ធបុរសផ្នែកកិច្ចការសិក្សា = លីនយ៉ុងសេង (林永昇) | zip = 360301បរិវេណសាលាដំបូង (បរិវេណសាលា Erpingshan) <br>360302បរិវេណសាលាទីពីរ (សាខា Bajia) | campus = ជាយក្រុង | area = ៧៦.៥ ហិកតា<ref name="បញ្ជី"/> | faculty = ពេញម៉ោង: មនុស្ស ២៧២នាក់<br/>ក្នុងពេលដំណាលគ្នា: មនុស្ស ២២៦ នាក់（2024/10） | students = មនុស្ស ៧.៥៤០ នាក់ (2025/10) | mascot = យូណាយធីត ឡេអូផាត | website = {{URL|https://www.nuu.edu.tw/}} }} '''ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យ''', បញ្ជីសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យតៃវ៉ាន់ដែលមានទីតាំងនៅស្រុកម៉ៃអូលី ប្រទេសតៃវ៉ាន់៖ សាកលវិទ្យាល័យជាតិ, ដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រសួងកិច្ចការសេដ្ឋកិច្ចនៃសាធារណរដ្ឋចិន រួមជាមួយសហគ្រាសសាធារណៈ និងឯកជន និងពួកអភិជនក្នុងស្រុក។ "'''មហាវិទ្យាល័យវិជ្ជាជីវៈឧស្សាហកម្មឯកជន'''", វាត្រូវបានបរិច្ចាគទៅរដ្ឋាភិបាលដោយក្រុមប្រឹក្សាភិបាលក្នុងឆ្នាំ 1995 ហើយបានប្តូរទៅជាសាលាជាតិ។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 2003 វាត្រូវបានប្តូរទៅជាសាកលវិទ្យាល័យ ហើយប្តូរឈ្មោះទៅជាឈ្មោះបច្ចុប្បន្នរបស់វា។. បច្ចុប្បន្នជាសមាជិកនៃប្រព័ន្ធសាកលវិទ្យាល័យជាតិនៅតៃវ៉ាន់ វាត្រូវបានគ្រោងទុកជុំវិញចក្ខុវិស័យសំខាន់ៗចំនួនបួនគឺ "វប្បធម៌ក្នុងស្រុក" "ការបង្រៀនប្រកបដោយគុណភាព" "ការស្រាវជ្រាវ និងនវានុវត្តន៍" និង "សេវាសង្គម"។វាក៏ផ្តល់ជូននូវវគ្គសិក្សាឧត្តមសិក្សានៅក្នុងវិស័យជាច្រើនប្រភេទផងដែរ រួមទាំងវិទ្យាសាស្ត្រ និងវិស្វកម្ម វិស្វកម្មអគ្គិសនី និងបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន ការរចនា ការគ្រប់គ្រង មនុស្សសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម និងការសិក្សាភាសាហាក់កា។. ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== *[https://www.nuu.edu.tw/ 國立聯合大學] *[https://stua04.nuu.edu.tw/p/426-1036-4.php?Lang=zh-tw 國立聯合大學學生社團總覽] *[http://alumni.nuu.edu.tw/ 國立聯合大學校友總會] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126012856/http://alumni.nuu.edu.tw/ |date=2020-11-26 }} *[https://www.nuu.edu.tw/p/422-1000-1075.php?Lang=zh-tw 近期活動] *[https://secretary.nuu.edu.tw/p/403-1003-177.php?Lang=zh-tw 聯大報刊] *[https://www.youtube.com/channel/UCWKMz8Ps2Fony_RyJJWH4Ag 聯大之音] 4efdsyv1lcjar13ytyga1bt4xlko0hp 335075 335068 2026-05-10T01:02:37Z វៃស៊ុយអេន 50882 335075 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យ | english_name = National United University | image_name = 聯合大學-大學湖.JPG | SealImage = [[File:National_United_University_emblem.svg|250px]] | caption = ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យបរិវេណសាលាទីពីរ | SealInfo = ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យផ្លាកសញ្ញាសាលា | image_size = 300px | ស្ថាបនិក = លីហ្គូឌីង | motto = ភាពស្មោះត្រង់ ការគោរព ការឧស្សាហ៍ព្យាយាម និងភាពច្នៃប្រឌិត | type = សាកលវិទ្យាល័យជាតិ | president = ហូឌីក្វាង (侯帝光) | vice-president = លីវហ្វេងជីន (劉鳳錦), ឌីងឈួនកាង (丁川康) | ព្រឹទ្ធបុរសផ្នែកកិច្ចការសិក្សា = លីនយ៉ុងសេង (林永昇) | zip = 360301បរិវេណសាលាដំបូង (បរិវេណសាលា Erpingshan) <br>360302បរិវេណសាលាទីពីរ (សាខា Bajia) | campus = ជាយក្រុង | area = ៧៦.៥ ហិកតា<ref name="បញ្ជី"/> | faculty = ពេញម៉ោង: មនុស្ស ២៧២នាក់<br/>ក្នុងពេលដំណាលគ្នា: មនុស្ស ២២៦ នាក់（2024/10） | students = មនុស្ស ៧.៥៤០ នាក់ (2025/10) | mascot = យូណាយធីត ឡេអូផាត | website = {{URL|https://www.nuu.edu.tw/}} }} '''ជាតិសន្លាក់សាកលវិទ្យាល័យ''', បញ្ជីសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យតៃវ៉ាន់ដែលមានទីតាំងនៅស្រុកម៉ៃអូលី ប្រទេសតៃវ៉ាន់៖ សាកលវិទ្យាល័យជាតិ, ដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រសួងកិច្ចការសេដ្ឋកិច្ចនៃសាធារណរដ្ឋចិន រួមជាមួយសហគ្រាសសាធារណៈ និងឯកជន និងពួកអភិជនក្នុងស្រុក។ "'''មហាវិទ្យាល័យវិជ្ជាជីវៈឧស្សាហកម្មឯកជន'''", វាត្រូវបានបរិច្ចាគទៅរដ្ឋាភិបាលដោយក្រុមប្រឹក្សាភិបាលក្នុងឆ្នាំ 1995 ហើយបានប្តូរទៅជាសាលាជាតិ។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 2003 វាត្រូវបានប្តូរទៅជាសាកលវិទ្យាល័យ ហើយប្តូរឈ្មោះទៅជាឈ្មោះបច្ចុប្បន្នរបស់វា។. បច្ចុប្បន្នជាសមាជិកនៃប្រព័ន្ធសាកលវិទ្យាល័យជាតិនៅតៃវ៉ាន់ វាត្រូវបានគ្រោងទុកជុំវិញចក្ខុវិស័យសំខាន់ៗចំនួនបួនគឺ "វប្បធម៌ក្នុងស្រុក" "ការបង្រៀនប្រកបដោយគុណភាព" "ការស្រាវជ្រាវ និងនវានុវត្តន៍" និង "សេវាសង្គម"។វាក៏ផ្តល់ជូននូវវគ្គសិក្សាឧត្តមសិក្សានៅក្នុងវិស័យជាច្រើនប្រភេទផងដែរ រួមទាំងវិទ្យាសាស្ត្រ និងវិស្វកម្ម វិស្វកម្មអគ្គិសនី និងបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន ការរចនា ការគ្រប់គ្រង មនុស្សសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម និងការសិក្សាភាសាហាក់កា។ ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== *[https://www.nuu.edu.tw/ 國立聯合大學] *[https://stua04.nuu.edu.tw/p/426-1036-4.php?Lang=zh-tw 國立聯合大學學生社團總覽] *[http://alumni.nuu.edu.tw/ 國立聯合大學校友總會] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126012856/http://alumni.nuu.edu.tw/ |date=2020-11-26 }} *[https://www.nuu.edu.tw/p/422-1000-1075.php?Lang=zh-tw 近期活動] *[https://secretary.nuu.edu.tw/p/403-1003-177.php?Lang=zh-tw 聯大報刊] *[https://www.youtube.com/channel/UCWKMz8Ps2Fony_RyJJWH4Ag 聯大之音] a45xzun5ncca1virjj6n52p6uaspuvx 0 53644 335054 2026-05-09T12:26:47Z ~2026-28122-89 50906 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ [[File:2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg|right|thumb|ហ្សាកីរ៉ា (ឆ្នាំ ២០២៣)]] '''ហ្សាកីរ៉ា អ៊ីសាប៊ែល មេបារ៉ាក់ រីប៉ូល''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll; កើតថ្ងៃទី ២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៧៧) គឺជាអ្នកចម្រៀង អ្នក... 335054 wikitext text/x-wiki [[File:2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg|right|thumb|ហ្សាកីរ៉ា (ឆ្នាំ ២០២៣)]] '''ហ្សាកីរ៉ា អ៊ីសាប៊ែល មេបារ៉ាក់ រីប៉ូល''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll; កើតថ្ងៃទី ២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៧៧) គឺជាអ្នកចម្រៀង អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង អ្នករាំ តារាសម្តែង និងជាសប្បុរសជនជនជាតិ[[កូឡុំប៊ី]]។ នាងមានភាពល្បីល្បាញដោយសារឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់នៅក្នុងតន្ត្រីឡាតាំង និងតន្ត្រីប៉ុបសម័យទំនើប រហូតដល់នាងត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថាជា "ម្ចាស់ក្សត្រីនៃតន្ត្រីឡាតាំង"។ == ជីវប្រវត្តិ == ហ្សាកីរ៉ា បានឈានចូលក្នុងភាពល្បីល្បាញតាមរយៈអាល់ប៊ុម ''Pies Descalzos'' (១៩៩៥) ដែលរួមបញ្ចូលបទចម្រៀងល្បីៗដូចជា "Estoy Aquí" និង "Pies Descalzos, Sueños Blancos" ដែលបាននាំនាងទៅដល់ចំណុចកំពូលនៃតារាងតន្ត្រីអាមេរិកឡាតាំង។<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” របស់ហ្សាកីរ៉ាឈានចូលវ័យ ៣០ ឆ្នាំ៖ អាល់ប៊ុមដែលបានបើកផ្លូវសម្រាប់នាងទៅកាន់ពិភពលោក | TN]</ref> អាល់ប៊ុម ''Dónde Están los Ladrones?'' (១៩៩៨) បានពង្រឹងប្រជាប្រិយភាពរបស់នាងបន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់អាមេរិកឡាតាំង។<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', ភាពជោគជ័យរបស់ហ្សាកីរ៉ាដែលមានរឿងរ៉ាវពិតនៅក្នុងទីក្រុងបូកូតា]</ref> អាល់ប៊ុមភាសាអង់គ្លេសដំបូងរបស់នាងគឺ ''Laundry Service'' (២០០១) បានបញ្ចេញបទចម្រៀង "Whenever, Wherever" ដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅលើតារាងពិភពលោកជាច្រើន និងបទ "Underneath Your Clothes" ដែលបានធ្វើឱ្យហ្សាកីរ៉ាក្លាយជាសិល្បការិនីអាមេរិកខាងត្បូងដំបូងគេ ដែលទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារសកល។<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ ហ្សាកីរ៉ារំលឹកអំពីគ្រាដ៏ជោគជ័យ ខណៈដែលអាល់ប៊ុម 'Laundry Service' ឈានចូលខួប ២០ ឆ្នាំ]</ref> អាល់ប៊ុមដែលមានឥទ្ធិពលតន្ត្រីបែបអេស្ប៉ាញ ''Fijación Oral, Vol. 1'' (២០០៥) និងអាល់ប៊ុមភាសាអង់គ្លេស ''Oral Fixation, Vol. 2'' (២០០៥) មានបទល្បីៗដូចជា "La Tortura" និង "Hips Don't Lie" ដែលជាបទចម្រៀងដំបូងគេបង្អស់ដោយសិល្បការិនីអាមេរិកខាងត្បូង ដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅលើតារាង ''Billboard Hot 100'' របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ ហ្សាកីរ៉ាទទូចឱ្យផលិតកម្មបន្ថែមបទ 'Hips Don't Lie' ទៅក្នុងអាល់ប៊ុម]</ref> អាល់ប៊ុម ''She Wolf'' (២០០៩) បង្ហាញពីខ្លឹមសារនៃសេរីភាព និងឥទ្ធិពលតន្ត្រីបែបអេឡិចត្រូប៉ុប (electropop),<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' និង 'Waka Waka': បទចម្រៀងប៉ុបកំពូលទាំង ១០ របស់ហ្សាកីរ៉ាដែលបានកំណត់សំឡេងសកលរបស់នាង]</ref> ខណៈដែលអាល់ប៊ុម ''Sale el Sol'' (២០១០) ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយចំណូលចិត្តរបស់នាងចំពោះតន្ត្រីឡាតាំង និងមានរួមបញ្ចូលបទ "Waka Waka (This Time for Africa)" ដែលជាបទចម្រៀងផ្លូវការនៃព្រឹត្តិការណ៍ World Cup ឆ្នាំ ២០១០។<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml ហ្សាកីរ៉ាជាមួយបទ ‘Waka Waka’ របស់នាងបានលេចធ្លោនៅក្នុងការប្រគំតន្ត្រីបើកឆាកដ៏ជោគជ័យនៃ ‘អាហ្វ្រិកខាងត្បូង ២០១០’]</ref> អាល់ប៊ុម ''Shakira'' (២០១៤) និង ''El Dorado'' (២០១៧) បានបង្កើតបទចម្រៀងល្បីៗជាច្រើនដូចជា "La La La" និង "Chantaje"។ អាល់ប៊ុម ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (២០២៤) ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួននាពេលថ្មីៗរបស់នាងពាក់ព័ន្ធនឹងការលែងលះ និងសុខភាពផ្លូវចិត្ត ព្រមទាំងមានអត្ថន័យបង្កប់អំពីការផ្តល់អំណាចដល់ស្ត្រី។<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 ការកសាងខ្លួនឯងឡើងវិញរបស់ហ្សាកីរ៉ាក្នុងអាល់ប៊ុម 'Las Mujeres Ya No Lloran']</ref> បន្ទាប់មក ហ្សាកីរ៉ាបានចាប់ផ្តើមដំណើរកម្សាន្តពិភពលោកដែលមានឈ្មោះថា ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (២០២៥–២០២៦) ដែលទទួលបានការកោតសរសើរពីអ្នករិះគន់ និងទទួលបានជោគជ័យផ្នែកពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងខ្លាំង ដោយរកចំណូលបានជាង ៣៥០ លានដុល្លារ។<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ ហ្សាកីរ៉ាបង្កើតកំណត់ត្រាសម្រាប់ដំណើរកម្សាន្តឡាតាំងដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុតគ្រប់ពេល]</ref> ហ្សាកីរ៉ា គឺជាសិល្បការិនីម្នាក់ក្នុងចំណោមសិល្បករដែលលក់ដាច់បំផុតគ្រប់ពេល ដោយលក់អាល់ប៊ុមបានជាង ៩៥ លានច្បាប់នៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson និងកំពូលតារាតន្ត្រីសកលហ្សាកីរ៉ាចាប់ដៃគ្នាឈ្លានពានអាមេរិកឡាតាំង]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ ហ្សាកីរ៉ាគឺជា 'ស្ត្រីឡាតាំងប្រចាំឆ្នាំ' ដំបូងគេរបស់ Billboard]</ref> នាងមានបទចម្រៀងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយជាច្រើននៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និងទូទាំងពិភពលោក ព្រមទាំងទទួលបានពានរង្វាន់ហ្គ្រេមមី (Grammy Awards) ចំនួន ៤ និងពានរង្វាន់ឡាទីនហ្គ្រេមមី (Latin Grammy Awards) ចំនួន ១៥។<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 ហ្សាកីរ៉ា | សិល្បករ | GRAMMY.com]</ref><ref>[https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 ហ្សាកីរ៉ា | សិល្បករ | LatinGRAMMY.com]</ref> នាងក៏ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីប្រចាំឆ្នាំរបស់ទស្សនាវដ្តីហ្វប្ស ([[Forbes]]) ក្នុងចំណោមស្ត្រីដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុតក្នុងវិស័យតន្ត្រី។<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ ហ្សាកីរ៉ា មេបារ៉ាក់]</ref> ការសម្តែងដ៏ល្បីល្បាញរបស់នាងក្នុងកម្មវិធីបង្អាសពាក់កណ្តាលតារាងនៃ [[Super Bowl]] ឆ្នាំ ២០២០ (រួមជាមួយ [[Jennifer Lopez|ជេនីហ្វ័រ ឡូប៉េស]]) គឺជាការសម្តែងដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo និងហ្សាកីរ៉ាទទួលបានការតែងតាំងពានរង្វាន់ Emmy សម្រាប់ការសម្តែងក្នុងកម្មវិធី Super Bowl]</ref> ក្រៅពីវិស័យតន្ត្រី នាងបានបង្កើតមូលនិធិ Fundación Pies Descalzos សម្រាប់ការអប់រំកុមារក្នុងប្រទេសកូឡុំប៊ី,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ គម្រោងសាលារៀនថ្មីរបស់ហ្សាកីរ៉ា៖ ការផ្លាស់ប្តូរជីវិតនៅក្នុងតំបន់ Catatumbo]</ref> បញ្ចូលសំឡេងជាតួអង្គ Gazelle ក្នុងរឿង ''[[Zootopia|ហ្ស៊ូថូភា]]'' (២០១៦) និងវគ្គបន្ត ''Zootopia 2'' (២០២៥),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ បទចម្រៀង 'Zoo' របស់ហ្សាកីរ៉ាទទួលបានវីដេអូចម្រៀងមុនការចេញផ្សាយរឿង 'Zootopia 2']</ref> និងបានធ្វើជាគណៈកម្មការក្នុងកម្មវិធី ''The Voice'' ពីឆ្នាំ ២០១៣ ដល់ ២០១៤។<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html ហ្សាកីរ៉ានឹងចាកចេញពីកម្មវិធី The Voice បន្ទាប់ពីបង្ហាញខ្លួនមួយរដូវកាល]</ref> នាងក៏ជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលដែលមានអ្នកតាមដានច្រើនបំផុតនៅលើបណ្តាញសង្គម ដោយមានអ្នកតាមដានច្រើនជាង ៩០ លាននាក់។<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ ហ្សាកីរ៉ា ម្ចាស់ក្សត្រីនៃបណ្តាញសង្គម៖ ១២២ លាននាក់នៅលើ Facebook និង ៩៤,១ លាននាក់នៅលើ Instagram]</ref> pgxchf7x8tnru92o5l1byhuq5ifz617 335055 335054 2026-05-09T12:28:04Z ~2026-28122-89 50906 335055 wikitext text/x-wiki [[File:2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg|right|thumb|ហ្សាកីរ៉ា (ឆ្នាំ ២០២៣)]] '''ហ្សាកីរ៉ា អ៊ីសាប៊ែល មេបារ៉ាក់ រីប៉ូល''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll; កើតថ្ងៃទី ២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៧៧) គឺជាអ្នកចម្រៀង អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង អ្នករាំ តារាសម្តែង និងជាសប្បុរសជនជនជាតិ[[កូឡុំប៊ី]]។ នាងមានភាពល្បីល្បាញដោយសារឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់នៅក្នុងតន្ត្រីឡាតាំង និងតន្ត្រីប៉ុបសម័យទំនើប រហូតដល់នាងត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថាជា "ម្ចាស់ក្សត្រីនៃតន្ត្រីឡាតាំង"។ == ជីវប្រវត្តិ == ហ្សាកីរ៉ា បានឈានចូលក្នុងភាពល្បីល្បាញតាមរយៈអាល់ប៊ុម ''Pies Descalzos'' (១៩៩៥) ដែលរួមបញ្ចូលបទចម្រៀងល្បីៗដូចជា "Estoy Aquí" និង "Pies Descalzos, Sueños Blancos" ដែលបាននាំនាងទៅដល់ចំណុចកំពូលនៃតារាងតន្ត្រីអាមេរិកឡាតាំង។<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” របស់ហ្សាកីរ៉ាឈានចូលវ័យ ៣០ ឆ្នាំ៖ អាល់ប៊ុមដែលបានបើកផ្លូវសម្រាប់នាងទៅកាន់ពិភពលោក | TN]</ref> អាល់ប៊ុម ''Dónde Están los Ladrones?'' (១៩៩៨) បានពង្រឹងប្រជាប្រិយភាពរបស់នាងបន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់អាមេរិកឡាតាំង។<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', ភាពជោគជ័យរបស់ហ្សាកីរ៉ាដែលមានរឿងរ៉ាវពិតនៅក្នុងទីក្រុងបូកូតា]</ref> អាល់ប៊ុមភាសាអង់គ្លេសដំបូងរបស់នាងគឺ ''Laundry Service'' (២០០១) បានបញ្ចេញបទចម្រៀង "Whenever, Wherever" ដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅលើតារាងពិភពលោកជាច្រើន និងបទ "Underneath Your Clothes" ដែលបានធ្វើឱ្យហ្សាកីរ៉ាក្លាយជាសិល្បការិនីអាមេរិកខាងត្បូងដំបូងគេ ដែលទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារសកល។<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ ហ្សាកីរ៉ារំលឹកអំពីគ្រាដ៏ជោគជ័យ ខណៈដែលអាល់ប៊ុម 'Laundry Service' ឈានចូលខួប ២០ ឆ្នាំ]</ref> អាល់ប៊ុមដែលមានឥទ្ធិពលតន្ត្រីបែបអេស្ប៉ាញ ''Fijación Oral, Vol. 1'' (២០០៥) និងអាល់ប៊ុមភាសាអង់គ្លេស ''Oral Fixation, Vol. 2'' (២០០៥) មានបទល្បីៗដូចជា "La Tortura" និង "Hips Don't Lie" ដែលជាបទចម្រៀងដំបូងគេបង្អស់ដោយសិល្បការិនីអាមេរិកខាងត្បូង ដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅលើតារាង ''Billboard Hot 100'' របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ ហ្សាកីរ៉ាទទូចឱ្យផលិតកម្មបន្ថែមបទ 'Hips Don't Lie' ទៅក្នុងអាល់ប៊ុម]</ref> អាល់ប៊ុម ''She Wolf'' (២០០៩) បង្ហាញពីខ្លឹមសារនៃសេរីភាព និងឥទ្ធិពលតន្ត្រីបែបអេឡិចត្រូប៉ុប (electropop),<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' និង 'Waka Waka': បទចម្រៀងប៉ុបកំពូលទាំង ១០ របស់ហ្សាកីរ៉ាដែលបានកំណត់សំឡេងសកលរបស់នាង]</ref> ខណៈដែលអាល់ប៊ុម ''Sale el Sol'' (២០១០) ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយចំណូលចិត្តរបស់នាងចំពោះតន្ត្រីឡាតាំង និងមានរួមបញ្ចូលបទ "Waka Waka (This Time for Africa)" ដែលជាបទចម្រៀងផ្លូវការនៃព្រឹត្តិការណ៍ World Cup ឆ្នាំ ២០១០។<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml ហ្សាកីរ៉ាជាមួយបទ ‘Waka Waka’ របស់នាងបានលេចធ្លោនៅក្នុងការប្រគំតន្ត្រីបើកឆាកដ៏ជោគជ័យនៃ ‘អាហ្វ្រិកខាងត្បូង ២០១០’]</ref> អាល់ប៊ុម ''Shakira'' (២០១៤) និង ''El Dorado'' (២០១៧) បានបង្កើតបទចម្រៀងល្បីៗជាច្រើនដូចជា "La La La" និង "Chantaje"។ អាល់ប៊ុម ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (២០២៤) ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួននាពេលថ្មីៗរបស់នាងពាក់ព័ន្ធនឹងការលែងលះ និងសុខភាពផ្លូវចិត្ត ព្រមទាំងមានអត្ថន័យបង្កប់អំពីការផ្តល់អំណាចដល់ស្ត្រី។<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 ការកសាងខ្លួនឯងឡើងវិញរបស់ហ្សាកីរ៉ាក្នុងអាល់ប៊ុម 'Las Mujeres Ya No Lloran']</ref> បន្ទាប់មក ហ្សាកីរ៉ាបានចាប់ផ្តើមដំណើរកម្សាន្តពិភពលោកដែលមានឈ្មោះថា ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (២០២៥–២០២៦) ដែលទទួលបានការកោតសរសើរពីអ្នករិះគន់ និងទទួលបានជោគជ័យផ្នែកពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងខ្លាំង ដោយរកចំណូលបានជាង ៣៥០ លានដុល្លារ។<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ ហ្សាកីរ៉ាបង្កើតកំណត់ត្រាសម្រាប់ដំណើរកម្សាន្តឡាតាំងដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុតគ្រប់ពេល]</ref> ហ្សាកីរ៉ា គឺជាសិល្បការិនីម្នាក់ក្នុងចំណោមសិល្បករដែលលក់ដាច់បំផុតគ្រប់ពេល ដោយលក់អាល់ប៊ុមបានជាង ៩៥ លានច្បាប់នៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson និងកំពូលតារាតន្ត្រីសកលហ្សាកីរ៉ាចាប់ដៃគ្នាឈ្លានពានអាមេរិកឡាតាំង]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ ហ្សាកីរ៉ាគឺជា 'ស្ត្រីឡាតាំងប្រចាំឆ្នាំ' ដំបូងគេរបស់ Billboard]</ref> នាងមានបទចម្រៀងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយជាច្រើននៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និងទូទាំងពិភពលោក ព្រមទាំងទទួលបានពានរង្វាន់ហ្គ្រេមមី (Grammy Awards) ចំនួន ៤ និងពានរង្វាន់ឡាទីនហ្គ្រេមមី (Latin Grammy Awards) ចំនួន ១៥។<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 ហ្សាកីរ៉ា | សិល្បករ | GRAMMY.com]</ref><ref>[https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 ហ្សាកីរ៉ា | សិល្បករ | LatinGRAMMY.com]</ref> នាងក៏ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីប្រចាំឆ្នាំរបស់ទស្សនាវដ្តីហ្វប្ស ([[Forbes]]) ក្នុងចំណោមស្ត្រីដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុតក្នុងវិស័យតន្ត្រី។<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ ហ្សាកីរ៉ា មេបារ៉ាក់]</ref> ការសម្តែងដ៏ល្បីល្បាញរបស់នាងក្នុងកម្មវិធីបង្អាសពាក់កណ្តាលតារាងនៃ [[Super Bowl]] ឆ្នាំ ២០២០ (រួមជាមួយ [[Jennifer Lopez|ជេនីហ្វ័រ ឡូប៉េស]]) គឺជាការសម្តែងដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo និងហ្សាកីរ៉ាទទួលបានការតែងតាំងពានរង្វាន់ Emmy សម្រាប់ការសម្តែងក្នុងកម្មវិធី Super Bowl]</ref> ក្រៅពីវិស័យតន្ត្រី នាងបានបង្កើតមូលនិធិ Fundación Pies Descalzos សម្រាប់ការអប់រំកុមារក្នុងប្រទេសកូឡុំប៊ី,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ គម្រោងសាលារៀនថ្មីរបស់ហ្សាកីរ៉ា៖ ការផ្លាស់ប្តូរជីវិតនៅក្នុងតំបន់ Catatumbo]</ref> បញ្ចូលសំឡេងជាតួអង្គ Gazelle ក្នុងរឿង ''[[Zootopia|ហ្ស៊ូថូភា]]'' (២០១៦) និងវគ្គបន្ត ''Zootopia 2'' (២០២៥),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ បទចម្រៀង 'Zoo' របស់ហ្សាកីរ៉ាទទួលបានវីដេអូចម្រៀងមុនការចេញផ្សាយរឿង 'Zootopia 2']</ref> និងបានធ្វើជាគណៈកម្មការក្នុងកម្មវិធី ''The Voice'' ពីឆ្នាំ ២០១៣ ដល់ ២០១៤។<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html ហ្សាកីរ៉ានឹងចាកចេញពីកម្មវិធី The Voice បន្ទាប់ពីបង្ហាញខ្លួនមួយរដូវកាល]</ref> នាងក៏ជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលដែលមានអ្នកតាមដានច្រើនបំផុតនៅលើបណ្តាញសង្គម ដោយមានអ្នកតាមដានច្រើនជាង ៩០ លាននាក់។<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ ហ្សាកីរ៉ា ម្ចាស់ក្សត្រីនៃបណ្តាញសង្គម៖ ១២២ លាននាក់នៅលើ Facebook និង ៩៤,១ លាននាក់នៅលើ Instagram]</ref> == បញ្ជីអាល់ប៊ុមចម្រៀង == === អាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោ === * ''Magia'' (១៩៩១) * ''Peligro'' (១៩៩៣) * ''Pies Descalzos'' (១៩៩៥) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (១៩៩៨) * ''Laundry Service'' (២០០១) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (២០០៥) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (២០០៥) * ''She Wolf'' (២០០៩) * ''Sale el Sol'' (២០១០) * ''Shakira'' (២០១៤) * ''El Dorado'' (២០១៧) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (២០២៤) === អាល់ប៊ុមប្រគំតន្ត្រីផ្ទាល់ === * ''MTV Unplugged'' (២០០០) * ''Live & off the Record'' (២០០៤) * ''Oral Fixation Tour'' (២០០៧) * ''Live from Paris'' (២០១១) * ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (២០១៩) * ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (២០២៥) == ឯកសារយោង == <references /> t0nv2js2odzo0gk2dvmxh1mo84ixuub 2 53645 335057 2026-05-09T14:17:39Z 1F616EMO 45779 1F616EMO បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[អ្នកប្រើប្រាស់:魏𥡉恩/testpage]] ទៅ [[អ្នកប្រើប្រាស់:វៃស៊ុយអេន/testpage]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/魏𥡉恩|魏𥡉恩]]" to "[[Special:CentralAuth/វៃស៊ុយអេន|វៃស៊ុយអេន]]" 335057 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[អ្នកប្រើប្រាស់:វៃស៊ុយអេន/testpage]] 3meshn7ckw0retjra4sd4b4f14u3gfd 2 53646 335059 2026-05-09T14:17:39Z 1F616EMO 45779 1F616EMO បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[អ្នកប្រើប្រាស់:魏𥡉恩]] ទៅ [[អ្នកប្រើប្រាស់:វៃស៊ុយអេន]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/魏𥡉恩|魏𥡉恩]]" to "[[Special:CentralAuth/វៃស៊ុយអេន|វៃស៊ុយអេន]]" 335059 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[អ្នកប្រើប្រាស់:វៃស៊ុយអេន]] pwfd6lg8385bvgnmqe23ukef6cct3jm 0 53647 335072 2026-05-10T00:58:50Z វៃស៊ុយអេន 50882 /* */ 335072 wikitext text/x-wiki {{Infobox_School |name =Miaoli ខេត្ត Miaoli វិទ្យាល័យ​កម្រិត​បឋមសិក្សា |other_name =Miaoli County MiaoLi Junior High School |type =វិទ្យាល័យ​កម្រិត​មធ្យមសិក្សា​ខេត្ត |grades =៣ ឆ្នាំសិក្សា |district =ខោនធី Miaoli ទីក្រុង Miaoli |principal =ចេនយូយូ (陳俞攸) |enrollment =ប្រហែល ២០០ នាក់ |free_label =សាលារៀន |free_text =ការអប់រំរួមគ្នា |free_label2 =តំបន់បរិវេណសាលា |location =ទីក្រុង Miaoli ខោនធី Miaoli តៃវ៉ាន់ Gao Miao នៅខាងក្នុង Muduo ភ្នំលេខ ១ |number = +886-37-320-226 |fax = +886-37-338-117 |website =[https://mljh.mlc.edu.tw/Home/Index.php mljh.mlc.edu.tw] }} '''Miaoli ខេត្ត Miaoli វិទ្យាល័យ​កម្រិត​បឋមសិក្សា''' (Miaoli County MiaoLi Junior High School), ដេក​នៅ​ក្នុងតៃវ៉ាន់ខោនធី Miaoli ទីក្រុង Miaoliសាលាមធ្យមសិក្សាជាតិមួយ។. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == *[https://mljh.mlc.edu.tw/Home/Index.php 苗栗縣立苗栗國中] *{{facebook|mljhschool|苗栗國中}} 3qp5d9t5eeimlmxog85ynaqimyr8ruk 335073 335072 2026-05-10T00:59:43Z វៃស៊ុយអេន 50882 335073 wikitext text/x-wiki {{Infobox_School |name =Miaoli ខេត្ត Miaoli វិទ្យាល័យ​កម្រិត​បឋមសិក្សា |other_name =Miaoli County MiaoLi Junior High School |type =វិទ្យាល័យ​កម្រិត​មធ្យមសិក្សា​ខេត្ត |grades =៣ ឆ្នាំសិក្សា |district =ខោនធី Miaoli ទីក្រុង Miaoli |principal =ចេនយូយូ (陳俞攸) |enrollment =ប្រហែល ២០០ នាក់ |free_label =សាលារៀន |free_text =ការអប់រំរួមគ្នា |location =ទីក្រុង Miaoli ខោនធី Miaoli តៃវ៉ាន់ Gao Miao នៅខាងក្នុង Muduo ភ្នំលេខ ១ |number = +886-37-320-226 |fax = +886-37-338-117 |website =[https://mljh.mlc.edu.tw/Home/Index.php mljh.mlc.edu.tw] }} '''Miaoli ខេត្ត Miaoli វិទ្យាល័យ​កម្រិត​បឋមសិក្សា''' (Miaoli County MiaoLi Junior High School), ដេក​នៅ​ក្នុងតៃវ៉ាន់ខោនធី Miaoli ទីក្រុង Miaoliសាលាមធ្យមសិក្សាជាតិមួយ។. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == *[https://mljh.mlc.edu.tw/Home/Index.php 苗栗縣立苗栗國中] *{{facebook|mljhschool|苗栗國中}} j9s6e63hwhepk2286pz0n8oq8cu04ul 335074 335073 2026-05-10T01:02:04Z វៃស៊ុយអេន 50882 335074 wikitext text/x-wiki {{Infobox_School |name =Miaoli ខេត្ត Miaoli វិទ្យាល័យ​កម្រិត​បឋមសិក្សា |other_name =Miaoli County MiaoLi Junior High School |type =វិទ្យាល័យ​កម្រិត​មធ្យមសិក្សា​ខេត្ត |grades =៣ ឆ្នាំសិក្សា |district =ខោនធី Miaoli ទីក្រុង Miaoli |principal =ចេនយូយូ (陳俞攸) |enrollment =ប្រហែល ២០០ នាក់ |free_label =សាលារៀន |free_text =ការអប់រំរួមគ្នា |location =ទីក្រុង Miaoli ខោនធី Miaoli តៃវ៉ាន់ Gao Miao នៅខាងក្នុង Muduo ភ្នំលេខ ១ |number = +886-37-320-226 |fax = +886-37-338-117 |website =[https://mljh.mlc.edu.tw/Home/Index.php mljh.mlc.edu.tw] }} '''Miaoli ខេត្ត Miaoli វិទ្យាល័យ​កម្រិត​បឋមសិក្សា''' (Miaoli County MiaoLi Junior High School), ដេក​នៅ​ក្នុងតៃវ៉ាន់ខោនធី Miaoli ទីក្រុង Miaoli សាលាមធ្យមសិក្សាជាតិមួយ។ == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == *[https://mljh.mlc.edu.tw/Home/Index.php 苗栗縣立苗栗國中] *{{facebook|mljhschool|苗栗國中}} oezje08707bqp7h6ozn9j5co7qhzufp 0 53648 335076 2026-05-10T01:09:48Z វៃស៊ុយអេន 50882 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ '''CJK រួបរួមអត្ថន័យអត្ថបទតំបន់ពង្រីក B''' (CJK Unified Ideographs Extension B) វាគឺជា Unicode ផ្នែក, វាត្រូវបានណែនាំនៅក្នុងយូនីកូដកំណែ ៣.១, តំបន់នេះមានតួអក្សរសរុបចំនួន ៤២,៧២០ តួអក្សរ ជ... 335076 wikitext text/x-wiki '''CJK រួបរួមអត្ថន័យអត្ថបទតំបន់ពង្រីក B''' (CJK Unified Ideographs Extension B) វាគឺជា Unicode ផ្នែក, វាត្រូវបានណែនាំនៅក្នុងយូនីកូដកំណែ ៣.១, តំបន់នេះមានតួអក្សរសរុបចំនួន ៤២,៧២០ តួអក្សរ ជាមួយនឹងជួរអ៊ិនកូដចាប់ពី U+20000 ដល់ U+2A6DF ក្នុងចំណោមនោះ តួអក្សរចំនួន ១៤ ដែលបានបន្ថែមជាមួយយូនីកូដកំណែ ១៣.០ និង ១៤.០ មានជួរកូដចាប់ពី U+២A៦D២ ដល់ U+២A៦DF។ 2vmcwaede70re4p8q3jftc59d2tgyod 335077 335076 2026-05-10T01:11:11Z ~2026-27993-01 50911 បានជំរះទំព័រ 335077 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 335079 335077 2026-05-10T01:12:50Z វៃស៊ុយអេន 50882 335079 wikitext text/x-wiki {{db}} 92iur1tzx6wx60knwgcqvsdr8bz6wnj 335080 335079 2026-05-10T01:23:50Z វៃស៊ុយអេន 50882 /* */ 335080 wikitext text/x-wiki {{db|G7}} gvtoi9qic3lzam9xysh6rtsk8ssia27 335081 335080 2026-05-10T01:27:03Z វៃស៊ុយអេន 50882 /* */ 335081 wikitext text/x-wiki {{db|author}} 3yhrab4soiqeq1bp3x286rrj03qlibb