វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1767 337077 334004 2026-07-01T18:42:25Z HyBoxwood 51830 /* បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី */ [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 337077 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = អាស៊ី |image = [[File:Asia (orthographic projection).svg|alt=Globe centered on Asia, with Asia highlighted. The continent is shaped like a right-angle triangle, with Europe to the west, oceans to the south and east, and Australia visible to the south-east.|285px]] |area = ៤៤,៥៧៩,០០០ គម^២<ref name=NG264>{{cite book | publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |population = ៤,៦៩៤,៥៧៦,១៦៧ (២០២១, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី១]]){{UN Population|ref}} |density = ១០០/គម^២ |religions = {{unbulleted list | [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]] (២៦.១%) | [[ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] (២៥.៧%) | គ្មានជំនឿសាសនា (២០.០%) | [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (១១.៣%) | [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] (៨.៦%) | [[គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] (៧.២%) | [[សាសនានៅអាស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] (១.២%)<ref name="Survey">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050|website=pewforum.org|access-date=24 មករា 2023|archive-date=21 ធ្នូ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|url-status=dead|archivedate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/}}</ref>{{refn|group=ស|ទិន្នន័យប៉ានស្មាននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសអាស៊ីនៅក្រៅតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកនោះទេ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]។}} }} | religions_year = ២០២០ | religions_ref = <ref name="Survey" /> |countries = សមាជិក អសប ចំនួន ៤៩<br/>រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប ចំនួន ១<br/>រដ្ឋចំនួន ៤ ផ្សេងទៀត |list_countries = ប្រទេសនៅអាស៊ី |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលីយ៉ា]] | 2 = {{Flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 1990.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] | 3 = {{flag|កោះគ្រិស្តម៉ាស}} | 4 = {{Flagicon image|No image.svg}} [[កោះកូកូស]] | 5 = {{flag|ហុងកុង}} | 6 = {{flag|ម៉ាកាវ}} }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|តៃវ៉ាន់}} | 2 = {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} | 3 = {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} | 4 = {{flag|អាប់កាស៊ី}} | 5 = {{flag|អូសេទីខាងត្បូង}}}} |languages = [[ភាសានៃអាស៊ី|បញ្ជីភាសា]] |time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+១២]] |internet = [[.asia]] |cities = {{plainlist| * [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុបុរៈនៅអាស៊ី|បញ្ជីតំបន់មាតុបុរៈ]] * [[បញ្ជីរាយទីក្រុងនៅអាស៊ី|បញ្ជីទីក្រុង]] }} |m49 = <code>១៤២</code> – Asia<br /><code>០០១</code> – [[ពិភពលោក]] }} '''អាស៊ី''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Asia ឬ[[ភាសាបារាំង]]៖ Asie) គឺជា[[​ទ្វីប]]​មួយ​ធំជាងគេ និងព្រមទាំងមាន​ប្រជាជន​រស់នៅច្រើនជាងគេ​បង្អស់ផងដែរ​នៅលើ​[[ផែនដី|ពិភពលោក]]​។ ទ្វីប​នេះបាន​គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីជាង ៤៤​ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃផ្ទៃដីសរុបនៅលើផែនដី និង ៨% នៃ​ផ្ទៃផែនដី។ ទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានមនុស្សឆ្លងមកតាំងទីលំនៅតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ហើយក៏ជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[លំយោលនៃអរិយធម៌|អរិយធម៌បុរាណដំបូង]]ៗគេជាច្រើនណាស់ផងដែរ។ អាស៊ីមាន​ប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ៤.៧ ពាន់លាន​នាក់ដែលស្មើនឹងប្រមាណ ៦០% នៃ​ប្រជាជន​ទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ អាស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដែលខ្លះបានបញ្ចូលទ្វីបទាំងពីរជាទ្វីបតែមួយហៅថា [[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីក៏មានព្រំដែនជាប់ទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]ផងដែរ ដែលនាំឱ្យអ្នកខ្លះបង្រួមទ្វីបទាំងបីបញ្ចូលគ្នា បង្កើតបានជា [[អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី]]។ ជាទូទៅ ទ្វីបអាស៊ីមាន​ព្រំប្រទល់ខាងកើត​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង​ខាងជើង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]​។ ព្រំដែន​អាស៊ី​ជាមួយនឹង​អឺរ៉ុប​គឺកើតចេញពីកត្តា​ប្រវត្តិសាស្ត្រនិង​វប្បធម៌ និងមិនមានទីតាំង​ភូមិសាស្ត្របែងចែក​ច្បាស់លាស់​​ឡើយ។ ជាទូទៅគេនិយមបំបែកភូមិសាស្ត្រអាស៊ីពីទ្វីបផ្សេងៗតាម[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅភាគខាងកើតពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ខណៈពីទ្វីបអឺរ៉ុប គេច្រើនកំណត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]] ជួរភ្នំ[[​អ៊ូរ៉ាល់]]និង[[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]] និង[[ជួរភ្នំកូកាស]]ក៏ដូចជា[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999">{{cite book |title=National Geographic Atlas of the World |edition=7th |year=1999 |location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic​ |isbn=978-0-7922-7528-2}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref> ពាក្យគំនិតនៃអាស៊ីបច្ចុប្បន្នគឺកើតចេញតាមទស្សនៈអឺរ៉ុបសម្រាប់សម្គាល់តំបន់ដែលស្ថិតភាគខាងកើតនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនោះ។ ខុសពីអឺរ៉ុប អាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលវប្បធម៌ឯករាជ្យនានារួមរស់នៅជាមួយគ្នាជាជាងចែករំលែកវប្បធម៌តែមួយ ហើយព្រំដែនរបស់វាជាមួយអឺរ៉ុបគឺមានលក្ខណៈកំណត់ខុសៗគ្នា ហើយបានវាផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនលើកច្រើនសារចាប់តាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ការបែងចែកអឺរ៉ាស៊ីជាទ្វីបពីរដាច់ពីគ្នាគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃវប្បធម៌[[ទ្វេសមាសភាពកើត–លិច|លិច-កើត]]។ ប្រទេស[[ចិន]] និង[[ឥណ្ឌា]]បាន​ឆ្លាស់កន្លែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងនាម​ជា​រដ្ឋប្រទេស​ដែលមាន​សេដ្ឋកិច្ច​ធំ​ជាង​គេ​លើពិភពលោក​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​ទី ១ នៃ គ.ស. រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨០០ គ.ស.។<ref>{{cite web |first=M. D. |last=Nalapat |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |title=Ensuring China's 'Peaceful Rise' |access-date=6 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000"/><ref>{{cite news |date=30 September 2004 |title=The Real Great Leap Forward |url=https://www.economist.com/special-report/2004/10/02/the-real-great-leap-forward |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016 |newspaper=The Economist}}</ref> ប្រទេសចិនផងដែរគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោក ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបខ្ពស់បំផុតសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗរហូតទៅដល់ឆ្នាំ ១៥០០។ [[ផ្លូវសូត្រ]]បានក្លាយជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់តភ្ជាប់ពីតំបន់ខាងកើតទៅលិច ខណៈដែល[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]គឺជាផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបមួយនេះ។ អាស៊ីបានបង្ហាញពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច ក៏ដូចជាកំណើនប្រជាជនដ៏រឹងមាំក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមក កំណើនប្រជាជនសរុបក៏បានធ្លាក់ចុះបណ្ដើរៗ។<ref>{{cite magazine |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |title=Like herrings in a barrel |magazine=The Economist |date=23 December 1999 |issue=Millennium issue: Population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |archive-date=4 January 2010}}</ref> ទ្វីបអាស៊ីផងដែរគឺជាទីកន្លែងកំណើតនៃសាសនាធំៗនៅលើពិភពលោករួមមាន៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ជេនសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សិក្ខាសាសនា]] [[សាសនាតាវ]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] និងសាសនាជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ អាស៊ីមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នានៅតាមតំបន់នីមួយៗរបស់ខ្លួន ពិសេសទាក់ទិននឹងក្រុមជនជាតិ វប្បធម៌ បរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល។ល។ អាស៊ីក៏មានលាយឡំអាកាសធាតុផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនផងដែរដូចជាពីតំបន់អេក្វាទ័រនៅភាគខាងត្បូងតាមរយៈវាលលំហក្តៅនៅក្នុងផ្នែកនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]] ក៏ដូចជាតំបន់អាកាសធាតុធន់ល្មមនៅភាគខាងកើតនិងកណ្តាលទ្វីប រហូតដល់តំបន់អនុអាកទិកនិងតំបន់ប៉ូលដ៏ធំនៅ[[អាស៊ីខាងជើង]]។ == ប្រភព​នៃ​ឈ្មោះ == ពាក្យ "អាស៊ី" (Asia) មាន​ប្រភព​មកពី​ពាក្យ​ក្រិចបុរាណ "Ἀσία" ត្រូវ​បាន​សន្មត​ជាលើកដំបូង​ដោយ​ប្រវត្តិវិទូក្រិច ឈ្មោះ "[[ហេរ៉ូដូទុស]]" (ប្រហែល ៤៤០ មុន​គ.ស) ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ "[[អាណាតូលី]]" (Anatolia) ឬ ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​សង្គ្រាមពែក សំដៅ​ទៅលើ "[[ចក្រភពពែក]]" ។ == និយមន័យ == ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អឺរ៉ុប=== [[File:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអឺរ៉ុបនៅតាមសម័យកាលនីមួយៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ និយមន័យកំណត់ព្រំដែនទ្វីបទាំងពីរនៅបច្ចុប្បន្នកាលភាគច្រើនយកតាមខ្សែ B និង F ។]] ការបំបែក[[ពិភពចាស់]]ទៅជាបីប៉ែកមាន អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុបត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. មកម៉្លេះទៅតាមទស្សនៈរបស់ភូមិវិទូក្រិកបុរាណពីរនាក់គឺ [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។​<ref>{{Cite book |last=Slomp |first=Hans |title=Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0313391828 |edition=Illustrated, revised |date=2011}}</ref> អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍បានកំណត់ព្រំប្រទល់រវាងអាស៊ីនិងអឺរ៉ុបនៅត្រង់[[រីយ៉ូនី|ទន្លេហ្វាស៊ីស]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេរីយ៉ូនីនៅក្នុងភាគខាងលិចនៃប្រទេស[[ចចជី]]) ហើយសម្មតិកម្មបែបនេះនៅតែបន្តប្រើប្រាស់ដោយអេកាធីនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៥ មុន គ.ស.។<ref>''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេកាធិ)|Histories]]'' 4.38. Cf. James Rennell, ''The Geographical System of Herodotus Examined and Explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|<!-- quote=Herodotus Phasis. -->p. 244]].</ref> នៅក្នុង[[ក្រិកអេល្លេនិស្ត៍|សម័យអេល្លេនិស្ត៍]]<ref>យោងតាមស្ត្រាបុង (''[[Geographica]]'' 11.7.4) សូម្បីតែនៅក្នុងរជ្ជកាល[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ដឺ]] "ទន្លេតាណៃស៍ត្រូវបានគេគ្រប់គ្នាទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអាស៊ីពីអឺរ៉ុប" (ὡμολόγητο ἐκ πάντων ὅτι διείργει τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ὁ Τάναϊς ποταμός; cf. Duane W. Roller, ''Eratosthenes' Geography'', Princeton University Press, 2010, {{ISBN|978-0-691-14267-8}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |title=Geography |page=57 |isbn=978-0-691-14267-8 |author1=Eratosthenes |date=24 January 2010 |publisher=Princeton University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326125152/https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |url-status=live}})</ref> សម្មតិកម្មរបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរត្រូវបានគេកែលម្អ ហើយព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបទាំងពីរត្រូវបានលើកទៅទន្លេ[[ទន្លេដុន|តាណៃស៍]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេដុននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី)។ សម្មតិកម្មដែលកែលម្អនេះក៏ត្រូវបានកវីនិពន្ធក្នុងសម័យរ៉ូមយកទៅប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់មានដូចជា [[ប៉ូស៊ីដូញីអូស]]<ref>W. Theiler, ''Posidonios. Die Fragmente'', vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.</ref> [[ស្ត្រាបុង]]<ref>I. G. Kidd (ed.), ''Posidonius: The commentary'', Cambridge University Press, 2004, {{ISBN|978-0-521-60443-7}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |title=p. 738 |isbn=978-0-521-60443-7 |author1=Posidonius |year=1989 |publisher=Cambridge University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115807/https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |url-status=live}}</ref> និង[[តូលេមី]]។<ref>''[[ជីអូក្រាហ្វីយ៉ា|Geographia]]'' 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, {{cite book |last1=Ptolomy |first1=Claudio |year=1845 |title=Geographia |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524011208/https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |archive-date=24 May 2020 |access-date=21 January 2020}}, p. 178). (ជាភាសាក្រិក)​ Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. "ហើយ [អាស៊ី] គឺបានភ្ជាប់ទៅអឺរ៉ុបដោយដោយច្រកផ្លូវដីគោករវាងបឹងម៉ៃយ៉ូធីស និងមហាសមុទ្រសារម៉េត៍ ដែលទន្លេតាណៃស៍ហូរកាត់។"</ref> នៅស៊ុយអែតក្នុងឆ្នាំ១៧៣០ ប្រាំឆ្នាំក្រោយព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ពីទ័រ]]នៃរុស្ស៊ីបានសោយទិវង្គត លោក[[ហ្វីលីបយ៉ូហាន វនស្ត្រាលិនប៊ែក]]បានបោះពុម្ភសៀវភៅផែនទីថ្មីដោយស្នើការកំណត់ជួរភ្នំអ៊ូរ៉ាល់ជាព្រំដែនបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី។ នៅសតវត្សរ៍ក្រោយ សំណើកំណត់ព្រំប្រទល់ជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញនិងភូមិវិទូនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកយកមកសាកល្បងពិសោធន៍នៅលើផែនទី ប៉ុន្តែមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ [[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]]ក៏ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី ដោយគេបានប្ដូរចេញពីសមុទ្រខ្មៅមកកាន់សមុទ្រកាសព្យែនដែលជាទីតាំងទន្លេអ៊ូរ៉ាល់ហូរចូល។<ref>{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=27–28}}.</ref> ខណ្ឌបំបែកទ្វីបទាំងពីរនៅចន្លោះសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រកាសព្យែនជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅតាមបណ្តោយ[[ជួរភ្នំកូកាស]] ប៉ុន្តែក្នុងករណីខ្លះ វាត្រូវបានគេលើកទៅភាគខាងជើងជួរភ្នំបន្តិច។<ref name="Lineback-2013">{{cite magazine |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |title=Geography in the News: Eurasia's Boundaries |first=Neal |last=Lineback |magazine=National Geographic |date=9 July 2013 |access-date=7 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508224947/http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |archive-date=8 May 2016}}</ref> ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាហ្វ្រិក=== ព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិកគឺស្ថិតនៅ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] [[ឈូងសមុទ្រស៊ុយអេ]] [[សមុទ្រក្រហម]] និង[[បាបអែលម៉ាន់ដេប]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |encyclopedia=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia |year=2012 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 |s2cid=126449508}}</ref> អាស្រ័យហេតុនេះ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] ដោយ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់វាគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកនៃទ្វីបអាស៊ី ខណៈទឹកដីអេហ្ស៊ីបទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺស្ថិតនៅខាងប៉ែកអាហ្វ្រិក។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អូសេអានី=== [[File:Map of Sunda and Sahul.svg|left|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអូសេអានី]] ព្រំដែនរវាងអាស៊ី និង[[អូសេអានី]]ជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅក្នុងម្ដុំ[[ប្រជុំកោះឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពិសេសគឺនៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត]] ឬនៅតាមខ្សែដូចដែលបានឃើញក្នុងរូបភាព។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាមេរិកខាងជើង=== {{See also|អាស៊ីឦសាន}} [[File:Us-su-maritime.jpg|thumb|upright=1.2|ព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក–រុស្ស៊ី យោងតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនសមុទ្រសហភាពសូវៀត–សហរដ្ឋអាមេរិក]]]] [[ច្រកសមុទ្រប៊ែរីង]] និង[[សមុទ្រប៊ែរីង]]បានបំបែកដីនៃទ្វីបអាស៊ីពីទឹកដីនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]] ក៏ដូចជាបង្កើតបានជាព្រំដែនអន្តរជាតិរវាងប្រទេសរុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរ។ ព្រំដែនជាតិ និងទ្វីបនេះផងដែរគឺបានពុះបំបែក[[ប្រជុំកោះឌីអូម៉េដ]]នៅចំពាក់កណ្ដាលច្រកសមុទ្រប៊ែរីង ដោយចែកកោះ[[ឌីអូម៉េដធំ]]នៅខាងរុស្ស៊ី និងកោះឌីអូម៉េដតូចនៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ===និយមន័យបច្ចុប្បន្ន=== [[File:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|left|អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]] អ្នកភូមិសាស្ត្រ​មួយចំនួន មិន​បាន​សន្មត​ថា អាស៊ី និង [[អឺរ៉ុប]] ជា​ទ្វីប​ពីរ​ផ្សេងគ្នា​ទេ ដោយ​ពួក​គេពុំ​មាន​លក្ខណៈ​រូប​ណាមួយ​ដើម្បី​ខណ្ឌ​ចែកឱ្យដាច់​ពី​គ្នា​នោះ​ឡើយ​។ តាម​លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រ អាស៊ី​គឺជា​ផ្នែក​គោល​ខាងកើត​នៃ "ទ្វីប[[អឺរ៉ាស៊ី]]" ដែល​មាន​អឺរ៉ុបគឺជា​ឧបទ្វីប​ប៉ែក​ពាយព្យបំផុត​នៃ​ផ្ទាំងទ្វីបនេះ​។ អ្នកភូមិសាស្ត្រ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា អាស៊ី [[អឺរ៉ុប]] និង [[អាហ្វ្រិក]] គឺជា​ផ្ទាំងទ្វីប​តែមួយ​ហៅថា "[[អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]]"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:Indo-European_migrations_and_Ancient_Northeast_Asians.png |thumb|ដំណើរនិរប្រវេសន៍របស់មនុស្សសម័យដើមបុរាណ ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីដំណើរចេញពីអាហ្វ្រិក]]]] នៅប្រមាណ ១.៨ លានឆ្នាំមុន [[អូម៉ូអេរ៉េកធូស]]ដែលជាអម្បូរជីដូនជីតាដើមមួយរបស់មនុស្សយើងបច្ចុប្បន្នបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរចាកចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa ''Out of Africa''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419064100/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> អម្បូរពូជមួយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​បានចូលមក​រស់នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ី​បូព៌ា និង​អាគ្នេយ៍​ពី ១.៨ លាន​ទៅ ១១ ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន​។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man ''Peking Man''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419065731/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |date=19 April 2014 }}. The History of Human Evolution. American Museum of Natural History. 23 April 2014.</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្រាវជ្រាវជឿថា អម្បូរមនុស្សបច្ចុប្បន្ន ឬ[[អូម៉ូសាព្យាង]]នោះបានធ្វើនិរប្រវេសន៍មកកាន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]]នៅប្រមាណ ៦០,០០០ ឆ្នាំមុនតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea ''By Land and Sea.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419113824/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> បុព្វបុរសនៃ[[ពួកអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត]]បានបំបែកចេញពីពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងលិចនៅប្រមាណ ៤៦,០០០ ឆ្នាំមុន ដោយធ្វើនិរប្រវេសន៍ចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Vallini |first1=Leonardo |last2=Zampieri |first2=Carlo |last3=Shoaee |first3=Mohamed Javad |last4=Bortolini |first4=Eugenio |last5=Marciani |first5=Giulia |last6=Aneli |first6=Serena |last7=Pievani |first7=Telmo |last8=Benazzi |first8=Stefano |last9=Barausse |first9=Alberto |last10=Mezzavilla |first10=Massimo |last11=Petraglia |first11=Michael D. |last12=Pagani |first12=Luca |date=25 March 2024 |title=The Persian plateau served as hub for Homo sapiens after the main out of Africa dispersal |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |pages=1882 |bibcode=2024NatCo..15.1882V |doi=10.1038/s41467-024-46161-7 |issn=2041-1723 |pmc=10963722 |pmid=38528002 |quote=... and the split between EEC and WEC, with the former leaving the Hub18, 46 kya (allowing the time for them to reach Ust’Ishim and Bacho Kiro by ~45 kya).}}</ref> ភ័ស្តុតាងពីការសិក្សាអំពីពន្ធុវិទ្យាពេញលេញបានបង្ហាញថា មនុស្សដំបូងនៅទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានបែកចេញពីពួកអាស៊ីបូព៌ាបុរាណនៅប្រមាណ ៣៦,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយបានវាតទីទៅភាគខាងជើងចូលទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី ដែលជាកន្លែងពួកគេបានជួប និងប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយក្រុមមនុស្សស៊ីបេរីសម័យថ្មបំបែក (ដែលគេស្គាល់ថា [[ពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងជើង]]) ហើយក៏បានបង្កបង្កើតជាក្រុមមនុស្សប៉ាលេអូស៊ីបេរី និង[[ពួកប៊ែរីងបុរាណ|ពួកអាមេរិកាំងបុរាណ]]។<ref>{{Cite web |last=Sapiens |date=8 February 2022 |title=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |access-date=8 October 2025 |website=SAPIENS }}</ref> ===សម័យបុរាណ=== [[File:Silkroutes.jpg|thumb|upright=1.2|[[ផ្លូវសូត្រ]]បានតភ្ជាប់អរិយធម៌ផ្សេងៗនៅទូទាំងទ្វីបអាស៊ី។]] ប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានវិវត្តខុសៗគ្នាដោយផ្អែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗក្នុងទ្វីបនេះ ដូចជា៖ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[អាស៊ីកណ្ដាល]] និង[[អាស៊ីខាងលិច]]។ តំបន់ទាំងអស់នេះ ពិសេសចំពោះតំបន់នៅក្បែរមាត់សមុទ្របានផ្ដល់កំណើតដល់អរិយធម៌បុរាណៗជាច្រើន ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវបានចាត់ទុកអរិយធម៌ទាំងនោះខ្លះថាជាអរិយធម៌មនុស្សដំបូងៗគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ អរិយធម៌នៅក្នុងអនុតំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] [[ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា]] និង[[ទន្លេលឿង]]បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ដោយគេជឿថាអរិយធម៌នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះប្រហែលជាបានដោះដូរចំណេះដឹងគ្នាទៅវិញទៅមកមានដូចជាចំណេះដឹងខាងបច្ចេកវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាជាដើម។ ​នវានុវត្តន៍ផ្សេងៗទៀតដូចជាក្បួនសរសេរ ហាក់ដូចជាបានវិវត្តរៀងៗខ្លួន ខណៈទីប្រជុំជន រដ្ឋនគរ និងអាណាចក្រផ្សេងៗបានច្រើនកើតនិងវិវត្តជឿនលឿននៅតាមវាលទំនាបនៅតាមតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់វាលស្មោងនៅកណ្តាលទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជិះសេះរស់នៅតាំងពីរយូរណាស់មកហើយ ហើយដោយសារវាលស្មោងរាបនោះទើបក្រុមមនុស្សនៅអាស៊ីកណ្ដាលអាចធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអរិយធម៌ជិតខាងបានដោយងាយស្រួល។ [[ភាសាឥណ្ឌូអឺរ៉ុប]]របស់ក្រុមពួកមនុស្សនៅតំបន់វាលស្មោងបានរីកភាយសាយចូលទៅកាន់តំបន់អាស៊ីខាងលិច អាស៊ីខាងត្បូង និងជាយព្រំដែននៃប្រទេសចិន។<ref name="Narasimhan_2019"/> តំបន់ភាគខាងជើងបំផុតនៃអាស៊ី ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ស៊ីបេរីស្ទើរទាំងអស់មិនបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីច្រើនពីក្រុមមនុស្សនៅតំបន់វាសស្មោងកណ្ដាលឡើយ នេះព្រោះតែដោយសារអាស៊ីខាងជើងមានព្រៃឈើក្រាស់ អាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង និងសម្បូរទៅដោយតំបន់[[ទុនដ្រា]]។ ===មជ្ឈិមសម័យ=== [[File:Mongol dominions1.jpg|thumb|upright=1.2|វិសាលភាពទឹកដីម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៤]] ការបរាជ័យរបស់[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]] និងពែរ្សក្រោមថ្វីដៃកាលីផ្វចក្រឥស្លាមបាននាំឱ្យតំបន់អាស៊ីខាងលិច ក៏ដូចជាផ្នែកខាងត្បូងនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងផ្នែកខាងលិចនៃអាស៊ីខាងត្បូងធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​អាណាចក្រឥស្លាមចាប់ផ្ដើមពីសតវត្សរ៍ទី៧។ ជាបន្ទាប់ សាសនាឥស្លាមបានរាលដាលបន្តជាច្រើនសតវត្សរ៍ទៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite web |title=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |access-date=9 October 2025 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research}}</ref><ref>{{Cite web |title=Did you know?: The Spread of Islam in Southeast Asia through the Trade Routes |url=https://en.unesco.org/silkroad/content/did-you-know-spread-islam-southeast-asia-through-trade-routes |access-date=9 October 2025 |website=en.unesco.org}}</ref> [[ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល]]​បានវាតទី​យក​តំបន់​អាស៊ី​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុងសតវត្សរ៍​ទី​១៣ ដោយអូសបន្លាយពីប្រទេស​ចិនរហូតដល់ប៉ែកខាងកើតនៃទ្វីប​អឺរ៉ុប។ មុនពេលពួកម៉ុងហ្គោលចូលលុកលុយ [[រាជវង្សសុង]]របស់ប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រជាជនប្រហែល ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០ ដែលធ្វើឡើងក្រោយការឈ្លានពានបានបង្ហាញថាចំនួនប្រជាជនចិនបានធ្លាក់មកនៅត្រឹម ៦០ លាននាក់។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.</ref> [[កាលមរណៈ]]ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍រាតត្បាតរោគជំងឺដ៏កាចសាហាវបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ត្រូវបានគេគិតថាមានដើមកំណើតចេញពីនៅតំបន់វាលទំនាបស្ងួតនៃអាស៊ីកណ្តាល ដោយកាលនុះជាតំបន់ដ៏មមាញឹកសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date=17 February 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605000815/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |archive-date=5 June 2012}}</ref> ===សម័យទំនើប=== ដំណើរប្រឡូកចូលពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុង[[សម័យរុករក]] ដោយនាវាសំពៅជាច្រើនគ្រឿងពីអ៊ីបេរីក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] និង[[វ៉ាស្កូដាកាម៉ា]]បានត្រួសត្រាយបើកច្រកផ្លូវថ្មីពីអឺរ៉ុបប៉ែកអាត្លង់ទិកមកកាន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៥។<ref>{{Cite journal |last1=Hu-DeHart |first1=Evelyn |last2=López |first2=Kathleen |date=2008 |title=Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview |jstor=23055220 |journal=Afro-Hispanic Review |volume=27 |issue=1 |pages=9–21 |issn=0278-8969}}</ref> [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]ក៏​បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីចូលអាស៊ីភាគពាយ័ព្យផងដែរចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាតំបន់ស៊ីបេរី និងអាស៊ីកណ្តាលទាំងមូលនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ក្រៅពីចក្រភពមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] (បច្ចុប្បន្នប្រទេសតួកគី) បានគ្រប់គ្រងអនុតំបន់អាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ាមួយភាគធំ អាហ្រ្វិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៦ ខណៈដែលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រុមជនជាតិម៉ាន់ជូបានសញ្ជ័យយកចិនមកគ្រប់គ្រងក្រោមអំណាចខ្លួនដោយបង្កើតបានជា[[រាជវង្សឈីង]]។ [[មុគលសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមុគល]] (ជារដ្ឋស្នងតពី[[ឌិល្លីស៊ុលតង់ចក្រ]]នៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១៣ ដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៦)<ref>{{Cite web |title=The Story of India |publisher=PBS |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |access-date=9 October 2025 |website=www.pbs.org}}</ref> និង[[មរាឋាសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមរាឋា]]បានត្រួតត្រានៅលើទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។<ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=An Advanced History of Modern India |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422184802/https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |archive-date=22 April 2020 |isbn=978-0-230-32885-3 |year=2010 |publisher=Macmillan}}</ref> {{Multiple image | image1 = Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg | image2 = China, the cake of kings and emperors, Le Petit Journal 1898.jpg | total_width = 350 | caption1 = រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សមរភូមិផ្លាស្សេ]]ឆ្នាំ១៧៥៧ ដែលត្រូវជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃ[[ប្រិដិឝរាជ]] | caption2 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីមហាអំណាចលោកខាងលិចកាត់បែងចែកប្រទេសចិន | image3 = Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg | caption3 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីអាមេរិកកំពុងសាងសង់[[ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា|ផ្លូវតភ្ជាប់ទៅប៉ាស៊ីហ្វិក]] រួមជាមួយទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅហ្វីលីពីន (ឆ្វេង) ក្រោយពីយកឈ្នះ[[សង្គ្រាមអាមេរិក–អេស្ប៉ាញ]]ឆ្នាំ១៨៩៨ | direction = horizontal | width2 = 120 | align = left }} [[ចក្រពត្តិនិយមបស្ចិមលោកនៅទ្វីបអាស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដំណាលគ្នាជាមួយនឹង[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]]នៅលោកខាងលិច ពោលគឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ ដល់ទី២០ ហើយក៏ជាចំណុចរបត់មួយសម្រាប់ឥណ្ឌានិងចិនផងដែរ ដែលបានធ្លាក់ខ្លួនពីមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលពិភពលោក។<ref>{{Cite magazine |date=28 July 2023 |title=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |access-date=9 October 2025 |magazine=Time |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=live}}</ref> [[ចក្រភព​អង់គ្លេស]]​បាន​ចាប់ផ្ដើម[[របបកម្ប៉ានីនៅឥណ្ឌា|ចូលត្រួតត្រាគ្រប់គ្រង]]តំបន់អាស៊ី​ខាង​ត្បូងតាមរយៈពាណិជ្ជករ​របស់ខ្លួន​ចាប់ពីចុង​សតវត្ស​រ៍ទី១៨ ដល់​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី១៩ មុន​ពេលត្រូវ[[ការបោះបោរឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧|ធ្លាក់ក្រោម]][[ប្រិដិឝរាជ|អំណាចគ្រប់គ្រង]]របស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស​ផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧។ ការបិទបញ្ចប់ការសាងសង់[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ បានបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសចូលមកអាស៊ីកាន់តែងាយស្រួលជាងមុនតាមផ្លូវសមុទ្រ និងបានពន្លឿន[[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី|ការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប]]លើទ្វីបអាហ្រ្វិក និងអាស៊ី។<ref>{{Cite magazine |title=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |access-date=10 October 2025 |magazine=The Wire}}</ref> កំឡុងពេលនោះដែរ មហាអំណាចលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមចូលប្រជ្រៀតក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិនដែលគេតែងស្គាល់ថា[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់]] ដោយក្នុងនោះ អង់គ្លេសបានពង្រីកពាណិជ្ជកម្មអាភៀនចូលចិនជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ឡើង និងជាលទ្ធផលបានបង្ខំឱ្យចិននាំចូលផលិតផលបរទេសច្រើនជាងការនាំចេញទៅក្រៅ។<ref>{{Cite web |title=Milestones: 1830–1860 – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |archive-date=31 August 2023 |access-date=9 October 2025 |website=history.state.gov}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 September 2021 |title=For China, the history that matters is its 'century of humiliation' |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |access-date=10 October 2025 |work=South China Morning Post |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |url-status=live}}</ref> ការត្រួតត្រាដោយបរទេសនៅចិនបានវិវត្តបន្តមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែល[[ចក្រភពជប៉ុន]]ចូលគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិន ក៏ដូចជាតំបន់អាស៊ីបូព៌ាមួយភាគ និងព្រមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់មួយរយៈផងដែរ (ដោយមុនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចជប៉ុន អាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ហុល្លង់ និងបារាំង ចាប់ផ្ដើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩)<ref>{{Cite web |title=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |archive-date=31 August 2023 |access-date=10 October 2025 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History}}</ref> [[នូវែលគីនេ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមកោះនៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ភាពរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធារបស់ជប៉ុននាសម័យនោះគឺជាលទ្ធផលនៃកំណែទម្រង់[[ម៉េជិសករាជ|សម័យម៉េជិ]]នៃចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយផ្អែកតាមគំរូឧស្សាហកម្មពីលោកខាងលិច។<ref>{{Cite web |title=Introduction: Race and Empire in Meiji Japan |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |access-date=10 October 2025 |website=The Asia–Pacific Journal: Japan Focus |date=15 October 2020 |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Huffman |first=James L. |author1-link=James Huffman (historian) |title=The Rise and Evolution of Meiji Japan |date=2019 |publisher=Amsterdam University Press |doi=10.2307/j.ctvzgb64z |jstor=j.ctvzgb64z |isbn=978-1-898823-94-0 |s2cid=216630259}}</ref> ក្រៅពីជប៉ុន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានងាកមកចាប់អារម្មណ៍នឹងទ្វីបអាស៊ីផងដែរដោយដំបូងបានចាប់ផ្ដើមបញ្ជ្រាបអំណាចឥទ្ធិពលខ្លួននៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅដើមនិងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref>{{Cite web |title=The United States and the Opening to Japan, 1853 |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan}}</ref> ការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ បាននាំឱ្យតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ធ្លាក់ក្រោមអំណាចត្រួតត្រាថ្មីដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។<ref>{{Cite journal |last=Yakoubi |first=Myriam |date=4 January 2022 |title=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |journal=Revue Française de Civilisation Britannique. French Journal of British Studies |volume=XXVII |issue=1 |doi=10.4000/rfcb.8787 |issn=0248-9015 |s2cid=246524226 |doi-access=free}}</ref> ===សហសម័យ=== [[File:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|សហភាពសូវៀត (ក្រហម) និងចិន (លឿង) បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធំសម្បើមនៅទ្វីបអាស៊ីនៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ រួមទាំងវិនាសកម្មបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមនៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងប្រទេសជប៉ុន បានបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាច្រើននៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះរំដោះខ្លួនចេញពីរបបអាណានិគមបរទេស។<ref>{{cite book | last=Kennedy | first=Dane | title=Decolonization: A Very Short Introduction | publisher=Oxford University Press | date=2016 | isbn=978-0-19-934049-1 | doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |chapter=Global war's colonial consequence| pages=25–45 }}</ref> [[ចលនាឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា|ឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា]]បានញែកតំបន់អាស៊ីខាងត្បូងចេញជាច្រើនប្រទេស ពិសេសតំបន់ដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនដូចជាប៉ាគីស្ថាននិង[[បង់ក្លាដែស]]​ ដែលបានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite magazine |last=Dalrymple |first=William |date=22 June 2015 |title=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423182031/https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |archive-date=23 April 2019 |access-date=10 October 2025 |magazine=The New Yorker |issn=0028-792X}}</ref> [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានជះឥទ្ធិពលគ្រប់រូបភាពដល់ទ្វីបអាស៊ី ដោយក្នុងនោះ វាបានបង្កភាពតានតឹងដល់ទំនាក់ទំនងរវាងឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន ដែលបន្តមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite magazine |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=10 October 2025 |magazine=the Diplomat}}</ref> ការបញ្ចប់សង្រ្គាមត្រជាក់ និងការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បានផ្ដល់ឯករាជ្យភាពដល់ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាលថ្មីចំនួនប្រាំ។<ref>{{Cite magazine |last=Foust |first=Joshua |date=16 December 2011 |title=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Atlantic}}</ref> ប្រទេស​អារ៉ាប់​មួយ​ចំនួន​បាន​ទាញ​ផល​ប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ពី​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេងកាត ជាហេតុនាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងនោះអាចផ្សព្វផ្សាយ​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួនបានទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗនៅលើសាកលលោក<ref>{{Cite web |title=Oil Discovered in Saudi Arabia |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |access-date=10 October 2025 |website=education.nationalgeographic.org |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead |archivedate=3 ធ្នូ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ }}</ref> តែយ៉ាងណា តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅតែប្រឈមនឹងអស្ថិរភាពម្តងម្កាល ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–អារ៉ាប់]] និង[[គោលនយោបាយការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|យុទ្ធនាការយោធាផ្សេងៗ]]ដែលដឹកនាំដោយអាមេរិក។<ref>{{Cite news |last=Bazelon |first=Emily |date=1 February 2024 |title=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |access-date=10 October 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |title=America's Middle East Scorecard: Many Interventions, Few Successes |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/08/25/341892606/america-s-middle-east-scorecard-many-interventions-few-successes |work=NPR}}</ref> ប្រជាជាតិអាស៊ីបូព៌ា (ក៏ដូចជាសិង្ហបុរីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍) បានក្លាយជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជឿនលឿនដោយទទួលរហស្សនាមថា "[[ខ្លាសេដ្ឋកិច្ច]]"។<ref>{{Cite web |title=Economic Issues 1 – Growth in East Asia |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320132157/https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=10 October 2025 |website=imf.org}}</ref> បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់ទីផ្សារពាណិជ្ជកម្មក្រោមការដឹកនាំរបស់[[តេង សៀវពីង]]<ref>{{Cite web |title=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |access-date=10 October 2025 |website=The Cato Institute}}</ref> ប្រទេសចិនបានដណ្ដើមឋានៈក្នុងនាមជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលវិញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១។<ref>{{Cite news |last=Saul |first=Derek |title=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |access-date=10 October 2025 |work=Forbes |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705185916/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |url-status=live}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសឥណ្ឌាក៏បាទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រីកចម្រើនខ្លះផងដែរ ពិសេសបន្ទាប់ពីការធ្វើ[[សេរីភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]ឥណ្ឌាដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០<ref>{{Cite news |date=7 July 2016 |title=25 years of liberalisation: A glimpse of India's growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |access-date=10 October 2025 |work=Firstpost |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904005244/https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |url-status=live}}</ref> ដោយភាពក្រីក្រកម្រិតធ្ងន់បានធ្លាក់ចុះមកនៅក្រោម ២០%។<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Manoj |date=17 July 2023 |title=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years – government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904034523/https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |archive-date=4 September 2023 |access-date=10 October 2025 |work=Reuters}}</ref> ភាពរីកចម្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌា និងចិនបានកើតឡើងស្របពេលដែលប្រទេសទាំងពីរមានជម្លោះតានតឹងជាមួយនឹងគ្នាហើយវានៅតែអូសបន្លាយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ពិសេសនៅតំបន់[[ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]]ដែលកំពុងទទួលរងឥទ្ធិពលពីការប្រកួតប្រជែងយ៉ាងសកម្មរវាងប្រទេសចិននិងគូប្រជែងរបស់ចិន។<ref>{{Cite news |last=Matamis |first=Joaquin |date=16 June 2024 |title=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |access-date=10 October 2025 |work=Stimson Center}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kuo |first=Mercy A. |title=The Origin of 'Indo-Pacific' as Geopolitical Construct |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Diplomat}}</ref> <gallery> File:Anaximander world map (mul).svg|ការបែងចែក[[ពិភពចាស់]]ជាទ្វីបអាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក យោងតាម[[បញ្ជីរាយនាមភូមិវិទ្យាក្រិករ៉ូម៉ាំង|ភូមវិទូក្រិកបុរាណ]]ដូចជា [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។ File:A new universal atlas of the world.Asia.jpg|ផែនទីទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨២៥ File:A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta- Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan WDL11753.png|ផែនទីនៃតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល ត្បូង និងលិចនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥<ref>{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |title=A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta: Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan |website=Wdl.org |access-date=10 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220525/https://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |archive-date=17 October 2017 |year=1885}}</ref> File:Modern Asia (1796).tif|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៧៩៦ ដែលរួមមាន[[អូស្ត្រាលី (ទ្វីប)|អូស្ត្រាលី]] (ដែលកាលនុះគេច្រើនស្គាល់ថា [[នូវែលហុល្លង់ (អូស្ត្រាលី)|នូវែលហុល្លង់]]) File:Asien Bd1.jpg|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៩០ </gallery> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាស៊ី}} [[File:Himalayas.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ហិមាល័យ]]គឺជាចំណុចខ្ពស់ៗបំផុតនៅលើភពផែនដី]] អាស៊ីគឺជាទ្វីបដែលមានទំហំធំជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ ទ្វីបនេះបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃផែនដីប្រមាណ ៩% (ឬ ៣០% នៃផ្ទៃដីនៃភពផែនដី) ហើយមានឆ្នេរសមុទ្រវែងបំផុតផងដែរដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ៦២,៨០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ចំពោះទីតាំងភូមិសាស្ត្រ អាស៊ីគឺស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] និងជួរភ្នំ[[អ៊ូរ៉ាល់]] និងភាគខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំកូកាស]] (ឬ[[ទំនាបគូម៉ា–ម៉ានីឆ៍]]) និងព្រមទាំង[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Asia |url=https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |year=2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118141016/https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |archive-date=18 November 2008}}</ref> អាស៊ីផងដែរមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូងជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងខាងជើងជាប់មហាសមុទ្រអាកទិក។  អាស៊ីមានផ្ទុកប្រទេសចំនួន ៤៩ ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសចំនួន ៥ (កាហ្សាក់ស្ថាន ចចជី តួកគី រុស្ស៊ី និងអាស៊ែបៃសង់) ជាប្រទេស[[អន្តរទ្វីប]]ឆ្លងចូលទៅប៉ែកអឺរ៉ុប។ បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្រ្ត ទឹកដីរុស្ស៊ីមួយភាគធំគឺស្ថិតនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារតែរុស្ស៊ីមានវប្បធម៌និងនយោបាយទំនោរនៅខាងអឺរ៉ុប ដូច្នេះគេក៏បានចាត់ទុករុស្ស៊ីជា[[ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប|ប្រជាជាតិមួយនៅអឺរ៉ុប]]។ អាស៊ីមានវាលលំហធំៗចំនួនពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]]នៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុងហ្គោលី]]និងចិន ហើយនិង[[វាលលំហអារ៉ាប់]]ដែលគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងអស់។ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]]ក្នុងប្រទេសចិនគឺជាទន្លេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។ ជួរភ្នំហិមាល័យដែលស្ថិតនៅរវាងប្រទេសនេប៉ាល់និងប្រទេសចិន គឺជាជួរភ្នំដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក។ [[ព្រៃត្រូពិច]]គឺលាតសន្ធឹងពាសពេញតំបន់អាស៊ីប៉ែកខាងត្បូង ហើយព្រៃសរលកូល និង[[ព្រៃរុះរោយ]]ភាគច្រើនស្ថិតនៅជាយប៉ែកខាងជើងនៃទ្វីបមួយនេះ។ <gallery> File:Tundra in Siberia.jpg|តំបន់[[ទុនដ្រា]]នៅ[[ស៊ីបេរី]] File:Kuamut Forest Reserve Sabah - intact forest allocated for logging.jpg|[[ព្រៃទឹកភ្លៀង]]នៅ[[កោះបរនេអូ]] File:Naadam rider 2.jpg|វាលស្មោងម៉ុងហ្គោលី File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|បណ្ដុំភ្នំថ្មនៅចិនខាងត្បូង File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|ឧទ្យាន[[តាម៉ានណេការ៉ា]], [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] File:Akkem Valley 2011.jpg|[[ជួរភ្នំអាល់តៃ]] File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|[[ជ្រលងភ្នំហ៊ុនហ្សា]] File:Baa atoll islands.JPG|[[អាតូលនៃម៉ាល់ឌីវ]] File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|[[វ៉ាឌីរ៉ាំ]]ក្នុងប្រទេស[[ហ្សកដានី]] </gallery> ===តំបន់ធំៗ=== [[ឯកសារ:Asia - UN.png|left|thumb|225px|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់នីមួយៗនៃទ្វីបអាស៊ី {{legend|#FA8072|[[អាស៊ីខាងកើត]]}} {{legend|#9370DB|[[អាស៊ីកណ្ដាល]]}} {{legend|#FFA500|[[អាស៊ីខាងត្បូង]]}} {{legend|#90EE90|[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]}} {{legend|#F0E68C|[[អាស៊ីខាងលិច]]}} {{legend|#6495ED|[[អាស៊ីខាងជើង]]}}]] របៀបបែងចែកតំបន់នៃទ្វីបអាស៊ីគឺមានភាពខុសៗគ្នា និងមានច្រើនបែបច្រើនយ៉ាង។ ខាងក្រោមគឺជាតំបន់សម្គាល់នីមួយៗក្នុងទ្វីបអាស៊ីដែលប្រើប្រាស់ដោយ[[ក្រុមផ្នែកស្ថិតិអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSD)។ ការបែងចែកអាស៊ីទៅជាតំបន់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិគឺធ្វើឡើងសម្រាប់តែហេតុផលស្ថិតិប៉ុណ្ណោះ និងមិនបញ្ជាក់ពីការកំណត់អ្វីទាក់ទិននឹងទំនាក់ទំនងនយោបាយ ឬទំនាក់ទំនងផ្សេងៗនៃប្រទេសនិងដែនដីនៅអាស៊ីឡើយ។<ref>{{cite web |title=Standard Country or Area Codes for Statistical Use (M49 Standard) |publisher=UN Statistics Division |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |access-date=10 October 2025 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live}} "Geographic Regions" anklicken Zitat: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."</ref> * [[អាស៊ីខាងជើង]] ([[ស៊ីបេរី]]){{refn|group=ស|ស៊ីបេរីគឺស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រអាស៊ីសុទ្ធសាធ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអឺរ៉ុបវិញដោយយោងអាស្រ័យតាមកត្តាវប្បធម៌ និងនយោបាយ។}} * [[អាស៊ីកណ្ដាល]] * [[អាស៊ីខាងលិច]] (មាន[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ឬ[[ដើមបូព៌ា]] និងផ្នែកមួយនៃតំបន់[[កូកាស]]) * [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ([[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]]) * [[អាស៊ីខាងកើត]] ([[ចុងបូព៌ា]]) * [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ([[ឥណ្ឌីខាងកើត]] និង[[ឥណ្ឌូចិន]]) ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុអាស៊ី}} អាស៊ីមានលក្ខណៈអាកាសធាតុចម្រុះពិសេសៗច្រើន។ អាកាសធាតុក្នុងទ្វីបនេះមានចាប់ពីត្រជាក់រងាក្នុងតំបន់អាក់ទិកនិងអនុអាបទិកនៃស៊ីបេរី រហូតដល់ស្ងួតសើមក្នុងតំបន់ត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលមានចន្លោះសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលប្រចាំថ្ងៃច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើភពផែនដី ពោលគឺពេលថ្ងៃក្ដៅខ្លាំងនិងពេលយប់ប្រែមកចុះត្រជាក់ខ្លាំង។ ចរន្តខ្យល់មូសុងបានគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកខាងត្បូង និងភាគខាងកើតទ្វីប ដោយសារតែវត្តមានជួរភ្នំហិមាល័យបានបង្ខំឱ្យមានកកើតកម្ដៅទាប ដែលទាញយកសំណើមក្នុងរដូវក្តៅ។ ស៊ីបេរីគឺជាទីតំបន់ដ៏ត្រជាក់បំផុតមួយនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] ហើយអាចដើរតួជាប្រភពខ្យល់អាកទិកបក់បន្តទៅប្រមូលផ្ដុំនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ តំបន់ដែលតែងទទួលរងឥទ្ធិពលពីសកម្មភាពព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចខ្លាំងគេបំផុតនោះគឺស្ថិតភាគឦសាននៃប្រទេសហ្វីលីពីន និងភាគខាងត្បូងប្រទេសជប៉ុន។ ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាស៊ី}} [[File:V-Dem_Democracy_Indices_2023_Asia.svg|alt=|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម|សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោត]]របស់[[វិទ្យាស្ថានវីឌែម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ សម្រាប់ប្រជាជាតិនៅទ្វីបអាស៊ី {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#0c3091|០.៩០០–១.០០០}} {{legend|#2f5cd5|០.៨០០–០.៨៩៩}} {{legend|#6bd2df|០.៧០០–០.៧៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#c3eded|០៦០០–០.៦៩៩}} {{legend|#f9f8bb|០.៥០០–០.៥៩៩}} {{legend|#fad45d|០.៤០០–០.៤៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#da820f|០.៣០០–០.៣៩៩}} {{legend|#a8261f|០.២០០–០.២៩៩}} {{legend|#66000f|០.១០០–០.១៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#240011|០.០០០–០.០៩៩}} {{legend|#c0c0c0|គ្មានទិន្នន័យ}} {{Col-end}}|upright=1.4]] ប្រទេស​ដែល​មាន[[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអាស៊ី|លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ច្រើន​ជាង​គេ]]​នៅ​អាស៊ីគឺ ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[តៃវ៉ាន់]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]] នេះបើយោង​តាម​[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម]]ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=13 October 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live}}</ref> == បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី == {{Main|ប្រទេសនៅអាស៊ី}} {{Asia.png|5000px|float=left}} {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]{{UN Population|ref}}<br />(២០២១) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋ/រាជធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Royal arms of Cambodia.svg|20px|link=ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កម្ពុជា}} | [[កម្ពុជា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cambodia}} | style="text-align:right;"| ១៨១,០៣៥ | [[ភ្នំពេញ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|20px|Link=វរលញ្ឆករកាតា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាតា}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Qatar}} | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | [[ដូហា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kazakhstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកាហ្សាក់ស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន}} | [[កាហ្សាក់ស្ថាន]]{{Refn|group=ស|name=transcon|[[បញ្ជីរាយប្រទេសអន្តរទ្វីប|ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kazakhstan}} | style="text-align:right;"| ២,៧២៤,៩០០ | [[អាស្តាណា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of North Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងជើង|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} | [[កូរ៉េខាងជើង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១២០,៥៣៨ | [[ព្យុងយ៉ាង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of South Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} | [[កូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១០០,២១០ | [[សេអ៊ូល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kyrgyzstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកៀគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កៀគីស្ថាន}} | [[កៀគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kyrgyzstan}} | style="text-align:right;"| ១៩៩,៩៥១ | [[ប៊ីស្កេក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the State of Kuwait.svg|20px|link=វរលញ្ឆករគុយវ៉ែត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|គុយវ៉ែត}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kuwait}} | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករចចជី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចចជី}} | [[ចចជី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Georgia}} | style="text-align:right;"| ៦៩,៧០០ | [[ប៊ីលីស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:中華人民共和國國徽|20px|link=វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចិន}} | [[ចិន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|China}} | style="text-align:right;"| ៩,៥៩៦,៩៦១ | [[ប៉េកាំង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Imperial Seal of Japan.svg|20px|link=ព្រះលញ្ឆករជប៉ុន|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ជប៉ុន}} | [[ជប៉ុន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Japan}} | style="text-align:right;"| ៣៧៧,៩១៥ | [[តូក្យូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Tajikistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតាជីគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តាជីគីស្ថាន}} | [[តាជីគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Tajikistan}} | style="text-align:right;"| ១៤៣,១០០ | [[ឌូសង់បេ]] |- | style="text-align:center;"| <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកគី}} | [[តួកគី]]{{refn|group=ស|តួកគីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] ប៉ុន្តែប្រទេសនេះក៏មានទឹកដីមូយផ្នែកតូចស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍]]ផងដែរ។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkey}} | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | [[អង់ការ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Turkmenistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតួកមេនីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកមេនីស្ថាន}} | [[តួកមេនីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkmenistan}} | style="text-align:right;"| ៤៨៨,១០០ | [[អាស្កាបាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Thailand.svg|20px|link=ត្រាផែនដី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ថៃ}} | [[ថៃ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Thailand}} | style="text-align:right;"| ៥១៣,១២០ | [[បាងកក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of East Timor.svg|20px|link=វរលញ្ឆករទីំម័រខាងកើត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ទីម័រខាងកើត}} | [[ទីម័រខាងកើត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Timor-Leste}} | style="text-align:right;"| ១៤,៨៧៤ | [[ឌីលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Nepal (alternative).svg|20px|link=វរលញ្ឆករនេប៉ាល់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|នេប៉ាល់}} | [[នេប៉ាល់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Nepal}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,១៨១ | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Bangladesh.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបង់ក្លាដែស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បង់ក្លាដែស}} | [[បង់ក្លាដែស]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bangladesh}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,៥៧០ | [[ដាក្កា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Pakistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន}} | [[ប៉ាគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Pakistan}} | style="text-align:right;"| ៨៨១,៩១៣ | [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of The Kingdom of Bahrain.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបារ៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បារ៉ែន}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bahrain}} | style="text-align:right;"| ៧៦០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Brunei.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៊្រុយណេ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប្រ៊ុយណេ}} | [[ប៊្រុយណេ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;"| ៥,៧៦៥ | [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Bhutan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករភូតាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ភូតាន}} | [[ភូតាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bhutan}} | style="text-align:right;"| ៣៨,៣៩៤ | [[ធីមភូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Maldives.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាល់ឌីវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ}} | [[ម៉ាល់ឌីវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Maldives}} | style="text-align:right;"| ២៩៨ | [[ម៉ាល់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Malaysia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} | [[ម៉ាឡេស៊ី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Malaysia}} | style="text-align:right;"| ៣២៩,៨៤៧ | [[គូឡាឡាំពួ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Mongolia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ុងហ្គោលី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី}} | [[ម៉ុងហ្គោលី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Mongolia}} | style="text-align:right;"| ១,៥៦៤,១១៦ | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|20px|link=ត្រារដ្ឋនៃមីយ៉ាន់ម៉ា|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} | [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Myanmar}} | style="text-align:right;"| ៦៧៦,៥៧៨ | [[ណៃពិដោ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Yemen (2).svg|20px|link=វរលញ្ឆករយេម៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|យេម៉ែន}} | [[យេម៉ែន]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Yemen}} | style="text-align:right;"| ៥២៧,៩៦៨ | {{ubl|[[សាណា]] (តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)|[[អាដេន]] (ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំប្រធានធិបតី|ក.ដ.ប]])}} |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|link=វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|រុស្ស៊ី}} | [[រុស្ស៊ី]]{{refn|group=ស|រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទឹកដីលាតសន្ធឹងពី[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មក[[អាស៊ីខាងជើង]] ប៉ុន្តែប្រទេសមួយនេះគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបដោយផ្អែកតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងនយោបាយ ហើយម៉្យាងទៀត ប្រជាជនរុស្ស៊ីភាគច្រើន (៧៨%) គឺរស់នៅក្នុង[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីខាងប៉ែកអឺរ៉ុប]]។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Russian Federation}} | style="text-align:right;"| ១៧,០៩៨,២៤២ | [[ម៉ូស្គូ]]{{refn|group=ស|ទីក្រុងម៉ូស្គូគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]។}} |- | style="text-align:center;" | <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|លីបង់}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lebanon}} | style="text-align:right;"| ១០,៤០០ | [[បៃរូត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Vietnam.svg|20px|link=វរលញ្ឆករវៀតណាម|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|វៀតណាម}} | [[វៀតណាម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Viet Nam}} | style="text-align:right;"| ៣៣១,២១២ | [[ហាណូយ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីប}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cyprus}} | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | [[នីកូស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Syria (2025–present).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីរី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីរី}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Syrian Arab Republic}} | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | [[ដាម៉ាស់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Singapore.svg|20px|link=វរលញ្ឆករសិង្ហបុរី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|សិង្ហបុរី}} | [[សិង្ហបុរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Singapore}} | style="text-align:right;"| ៦៩៧ | [[សិង្ហបុរី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស្រីលង្កា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស្រីលង្កា}} | [[ស្រីលង្កា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Sri Lanka}} | style="text-align:right;"| ៦៥,៦១០ | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរកូត្តេ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Philippines.svg|20px|link=វរលញ្ឆករហ្វីលីពីន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្វីលីពីន}} | [[ហ្វីលីពីន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Philippines}} | style="text-align:right;"| ៣៤៣,៤៤៨ | [[ម៉ានីល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Jordan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករ|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្សកដានី}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Jordan}} | style="text-align:right;"| ៨៩,៣៤២ | [[អាម៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Laos.png|20px|link=វរលញ្ឆករឡាវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឡាវ}} | [[ឡាវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;"| ២៣៦,៨០០ | [[វៀងចន្ទន៍]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Iran.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iran (Islamic Republic of)}} | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | [[តេហេរ៉ង់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Iraq.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ាក់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iraq}} | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | [[បាកដាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Israel.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Israel}} | style="text-align:right;"| ២០,៧៧០ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលចំហរចំពោះយេរូសាឡឺម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Uzbekistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ូសបេគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} | [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Uzbekistan}} | style="text-align:right;"| ៤៤៧,៤០០ | [[តាស្កិន]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Armenia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាមេនី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាមេនី}} | [[អាមេនី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Armenia}} | style="text-align:right;"| ២៩,៧៤៣ | [[យេរេវ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Saudi Arabia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Saudi Arabia}} | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | [[រីយ៉ាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Azerbaijan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាស៊ែបៃសង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាស៊ែបៃសង់}} | [[អាស៊ែបៃសង់]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Azerbaijan}} | style="text-align:right;"| ៨៦,៦០០ | [[បាគូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាហ្វហ្កានីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} | [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Afghanistan}} | style="text-align:right;"| ៦៥២,៨៦៤ | [[កាប៊ុល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Oman.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអូម៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូម៉ង់}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Oman}} | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | [[មូស្កាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the United Arab Emirates.svg|alt=Emblem|28x28px|link=វរលញ្ឆករនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|United Arab Emirates}} | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px|link=វរលញ្ឆករអេហ្ស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} | [[អេហ្ស៊ីប]]{{refn|group=ស|name=transcon|}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Egypt}} | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៤៩ | [[គែរ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of India.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌា}} | [[ឥណ្ឌា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|India}} | style="text-align:right;"| ៣,២៨៧,២៦៣ | [[ញូដេលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌូណេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Indonesia}} | style="text-align:right;"| ១,៩០៤,៥៦៩ | [[ចាកាតា]] |- |} ក្រៅពីរដ្ឋខាងលើ អាស៊ីនៅមានប្រទេស ឬរដ្ឋមួយចំនួនទៀតដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច ឬមិនមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិតែម្តង។ ក្នុងចំណាមរដ្ឋទាំងនោះដែរ គ្មានរដ្ឋណាមួយត្រូវជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទេ ខណៈ[[ប៉ាឡេស្ទីន]]មានឋានៈជារដ្ឋសង្កេតការណ៍៖ {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Palestine.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|State of Palestine}} | style="text-align:right;"| ៦,០២៥ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:National Emblem of the Republic of China.svg|20px|link=មេឃខៀវ និងព្រះអាទិត្យស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តៃវ៉ាន់}} | [[តៃវ៉ាន់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Taiwan}} | style="text-align:right;"| ៣៦,១៩៣ | [[តៃប៉ិ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប#ស៊ីបខាងជើង|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីបខាងជើង}} | [[ស៊ីបខាងជើង]] | style="text-align:right;"| ៣២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ៣,៣៥៥ | [[នីកូស៊ីខាងជើង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាប់កាស៊ី#សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាប់កាស៊ី}} | [[អាប់កាស៊ី]] | style="text-align:right;"| ២៤២,៨៦២ | style="text-align:right;"| ៨,៦៦០ | [[សុខូមី]] |- | style="text-align:center;"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none|link=វរលញ្ឆករអូសេទីខាងត្បូង#សាធារណរដ្ឋអូសេទីខាងត្បូង}} | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូសេទីខាងត្បូង}} | [[អូសេទីខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| ៥១,៥៤៧ | style="text-align:right;"| ៣,៩០០ | [[ស្គីនវ៉ាលី]] |- |} {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី}} [[File:1 Singapore city skyline 2010 day panorama.jpg|thumb|upright=1.2|ប្រទេសសិង្ហបុរីមានកំពង់ផែផ្ទុកកុងតឺន័រដ៏មមាញឹកបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក និងជាមជ្ឈមណ្ឌល[[ទីផ្សារប្ដូរប្រាក់បរទេស|ពាណិជ្ជកម្មប្តូរប្រាក់បរទេស]]ដ៏ធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោកដែរ។]] អាស៊ីជាទ្វីបដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទ្វីបផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក ទាំងតម្លៃ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] និងតម្លៃ[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (យអទ) ហើយជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដែលមានវឌ្ឍនភាពរីកចម្រើនលឿនបំផុតមួយផងដែរ។<ref name="International Monetary Fund">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=16 October 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេស[[ចិន]]គឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេ]]បង្អស់នៅក្នុងទ្វីបនេះ។ ប្រទេសអាស៊ីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំៗបន្ទាប់មានដូចជា ប្រទេសឥណ្ឌា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង តួកគី ឥណ្ឌូណេស៊ី អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតៃវ៉ាន់ ដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទាំង ២០​ នៅលើលោក គិតទាំងតម្លៃជាមធ្យម និង យអទ។<ref>{{cite web |url=http://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |title=Largest_Economies_in_Asia |website=Aneki.com |access-date=16 October 2025 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A |url-status=dead |archivedate=30 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A }}</ref> ក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិសរុបប្រមាណ ៦៨% គឺសុទ្ធតែមានការិយាល័យយ៉ាងតិចមួយកន្លែងនៅទីក្រុងហុងកុង។<ref>{{cite web |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |title=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations |work=CFO innovation ASIA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |archive-date=7 August 2011 |access-date=16 October 2025 |archivedate=7 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations }}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាមានអត្រាកំណើនប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមលើសពី ៨%។<ref>{{citation |ssrn=916768 |title=Five Years of China WTO Membership: EU and US Perspectives About China's Compliance With Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism |date=4 August 2006 |last1=Farah |first1=Paolo Davide}}</ref> បើយោងតាមប្រវត្តិវិទូសេដ្ឋកិច្ច លោក[[អង់ហ្គូស ម៉ាដឌីសុន]]បានឱ្យដឹងថា ឥណ្ឌាគឺធ្លាប់មានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកក្នុងរយៈពេល ៣ សហវត្សរ៍មុន លើកលែងតែនៅក្រោយសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌាកាលនុះគឺស្មើនឹង ២៥% នៃទិន្នផលឧស្សាហកម្មសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison |title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |isbn=978-0-19-164758-1 |last1=Maddison |first1=Angus |date=20 September 2007 |publisher=Oxford University Press |access-date=16 October 2025 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924191955/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&dq=angus+maddison&hl=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |title=Development Centre Studies the World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |isbn=978-9264104143 |last1=Angus |first1=Maddison |date=2003 |publisher=OECD |access-date=16 October 2025 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054608/https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0 |isbn=978-0-226-03463-8 |title=Economics and world history: Myths and paradoxes |year=1995 |last1=Bairoch |first1=Paul |publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |title=Table B–18. World GDP, 20 Countries and Regional Totals, 0–1998 A.D. |website=theworldeconomy.org |date=17 September 2006 |access-date=16 October 2025 |archive-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722202625/http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |url-status=live}}</ref> ចំណែកឯចិនវិញក៏ធ្លាប់ជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុត និងជឿនលឿនបំផុតមួយដែរនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ ហើយជារឿយៗតែងរំលែកគ្នាជាមួយឥណ្ឌាក្នុងនាមជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យបុរាណ។<ref>{{cite web |last=Nalapat |first=M. D. |date=11 September 2001 |title=Ensuring China's "Peaceful Rise" |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |access-date=16 October 2025 |publisher=Bharat-rakshak.com |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000">{{Cite book |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed 16 October 2025 |publisher=Eric.ed.gov |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304235359/http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |archive-date=4 March 2008 |isbn=978-0-8213-5005-8 |date=2000}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |title=The Real Great Leap Forward |newspaper=The Economist |date=30 September 2004 |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី២០ ជប៉ុនបានផ្តួលឥណ្ឌានិងចិនក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី និងជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីបានវ៉ាដាច់[[សហភាពសូវៀត]] (វាស់វែងតាមផលិតផលសម្ភារៈសុទ្ធ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ និងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់កាលពីឆ្នាំ១៩៦៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ជប៉ុនត្រូវបានចិនបានវ៉ាដាច់ក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក ហើយបន្តរហូតមកដល់នៅឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសឥណ្ឌាក៏បានវ៉ាដាច់ជប៉ុនដូចគ្នា បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម ដោយក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាច[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីបួននៅលើសកលលោក]] និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរក្នុងទ្វីបអាស៊ី]]នៅពីក្រោយចិន។ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅអាស៊ីរាប់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ភាគច្រើនតែងប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន ក៏ដូចជាតំបន់ចំនួនបួនផ្សេងទៀតរួមមាន កូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ ហុងកុង និងសិង្ហបុរី ដោយរដ្ឋទាំងនេះសុទ្ធតែមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ស្ទុះរហ័សរបស់រដ្ឋប្រទេសទាំងបួននេះហើយ ទើបបានគេផ្ដល់រហស្សនាមឱ្យថា [[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]]។ មកទល់សព្វថ្ងៃនេះ បណ្ដារដ្ឋខ្លាអាស៊ីគឺត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍]] ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.emergingdragon.com/ |title=Rise of Japan and 4 Asian Tigers from |publisher=emergingdragon.com |access-date=16 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ |archive-date=22 April 2010 |url-status=dead |archivedate=22 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ }}</ref><ref name="International Monetary Fund" /> [[File:Mumbai skyline BWSL.jpg|alt=|thumb|[[មុំបៃ]]ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅអាស៊ី ហើយក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងទេសចរណ៍មួយផងដែរ។]] ក្នុងនាមជាទ្វីបដែលមានក្រឡាផ្ទៃធំជាងគេបំផុតលើលោក អាស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិជាច្រើនបែបច្រើនយ៉ាងដូចជា រ៉ែ[[ប្រេងកាត]] [[ព្រៃឈើ]] [[ត្រី|ត្រីមច្ឆា]] [[ទឹក]] [[ស្រូវ]]អង្ករ [[ទង់ដែង]] និង[[ប្រាក់]]ជាដើម។ វិស័យផលិតកម្មនៅអាស៊ីច្រើនមានកម្រិតអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសចិន [[តៃវ៉ាន់]] កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន ឥណ្ឌា ហ្វីលីពីន និងសិង្ហបុរី។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូងនៅតែបន្តនាំមុខលើវិស័យ[[សាជីវកម្មពហុជាតិ]] ប៉ុន្តែក្នុងពេលថ្មីៗនេះ ប្រទេសចិន និងឥណ្ឌាក៏កំពុងអភិវឌ្ឍនិងពង្រីកវិស័យសាជីវកម្មពហុជាតិរបស់ខ្លួនដែរ។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុនសុទ្ធតែមានប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នៃទ្វីបអាស៊ី ក្នុងគោលបំណងទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីកម្លាំងពលកម្មទាប និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើន។<ref>{{Cite news |last=Fairless |first=Tom |title=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |access-date=16 October 2025 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |title=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |access-date=16 October 2025 |newspaper=The Economist}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មរវាងបណ្តាប្រទេសនៅអាស៊ី និងបណ្តាប្រទេសនៅលើទ្វីបផ្សេងទៀតត្រូវបានដំណើរការយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមផ្លូវសមុទ្រ។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មជាខ្សែៗបានលេចឡើងដោយក្នុងនោះ វាបានចាប់ផ្ដើមពីតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រចិនខាងត្បូងឆ្ពោះទៅទីក្រុងហាណូយ និងចាកាតា មុនពេលឆ្លងចូលសិង្ហបុរី និងគូឡាឡាំពួរតាមរយៈ[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]​រួចចេញទៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្លងចូលទីក្រុងកូឡុំបូនៃប្រទេសស្រីលង្កានិងម៉ាល់នៅចុងខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា ហើយបន្តទៅទីក្រុង[[មុំបាសា]]នៃអាហ្រ្វិកខាងកើត។ ចេញពីមុំបាសា ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីបានបន្តអូសបន្លាយទៅភាគខាងជើងចូលប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] រួចឆ្លង[[សមុទ្រក្រហម]]កាត់ចូល[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] មុនពេលបន្តចេញទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ពីទីនោះ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលចេញពីអាស៊ីនេះបានតភ្ជាប់ទៅនឹងទីក្រុង និងប្រទេសសំខាន់ៗនៅអឺរ៉ុបដូចប្រទេសអ៊ីតាលីជាដើម រួចបន្តលើកដាក់លើផ្លូវដែកបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត ឬបន្តទៅកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងប្រទេសបារាំង និងកំពង់ផែផ្សេងៗនៅអឺរ៉ុបភាគខាងជើង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីមានផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតូចមួយផ្នែកដែលរត់ឆ្លងកាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងទៅទ្វីបអឺរ៉ុបដែរ។ ចរាចរណ៍ទំនិញពាណិជ្ជកម្មនៅអាស៊ីដ៏សំខាន់មួយទៀតត្រូវរត់ចេញពីបណ្ដារដ្ឋនៅប៉ាស៊ីហ្វិកឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] និង[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ឡងប៊ិច]]នៃតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការកំពុងរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅសមុទ្រអាកទិកបានបើកត្រួសត្រាយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីពីអាស៊ីឦសានទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{Cite news |date=19 September 2024 |title=Melting Arctic ice could transform international shipping routes, study finds |url=https://www.brown.edu/news/2022-06-22/arctic |access-date=17 October 2025 |work=Brown University}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកតភ្ជាប់ពីអាស៊ីទៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្មវត្ថុនៃគម្រោងសាងសង់។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​រួម​ទាំង​ពាណិជ្ជកម្ម​ផ្លូវសមុទ្របាន​កំពុងតែមានកំណើនខ្ពស់​ខ្លាំង។<ref>{{cite web |url=https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |title=Global Marine Trends 2030 Report |access-date=17 October 2025 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |url-status=dead |archivedate=12 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |title=Maritime Trade |access-date=17 October 2025 |archive-date=19 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319005146/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |url-status=live}}</ref><ref>Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.</ref><ref>Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.</ref><ref>Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.</ref><ref>Jean-Marc F. Blanchard "China's Maritime Silk Road Initiative and South Asia" (2018).</ref><ref>{{cite web |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |title=INTRA-ASIA |access-date=17 October 2025 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead |archivedate=26 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ អាស៊ីមានមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានចំនួន ៣.៣ លាននាក់ (ពោលបុគ្គលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធលើសពី ១ លានដុល្លារអាមេរិក ដោយមិនរាប់បញ្ចូលថ្លៃគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ) ដោយចំនួននេះស្ថិតនៅតិចជាងចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លាននៅអាមេរិកខាងជើងបន្តិច ពោលគឺ ៣.៤ លាននាក់។ មួយឆ្នាំ្កក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ អាស៊ីបានឡើងឈរលើអឺរ៉ុបក្នុងនាមជាទ្វីបមានចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានច្រើនជាងគេ។<ref>{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625124306/http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |url-status=dead |archive-date=25 June 2011 |title=Asia has more millionaires than Europe |location=Toronto}}</ref> របាយការណ៍ភោគទ្រព្យឆ្នាំ២០១២ របស់[[ស៊ីធីគ្រុប]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ទ្រព្យសម្បត្តិសរុបរបស់មនុស្សនៅអាស៊ីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាង ១០០ លានដុល្លារបានកើនលើសពីសមភាគីខ្លួននៅឯខាងអាមេរិកខាងជើងជាលើកដំបូង ខណៈដែល "ទំនាញនៃមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច" របស់ពិភពលោកបានបន្តមានទំនោរទៅទិសខាងកើត (មកអាស៊ីនេះឯង)។<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |title=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |date=28 March 2012 |publisher=Bloomberg |first=Sanat |last=Vallikappen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114212900/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |archive-date=14 January 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (មធ្យម)|ផសស]] <small>(មធ្យម, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាលាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||១៩,២៣១,៧០៥||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |title=World Bank's GDP (Nominal) Data for Japan |access-date=2025-10-17 |archivedate=2025-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250818130928/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |url-status=dead }}</ref>||៦,២៧២,៣៦៣||២០១២ |- | ៣ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}}||៤,១៨៧,០១៧||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||២,២៩៥,៥២៧||២០២២ |- | ៥ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||១,៩៤២,៣១៤||២០២១ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}} ||១,៤៣៧,៤០៦||២០២៥ |- | ៧ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||១,៤២៩,៧៤៣||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (Nominal) Data for Saudi Arabia]</ref> ||១,២៣៩,០៧៥||២០២២ |- | ៩ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||៨០៤,៨៨៩||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|អ៊ីរ៉ង់}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=IR&start=1960 World Bank's GDP (Nominal) Data for Iran]</ref>||៦៤៤,០១៩||២០១២ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (យអទ)|ផសស]] <small>(យអទ, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||៤០,៧១៦,៤៤៨||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||១៧,៦៤៧,០៥០||២០២៥ |- | ៣ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||៧,១៩១,៧១៨||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}} ||៦,៧៤១,១៩២||២០២៥ |- | ៥ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} |||៥,០០៩,៤៨៣||២០២៥ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}}<ref>{{Cite web |url=https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12:42:31.4736462Z |title=World Bank's GDP (PPP) Data for Turkey |access-date=2025-10-17 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228211000/https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12%3A42%3A31.4736462Z |url-status=dead }}</ref>||៣,៧៦៧,២៣០||២០២៣ |- | ៧ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||៣,៣៦៥,០៥២||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (PPP) Data for Saudi Arabia]</ref>||២,៥១៤,៩១៣||២០២៥ |- | ៩ ||align=left|{{flag|អេហ្ស៊ីប}} ||២,៣១៧,៥៣០||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||១,៩៦៥,៣៨៩||២០២៥ |} {{clear}} ===ទេសចរណ៍=== [[File:A few reminder shots of the magical colours at Angkor Wat just prior to sunrise (50232670541).jpg|thumb|[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏ច្រើនបំផុតមួយនៅអាស៊ី]] ខណៈអាស៊ីកំពុងទទួលកំណើនក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាភ្ញៀវទេសចរចិន ''MasterCard'' បានចេញផ្សាយសន្ទស្សន៍ទីក្រុងគោលដៅសកលប្រចាំឆ្នាំ២០១៣ ដោយក្នុងនោះមានទីក្រុង ១០ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុប ២០ ជាទីក្រុងស្ថិតក្នុងតំបន់អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយក៏ជាលើកដំបូងផងដែរដែលទីក្រុងនៃប្រទេសមកពីអាស៊ី ([[បាងកក]]) បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលលេខមួយជាមួយនឹងភ្ញៀវអន្តរជាតិមកទស្សនាចំនួន ១៥.៩៨ លាននាក់។<ref>{{cite news |url=http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |title=Milan and Rome named among the most widely visited cities in the world in the Mastercard Global Destination Cities Index report |date=28 May 2013 |website=Italianavenue.com |access-date=17 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220531/http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> {{Clear}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៅអាស៊ី}} {{Historical populations |title = Historical populations |type = Asia |align = right |percentages = pagr |footnote = ប្រភព៖ [https://www.un.org/esa/population/publications/sixbillion/sixbilpart1.pdf "UN report 2004 data" (PDF).]<br />The figure for {{UN Population|Year}} is provided by.{{UN Population|source}} |១៥០០|243000000 |១៧០០|436000000 |១៩០០|947000000 |១៩៥០|1402000000 |១៩៩៩|3634000000 |២០១៦|4462676731|graph-pos=bottom }} កំណើន[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (HDI) ក្នុងអាស៊ីបូព៌ាបានហក់ស្ទុះឡើងខ្ពស់ជាងឆ្ងាយពីតំបន់ដទៃៗទៀតនៅលើពិភពលោក ដោយកំណើនរបស់វាស្ទើរកើនជិតទ្វេដងនៃ HDI ជាមធ្យមដែលបានសម្រេចនៅក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំមុន នេះបើយោងតាមការវិភាគរបស់របាយការណ៍អំពីទិន្នន័យសុខភាព ការអប់រំ និងប្រាក់ចំណូល។ ហុងកុងជារដ្ឋនៅអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសផ្សេងៗនៃ HDI (ពោលមានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៧ នៅលើពិភពលោកដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ "អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់") បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីជាបន្តបន្ទាប់គឺ សិង្ហបុរី (៩) ជប៉ុន (១៩) និងកូរ៉េខាងត្បូង (២២)។ [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៥៥) គឺជាប្រទេសអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសសរុប ១៦៩ ដែលមាននៅក្នុងបញ្ជី HDI។<ref name="2010 Human Development Report">{{cite news |url=http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |title=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years |publisher=UNDP |access-date=17 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121161015/http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |archive-date=21 November 2010}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៅអាស៊ី}} អាស៊ីជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[អំបូរភាសា]]ជាច្រើន ក៏ដូចជា[[ភាសាលំញែក]]មួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមានភាសាដើម ឬកំណើតលើសពីមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ យោងទៅតាមស្ថិតិ ''Ethnologue'' ឥណ្ឌូណេស៊ីមានភាសានិយាយជាង ៧០០ ភាសាផ្សេងគ្នា ខណៈឥណ្ឌាមានភាសាជាង ៤០០ និងហ្វីលីពីនមានជាង ១០០ ភាសា។ ប្រទេសចិនក៏មានភាសា និងគ្រាមភាសាច្រើនផងដែរទៅតាមខេត្តនីមួយៗ។ ===សាសនា=== សាសនាធំៗជាច្រើននៅលើពិភពលោកគឺមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ីនេះ ដោយក្នុងនោះរួមមានសាសនាដែលមានមនុស្សប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេទាំងប្រាប់ ពោលគឺ គ្រិស្តសាសនា ឥស្លាមសាសនា ហិណ្ឌូសាសនា សាសនាស្រុកចិន (ដោយគេបែងចែកជាលទ្ធិខុងជឺ និងតាវ) និងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ទេវកថាអាស៊ីគឺមានភាពស្មុគស្មាញ និងចម្រុះគ្នាច្រើន។ ឧទាហរណ៍រឿងនិទាននៃ[[គ្រោះទឹកជំនន់ (ទេវកថា)|គ្រោះមហាទឹកជំនន់]] ដូចដែលបានបង្ហាញនៅក្នុង[[ព្រះគម្ពីរហេប្រឺ]]ជុំវិញនិទានកថា[[ណូអេ]] (ក្រោយមកមាននៅក្នុងគម្ពីរ[[សម្ពន្ធមេត្រីចាស់]]នៃគ្រិស្តសាសនា និងក្នុង[[គម្ពី គួរអាន|ព្រះគម្ពីគួរអាន]]នៃឥស្លាមសាសនា) ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងបំផុតមាននៅក្នុង[[ទេវកថាមេសូប៉ូតាមី]] ដូចក្នុងទេវកថា[[អេញូម៉ាអេលីស]] និង[[វីរកថានៃហ្គីលកាម៉េស]]។ ទេវកថាហិណ្ឌូក៏មាននិទានរឿងស្រដៀងគ្នានេះដែរអំពី[[អវតារ]]របស់[[ព្រះវិស្ណុ]]ដែលបានក្រឡាខ្លួនជាត្រីទៅព្រមាន[[វិរស្វទមនុ]]អំពីហានិភ័យនៃគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏កាចសាហាវ។ [[ទេវកថាចិន]]បុរាណក៏មាននិទានអំពីទឹកជំនន់ដ៏ធំដែលអាចបន្តកើតមានជាច្រើនជំនាន់ ដែលតម្រូវឱ្យមានការខិតខំរួមរួមគ្នាពីព្រះអធិរាជ និងព្រះទេវៈដើម្បីទប់ស្កាត់។ ====សាសនាអាប្រាហាម==== {{See also|គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Church of the Nativity (7703592746).jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍ព្រះប្រសូត]]នៅទីក្រុង[[បេធ្លេហឹម]]]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|អាល់កាបា នៅទីក្រុងមេក្កា ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] ពួក[[សាសនាអាប្រាហាម]]ដូចជា៖ [[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ឌ្រូស|ជំនឿឌ្រូស]]<ref>{{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}}</ref> និង[[ជំនឿបាហៃ]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite book |title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation |first=Benjamin |last=MacQueen |year=2013 |isbn=978-1-4462-8976-1 |page=5 |publisher=SAGE |quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=The Modern World: Civilizations of Africa, Civilizations of Europe, Civilizations of the Americas, Civilizations of the Middle East and Southwest Asia, Civilizations of Asia and the Pacific |first=Sarolta |last=Takacs |year=2015 |isbn=978-1-317-45572-1 |page=552 |publisher=Routledge}}</ref> យូដាសាសនា ដែលជាជំនឿអាប្រាហាមដ៏ចំណាស់មួយ គឺត្រូវបាន​គេប្រកាន់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលជាទីកន្លែងកំណើតរបស់ជនជាតិនិងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ប្រជាជាតិហេប្រឺ]] ដោយសព្វថ្ងៃមានរួមបញ្ចូលជនជាតិយូដាដែលមានវត្តមានក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាផ្ទាល់ និងអ្នកដែលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |title=The Jewish Population of the World |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102211/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |archive-date=21 June 2010}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅជុំវិញពិភពលោកនៅតែមានចំនួនច្រើន។ ជ្វីហ្វគឺជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើននៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (៧៥.៦%) ដែលមានចំនួនប្រមាណ ៦.១ លាននាក់<ref>{{cite news |first=Yoram |last=Ettinger |title=Defying demographic projections |url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |access-date=24 October 2025 |newspaper=Israel Hayom |date=5 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191655/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |archive-date=29 October 2013}}</ref> ប៉ុន្តែមិនប្រាកដថាជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សុទ្ធតែកាន់សាសនាយូដានោះទេ។ [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយមួយនៅក្នុងទ្វីប ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជាង ២៨៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាម[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]។<ref>{{cite web ។|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |title=Christians |date=18 December 2012 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310002132/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |archive-date=10 March 2015}}</ref> ១២.៦% នៃប្រជាជនអាស៊ីសរុបគឺជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ប្រទេសហ្វីលីពីន និង[[ទីម័រខាងកើត]]គឺជាប្រទេសអាស៊ីតែពីរប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។<ref name="Pew Research Center" /> នៅឯប្រទេស[[អាមេនី]] និងចចជីវិញ និកាយ[[អូស្សូដក់បូព៌ា]]គឺជាសាសនាដែលគេគោរពប្រកាន់ជាងគេ។<ref name="Pew Research Center" /> វត្តមានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាជាច្រើនគឺមាននៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងលិច]] និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name="Pew Research Center">{{cite web |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population |publisher=Pew Research Center |access-date=25 October 2025 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809110719/https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]] ដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់[[ហ៊ីចាស]]នៃប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃ គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅទ្វីបអាស៊ី ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងតិច ១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៣.៨%​ នៃប្រជាជនអាស៊ីទាំងអស់។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |title=Region: Asia–Pacific |date=27 January 2011 |website=Pewforum.org |access-date=25 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archive-date=10 October 2017}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនជាងគេគឺប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានចំនួនស្មើនឹង ១២.៧% នៃមូស្លីមទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសបន្តបន្ទាប់មានដូចជា ប៉ាគីស្ថាន (១១.៥%) ឥណ្ឌា (១០%) បង់ក្លាដែស អ៊ីរ៉ង់ និងតួកគី។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ផងដែរមានប្រជាជនកាន់និកាយ[[ស៊ីអ៊ីត]]ច្រើនជាងគេ។ ទីក្រុង[[មេក្កា]] [[មេឌីណា]] និង[[យេរូសាឡឹម]] គឺជាទីក្រុងដ៏សក្ការៈបំផុតទាំងបីនៃសាសនាឥស្លាមនៅលើពិភពលោក។ ====សាសនាឥណ្ឌា និងអាស៊ីខាងកើត==== {{See also|សាសនាបូព៌ា}} [[File:Akshardham Lotus.jpg|thumb|[[ស្វាមីនរយាន សមប្រទាន|ព្រះវិហារស្វាមីនរយាន]][[ស្វាមីនរយានអក្សរធម៌ (ដេលី)|អក្សរធម៌]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រាសាទវិហារហិណ្ឌូដ៏ធំទូលាយបំផុតនៅលើលោក។<ref>{{cite news |first=Preeti |last=Jha |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |title=Guinness comes to east Delhi: Akshardham world's largest Hindu temple |date=26 December 2007 |newspaper=The Indian Express |access-date=25 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228055300/http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |archive-date=28 December 2007}}</ref>]] សាសនានៅអាស៊ីស្ទើរតែទាំងអស់គឺសុទ្ធតែមានលក្ខណៈបែបទស្សនវិជ្ជា ហើយប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជាអាស៊ីទាំងនោះបានគ្របដណ្តប់ទៅលើវិសាលគមនៃចិត្តគំនិត និងទស្សនអក្សរសាស្ត្រស្ទើរគ្រប់ស្រទាប់វប្បធម៌និងអរិយធម៌។ [[ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា]]រួមមាន[[ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ]] និង[[ទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធ]]។ ក្រុមសាសនាដូចជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ]] [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]] និង[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតពីឥណ្ឌាក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ចំពោះអាស៊ីបូព៌ា ឬខាងកើតវិញ ពិសេសនៅចិននិងជប៉ុន មានសាសនាដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ|ខុងជឺនិយម]] [[សាសនាតាវ|តាវ]] និងព្រះពុទ្ធនិយម[[ហ្សិន]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១២ សាសនាហិណ្ឌូមានអ្នកគោរពប្រកាន់ប្រមាណ ១.‌១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៥%​​ នៃចំនួនប្រជាជនក្នុងទ្វីបអាស៊ីទាំងអស់ និងជាសាសនាដែលមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេក្នុងទ្វីបនេះផងដែរ។ ហិណ្ឌូសាសនាច្រើនគេនិយមអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ប្រជាជនជាង ៨០%​ នៃប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ខណៈសហគមន៍ធំៗនៅក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែស ប៉ាគីស្ថាន ភូតាន ស្រីលង្កា និង[[កោះបាលី]]ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏កាន់សាសនាមួយនេះផងដែរ។ [[File:Angkor Wat reflejado en un estanque 02.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅកម្ពុជា គឺជាប្រាសាទហិណ្ឌូ-ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនមានអ្នកកាន់ទូលំទូលាយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងអាស៊ីបូព៌ា។ ប្រជាជនកាន់ភាគច្រើនដែលកាន់ប្រតិបត្តិសាសនាព្រះពុទ្ធគឺមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Cambodia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ថៃ]] (៩៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Thailand |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូមា]] (៨០–៨៩%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Burma |access-date=27 October 2025}</ref> ជប៉ុន (៣៦–៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Japan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូតាន]] (៧៥–៨៤%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Bhutan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ស្រីលង្កា]] (៧០%),<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |title=The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011 |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=27 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724072557/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |archive-date=24 July 2013 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 }}</ref> [[ឡាវ]] (៦០–៦៧%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Laos |access-date=27 October 2025}}</ref> និង[[ម៉ុងហ្គោលី]] (៥៣–៩៣%)។<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Mongolia |access-date=27 October 2025}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគតិចកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនារួមមាន៖ [[តៃវ៉ាន់]] (៣៥–៩៣%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Taiwan |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2005 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=8 November 2005 |access-date=27 October 2025 |archive-date=26 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226103042/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2006 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=17 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917184720/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625070300/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |url-status=live}}</ref> កូរ៉េខាងត្បូង (២៣–៥០%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=South Korea |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ម៉ាឡេស៊ី]] (១៩–២១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Malaysia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[នេប៉ាល់]] (៩–១១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Nepal |access-date=27 October 2025}}</ref> [[វៀតណាម]] (១០–៧៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Vietnam |access-date=27 October 2025}}</ref> ចិន (២០–៥០%),<ref>{{cite web |url=http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |title=Chinese Han Nationality: Language, Religion, Customs |website=Travelchinaguide.com |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220534/https://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] (២–១៤%)<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |title=Culture of North Korea – Alternative name, History and ethnic relations |work=Countries and Their Cultures |publisher=Advameg |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805183929/http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |archive-date=5 August 2009}}</ref><ref>{{Cite CIA World Factbook |country=North Korea |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=Background Note: North Korea |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |year=2009 |publisher=U.S. State Department |access-date=27 October 2025 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233244/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាសហគមន៍តូចៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងបង់ក្លាដែស។ [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]]ច្រើនប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងនៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកមួយចំនួនដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងម៉ាឡេស៊ីជាដើម។ ចំណែក[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]វិញច្រើនមានប្រជាប្រិយភាពនៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ហើយក៏មាននៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកខ្លះផងដែរដូចនៅតាមតំបន់អាស៊ីផ្សេងៗទៀត។ ចំពោះ[[លទ្ធិខុងជឺ]] គេច្រើនអនុវត្តវានៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជាក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងដោយប្រជាជនចិននៅបរទេសមួយចំនួន។ [[សាសនាតាវ|តាវនិយម]] ឬលទ្ធិតាវក៏មានគេអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ រួមជាមួយតៃវ៉ាន់ ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរីជាដើម។ <gallery> File:Traditional wedding at Meji-jingu 72570539 f30636e2ef o.jpg|[[ពិធីរៀបអាពាហ៌ពិពាហ៌នៅជប៉ុន|អាពាហ៌ពិពាហ៌ជប៉ុន]]នៅឯ[[ទីសក្ការម៉េជិ]] File:A day of devotion – Thaipusam in Singapore (4316108409).jpg|[[ពិធីបុណ្យថៃពូសម|ពិធីបុណ្យហិណ្ឌូ]]ដែលប្រារព្ធដោយសហគមន៍[[ជនជាតិទមិឡ|ទមិឡ]]នៅប្រទេសសិង្ហបុរី File:Feast of Black Nazarene, Quiapo, Manila.JPG|ក្បួនដង្ហែ[[ណាសារ៉ែនខ្មៅ]]ដោយគ្រិស្តសាសនិកក្នុងក្រុង[[ម៉ានីល]] File:Echmiadzin Cathedral, Armenia (5047080550).jpg|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនីកំពុងគោរពបួងសួងក្នុង[[មហាវិហារអេចឆ្មីអាដហ្ស៊ីន]]នៅក្រុង[[វ៉ាហ្ការឆាប៉ាត]] File:İstanbul 4258.jpg|ឥស្លាមសាសនិកបុរសៗកំពុងបួងសួងនៅ[[ព្រះវិហារអ័រតាគុយ]]ក្នុងក្រុង[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] File:Buddhist alms in Si Phan Don.jpg|[[ភិក្ខុ|ព្រះសង្ឃ]]ឡាវ[[បិណ្ឌបាត|កំពុងទទួលចង្ហាន់]] </gallery> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌នៅអាស៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ប្រទេសនៅអាស៊ី]] *[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន]] *[[អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] 82fiw0c6705f310nmzkxts2y63poj6e 337078 337077 2026-07-01T18:42:56Z HyBoxwood 51830 /* បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី */ 337078 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = អាស៊ី |image = [[File:Asia (orthographic projection).svg|alt=Globe centered on Asia, with Asia highlighted. The continent is shaped like a right-angle triangle, with Europe to the west, oceans to the south and east, and Australia visible to the south-east.|285px]] |area = ៤៤,៥៧៩,០០០ គម^២<ref name=NG264>{{cite book | publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |population = ៤,៦៩៤,៥៧៦,១៦៧ (២០២១, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី១]]){{UN Population|ref}} |density = ១០០/គម^២ |religions = {{unbulleted list | [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]] (២៦.១%) | [[ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] (២៥.៧%) | គ្មានជំនឿសាសនា (២០.០%) | [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (១១.៣%) | [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] (៨.៦%) | [[គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] (៧.២%) | [[សាសនានៅអាស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] (១.២%)<ref name="Survey">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050|website=pewforum.org|access-date=24 មករា 2023|archive-date=21 ធ្នូ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|url-status=dead|archivedate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/}}</ref>{{refn|group=ស|ទិន្នន័យប៉ានស្មាននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសអាស៊ីនៅក្រៅតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកនោះទេ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]។}} }} | religions_year = ២០២០ | religions_ref = <ref name="Survey" /> |countries = សមាជិក អសប ចំនួន ៤៩<br/>រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប ចំនួន ១<br/>រដ្ឋចំនួន ៤ ផ្សេងទៀត |list_countries = ប្រទេសនៅអាស៊ី |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលីយ៉ា]] | 2 = {{Flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 1990.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] | 3 = {{flag|កោះគ្រិស្តម៉ាស}} | 4 = {{Flagicon image|No image.svg}} [[កោះកូកូស]] | 5 = {{flag|ហុងកុង}} | 6 = {{flag|ម៉ាកាវ}} }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|តៃវ៉ាន់}} | 2 = {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} | 3 = {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} | 4 = {{flag|អាប់កាស៊ី}} | 5 = {{flag|អូសេទីខាងត្បូង}}}} |languages = [[ភាសានៃអាស៊ី|បញ្ជីភាសា]] |time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+១២]] |internet = [[.asia]] |cities = {{plainlist| * [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុបុរៈនៅអាស៊ី|បញ្ជីតំបន់មាតុបុរៈ]] * [[បញ្ជីរាយទីក្រុងនៅអាស៊ី|បញ្ជីទីក្រុង]] }} |m49 = <code>១៤២</code> – Asia<br /><code>០០១</code> – [[ពិភពលោក]] }} '''អាស៊ី''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Asia ឬ[[ភាសាបារាំង]]៖ Asie) គឺជា[[​ទ្វីប]]​មួយ​ធំជាងគេ និងព្រមទាំងមាន​ប្រជាជន​រស់នៅច្រើនជាងគេ​បង្អស់ផងដែរ​នៅលើ​[[ផែនដី|ពិភពលោក]]​។ ទ្វីប​នេះបាន​គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីជាង ៤៤​ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃផ្ទៃដីសរុបនៅលើផែនដី និង ៨% នៃ​ផ្ទៃផែនដី។ ទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានមនុស្សឆ្លងមកតាំងទីលំនៅតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ហើយក៏ជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[លំយោលនៃអរិយធម៌|អរិយធម៌បុរាណដំបូង]]ៗគេជាច្រើនណាស់ផងដែរ។ អាស៊ីមាន​ប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ៤.៧ ពាន់លាន​នាក់ដែលស្មើនឹងប្រមាណ ៦០% នៃ​ប្រជាជន​ទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ អាស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដែលខ្លះបានបញ្ចូលទ្វីបទាំងពីរជាទ្វីបតែមួយហៅថា [[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីក៏មានព្រំដែនជាប់ទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]ផងដែរ ដែលនាំឱ្យអ្នកខ្លះបង្រួមទ្វីបទាំងបីបញ្ចូលគ្នា បង្កើតបានជា [[អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី]]។ ជាទូទៅ ទ្វីបអាស៊ីមាន​ព្រំប្រទល់ខាងកើត​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង​ខាងជើង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]​។ ព្រំដែន​អាស៊ី​ជាមួយនឹង​អឺរ៉ុប​គឺកើតចេញពីកត្តា​ប្រវត្តិសាស្ត្រនិង​វប្បធម៌ និងមិនមានទីតាំង​ភូមិសាស្ត្របែងចែក​ច្បាស់លាស់​​ឡើយ។ ជាទូទៅគេនិយមបំបែកភូមិសាស្ត្រអាស៊ីពីទ្វីបផ្សេងៗតាម[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅភាគខាងកើតពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ខណៈពីទ្វីបអឺរ៉ុប គេច្រើនកំណត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]] ជួរភ្នំ[[​អ៊ូរ៉ាល់]]និង[[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]] និង[[ជួរភ្នំកូកាស]]ក៏ដូចជា[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999">{{cite book |title=National Geographic Atlas of the World |edition=7th |year=1999 |location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic​ |isbn=978-0-7922-7528-2}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref> ពាក្យគំនិតនៃអាស៊ីបច្ចុប្បន្នគឺកើតចេញតាមទស្សនៈអឺរ៉ុបសម្រាប់សម្គាល់តំបន់ដែលស្ថិតភាគខាងកើតនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនោះ។ ខុសពីអឺរ៉ុប អាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលវប្បធម៌ឯករាជ្យនានារួមរស់នៅជាមួយគ្នាជាជាងចែករំលែកវប្បធម៌តែមួយ ហើយព្រំដែនរបស់វាជាមួយអឺរ៉ុបគឺមានលក្ខណៈកំណត់ខុសៗគ្នា ហើយបានវាផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនលើកច្រើនសារចាប់តាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ការបែងចែកអឺរ៉ាស៊ីជាទ្វីបពីរដាច់ពីគ្នាគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃវប្បធម៌[[ទ្វេសមាសភាពកើត–លិច|លិច-កើត]]។ ប្រទេស[[ចិន]] និង[[ឥណ្ឌា]]បាន​ឆ្លាស់កន្លែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងនាម​ជា​រដ្ឋប្រទេស​ដែលមាន​សេដ្ឋកិច្ច​ធំ​ជាង​គេ​លើពិភពលោក​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​ទី ១ នៃ គ.ស. រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨០០ គ.ស.។<ref>{{cite web |first=M. D. |last=Nalapat |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |title=Ensuring China's 'Peaceful Rise' |access-date=6 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000"/><ref>{{cite news |date=30 September 2004 |title=The Real Great Leap Forward |url=https://www.economist.com/special-report/2004/10/02/the-real-great-leap-forward |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016 |newspaper=The Economist}}</ref> ប្រទេសចិនផងដែរគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោក ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបខ្ពស់បំផុតសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗរហូតទៅដល់ឆ្នាំ ១៥០០។ [[ផ្លូវសូត្រ]]បានក្លាយជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់តភ្ជាប់ពីតំបន់ខាងកើតទៅលិច ខណៈដែល[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]គឺជាផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបមួយនេះ។ អាស៊ីបានបង្ហាញពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច ក៏ដូចជាកំណើនប្រជាជនដ៏រឹងមាំក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមក កំណើនប្រជាជនសរុបក៏បានធ្លាក់ចុះបណ្ដើរៗ។<ref>{{cite magazine |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |title=Like herrings in a barrel |magazine=The Economist |date=23 December 1999 |issue=Millennium issue: Population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |archive-date=4 January 2010}}</ref> ទ្វីបអាស៊ីផងដែរគឺជាទីកន្លែងកំណើតនៃសាសនាធំៗនៅលើពិភពលោករួមមាន៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ជេនសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សិក្ខាសាសនា]] [[សាសនាតាវ]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] និងសាសនាជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ អាស៊ីមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នានៅតាមតំបន់នីមួយៗរបស់ខ្លួន ពិសេសទាក់ទិននឹងក្រុមជនជាតិ វប្បធម៌ បរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល។ល។ អាស៊ីក៏មានលាយឡំអាកាសធាតុផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនផងដែរដូចជាពីតំបន់អេក្វាទ័រនៅភាគខាងត្បូងតាមរយៈវាលលំហក្តៅនៅក្នុងផ្នែកនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]] ក៏ដូចជាតំបន់អាកាសធាតុធន់ល្មមនៅភាគខាងកើតនិងកណ្តាលទ្វីប រហូតដល់តំបន់អនុអាកទិកនិងតំបន់ប៉ូលដ៏ធំនៅ[[អាស៊ីខាងជើង]]។ == ប្រភព​នៃ​ឈ្មោះ == ពាក្យ "អាស៊ី" (Asia) មាន​ប្រភព​មកពី​ពាក្យ​ក្រិចបុរាណ "Ἀσία" ត្រូវ​បាន​សន្មត​ជាលើកដំបូង​ដោយ​ប្រវត្តិវិទូក្រិច ឈ្មោះ "[[ហេរ៉ូដូទុស]]" (ប្រហែល ៤៤០ មុន​គ.ស) ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ "[[អាណាតូលី]]" (Anatolia) ឬ ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​សង្គ្រាមពែក សំដៅ​ទៅលើ "[[ចក្រភពពែក]]" ។ == និយមន័យ == ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អឺរ៉ុប=== [[File:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអឺរ៉ុបនៅតាមសម័យកាលនីមួយៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ និយមន័យកំណត់ព្រំដែនទ្វីបទាំងពីរនៅបច្ចុប្បន្នកាលភាគច្រើនយកតាមខ្សែ B និង F ។]] ការបំបែក[[ពិភពចាស់]]ទៅជាបីប៉ែកមាន អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុបត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. មកម៉្លេះទៅតាមទស្សនៈរបស់ភូមិវិទូក្រិកបុរាណពីរនាក់គឺ [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។​<ref>{{Cite book |last=Slomp |first=Hans |title=Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0313391828 |edition=Illustrated, revised |date=2011}}</ref> អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍បានកំណត់ព្រំប្រទល់រវាងអាស៊ីនិងអឺរ៉ុបនៅត្រង់[[រីយ៉ូនី|ទន្លេហ្វាស៊ីស]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេរីយ៉ូនីនៅក្នុងភាគខាងលិចនៃប្រទេស[[ចចជី]]) ហើយសម្មតិកម្មបែបនេះនៅតែបន្តប្រើប្រាស់ដោយអេកាធីនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៥ មុន គ.ស.។<ref>''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេកាធិ)|Histories]]'' 4.38. Cf. James Rennell, ''The Geographical System of Herodotus Examined and Explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|<!-- quote=Herodotus Phasis. -->p. 244]].</ref> នៅក្នុង[[ក្រិកអេល្លេនិស្ត៍|សម័យអេល្លេនិស្ត៍]]<ref>យោងតាមស្ត្រាបុង (''[[Geographica]]'' 11.7.4) សូម្បីតែនៅក្នុងរជ្ជកាល[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ដឺ]] "ទន្លេតាណៃស៍ត្រូវបានគេគ្រប់គ្នាទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអាស៊ីពីអឺរ៉ុប" (ὡμολόγητο ἐκ πάντων ὅτι διείργει τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ὁ Τάναϊς ποταμός; cf. Duane W. Roller, ''Eratosthenes' Geography'', Princeton University Press, 2010, {{ISBN|978-0-691-14267-8}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |title=Geography |page=57 |isbn=978-0-691-14267-8 |author1=Eratosthenes |date=24 January 2010 |publisher=Princeton University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326125152/https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |url-status=live}})</ref> សម្មតិកម្មរបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរត្រូវបានគេកែលម្អ ហើយព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបទាំងពីរត្រូវបានលើកទៅទន្លេ[[ទន្លេដុន|តាណៃស៍]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេដុននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី)។ សម្មតិកម្មដែលកែលម្អនេះក៏ត្រូវបានកវីនិពន្ធក្នុងសម័យរ៉ូមយកទៅប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់មានដូចជា [[ប៉ូស៊ីដូញីអូស]]<ref>W. Theiler, ''Posidonios. Die Fragmente'', vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.</ref> [[ស្ត្រាបុង]]<ref>I. G. Kidd (ed.), ''Posidonius: The commentary'', Cambridge University Press, 2004, {{ISBN|978-0-521-60443-7}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |title=p. 738 |isbn=978-0-521-60443-7 |author1=Posidonius |year=1989 |publisher=Cambridge University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115807/https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |url-status=live}}</ref> និង[[តូលេមី]]។<ref>''[[ជីអូក្រាហ្វីយ៉ា|Geographia]]'' 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, {{cite book |last1=Ptolomy |first1=Claudio |year=1845 |title=Geographia |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524011208/https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |archive-date=24 May 2020 |access-date=21 January 2020}}, p. 178). (ជាភាសាក្រិក)​ Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. "ហើយ [អាស៊ី] គឺបានភ្ជាប់ទៅអឺរ៉ុបដោយដោយច្រកផ្លូវដីគោករវាងបឹងម៉ៃយ៉ូធីស និងមហាសមុទ្រសារម៉េត៍ ដែលទន្លេតាណៃស៍ហូរកាត់។"</ref> នៅស៊ុយអែតក្នុងឆ្នាំ១៧៣០ ប្រាំឆ្នាំក្រោយព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ពីទ័រ]]នៃរុស្ស៊ីបានសោយទិវង្គត លោក[[ហ្វីលីបយ៉ូហាន វនស្ត្រាលិនប៊ែក]]បានបោះពុម្ភសៀវភៅផែនទីថ្មីដោយស្នើការកំណត់ជួរភ្នំអ៊ូរ៉ាល់ជាព្រំដែនបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី។ នៅសតវត្សរ៍ក្រោយ សំណើកំណត់ព្រំប្រទល់ជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញនិងភូមិវិទូនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកយកមកសាកល្បងពិសោធន៍នៅលើផែនទី ប៉ុន្តែមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ [[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]]ក៏ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី ដោយគេបានប្ដូរចេញពីសមុទ្រខ្មៅមកកាន់សមុទ្រកាសព្យែនដែលជាទីតាំងទន្លេអ៊ូរ៉ាល់ហូរចូល។<ref>{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=27–28}}.</ref> ខណ្ឌបំបែកទ្វីបទាំងពីរនៅចន្លោះសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រកាសព្យែនជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅតាមបណ្តោយ[[ជួរភ្នំកូកាស]] ប៉ុន្តែក្នុងករណីខ្លះ វាត្រូវបានគេលើកទៅភាគខាងជើងជួរភ្នំបន្តិច។<ref name="Lineback-2013">{{cite magazine |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |title=Geography in the News: Eurasia's Boundaries |first=Neal |last=Lineback |magazine=National Geographic |date=9 July 2013 |access-date=7 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508224947/http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |archive-date=8 May 2016}}</ref> ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាហ្វ្រិក=== ព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិកគឺស្ថិតនៅ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] [[ឈូងសមុទ្រស៊ុយអេ]] [[សមុទ្រក្រហម]] និង[[បាបអែលម៉ាន់ដេប]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |encyclopedia=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia |year=2012 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 |s2cid=126449508}}</ref> អាស្រ័យហេតុនេះ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] ដោយ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់វាគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកនៃទ្វីបអាស៊ី ខណៈទឹកដីអេហ្ស៊ីបទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺស្ថិតនៅខាងប៉ែកអាហ្វ្រិក។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អូសេអានី=== [[File:Map of Sunda and Sahul.svg|left|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអូសេអានី]] ព្រំដែនរវាងអាស៊ី និង[[អូសេអានី]]ជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅក្នុងម្ដុំ[[ប្រជុំកោះឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពិសេសគឺនៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត]] ឬនៅតាមខ្សែដូចដែលបានឃើញក្នុងរូបភាព។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាមេរិកខាងជើង=== {{See also|អាស៊ីឦសាន}} [[File:Us-su-maritime.jpg|thumb|upright=1.2|ព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក–រុស្ស៊ី យោងតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនសមុទ្រសហភាពសូវៀត–សហរដ្ឋអាមេរិក]]]] [[ច្រកសមុទ្រប៊ែរីង]] និង[[សមុទ្រប៊ែរីង]]បានបំបែកដីនៃទ្វីបអាស៊ីពីទឹកដីនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]] ក៏ដូចជាបង្កើតបានជាព្រំដែនអន្តរជាតិរវាងប្រទេសរុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរ។ ព្រំដែនជាតិ និងទ្វីបនេះផងដែរគឺបានពុះបំបែក[[ប្រជុំកោះឌីអូម៉េដ]]នៅចំពាក់កណ្ដាលច្រកសមុទ្រប៊ែរីង ដោយចែកកោះ[[ឌីអូម៉េដធំ]]នៅខាងរុស្ស៊ី និងកោះឌីអូម៉េដតូចនៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ===និយមន័យបច្ចុប្បន្ន=== [[File:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|left|អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]] អ្នកភូមិសាស្ត្រ​មួយចំនួន មិន​បាន​សន្មត​ថា អាស៊ី និង [[អឺរ៉ុប]] ជា​ទ្វីប​ពីរ​ផ្សេងគ្នា​ទេ ដោយ​ពួក​គេពុំ​មាន​លក្ខណៈ​រូប​ណាមួយ​ដើម្បី​ខណ្ឌ​ចែកឱ្យដាច់​ពី​គ្នា​នោះ​ឡើយ​។ តាម​លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រ អាស៊ី​គឺជា​ផ្នែក​គោល​ខាងកើត​នៃ "ទ្វីប[[អឺរ៉ាស៊ី]]" ដែល​មាន​អឺរ៉ុបគឺជា​ឧបទ្វីប​ប៉ែក​ពាយព្យបំផុត​នៃ​ផ្ទាំងទ្វីបនេះ​។ អ្នកភូមិសាស្ត្រ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា អាស៊ី [[អឺរ៉ុប]] និង [[អាហ្វ្រិក]] គឺជា​ផ្ទាំងទ្វីប​តែមួយ​ហៅថា "[[អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]]"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:Indo-European_migrations_and_Ancient_Northeast_Asians.png |thumb|ដំណើរនិរប្រវេសន៍របស់មនុស្សសម័យដើមបុរាណ ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីដំណើរចេញពីអាហ្វ្រិក]]]] នៅប្រមាណ ១.៨ លានឆ្នាំមុន [[អូម៉ូអេរ៉េកធូស]]ដែលជាអម្បូរជីដូនជីតាដើមមួយរបស់មនុស្សយើងបច្ចុប្បន្នបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរចាកចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa ''Out of Africa''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419064100/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> អម្បូរពូជមួយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​បានចូលមក​រស់នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ី​បូព៌ា និង​អាគ្នេយ៍​ពី ១.៨ លាន​ទៅ ១១ ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន​។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man ''Peking Man''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419065731/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |date=19 April 2014 }}. The History of Human Evolution. American Museum of Natural History. 23 April 2014.</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្រាវជ្រាវជឿថា អម្បូរមនុស្សបច្ចុប្បន្ន ឬ[[អូម៉ូសាព្យាង]]នោះបានធ្វើនិរប្រវេសន៍មកកាន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]]នៅប្រមាណ ៦០,០០០ ឆ្នាំមុនតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea ''By Land and Sea.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419113824/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> បុព្វបុរសនៃ[[ពួកអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត]]បានបំបែកចេញពីពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងលិចនៅប្រមាណ ៤៦,០០០ ឆ្នាំមុន ដោយធ្វើនិរប្រវេសន៍ចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Vallini |first1=Leonardo |last2=Zampieri |first2=Carlo |last3=Shoaee |first3=Mohamed Javad |last4=Bortolini |first4=Eugenio |last5=Marciani |first5=Giulia |last6=Aneli |first6=Serena |last7=Pievani |first7=Telmo |last8=Benazzi |first8=Stefano |last9=Barausse |first9=Alberto |last10=Mezzavilla |first10=Massimo |last11=Petraglia |first11=Michael D. |last12=Pagani |first12=Luca |date=25 March 2024 |title=The Persian plateau served as hub for Homo sapiens after the main out of Africa dispersal |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |pages=1882 |bibcode=2024NatCo..15.1882V |doi=10.1038/s41467-024-46161-7 |issn=2041-1723 |pmc=10963722 |pmid=38528002 |quote=... and the split between EEC and WEC, with the former leaving the Hub18, 46 kya (allowing the time for them to reach Ust’Ishim and Bacho Kiro by ~45 kya).}}</ref> ភ័ស្តុតាងពីការសិក្សាអំពីពន្ធុវិទ្យាពេញលេញបានបង្ហាញថា មនុស្សដំបូងនៅទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានបែកចេញពីពួកអាស៊ីបូព៌ាបុរាណនៅប្រមាណ ៣៦,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយបានវាតទីទៅភាគខាងជើងចូលទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី ដែលជាកន្លែងពួកគេបានជួប និងប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយក្រុមមនុស្សស៊ីបេរីសម័យថ្មបំបែក (ដែលគេស្គាល់ថា [[ពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងជើង]]) ហើយក៏បានបង្កបង្កើតជាក្រុមមនុស្សប៉ាលេអូស៊ីបេរី និង[[ពួកប៊ែរីងបុរាណ|ពួកអាមេរិកាំងបុរាណ]]។<ref>{{Cite web |last=Sapiens |date=8 February 2022 |title=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |access-date=8 October 2025 |website=SAPIENS }}</ref> ===សម័យបុរាណ=== [[File:Silkroutes.jpg|thumb|upright=1.2|[[ផ្លូវសូត្រ]]បានតភ្ជាប់អរិយធម៌ផ្សេងៗនៅទូទាំងទ្វីបអាស៊ី។]] ប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានវិវត្តខុសៗគ្នាដោយផ្អែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗក្នុងទ្វីបនេះ ដូចជា៖ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[អាស៊ីកណ្ដាល]] និង[[អាស៊ីខាងលិច]]។ តំបន់ទាំងអស់នេះ ពិសេសចំពោះតំបន់នៅក្បែរមាត់សមុទ្របានផ្ដល់កំណើតដល់អរិយធម៌បុរាណៗជាច្រើន ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវបានចាត់ទុកអរិយធម៌ទាំងនោះខ្លះថាជាអរិយធម៌មនុស្សដំបូងៗគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ អរិយធម៌នៅក្នុងអនុតំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] [[ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា]] និង[[ទន្លេលឿង]]បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ដោយគេជឿថាអរិយធម៌នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះប្រហែលជាបានដោះដូរចំណេះដឹងគ្នាទៅវិញទៅមកមានដូចជាចំណេះដឹងខាងបច្ចេកវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាជាដើម។ ​នវានុវត្តន៍ផ្សេងៗទៀតដូចជាក្បួនសរសេរ ហាក់ដូចជាបានវិវត្តរៀងៗខ្លួន ខណៈទីប្រជុំជន រដ្ឋនគរ និងអាណាចក្រផ្សេងៗបានច្រើនកើតនិងវិវត្តជឿនលឿននៅតាមវាលទំនាបនៅតាមតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់វាលស្មោងនៅកណ្តាលទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជិះសេះរស់នៅតាំងពីរយូរណាស់មកហើយ ហើយដោយសារវាលស្មោងរាបនោះទើបក្រុមមនុស្សនៅអាស៊ីកណ្ដាលអាចធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអរិយធម៌ជិតខាងបានដោយងាយស្រួល។ [[ភាសាឥណ្ឌូអឺរ៉ុប]]របស់ក្រុមពួកមនុស្សនៅតំបន់វាលស្មោងបានរីកភាយសាយចូលទៅកាន់តំបន់អាស៊ីខាងលិច អាស៊ីខាងត្បូង និងជាយព្រំដែននៃប្រទេសចិន។<ref name="Narasimhan_2019"/> តំបន់ភាគខាងជើងបំផុតនៃអាស៊ី ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ស៊ីបេរីស្ទើរទាំងអស់មិនបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីច្រើនពីក្រុមមនុស្សនៅតំបន់វាសស្មោងកណ្ដាលឡើយ នេះព្រោះតែដោយសារអាស៊ីខាងជើងមានព្រៃឈើក្រាស់ អាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង និងសម្បូរទៅដោយតំបន់[[ទុនដ្រា]]។ ===មជ្ឈិមសម័យ=== [[File:Mongol dominions1.jpg|thumb|upright=1.2|វិសាលភាពទឹកដីម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៤]] ការបរាជ័យរបស់[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]] និងពែរ្សក្រោមថ្វីដៃកាលីផ្វចក្រឥស្លាមបាននាំឱ្យតំបន់អាស៊ីខាងលិច ក៏ដូចជាផ្នែកខាងត្បូងនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងផ្នែកខាងលិចនៃអាស៊ីខាងត្បូងធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​អាណាចក្រឥស្លាមចាប់ផ្ដើមពីសតវត្សរ៍ទី៧។ ជាបន្ទាប់ សាសនាឥស្លាមបានរាលដាលបន្តជាច្រើនសតវត្សរ៍ទៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite web |title=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |access-date=9 October 2025 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research}}</ref><ref>{{Cite web |title=Did you know?: The Spread of Islam in Southeast Asia through the Trade Routes |url=https://en.unesco.org/silkroad/content/did-you-know-spread-islam-southeast-asia-through-trade-routes |access-date=9 October 2025 |website=en.unesco.org}}</ref> [[ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល]]​បានវាតទី​យក​តំបន់​អាស៊ី​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុងសតវត្សរ៍​ទី​១៣ ដោយអូសបន្លាយពីប្រទេស​ចិនរហូតដល់ប៉ែកខាងកើតនៃទ្វីប​អឺរ៉ុប។ មុនពេលពួកម៉ុងហ្គោលចូលលុកលុយ [[រាជវង្សសុង]]របស់ប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រជាជនប្រហែល ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០ ដែលធ្វើឡើងក្រោយការឈ្លានពានបានបង្ហាញថាចំនួនប្រជាជនចិនបានធ្លាក់មកនៅត្រឹម ៦០ លាននាក់។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.</ref> [[កាលមរណៈ]]ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍រាតត្បាតរោគជំងឺដ៏កាចសាហាវបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ត្រូវបានគេគិតថាមានដើមកំណើតចេញពីនៅតំបន់វាលទំនាបស្ងួតនៃអាស៊ីកណ្តាល ដោយកាលនុះជាតំបន់ដ៏មមាញឹកសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date=17 February 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605000815/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |archive-date=5 June 2012}}</ref> ===សម័យទំនើប=== ដំណើរប្រឡូកចូលពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុង[[សម័យរុករក]] ដោយនាវាសំពៅជាច្រើនគ្រឿងពីអ៊ីបេរីក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] និង[[វ៉ាស្កូដាកាម៉ា]]បានត្រួសត្រាយបើកច្រកផ្លូវថ្មីពីអឺរ៉ុបប៉ែកអាត្លង់ទិកមកកាន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៥។<ref>{{Cite journal |last1=Hu-DeHart |first1=Evelyn |last2=López |first2=Kathleen |date=2008 |title=Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview |jstor=23055220 |journal=Afro-Hispanic Review |volume=27 |issue=1 |pages=9–21 |issn=0278-8969}}</ref> [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]ក៏​បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីចូលអាស៊ីភាគពាយ័ព្យផងដែរចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាតំបន់ស៊ីបេរី និងអាស៊ីកណ្តាលទាំងមូលនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ក្រៅពីចក្រភពមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] (បច្ចុប្បន្នប្រទេសតួកគី) បានគ្រប់គ្រងអនុតំបន់អាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ាមួយភាគធំ អាហ្រ្វិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៦ ខណៈដែលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រុមជនជាតិម៉ាន់ជូបានសញ្ជ័យយកចិនមកគ្រប់គ្រងក្រោមអំណាចខ្លួនដោយបង្កើតបានជា[[រាជវង្សឈីង]]។ [[មុគលសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមុគល]] (ជារដ្ឋស្នងតពី[[ឌិល្លីស៊ុលតង់ចក្រ]]នៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១៣ ដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៦)<ref>{{Cite web |title=The Story of India |publisher=PBS |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |access-date=9 October 2025 |website=www.pbs.org}}</ref> និង[[មរាឋាសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមរាឋា]]បានត្រួតត្រានៅលើទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។<ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=An Advanced History of Modern India |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422184802/https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |archive-date=22 April 2020 |isbn=978-0-230-32885-3 |year=2010 |publisher=Macmillan}}</ref> {{Multiple image | image1 = Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg | image2 = China, the cake of kings and emperors, Le Petit Journal 1898.jpg | total_width = 350 | caption1 = រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សមរភូមិផ្លាស្សេ]]ឆ្នាំ១៧៥៧ ដែលត្រូវជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃ[[ប្រិដិឝរាជ]] | caption2 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីមហាអំណាចលោកខាងលិចកាត់បែងចែកប្រទេសចិន | image3 = Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg | caption3 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីអាមេរិកកំពុងសាងសង់[[ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា|ផ្លូវតភ្ជាប់ទៅប៉ាស៊ីហ្វិក]] រួមជាមួយទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅហ្វីលីពីន (ឆ្វេង) ក្រោយពីយកឈ្នះ[[សង្គ្រាមអាមេរិក–អេស្ប៉ាញ]]ឆ្នាំ១៨៩៨ | direction = horizontal | width2 = 120 | align = left }} [[ចក្រពត្តិនិយមបស្ចិមលោកនៅទ្វីបអាស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដំណាលគ្នាជាមួយនឹង[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]]នៅលោកខាងលិច ពោលគឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ ដល់ទី២០ ហើយក៏ជាចំណុចរបត់មួយសម្រាប់ឥណ្ឌានិងចិនផងដែរ ដែលបានធ្លាក់ខ្លួនពីមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលពិភពលោក។<ref>{{Cite magazine |date=28 July 2023 |title=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |access-date=9 October 2025 |magazine=Time |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=live}}</ref> [[ចក្រភព​អង់គ្លេស]]​បាន​ចាប់ផ្ដើម[[របបកម្ប៉ានីនៅឥណ្ឌា|ចូលត្រួតត្រាគ្រប់គ្រង]]តំបន់អាស៊ី​ខាង​ត្បូងតាមរយៈពាណិជ្ជករ​របស់ខ្លួន​ចាប់ពីចុង​សតវត្ស​រ៍ទី១៨ ដល់​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី១៩ មុន​ពេលត្រូវ[[ការបោះបោរឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧|ធ្លាក់ក្រោម]][[ប្រិដិឝរាជ|អំណាចគ្រប់គ្រង]]របស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស​ផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧។ ការបិទបញ្ចប់ការសាងសង់[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ បានបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសចូលមកអាស៊ីកាន់តែងាយស្រួលជាងមុនតាមផ្លូវសមុទ្រ និងបានពន្លឿន[[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី|ការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប]]លើទ្វីបអាហ្រ្វិក និងអាស៊ី។<ref>{{Cite magazine |title=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |access-date=10 October 2025 |magazine=The Wire}}</ref> កំឡុងពេលនោះដែរ មហាអំណាចលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមចូលប្រជ្រៀតក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិនដែលគេតែងស្គាល់ថា[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់]] ដោយក្នុងនោះ អង់គ្លេសបានពង្រីកពាណិជ្ជកម្មអាភៀនចូលចិនជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ឡើង និងជាលទ្ធផលបានបង្ខំឱ្យចិននាំចូលផលិតផលបរទេសច្រើនជាងការនាំចេញទៅក្រៅ។<ref>{{Cite web |title=Milestones: 1830–1860 – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |archive-date=31 August 2023 |access-date=9 October 2025 |website=history.state.gov}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 September 2021 |title=For China, the history that matters is its 'century of humiliation' |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |access-date=10 October 2025 |work=South China Morning Post |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |url-status=live}}</ref> ការត្រួតត្រាដោយបរទេសនៅចិនបានវិវត្តបន្តមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែល[[ចក្រភពជប៉ុន]]ចូលគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិន ក៏ដូចជាតំបន់អាស៊ីបូព៌ាមួយភាគ និងព្រមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់មួយរយៈផងដែរ (ដោយមុនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចជប៉ុន អាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ហុល្លង់ និងបារាំង ចាប់ផ្ដើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩)<ref>{{Cite web |title=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |archive-date=31 August 2023 |access-date=10 October 2025 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History}}</ref> [[នូវែលគីនេ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមកោះនៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ភាពរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធារបស់ជប៉ុននាសម័យនោះគឺជាលទ្ធផលនៃកំណែទម្រង់[[ម៉េជិសករាជ|សម័យម៉េជិ]]នៃចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយផ្អែកតាមគំរូឧស្សាហកម្មពីលោកខាងលិច។<ref>{{Cite web |title=Introduction: Race and Empire in Meiji Japan |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |access-date=10 October 2025 |website=The Asia–Pacific Journal: Japan Focus |date=15 October 2020 |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Huffman |first=James L. |author1-link=James Huffman (historian) |title=The Rise and Evolution of Meiji Japan |date=2019 |publisher=Amsterdam University Press |doi=10.2307/j.ctvzgb64z |jstor=j.ctvzgb64z |isbn=978-1-898823-94-0 |s2cid=216630259}}</ref> ក្រៅពីជប៉ុន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានងាកមកចាប់អារម្មណ៍នឹងទ្វីបអាស៊ីផងដែរដោយដំបូងបានចាប់ផ្ដើមបញ្ជ្រាបអំណាចឥទ្ធិពលខ្លួននៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅដើមនិងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref>{{Cite web |title=The United States and the Opening to Japan, 1853 |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan}}</ref> ការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ បាននាំឱ្យតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ធ្លាក់ក្រោមអំណាចត្រួតត្រាថ្មីដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។<ref>{{Cite journal |last=Yakoubi |first=Myriam |date=4 January 2022 |title=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |journal=Revue Française de Civilisation Britannique. French Journal of British Studies |volume=XXVII |issue=1 |doi=10.4000/rfcb.8787 |issn=0248-9015 |s2cid=246524226 |doi-access=free}}</ref> ===សហសម័យ=== [[File:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|សហភាពសូវៀត (ក្រហម) និងចិន (លឿង) បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធំសម្បើមនៅទ្វីបអាស៊ីនៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ រួមទាំងវិនាសកម្មបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមនៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងប្រទេសជប៉ុន បានបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាច្រើននៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះរំដោះខ្លួនចេញពីរបបអាណានិគមបរទេស។<ref>{{cite book | last=Kennedy | first=Dane | title=Decolonization: A Very Short Introduction | publisher=Oxford University Press | date=2016 | isbn=978-0-19-934049-1 | doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |chapter=Global war's colonial consequence| pages=25–45 }}</ref> [[ចលនាឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា|ឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា]]បានញែកតំបន់អាស៊ីខាងត្បូងចេញជាច្រើនប្រទេស ពិសេសតំបន់ដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនដូចជាប៉ាគីស្ថាននិង[[បង់ក្លាដែស]]​ ដែលបានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite magazine |last=Dalrymple |first=William |date=22 June 2015 |title=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423182031/https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |archive-date=23 April 2019 |access-date=10 October 2025 |magazine=The New Yorker |issn=0028-792X}}</ref> [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានជះឥទ្ធិពលគ្រប់រូបភាពដល់ទ្វីបអាស៊ី ដោយក្នុងនោះ វាបានបង្កភាពតានតឹងដល់ទំនាក់ទំនងរវាងឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន ដែលបន្តមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite magazine |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=10 October 2025 |magazine=the Diplomat}}</ref> ការបញ្ចប់សង្រ្គាមត្រជាក់ និងការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បានផ្ដល់ឯករាជ្យភាពដល់ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាលថ្មីចំនួនប្រាំ។<ref>{{Cite magazine |last=Foust |first=Joshua |date=16 December 2011 |title=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Atlantic}}</ref> ប្រទេស​អារ៉ាប់​មួយ​ចំនួន​បាន​ទាញ​ផល​ប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ពី​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេងកាត ជាហេតុនាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងនោះអាចផ្សព្វផ្សាយ​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួនបានទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗនៅលើសាកលលោក<ref>{{Cite web |title=Oil Discovered in Saudi Arabia |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |access-date=10 October 2025 |website=education.nationalgeographic.org |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead |archivedate=3 ធ្នូ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ }}</ref> តែយ៉ាងណា តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅតែប្រឈមនឹងអស្ថិរភាពម្តងម្កាល ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–អារ៉ាប់]] និង[[គោលនយោបាយការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|យុទ្ធនាការយោធាផ្សេងៗ]]ដែលដឹកនាំដោយអាមេរិក។<ref>{{Cite news |last=Bazelon |first=Emily |date=1 February 2024 |title=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |access-date=10 October 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |title=America's Middle East Scorecard: Many Interventions, Few Successes |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/08/25/341892606/america-s-middle-east-scorecard-many-interventions-few-successes |work=NPR}}</ref> ប្រជាជាតិអាស៊ីបូព៌ា (ក៏ដូចជាសិង្ហបុរីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍) បានក្លាយជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជឿនលឿនដោយទទួលរហស្សនាមថា "[[ខ្លាសេដ្ឋកិច្ច]]"។<ref>{{Cite web |title=Economic Issues 1 – Growth in East Asia |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320132157/https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=10 October 2025 |website=imf.org}}</ref> បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់ទីផ្សារពាណិជ្ជកម្មក្រោមការដឹកនាំរបស់[[តេង សៀវពីង]]<ref>{{Cite web |title=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |access-date=10 October 2025 |website=The Cato Institute}}</ref> ប្រទេសចិនបានដណ្ដើមឋានៈក្នុងនាមជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលវិញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១។<ref>{{Cite news |last=Saul |first=Derek |title=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |access-date=10 October 2025 |work=Forbes |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705185916/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |url-status=live}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសឥណ្ឌាក៏បាទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រីកចម្រើនខ្លះផងដែរ ពិសេសបន្ទាប់ពីការធ្វើ[[សេរីភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]ឥណ្ឌាដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០<ref>{{Cite news |date=7 July 2016 |title=25 years of liberalisation: A glimpse of India's growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |access-date=10 October 2025 |work=Firstpost |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904005244/https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |url-status=live}}</ref> ដោយភាពក្រីក្រកម្រិតធ្ងន់បានធ្លាក់ចុះមកនៅក្រោម ២០%។<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Manoj |date=17 July 2023 |title=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years – government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904034523/https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |archive-date=4 September 2023 |access-date=10 October 2025 |work=Reuters}}</ref> ភាពរីកចម្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌា និងចិនបានកើតឡើងស្របពេលដែលប្រទេសទាំងពីរមានជម្លោះតានតឹងជាមួយនឹងគ្នាហើយវានៅតែអូសបន្លាយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ពិសេសនៅតំបន់[[ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]]ដែលកំពុងទទួលរងឥទ្ធិពលពីការប្រកួតប្រជែងយ៉ាងសកម្មរវាងប្រទេសចិននិងគូប្រជែងរបស់ចិន។<ref>{{Cite news |last=Matamis |first=Joaquin |date=16 June 2024 |title=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |access-date=10 October 2025 |work=Stimson Center}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kuo |first=Mercy A. |title=The Origin of 'Indo-Pacific' as Geopolitical Construct |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Diplomat}}</ref> <gallery> File:Anaximander world map (mul).svg|ការបែងចែក[[ពិភពចាស់]]ជាទ្វីបអាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក យោងតាម[[បញ្ជីរាយនាមភូមិវិទ្យាក្រិករ៉ូម៉ាំង|ភូមវិទូក្រិកបុរាណ]]ដូចជា [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។ File:A new universal atlas of the world.Asia.jpg|ផែនទីទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨២៥ File:A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta- Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan WDL11753.png|ផែនទីនៃតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល ត្បូង និងលិចនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥<ref>{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |title=A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta: Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan |website=Wdl.org |access-date=10 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220525/https://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |archive-date=17 October 2017 |year=1885}}</ref> File:Modern Asia (1796).tif|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៧៩៦ ដែលរួមមាន[[អូស្ត្រាលី (ទ្វីប)|អូស្ត្រាលី]] (ដែលកាលនុះគេច្រើនស្គាល់ថា [[នូវែលហុល្លង់ (អូស្ត្រាលី)|នូវែលហុល្លង់]]) File:Asien Bd1.jpg|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៩០ </gallery> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាស៊ី}} [[File:Himalayas.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ហិមាល័យ]]គឺជាចំណុចខ្ពស់ៗបំផុតនៅលើភពផែនដី]] អាស៊ីគឺជាទ្វីបដែលមានទំហំធំជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ ទ្វីបនេះបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃផែនដីប្រមាណ ៩% (ឬ ៣០% នៃផ្ទៃដីនៃភពផែនដី) ហើយមានឆ្នេរសមុទ្រវែងបំផុតផងដែរដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ៦២,៨០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ចំពោះទីតាំងភូមិសាស្ត្រ អាស៊ីគឺស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] និងជួរភ្នំ[[អ៊ូរ៉ាល់]] និងភាគខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំកូកាស]] (ឬ[[ទំនាបគូម៉ា–ម៉ានីឆ៍]]) និងព្រមទាំង[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Asia |url=https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |year=2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118141016/https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |archive-date=18 November 2008}}</ref> អាស៊ីផងដែរមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូងជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងខាងជើងជាប់មហាសមុទ្រអាកទិក។  អាស៊ីមានផ្ទុកប្រទេសចំនួន ៤៩ ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសចំនួន ៥ (កាហ្សាក់ស្ថាន ចចជី តួកគី រុស្ស៊ី និងអាស៊ែបៃសង់) ជាប្រទេស[[អន្តរទ្វីប]]ឆ្លងចូលទៅប៉ែកអឺរ៉ុប។ បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្រ្ត ទឹកដីរុស្ស៊ីមួយភាគធំគឺស្ថិតនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារតែរុស្ស៊ីមានវប្បធម៌និងនយោបាយទំនោរនៅខាងអឺរ៉ុប ដូច្នេះគេក៏បានចាត់ទុករុស្ស៊ីជា[[ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប|ប្រជាជាតិមួយនៅអឺរ៉ុប]]។ អាស៊ីមានវាលលំហធំៗចំនួនពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]]នៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុងហ្គោលី]]និងចិន ហើយនិង[[វាលលំហអារ៉ាប់]]ដែលគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងអស់។ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]]ក្នុងប្រទេសចិនគឺជាទន្លេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។ ជួរភ្នំហិមាល័យដែលស្ថិតនៅរវាងប្រទេសនេប៉ាល់និងប្រទេសចិន គឺជាជួរភ្នំដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក។ [[ព្រៃត្រូពិច]]គឺលាតសន្ធឹងពាសពេញតំបន់អាស៊ីប៉ែកខាងត្បូង ហើយព្រៃសរលកូល និង[[ព្រៃរុះរោយ]]ភាគច្រើនស្ថិតនៅជាយប៉ែកខាងជើងនៃទ្វីបមួយនេះ។ <gallery> File:Tundra in Siberia.jpg|តំបន់[[ទុនដ្រា]]នៅ[[ស៊ីបេរី]] File:Kuamut Forest Reserve Sabah - intact forest allocated for logging.jpg|[[ព្រៃទឹកភ្លៀង]]នៅ[[កោះបរនេអូ]] File:Naadam rider 2.jpg|វាលស្មោងម៉ុងហ្គោលី File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|បណ្ដុំភ្នំថ្មនៅចិនខាងត្បូង File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|ឧទ្យាន[[តាម៉ានណេការ៉ា]], [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] File:Akkem Valley 2011.jpg|[[ជួរភ្នំអាល់តៃ]] File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|[[ជ្រលងភ្នំហ៊ុនហ្សា]] File:Baa atoll islands.JPG|[[អាតូលនៃម៉ាល់ឌីវ]] File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|[[វ៉ាឌីរ៉ាំ]]ក្នុងប្រទេស[[ហ្សកដានី]] </gallery> ===តំបន់ធំៗ=== [[ឯកសារ:Asia - UN.png|left|thumb|225px|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់នីមួយៗនៃទ្វីបអាស៊ី {{legend|#FA8072|[[អាស៊ីខាងកើត]]}} {{legend|#9370DB|[[អាស៊ីកណ្ដាល]]}} {{legend|#FFA500|[[អាស៊ីខាងត្បូង]]}} {{legend|#90EE90|[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]}} {{legend|#F0E68C|[[អាស៊ីខាងលិច]]}} {{legend|#6495ED|[[អាស៊ីខាងជើង]]}}]] របៀបបែងចែកតំបន់នៃទ្វីបអាស៊ីគឺមានភាពខុសៗគ្នា និងមានច្រើនបែបច្រើនយ៉ាង។ ខាងក្រោមគឺជាតំបន់សម្គាល់នីមួយៗក្នុងទ្វីបអាស៊ីដែលប្រើប្រាស់ដោយ[[ក្រុមផ្នែកស្ថិតិអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSD)។ ការបែងចែកអាស៊ីទៅជាតំបន់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិគឺធ្វើឡើងសម្រាប់តែហេតុផលស្ថិតិប៉ុណ្ណោះ និងមិនបញ្ជាក់ពីការកំណត់អ្វីទាក់ទិននឹងទំនាក់ទំនងនយោបាយ ឬទំនាក់ទំនងផ្សេងៗនៃប្រទេសនិងដែនដីនៅអាស៊ីឡើយ។<ref>{{cite web |title=Standard Country or Area Codes for Statistical Use (M49 Standard) |publisher=UN Statistics Division |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |access-date=10 October 2025 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live}} "Geographic Regions" anklicken Zitat: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."</ref> * [[អាស៊ីខាងជើង]] ([[ស៊ីបេរី]]){{refn|group=ស|ស៊ីបេរីគឺស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រអាស៊ីសុទ្ធសាធ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអឺរ៉ុបវិញដោយយោងអាស្រ័យតាមកត្តាវប្បធម៌ និងនយោបាយ។}} * [[អាស៊ីកណ្ដាល]] * [[អាស៊ីខាងលិច]] (មាន[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ឬ[[ដើមបូព៌ា]] និងផ្នែកមួយនៃតំបន់[[កូកាស]]) * [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ([[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]]) * [[អាស៊ីខាងកើត]] ([[ចុងបូព៌ា]]) * [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ([[ឥណ្ឌីខាងកើត]] និង[[ឥណ្ឌូចិន]]) ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុអាស៊ី}} អាស៊ីមានលក្ខណៈអាកាសធាតុចម្រុះពិសេសៗច្រើន។ អាកាសធាតុក្នុងទ្វីបនេះមានចាប់ពីត្រជាក់រងាក្នុងតំបន់អាក់ទិកនិងអនុអាបទិកនៃស៊ីបេរី រហូតដល់ស្ងួតសើមក្នុងតំបន់ត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលមានចន្លោះសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលប្រចាំថ្ងៃច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើភពផែនដី ពោលគឺពេលថ្ងៃក្ដៅខ្លាំងនិងពេលយប់ប្រែមកចុះត្រជាក់ខ្លាំង។ ចរន្តខ្យល់មូសុងបានគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកខាងត្បូង និងភាគខាងកើតទ្វីប ដោយសារតែវត្តមានជួរភ្នំហិមាល័យបានបង្ខំឱ្យមានកកើតកម្ដៅទាប ដែលទាញយកសំណើមក្នុងរដូវក្តៅ។ ស៊ីបេរីគឺជាទីតំបន់ដ៏ត្រជាក់បំផុតមួយនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] ហើយអាចដើរតួជាប្រភពខ្យល់អាកទិកបក់បន្តទៅប្រមូលផ្ដុំនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ តំបន់ដែលតែងទទួលរងឥទ្ធិពលពីសកម្មភាពព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចខ្លាំងគេបំផុតនោះគឺស្ថិតភាគឦសាននៃប្រទេសហ្វីលីពីន និងភាគខាងត្បូងប្រទេសជប៉ុន។ ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាស៊ី}} [[File:V-Dem_Democracy_Indices_2023_Asia.svg|alt=|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម|សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោត]]របស់[[វិទ្យាស្ថានវីឌែម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ សម្រាប់ប្រជាជាតិនៅទ្វីបអាស៊ី {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#0c3091|០.៩០០–១.០០០}} {{legend|#2f5cd5|០.៨០០–០.៨៩៩}} {{legend|#6bd2df|០.៧០០–០.៧៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#c3eded|០៦០០–០.៦៩៩}} {{legend|#f9f8bb|០.៥០០–០.៥៩៩}} {{legend|#fad45d|០.៤០០–០.៤៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#da820f|០.៣០០–០.៣៩៩}} {{legend|#a8261f|០.២០០–០.២៩៩}} {{legend|#66000f|០.១០០–០.១៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#240011|០.០០០–០.០៩៩}} {{legend|#c0c0c0|គ្មានទិន្នន័យ}} {{Col-end}}|upright=1.4]] ប្រទេស​ដែល​មាន[[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអាស៊ី|លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ច្រើន​ជាង​គេ]]​នៅ​អាស៊ីគឺ ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[តៃវ៉ាន់]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]] នេះបើយោង​តាម​[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម]]ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=13 October 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live}}</ref> == បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី == {{Main|ប្រទេសនៅអាស៊ី}} {{Asia.png|5000px|float=left}} {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]{{UN Population|ref}}<br />(២០២១) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋ/រាជធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Royal arms of Cambodia.svg|20px|link=ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កម្ពុជា}} | [[កម្ពុជា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cambodia}} | style="text-align:right;"| ១៨១,០៣៥ | [[ភ្នំពេញ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|20px|Link=វរលញ្ឆករកាតា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាតា}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Qatar}} | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | [[ដូហា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kazakhstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកាហ្សាក់ស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន}} | [[កាហ្សាក់ស្ថាន]]{{Refn|group=ស|name=transcon|[[បញ្ជីរាយប្រទេសអន្តរទ្វីប|ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kazakhstan}} | style="text-align:right;"| ២,៧២៤,៩០០ | [[អាស្តាណា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of North Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងជើង|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} | [[កូរ៉េខាងជើង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១២០,៥៣៨ | [[ព្យុងយ៉ាង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of South Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} | [[កូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១០០,២១០ | [[សេអ៊ូល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kyrgyzstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកៀគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កៀគីស្ថាន}} | [[កៀគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kyrgyzstan}} | style="text-align:right;"| ១៩៩,៩៥១ | [[ប៊ីស្កេក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the State of Kuwait.svg|20px|link=វរលញ្ឆករគុយវ៉ែត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|គុយវ៉ែត}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kuwait}} | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករចចជី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចចជី}} | [[ចចជី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Georgia}} | style="text-align:right;"| ៦៩,៧០០ | [[ប៊ីលីស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:中華人民共和國國徽.svg|20px|link=វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចិន}} | [[ចិន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|China}} | style="text-align:right;"| ៩,៥៩៦,៩៦១ | [[ប៉េកាំង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Imperial Seal of Japan.svg|20px|link=ព្រះលញ្ឆករជប៉ុន|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ជប៉ុន}} | [[ជប៉ុន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Japan}} | style="text-align:right;"| ៣៧៧,៩១៥ | [[តូក្យូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Tajikistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតាជីគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តាជីគីស្ថាន}} | [[តាជីគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Tajikistan}} | style="text-align:right;"| ១៤៣,១០០ | [[ឌូសង់បេ]] |- | style="text-align:center;"| <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកគី}} | [[តួកគី]]{{refn|group=ស|តួកគីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] ប៉ុន្តែប្រទេសនេះក៏មានទឹកដីមូយផ្នែកតូចស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍]]ផងដែរ។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkey}} | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | [[អង់ការ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Turkmenistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតួកមេនីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកមេនីស្ថាន}} | [[តួកមេនីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkmenistan}} | style="text-align:right;"| ៤៨៨,១០០ | [[អាស្កាបាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Thailand.svg|20px|link=ត្រាផែនដី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ថៃ}} | [[ថៃ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Thailand}} | style="text-align:right;"| ៥១៣,១២០ | [[បាងកក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of East Timor.svg|20px|link=វរលញ្ឆករទីំម័រខាងកើត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ទីម័រខាងកើត}} | [[ទីម័រខាងកើត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Timor-Leste}} | style="text-align:right;"| ១៤,៨៧៤ | [[ឌីលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Nepal (alternative).svg|20px|link=វរលញ្ឆករនេប៉ាល់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|នេប៉ាល់}} | [[នេប៉ាល់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Nepal}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,១៨១ | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Bangladesh.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបង់ក្លាដែស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បង់ក្លាដែស}} | [[បង់ក្លាដែស]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bangladesh}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,៥៧០ | [[ដាក្កា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Pakistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន}} | [[ប៉ាគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Pakistan}} | style="text-align:right;"| ៨៨១,៩១៣ | [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of The Kingdom of Bahrain.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបារ៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បារ៉ែន}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bahrain}} | style="text-align:right;"| ៧៦០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Brunei.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៊្រុយណេ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប្រ៊ុយណេ}} | [[ប៊្រុយណេ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;"| ៥,៧៦៥ | [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Bhutan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករភូតាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ភូតាន}} | [[ភូតាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bhutan}} | style="text-align:right;"| ៣៨,៣៩៤ | [[ធីមភូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Maldives.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាល់ឌីវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ}} | [[ម៉ាល់ឌីវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Maldives}} | style="text-align:right;"| ២៩៨ | [[ម៉ាល់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Malaysia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} | [[ម៉ាឡេស៊ី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Malaysia}} | style="text-align:right;"| ៣២៩,៨៤៧ | [[គូឡាឡាំពួ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Mongolia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ុងហ្គោលី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី}} | [[ម៉ុងហ្គោលី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Mongolia}} | style="text-align:right;"| ១,៥៦៤,១១៦ | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|20px|link=ត្រារដ្ឋនៃមីយ៉ាន់ម៉ា|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} | [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Myanmar}} | style="text-align:right;"| ៦៧៦,៥៧៨ | [[ណៃពិដោ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Yemen (2).svg|20px|link=វរលញ្ឆករយេម៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|យេម៉ែន}} | [[យេម៉ែន]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Yemen}} | style="text-align:right;"| ៥២៧,៩៦៨ | {{ubl|[[សាណា]] (តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)|[[អាដេន]] (ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំប្រធានធិបតី|ក.ដ.ប]])}} |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|link=វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|រុស្ស៊ី}} | [[រុស្ស៊ី]]{{refn|group=ស|រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទឹកដីលាតសន្ធឹងពី[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មក[[អាស៊ីខាងជើង]] ប៉ុន្តែប្រទេសមួយនេះគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបដោយផ្អែកតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងនយោបាយ ហើយម៉្យាងទៀត ប្រជាជនរុស្ស៊ីភាគច្រើន (៧៨%) គឺរស់នៅក្នុង[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីខាងប៉ែកអឺរ៉ុប]]។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Russian Federation}} | style="text-align:right;"| ១៧,០៩៨,២៤២ | [[ម៉ូស្គូ]]{{refn|group=ស|ទីក្រុងម៉ូស្គូគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]។}} |- | style="text-align:center;" | <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|លីបង់}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lebanon}} | style="text-align:right;"| ១០,៤០០ | [[បៃរូត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Vietnam.svg|20px|link=វរលញ្ឆករវៀតណាម|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|វៀតណាម}} | [[វៀតណាម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Viet Nam}} | style="text-align:right;"| ៣៣១,២១២ | [[ហាណូយ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីប}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cyprus}} | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | [[នីកូស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Syria (2025–present).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីរី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីរី}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Syrian Arab Republic}} | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | [[ដាម៉ាស់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Singapore.svg|20px|link=វរលញ្ឆករសិង្ហបុរី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|សិង្ហបុរី}} | [[សិង្ហបុរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Singapore}} | style="text-align:right;"| ៦៩៧ | [[សិង្ហបុរី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស្រីលង្កា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស្រីលង្កា}} | [[ស្រីលង្កា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Sri Lanka}} | style="text-align:right;"| ៦៥,៦១០ | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរកូត្តេ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Philippines.svg|20px|link=វរលញ្ឆករហ្វីលីពីន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្វីលីពីន}} | [[ហ្វីលីពីន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Philippines}} | style="text-align:right;"| ៣៤៣,៤៤៨ | [[ម៉ានីល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Jordan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករ|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្សកដានី}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Jordan}} | style="text-align:right;"| ៨៩,៣៤២ | [[អាម៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Laos.png|20px|link=វរលញ្ឆករឡាវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឡាវ}} | [[ឡាវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;"| ២៣៦,៨០០ | [[វៀងចន្ទន៍]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Iran.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iran (Islamic Republic of)}} | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | [[តេហេរ៉ង់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Iraq.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ាក់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iraq}} | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | [[បាកដាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Israel.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Israel}} | style="text-align:right;"| ២០,៧៧០ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលចំហរចំពោះយេរូសាឡឺម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Uzbekistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ូសបេគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} | [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Uzbekistan}} | style="text-align:right;"| ៤៤៧,៤០០ | [[តាស្កិន]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Armenia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាមេនី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាមេនី}} | [[អាមេនី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Armenia}} | style="text-align:right;"| ២៩,៧៤៣ | [[យេរេវ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Saudi Arabia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Saudi Arabia}} | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | [[រីយ៉ាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Azerbaijan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាស៊ែបៃសង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាស៊ែបៃសង់}} | [[អាស៊ែបៃសង់]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Azerbaijan}} | style="text-align:right;"| ៨៦,៦០០ | [[បាគូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាហ្វហ្កានីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} | [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Afghanistan}} | style="text-align:right;"| ៦៥២,៨៦៤ | [[កាប៊ុល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Oman.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអូម៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូម៉ង់}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Oman}} | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | [[មូស្កាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the United Arab Emirates.svg|alt=Emblem|28x28px|link=វរលញ្ឆករនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|United Arab Emirates}} | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px|link=វរលញ្ឆករអេហ្ស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} | [[អេហ្ស៊ីប]]{{refn|group=ស|name=transcon|}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Egypt}} | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៤៩ | [[គែរ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of India.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌា}} | [[ឥណ្ឌា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|India}} | style="text-align:right;"| ៣,២៨៧,២៦៣ | [[ញូដេលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌូណេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Indonesia}} | style="text-align:right;"| ១,៩០៤,៥៦៩ | [[ចាកាតា]] |- |} ក្រៅពីរដ្ឋខាងលើ អាស៊ីនៅមានប្រទេស ឬរដ្ឋមួយចំនួនទៀតដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច ឬមិនមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិតែម្តង។ ក្នុងចំណាមរដ្ឋទាំងនោះដែរ គ្មានរដ្ឋណាមួយត្រូវជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទេ ខណៈ[[ប៉ាឡេស្ទីន]]មានឋានៈជារដ្ឋសង្កេតការណ៍៖ {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Palestine.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|State of Palestine}} | style="text-align:right;"| ៦,០២៥ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:National Emblem of the Republic of China.svg|20px|link=មេឃខៀវ និងព្រះអាទិត្យស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តៃវ៉ាន់}} | [[តៃវ៉ាន់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Taiwan}} | style="text-align:right;"| ៣៦,១៩៣ | [[តៃប៉ិ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប#ស៊ីបខាងជើង|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីបខាងជើង}} | [[ស៊ីបខាងជើង]] | style="text-align:right;"| ៣២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ៣,៣៥៥ | [[នីកូស៊ីខាងជើង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាប់កាស៊ី#សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាប់កាស៊ី}} | [[អាប់កាស៊ី]] | style="text-align:right;"| ២៤២,៨៦២ | style="text-align:right;"| ៨,៦៦០ | [[សុខូមី]] |- | style="text-align:center;"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none|link=វរលញ្ឆករអូសេទីខាងត្បូង#សាធារណរដ្ឋអូសេទីខាងត្បូង}} | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូសេទីខាងត្បូង}} | [[អូសេទីខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| ៥១,៥៤៧ | style="text-align:right;"| ៣,៩០០ | [[ស្គីនវ៉ាលី]] |- |} {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី}} [[File:1 Singapore city skyline 2010 day panorama.jpg|thumb|upright=1.2|ប្រទេសសិង្ហបុរីមានកំពង់ផែផ្ទុកកុងតឺន័រដ៏មមាញឹកបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក និងជាមជ្ឈមណ្ឌល[[ទីផ្សារប្ដូរប្រាក់បរទេស|ពាណិជ្ជកម្មប្តូរប្រាក់បរទេស]]ដ៏ធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោកដែរ។]] អាស៊ីជាទ្វីបដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទ្វីបផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក ទាំងតម្លៃ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] និងតម្លៃ[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (យអទ) ហើយជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដែលមានវឌ្ឍនភាពរីកចម្រើនលឿនបំផុតមួយផងដែរ។<ref name="International Monetary Fund">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=16 October 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេស[[ចិន]]គឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេ]]បង្អស់នៅក្នុងទ្វីបនេះ។ ប្រទេសអាស៊ីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំៗបន្ទាប់មានដូចជា ប្រទេសឥណ្ឌា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង តួកគី ឥណ្ឌូណេស៊ី អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតៃវ៉ាន់ ដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទាំង ២០​ នៅលើលោក គិតទាំងតម្លៃជាមធ្យម និង យអទ។<ref>{{cite web |url=http://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |title=Largest_Economies_in_Asia |website=Aneki.com |access-date=16 October 2025 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A |url-status=dead |archivedate=30 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A }}</ref> ក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិសរុបប្រមាណ ៦៨% គឺសុទ្ធតែមានការិយាល័យយ៉ាងតិចមួយកន្លែងនៅទីក្រុងហុងកុង។<ref>{{cite web |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |title=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations |work=CFO innovation ASIA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |archive-date=7 August 2011 |access-date=16 October 2025 |archivedate=7 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations }}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាមានអត្រាកំណើនប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមលើសពី ៨%។<ref>{{citation |ssrn=916768 |title=Five Years of China WTO Membership: EU and US Perspectives About China's Compliance With Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism |date=4 August 2006 |last1=Farah |first1=Paolo Davide}}</ref> បើយោងតាមប្រវត្តិវិទូសេដ្ឋកិច្ច លោក[[អង់ហ្គូស ម៉ាដឌីសុន]]បានឱ្យដឹងថា ឥណ្ឌាគឺធ្លាប់មានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកក្នុងរយៈពេល ៣ សហវត្សរ៍មុន លើកលែងតែនៅក្រោយសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌាកាលនុះគឺស្មើនឹង ២៥% នៃទិន្នផលឧស្សាហកម្មសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison |title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |isbn=978-0-19-164758-1 |last1=Maddison |first1=Angus |date=20 September 2007 |publisher=Oxford University Press |access-date=16 October 2025 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924191955/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&dq=angus+maddison&hl=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |title=Development Centre Studies the World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |isbn=978-9264104143 |last1=Angus |first1=Maddison |date=2003 |publisher=OECD |access-date=16 October 2025 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054608/https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0 |isbn=978-0-226-03463-8 |title=Economics and world history: Myths and paradoxes |year=1995 |last1=Bairoch |first1=Paul |publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |title=Table B–18. World GDP, 20 Countries and Regional Totals, 0–1998 A.D. |website=theworldeconomy.org |date=17 September 2006 |access-date=16 October 2025 |archive-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722202625/http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |url-status=live}}</ref> ចំណែកឯចិនវិញក៏ធ្លាប់ជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុត និងជឿនលឿនបំផុតមួយដែរនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ ហើយជារឿយៗតែងរំលែកគ្នាជាមួយឥណ្ឌាក្នុងនាមជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យបុរាណ។<ref>{{cite web |last=Nalapat |first=M. D. |date=11 September 2001 |title=Ensuring China's "Peaceful Rise" |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |access-date=16 October 2025 |publisher=Bharat-rakshak.com |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000">{{Cite book |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed 16 October 2025 |publisher=Eric.ed.gov |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304235359/http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |archive-date=4 March 2008 |isbn=978-0-8213-5005-8 |date=2000}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |title=The Real Great Leap Forward |newspaper=The Economist |date=30 September 2004 |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី២០ ជប៉ុនបានផ្តួលឥណ្ឌានិងចិនក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី និងជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីបានវ៉ាដាច់[[សហភាពសូវៀត]] (វាស់វែងតាមផលិតផលសម្ភារៈសុទ្ធ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ និងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់កាលពីឆ្នាំ១៩៦៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ជប៉ុនត្រូវបានចិនបានវ៉ាដាច់ក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក ហើយបន្តរហូតមកដល់នៅឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសឥណ្ឌាក៏បានវ៉ាដាច់ជប៉ុនដូចគ្នា បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម ដោយក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាច[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីបួននៅលើសកលលោក]] និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរក្នុងទ្វីបអាស៊ី]]នៅពីក្រោយចិន។ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅអាស៊ីរាប់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ភាគច្រើនតែងប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន ក៏ដូចជាតំបន់ចំនួនបួនផ្សេងទៀតរួមមាន កូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ ហុងកុង និងសិង្ហបុរី ដោយរដ្ឋទាំងនេះសុទ្ធតែមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ស្ទុះរហ័សរបស់រដ្ឋប្រទេសទាំងបួននេះហើយ ទើបបានគេផ្ដល់រហស្សនាមឱ្យថា [[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]]។ មកទល់សព្វថ្ងៃនេះ បណ្ដារដ្ឋខ្លាអាស៊ីគឺត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍]] ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.emergingdragon.com/ |title=Rise of Japan and 4 Asian Tigers from |publisher=emergingdragon.com |access-date=16 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ |archive-date=22 April 2010 |url-status=dead |archivedate=22 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ }}</ref><ref name="International Monetary Fund" /> [[File:Mumbai skyline BWSL.jpg|alt=|thumb|[[មុំបៃ]]ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅអាស៊ី ហើយក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងទេសចរណ៍មួយផងដែរ។]] ក្នុងនាមជាទ្វីបដែលមានក្រឡាផ្ទៃធំជាងគេបំផុតលើលោក អាស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិជាច្រើនបែបច្រើនយ៉ាងដូចជា រ៉ែ[[ប្រេងកាត]] [[ព្រៃឈើ]] [[ត្រី|ត្រីមច្ឆា]] [[ទឹក]] [[ស្រូវ]]អង្ករ [[ទង់ដែង]] និង[[ប្រាក់]]ជាដើម។ វិស័យផលិតកម្មនៅអាស៊ីច្រើនមានកម្រិតអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសចិន [[តៃវ៉ាន់]] កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន ឥណ្ឌា ហ្វីលីពីន និងសិង្ហបុរី។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូងនៅតែបន្តនាំមុខលើវិស័យ[[សាជីវកម្មពហុជាតិ]] ប៉ុន្តែក្នុងពេលថ្មីៗនេះ ប្រទេសចិន និងឥណ្ឌាក៏កំពុងអភិវឌ្ឍនិងពង្រីកវិស័យសាជីវកម្មពហុជាតិរបស់ខ្លួនដែរ។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុនសុទ្ធតែមានប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នៃទ្វីបអាស៊ី ក្នុងគោលបំណងទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីកម្លាំងពលកម្មទាប និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើន។<ref>{{Cite news |last=Fairless |first=Tom |title=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |access-date=16 October 2025 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |title=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |access-date=16 October 2025 |newspaper=The Economist}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មរវាងបណ្តាប្រទេសនៅអាស៊ី និងបណ្តាប្រទេសនៅលើទ្វីបផ្សេងទៀតត្រូវបានដំណើរការយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមផ្លូវសមុទ្រ។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មជាខ្សែៗបានលេចឡើងដោយក្នុងនោះ វាបានចាប់ផ្ដើមពីតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រចិនខាងត្បូងឆ្ពោះទៅទីក្រុងហាណូយ និងចាកាតា មុនពេលឆ្លងចូលសិង្ហបុរី និងគូឡាឡាំពួរតាមរយៈ[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]​រួចចេញទៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្លងចូលទីក្រុងកូឡុំបូនៃប្រទេសស្រីលង្កានិងម៉ាល់នៅចុងខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា ហើយបន្តទៅទីក្រុង[[មុំបាសា]]នៃអាហ្រ្វិកខាងកើត។ ចេញពីមុំបាសា ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីបានបន្តអូសបន្លាយទៅភាគខាងជើងចូលប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] រួចឆ្លង[[សមុទ្រក្រហម]]កាត់ចូល[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] មុនពេលបន្តចេញទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ពីទីនោះ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលចេញពីអាស៊ីនេះបានតភ្ជាប់ទៅនឹងទីក្រុង និងប្រទេសសំខាន់ៗនៅអឺរ៉ុបដូចប្រទេសអ៊ីតាលីជាដើម រួចបន្តលើកដាក់លើផ្លូវដែកបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត ឬបន្តទៅកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងប្រទេសបារាំង និងកំពង់ផែផ្សេងៗនៅអឺរ៉ុបភាគខាងជើង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីមានផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតូចមួយផ្នែកដែលរត់ឆ្លងកាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងទៅទ្វីបអឺរ៉ុបដែរ។ ចរាចរណ៍ទំនិញពាណិជ្ជកម្មនៅអាស៊ីដ៏សំខាន់មួយទៀតត្រូវរត់ចេញពីបណ្ដារដ្ឋនៅប៉ាស៊ីហ្វិកឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] និង[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ឡងប៊ិច]]នៃតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការកំពុងរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅសមុទ្រអាកទិកបានបើកត្រួសត្រាយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីពីអាស៊ីឦសានទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{Cite news |date=19 September 2024 |title=Melting Arctic ice could transform international shipping routes, study finds |url=https://www.brown.edu/news/2022-06-22/arctic |access-date=17 October 2025 |work=Brown University}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកតភ្ជាប់ពីអាស៊ីទៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្មវត្ថុនៃគម្រោងសាងសង់។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​រួម​ទាំង​ពាណិជ្ជកម្ម​ផ្លូវសមុទ្របាន​កំពុងតែមានកំណើនខ្ពស់​ខ្លាំង។<ref>{{cite web |url=https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |title=Global Marine Trends 2030 Report |access-date=17 October 2025 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |url-status=dead |archivedate=12 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |title=Maritime Trade |access-date=17 October 2025 |archive-date=19 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319005146/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |url-status=live}}</ref><ref>Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.</ref><ref>Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.</ref><ref>Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.</ref><ref>Jean-Marc F. Blanchard "China's Maritime Silk Road Initiative and South Asia" (2018).</ref><ref>{{cite web |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |title=INTRA-ASIA |access-date=17 October 2025 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead |archivedate=26 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ អាស៊ីមានមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានចំនួន ៣.៣ លាននាក់ (ពោលបុគ្គលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធលើសពី ១ លានដុល្លារអាមេរិក ដោយមិនរាប់បញ្ចូលថ្លៃគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ) ដោយចំនួននេះស្ថិតនៅតិចជាងចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លាននៅអាមេរិកខាងជើងបន្តិច ពោលគឺ ៣.៤ លាននាក់។ មួយឆ្នាំ្កក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ អាស៊ីបានឡើងឈរលើអឺរ៉ុបក្នុងនាមជាទ្វីបមានចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានច្រើនជាងគេ។<ref>{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625124306/http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |url-status=dead |archive-date=25 June 2011 |title=Asia has more millionaires than Europe |location=Toronto}}</ref> របាយការណ៍ភោគទ្រព្យឆ្នាំ២០១២ របស់[[ស៊ីធីគ្រុប]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ទ្រព្យសម្បត្តិសរុបរបស់មនុស្សនៅអាស៊ីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាង ១០០ លានដុល្លារបានកើនលើសពីសមភាគីខ្លួននៅឯខាងអាមេរិកខាងជើងជាលើកដំបូង ខណៈដែល "ទំនាញនៃមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច" របស់ពិភពលោកបានបន្តមានទំនោរទៅទិសខាងកើត (មកអាស៊ីនេះឯង)។<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |title=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |date=28 March 2012 |publisher=Bloomberg |first=Sanat |last=Vallikappen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114212900/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |archive-date=14 January 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (មធ្យម)|ផសស]] <small>(មធ្យម, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាលាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||១៩,២៣១,៧០៥||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |title=World Bank's GDP (Nominal) Data for Japan |access-date=2025-10-17 |archivedate=2025-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250818130928/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |url-status=dead }}</ref>||៦,២៧២,៣៦៣||២០១២ |- | ៣ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}}||៤,១៨៧,០១៧||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||២,២៩៥,៥២៧||២០២២ |- | ៥ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||១,៩៤២,៣១៤||២០២១ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}} ||១,៤៣៧,៤០៦||២០២៥ |- | ៧ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||១,៤២៩,៧៤៣||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (Nominal) Data for Saudi Arabia]</ref> ||១,២៣៩,០៧៥||២០២២ |- | ៩ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||៨០៤,៨៨៩||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|អ៊ីរ៉ង់}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=IR&start=1960 World Bank's GDP (Nominal) Data for Iran]</ref>||៦៤៤,០១៩||២០១២ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (យអទ)|ផសស]] <small>(យអទ, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||៤០,៧១៦,៤៤៨||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||១៧,៦៤៧,០៥០||២០២៥ |- | ៣ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||៧,១៩១,៧១៨||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}} ||៦,៧៤១,១៩២||២០២៥ |- | ៥ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} |||៥,០០៩,៤៨៣||២០២៥ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}}<ref>{{Cite web |url=https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12:42:31.4736462Z |title=World Bank's GDP (PPP) Data for Turkey |access-date=2025-10-17 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228211000/https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12%3A42%3A31.4736462Z |url-status=dead }}</ref>||៣,៧៦៧,២៣០||២០២៣ |- | ៧ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||៣,៣៦៥,០៥២||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (PPP) Data for Saudi Arabia]</ref>||២,៥១៤,៩១៣||២០២៥ |- | ៩ ||align=left|{{flag|អេហ្ស៊ីប}} ||២,៣១៧,៥៣០||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||១,៩៦៥,៣៨៩||២០២៥ |} {{clear}} ===ទេសចរណ៍=== [[File:A few reminder shots of the magical colours at Angkor Wat just prior to sunrise (50232670541).jpg|thumb|[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏ច្រើនបំផុតមួយនៅអាស៊ី]] ខណៈអាស៊ីកំពុងទទួលកំណើនក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាភ្ញៀវទេសចរចិន ''MasterCard'' បានចេញផ្សាយសន្ទស្សន៍ទីក្រុងគោលដៅសកលប្រចាំឆ្នាំ២០១៣ ដោយក្នុងនោះមានទីក្រុង ១០ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុប ២០ ជាទីក្រុងស្ថិតក្នុងតំបន់អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយក៏ជាលើកដំបូងផងដែរដែលទីក្រុងនៃប្រទេសមកពីអាស៊ី ([[បាងកក]]) បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលលេខមួយជាមួយនឹងភ្ញៀវអន្តរជាតិមកទស្សនាចំនួន ១៥.៩៨ លាននាក់។<ref>{{cite news |url=http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |title=Milan and Rome named among the most widely visited cities in the world in the Mastercard Global Destination Cities Index report |date=28 May 2013 |website=Italianavenue.com |access-date=17 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220531/http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> {{Clear}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៅអាស៊ី}} {{Historical populations |title = Historical populations |type = Asia |align = right |percentages = pagr |footnote = ប្រភព៖ [https://www.un.org/esa/population/publications/sixbillion/sixbilpart1.pdf "UN report 2004 data" (PDF).]<br />The figure for {{UN Population|Year}} is provided by.{{UN Population|source}} |១៥០០|243000000 |១៧០០|436000000 |១៩០០|947000000 |១៩៥០|1402000000 |១៩៩៩|3634000000 |២០១៦|4462676731|graph-pos=bottom }} កំណើន[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (HDI) ក្នុងអាស៊ីបូព៌ាបានហក់ស្ទុះឡើងខ្ពស់ជាងឆ្ងាយពីតំបន់ដទៃៗទៀតនៅលើពិភពលោក ដោយកំណើនរបស់វាស្ទើរកើនជិតទ្វេដងនៃ HDI ជាមធ្យមដែលបានសម្រេចនៅក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំមុន នេះបើយោងតាមការវិភាគរបស់របាយការណ៍អំពីទិន្នន័យសុខភាព ការអប់រំ និងប្រាក់ចំណូល។ ហុងកុងជារដ្ឋនៅអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសផ្សេងៗនៃ HDI (ពោលមានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៧ នៅលើពិភពលោកដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ "អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់") បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីជាបន្តបន្ទាប់គឺ សិង្ហបុរី (៩) ជប៉ុន (១៩) និងកូរ៉េខាងត្បូង (២២)។ [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៥៥) គឺជាប្រទេសអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសសរុប ១៦៩ ដែលមាននៅក្នុងបញ្ជី HDI។<ref name="2010 Human Development Report">{{cite news |url=http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |title=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years |publisher=UNDP |access-date=17 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121161015/http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |archive-date=21 November 2010}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៅអាស៊ី}} អាស៊ីជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[អំបូរភាសា]]ជាច្រើន ក៏ដូចជា[[ភាសាលំញែក]]មួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមានភាសាដើម ឬកំណើតលើសពីមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ យោងទៅតាមស្ថិតិ ''Ethnologue'' ឥណ្ឌូណេស៊ីមានភាសានិយាយជាង ៧០០ ភាសាផ្សេងគ្នា ខណៈឥណ្ឌាមានភាសាជាង ៤០០ និងហ្វីលីពីនមានជាង ១០០ ភាសា។ ប្រទេសចិនក៏មានភាសា និងគ្រាមភាសាច្រើនផងដែរទៅតាមខេត្តនីមួយៗ។ ===សាសនា=== សាសនាធំៗជាច្រើននៅលើពិភពលោកគឺមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ីនេះ ដោយក្នុងនោះរួមមានសាសនាដែលមានមនុស្សប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេទាំងប្រាប់ ពោលគឺ គ្រិស្តសាសនា ឥស្លាមសាសនា ហិណ្ឌូសាសនា សាសនាស្រុកចិន (ដោយគេបែងចែកជាលទ្ធិខុងជឺ និងតាវ) និងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ទេវកថាអាស៊ីគឺមានភាពស្មុគស្មាញ និងចម្រុះគ្នាច្រើន។ ឧទាហរណ៍រឿងនិទាននៃ[[គ្រោះទឹកជំនន់ (ទេវកថា)|គ្រោះមហាទឹកជំនន់]] ដូចដែលបានបង្ហាញនៅក្នុង[[ព្រះគម្ពីរហេប្រឺ]]ជុំវិញនិទានកថា[[ណូអេ]] (ក្រោយមកមាននៅក្នុងគម្ពីរ[[សម្ពន្ធមេត្រីចាស់]]នៃគ្រិស្តសាសនា និងក្នុង[[គម្ពី គួរអាន|ព្រះគម្ពីគួរអាន]]នៃឥស្លាមសាសនា) ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងបំផុតមាននៅក្នុង[[ទេវកថាមេសូប៉ូតាមី]] ដូចក្នុងទេវកថា[[អេញូម៉ាអេលីស]] និង[[វីរកថានៃហ្គីលកាម៉េស]]។ ទេវកថាហិណ្ឌូក៏មាននិទានរឿងស្រដៀងគ្នានេះដែរអំពី[[អវតារ]]របស់[[ព្រះវិស្ណុ]]ដែលបានក្រឡាខ្លួនជាត្រីទៅព្រមាន[[វិរស្វទមនុ]]អំពីហានិភ័យនៃគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏កាចសាហាវ។ [[ទេវកថាចិន]]បុរាណក៏មាននិទានអំពីទឹកជំនន់ដ៏ធំដែលអាចបន្តកើតមានជាច្រើនជំនាន់ ដែលតម្រូវឱ្យមានការខិតខំរួមរួមគ្នាពីព្រះអធិរាជ និងព្រះទេវៈដើម្បីទប់ស្កាត់។ ====សាសនាអាប្រាហាម==== {{See also|គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Church of the Nativity (7703592746).jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍ព្រះប្រសូត]]នៅទីក្រុង[[បេធ្លេហឹម]]]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|អាល់កាបា នៅទីក្រុងមេក្កា ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] ពួក[[សាសនាអាប្រាហាម]]ដូចជា៖ [[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ឌ្រូស|ជំនឿឌ្រូស]]<ref>{{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}}</ref> និង[[ជំនឿបាហៃ]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite book |title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation |first=Benjamin |last=MacQueen |year=2013 |isbn=978-1-4462-8976-1 |page=5 |publisher=SAGE |quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=The Modern World: Civilizations of Africa, Civilizations of Europe, Civilizations of the Americas, Civilizations of the Middle East and Southwest Asia, Civilizations of Asia and the Pacific |first=Sarolta |last=Takacs |year=2015 |isbn=978-1-317-45572-1 |page=552 |publisher=Routledge}}</ref> យូដាសាសនា ដែលជាជំនឿអាប្រាហាមដ៏ចំណាស់មួយ គឺត្រូវបាន​គេប្រកាន់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលជាទីកន្លែងកំណើតរបស់ជនជាតិនិងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ប្រជាជាតិហេប្រឺ]] ដោយសព្វថ្ងៃមានរួមបញ្ចូលជនជាតិយូដាដែលមានវត្តមានក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាផ្ទាល់ និងអ្នកដែលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |title=The Jewish Population of the World |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102211/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |archive-date=21 June 2010}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅជុំវិញពិភពលោកនៅតែមានចំនួនច្រើន។ ជ្វីហ្វគឺជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើននៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (៧៥.៦%) ដែលមានចំនួនប្រមាណ ៦.១ លាននាក់<ref>{{cite news |first=Yoram |last=Ettinger |title=Defying demographic projections |url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |access-date=24 October 2025 |newspaper=Israel Hayom |date=5 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191655/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |archive-date=29 October 2013}}</ref> ប៉ុន្តែមិនប្រាកដថាជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សុទ្ធតែកាន់សាសនាយូដានោះទេ។ [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយមួយនៅក្នុងទ្វីប ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជាង ២៨៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាម[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]។<ref>{{cite web ។|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |title=Christians |date=18 December 2012 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310002132/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |archive-date=10 March 2015}}</ref> ១២.៦% នៃប្រជាជនអាស៊ីសរុបគឺជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ប្រទេសហ្វីលីពីន និង[[ទីម័រខាងកើត]]គឺជាប្រទេសអាស៊ីតែពីរប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។<ref name="Pew Research Center" /> នៅឯប្រទេស[[អាមេនី]] និងចចជីវិញ និកាយ[[អូស្សូដក់បូព៌ា]]គឺជាសាសនាដែលគេគោរពប្រកាន់ជាងគេ។<ref name="Pew Research Center" /> វត្តមានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាជាច្រើនគឺមាននៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងលិច]] និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name="Pew Research Center">{{cite web |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population |publisher=Pew Research Center |access-date=25 October 2025 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809110719/https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]] ដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់[[ហ៊ីចាស]]នៃប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃ គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅទ្វីបអាស៊ី ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងតិច ១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៣.៨%​ នៃប្រជាជនអាស៊ីទាំងអស់។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |title=Region: Asia–Pacific |date=27 January 2011 |website=Pewforum.org |access-date=25 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archive-date=10 October 2017}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនជាងគេគឺប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានចំនួនស្មើនឹង ១២.៧% នៃមូស្លីមទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសបន្តបន្ទាប់មានដូចជា ប៉ាគីស្ថាន (១១.៥%) ឥណ្ឌា (១០%) បង់ក្លាដែស អ៊ីរ៉ង់ និងតួកគី។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ផងដែរមានប្រជាជនកាន់និកាយ[[ស៊ីអ៊ីត]]ច្រើនជាងគេ។ ទីក្រុង[[មេក្កា]] [[មេឌីណា]] និង[[យេរូសាឡឹម]] គឺជាទីក្រុងដ៏សក្ការៈបំផុតទាំងបីនៃសាសនាឥស្លាមនៅលើពិភពលោក។ ====សាសនាឥណ្ឌា និងអាស៊ីខាងកើត==== {{See also|សាសនាបូព៌ា}} [[File:Akshardham Lotus.jpg|thumb|[[ស្វាមីនរយាន សមប្រទាន|ព្រះវិហារស្វាមីនរយាន]][[ស្វាមីនរយានអក្សរធម៌ (ដេលី)|អក្សរធម៌]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រាសាទវិហារហិណ្ឌូដ៏ធំទូលាយបំផុតនៅលើលោក។<ref>{{cite news |first=Preeti |last=Jha |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |title=Guinness comes to east Delhi: Akshardham world's largest Hindu temple |date=26 December 2007 |newspaper=The Indian Express |access-date=25 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228055300/http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |archive-date=28 December 2007}}</ref>]] សាសនានៅអាស៊ីស្ទើរតែទាំងអស់គឺសុទ្ធតែមានលក្ខណៈបែបទស្សនវិជ្ជា ហើយប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជាអាស៊ីទាំងនោះបានគ្របដណ្តប់ទៅលើវិសាលគមនៃចិត្តគំនិត និងទស្សនអក្សរសាស្ត្រស្ទើរគ្រប់ស្រទាប់វប្បធម៌និងអរិយធម៌។ [[ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា]]រួមមាន[[ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ]] និង[[ទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធ]]។ ក្រុមសាសនាដូចជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ]] [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]] និង[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតពីឥណ្ឌាក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ចំពោះអាស៊ីបូព៌ា ឬខាងកើតវិញ ពិសេសនៅចិននិងជប៉ុន មានសាសនាដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ|ខុងជឺនិយម]] [[សាសនាតាវ|តាវ]] និងព្រះពុទ្ធនិយម[[ហ្សិន]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១២ សាសនាហិណ្ឌូមានអ្នកគោរពប្រកាន់ប្រមាណ ១.‌១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៥%​​ នៃចំនួនប្រជាជនក្នុងទ្វីបអាស៊ីទាំងអស់ និងជាសាសនាដែលមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេក្នុងទ្វីបនេះផងដែរ។ ហិណ្ឌូសាសនាច្រើនគេនិយមអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ប្រជាជនជាង ៨០%​ នៃប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ខណៈសហគមន៍ធំៗនៅក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែស ប៉ាគីស្ថាន ភូតាន ស្រីលង្កា និង[[កោះបាលី]]ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏កាន់សាសនាមួយនេះផងដែរ។ [[File:Angkor Wat reflejado en un estanque 02.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅកម្ពុជា គឺជាប្រាសាទហិណ្ឌូ-ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនមានអ្នកកាន់ទូលំទូលាយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងអាស៊ីបូព៌ា។ ប្រជាជនកាន់ភាគច្រើនដែលកាន់ប្រតិបត្តិសាសនាព្រះពុទ្ធគឺមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Cambodia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ថៃ]] (៩៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Thailand |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូមា]] (៨០–៨៩%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Burma |access-date=27 October 2025}</ref> ជប៉ុន (៣៦–៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Japan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូតាន]] (៧៥–៨៤%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Bhutan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ស្រីលង្កា]] (៧០%),<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |title=The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011 |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=27 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724072557/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |archive-date=24 July 2013 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 }}</ref> [[ឡាវ]] (៦០–៦៧%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Laos |access-date=27 October 2025}}</ref> និង[[ម៉ុងហ្គោលី]] (៥៣–៩៣%)។<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Mongolia |access-date=27 October 2025}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគតិចកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនារួមមាន៖ [[តៃវ៉ាន់]] (៣៥–៩៣%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Taiwan |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2005 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=8 November 2005 |access-date=27 October 2025 |archive-date=26 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226103042/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2006 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=17 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917184720/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625070300/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |url-status=live}}</ref> កូរ៉េខាងត្បូង (២៣–៥០%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=South Korea |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ម៉ាឡេស៊ី]] (១៩–២១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Malaysia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[នេប៉ាល់]] (៩–១១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Nepal |access-date=27 October 2025}}</ref> [[វៀតណាម]] (១០–៧៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Vietnam |access-date=27 October 2025}}</ref> ចិន (២០–៥០%),<ref>{{cite web |url=http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |title=Chinese Han Nationality: Language, Religion, Customs |website=Travelchinaguide.com |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220534/https://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] (២–១៤%)<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |title=Culture of North Korea – Alternative name, History and ethnic relations |work=Countries and Their Cultures |publisher=Advameg |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805183929/http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |archive-date=5 August 2009}}</ref><ref>{{Cite CIA World Factbook |country=North Korea |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=Background Note: North Korea |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |year=2009 |publisher=U.S. State Department |access-date=27 October 2025 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233244/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាសហគមន៍តូចៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងបង់ក្លាដែស។ [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]]ច្រើនប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងនៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកមួយចំនួនដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងម៉ាឡេស៊ីជាដើម។ ចំណែក[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]វិញច្រើនមានប្រជាប្រិយភាពនៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ហើយក៏មាននៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកខ្លះផងដែរដូចនៅតាមតំបន់អាស៊ីផ្សេងៗទៀត។ ចំពោះ[[លទ្ធិខុងជឺ]] គេច្រើនអនុវត្តវានៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជាក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងដោយប្រជាជនចិននៅបរទេសមួយចំនួន។ [[សាសនាតាវ|តាវនិយម]] ឬលទ្ធិតាវក៏មានគេអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ រួមជាមួយតៃវ៉ាន់ ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរីជាដើម។ <gallery> File:Traditional wedding at Meji-jingu 72570539 f30636e2ef o.jpg|[[ពិធីរៀបអាពាហ៌ពិពាហ៌នៅជប៉ុន|អាពាហ៌ពិពាហ៌ជប៉ុន]]នៅឯ[[ទីសក្ការម៉េជិ]] File:A day of devotion – Thaipusam in Singapore (4316108409).jpg|[[ពិធីបុណ្យថៃពូសម|ពិធីបុណ្យហិណ្ឌូ]]ដែលប្រារព្ធដោយសហគមន៍[[ជនជាតិទមិឡ|ទមិឡ]]នៅប្រទេសសិង្ហបុរី File:Feast of Black Nazarene, Quiapo, Manila.JPG|ក្បួនដង្ហែ[[ណាសារ៉ែនខ្មៅ]]ដោយគ្រិស្តសាសនិកក្នុងក្រុង[[ម៉ានីល]] File:Echmiadzin Cathedral, Armenia (5047080550).jpg|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនីកំពុងគោរពបួងសួងក្នុង[[មហាវិហារអេចឆ្មីអាដហ្ស៊ីន]]នៅក្រុង[[វ៉ាហ្ការឆាប៉ាត]] File:İstanbul 4258.jpg|ឥស្លាមសាសនិកបុរសៗកំពុងបួងសួងនៅ[[ព្រះវិហារអ័រតាគុយ]]ក្នុងក្រុង[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] File:Buddhist alms in Si Phan Don.jpg|[[ភិក្ខុ|ព្រះសង្ឃ]]ឡាវ[[បិណ្ឌបាត|កំពុងទទួលចង្ហាន់]] </gallery> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌នៅអាស៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ប្រទេសនៅអាស៊ី]] *[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន]] *[[អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] azvw6o8j7v7xctfaukiytv5b7zprp16 0 3429 337079 336717 2026-07-01T18:44:06Z HyBoxwood 51830 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 337079 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=95}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= 13, 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=682 |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=3 |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=live }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] 27grcpzg0flfqtsk7payp2o3lozxrv7 0 3487 337076 328772 2026-07-01T16:58:46Z Noreaykh 43065 /* សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ */ 337076 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> សង្គ្រាមលោកលើកទី២ </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:WW2 collage.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''War World II''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''កាលបរិច្ឆេតចាប់ផ្ដើម''' |colspan="2"|'''០១ កញ្ញា ១៩៣៩''' |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេលសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៦ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រទេសចូលរួម''' |colspan="2"| ៧០ ប្រទេស |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជាតិក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ១២៧.២ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជនស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៥០ ទៅ ៥៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''យោធាស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ២០ ទៅ ២៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំនួនស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''កាលបរិច្ឆេតបញ្ចប់''' |colspan="2"|'''០២ កញ្ញា ១៩៤៥''' |} '''សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: '''World War II''') អក្សរកាត់ (WW2) គឺជាសង្គ្រាមពិភពលោកដែលចាប់ផ្ដើមលើកទី២ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមពិភពលោកលើកទី១ ត្រូវបានបញ្ចប់ ។ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានកើតឡើងរវាងក្រុមប្រទេសមហាអំណាចខាងយោធា មានទំនាស់និងគ្នាក្នុងការប្រកួតប្រជែង ផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយប្រកាន់បក្សពួក ហើយការប្រកួតប្រជែងដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងគ្នាបែបនេះបានរីករាលដាលក្លាយជាទំនាស់សកល និង បានឈានទៅរកការបង្កើតគូបក្សដិបក្សនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាប្រឆាំងគ្នាចំនួនពីរគឺ ក្រុម​សម្ព័ន្ធមិត្ត (Allies) និង​​​ ក្រុមអ័ក្សុីស (Axis) ដែលបានបង្កើតសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលជាសង្គ្រាម​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលមានប្រជាជាតិប្រមាណជា ១២៧.២ លាននាក់ មកពី ៧០ប្រទេស បានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាមនេះ ដែលបណ្ដាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណពី ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ ហើយនេះជាជម្លោះយោធា​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​នៅក្នុង​ប្រវត្តិ​​សាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលរាប់លាននាក់ រាប់ចាប់ពី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ទារក កុមារ រហូតដល់ មនុស្សចាស់ ដែលរងនូវការសម្លាប់រង្គាលនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ ការស្លាប់ដោយអត់ឃ្លាន ការស្លាប់ដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ ។<ref> Christopher Hodapp, Alice Von Kannon (2008) [https://www.google.com.kh/books/edition/Conspiracy_Theories_and_Secret_Societies/OCa9BgAAQBAJ?hl=en Conspiracy Theories and Secret Societies For Dummies], Publisher: Wiley, or John Wiley & Sons, Inc., is a multinational publishing company that specializes in academic and instructional materials, p.384 [[ISBN]]:9780470184080, 0470184086 </ref> == មូលហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ == '''The causes of World War II''' ក្រោយពេល [[អាល្លឺម៉ង់]] ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែរសៃ (Treaty of Versailles) នាទីក្រុងប៉ារីស [[ប្រទេសបារាំង]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ១៩១៩ លក្ខខណ្ឌនៃសន្ធិសញ្ញាតម្រូវឱ្យប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ធ្វើរួមមាន៖ * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានតម្រូវឱ្យបង់សំណងហិរញ្ញវត្ថុដល់សម្ព័ន្ធមិត្តសម្រាប់សង្គ្រាម ។ ចំនួនទឹកប្រាក់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយគណៈកម្មការអន្តរសម្ព័ន្ធក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ហើយមានចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារ បន្ថែមពីលើការទូទាត់ដំបូងចំនួន ៥ ពាន់លានដុល្លារ ។  * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលប្រហែល ១០% នៃទឹកដីអ៊ឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមរបស់ខ្លួន រួមទាំងទីក្រុង សារឡេន (Saarland) ដែលសម្បូរដោយធ្យូងថ្ម និង ទីក្រុងកំពង់ផែ ដានហ្សុីង (Danzig) ។ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក៏បានបាត់បង់អាណានិគមក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនទាំងអស់ផងដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិជា "ទឹកដីមានកាតព្វកិច្ច"។ * សមត្ថភាព​យោធា​របស់​អាល្លឺម៉ង់​ត្រូវ​បាន​រឹតត្បិត​យ៉ាង​ខ្លាំង ដោយកំណត់មិនឱ្យមានការពង្រីកកងទ័ពលើសពី ១សែននាក់ ។ * សន្ធិសញ្ញានេះផងដែរបានប្រកាសឡើងពីការបង្កើត ក្រុមសម្ព័នប្រជាជាតិ (The League of Nations) ដើម្បីនាំខ្លួនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងត្រូវកាត់ទោសជាឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាម ។ សន្ធិសញ្ញាវែរសៃ បានធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំសេដ្ឋកិច្ចទាំងស្រុង ហើយធ្លាក់ចូលក្នុងសភាពដុនដាបជាខ្លាំង ដែលធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដែលនាំឱ្យប្រជាជនចេញមកធ្វើបាតុកម្ម រហូតពួកគេទទួលបានមេដឹកនាំថ្មីគឺលោក [[អាដុល ហ៊ីត្លែរ]] (Adolf Hitler) ដែលជាមេគំនិតជាតិនិយម នៃលទ្ធិណាហ្សុី (Nazi) ដែល និង នាំឱ្យមានសង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតនោះគឺ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ អាដុល ហ៊ីត្លែរ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បានពង្រីកកងទ័ពយ៉ាងច្រើនសម្បើម ដែលបង្ហាញពីសក្ដានុពលរបស់ខ្លួននៅចំពោះមុខគូសត្រូវរបស់ខ្លួននោះគឺ [[បារាំង]] និង [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ។ ការពង្រីកវិសាលភាពកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានបង្ហាញពីមហិច្ឆតារបស់លោកអាដុល ហ៊ីត្លែរ ផងដែរក្នុងការវាតទីចូលទៅកាន់កាប់ទឹកដីនៃបណ្ដាលប្រទេសក្នុងទ្វីបអុឺរ៉ុបក្នុងពេលខាងមុខ ។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ក្រោយមើលឃើញពីវិសាលភាព នៃការពង្រីកកងទ័ពដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ អាល្លឺម៉ង់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បានផ្ដួចផ្ដើមចុះនូវសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយនិង [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] នៅថ្ងៃ ២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ នាទីក្រុងឡុងដ៍ (London) ដែលសន្ធិសញ្ញានេះមានឈ្មោះថា អង់គ្លូ-ប៉ូលីស (Anglo-Polish) ប៉ុន្តែមួយសប្តាហ៍ក្រោយមកប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលធ្វើឱ្យ ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង ដាក់ឱសានវាទ ឱ្យអាល្លឺម៉ង់ដាច់ខាតត្រូវដកទ័ពចេញពីប៉ូឡូញ ប៉ុន្តែអាល្លឺម៉ង់ មិនធ្វើតាមនោះទេ ដូចនេះពីរថ្ងៃក្រោយមក ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយនេះជារបត់សង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតដែលគេកំណត់យកថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ជាការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលក្នុងថ្ងៃដដែលនោះប្រទេស [[អូស្ត្រាលី]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[ឥណ្ឌា]] តុងហ្គា ចូដង់ ម៉ារុក ទុយណេហ្ស៊ី ក៏ប្រកាសសង្គ្រាមទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ដែលប្រទេសទាំងនេះស្ថិតក្រោមអណានិគមរបស់ ចក្រភពអង់គ្លេស ។<ref> Stewart Ross (2003) [https://www.google.com.kh/books/edition/Causes_and_Consequences_of_the_Second_Wo/l-8zjFmqrWsC?hl=en Causes and Consequences of the Second World War], Publisher: Evans Publishing Group UK, p.80 [[ISBN]]: 9780237525699, 0237525690 </ref> == ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម == '''Widespread War''' [[File:Fall of Warsaw in 1939.jpg|thumb|German invasion Poland September 1939, The Fall of Warsaw.]] នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១.៥លាននាក់ រថក្រោះ ២,៧០០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២,៣១៥គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៩,០០០ដើម ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ ។ ហើយប្រទេសប៉ូឡូញពេលនោះបានកេណ្ឌកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១លាននាក់ រថក្រោះ ៨៨០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៤០០គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៤,៣០០ដើម ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់ពួកណាហ្សុីអាល្លឺម៉ង់ ។ ឧត្តមភាពរបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលមានការគាំទ្រដោយកងរថក្រោះ និង យន្តហោះចម្បាំងដ៏ច្រើនសម្បើម បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេវាយលុកប្រព័ន្ធការពាររបស់ប៉ូឡូញបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានទៅដល់ខ្សែរត្រៀមរបស់ប៉ូឡូញ ហើយវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុង វើរ-ស (Warsaw) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ រីឯ [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ដែលរបបរាជានិយមបានដួលរលំហើយប្ដូរឈ្មោះទៅជា សហភាពសូវៀត (Soviet Union) បានផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានឈ្មោះថា ម៉ូឡូទូវ (Molotov-Ribbentrop Pact) ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា ។ អំឡុងពេលដែលពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា សហភាពសូវៀត បានវាយប្រហារប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពរបស់ប៉ូឡូញកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ នៅទីបំផុតកងទ័ព​អាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតបាន​ចូលទៅកាន់កាប់ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​ទាំងស្រុង​នៅ​ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> С. П Иванов (1986) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Initial_Period_of_War/w0w0TLtJZewC?hl=en The Initial Period of War A Soviet View], Publisher: U.S. Government Printing Office, Original from University of Illinois at Urbana-Champaign, p.311 </ref> <ref> Dianne Stine Thomas (1995) [https://www.google.com.kh/books/edition/WWII/SfIkAQAAMAAJ?hl=en WWII Time-Life History of the Second World War], Publisher: Barnes & Noble Books, Original from the University of Michigan p.496 [[ISBN]]: 9781566199841, 1566199840 </ref> <ref> I. Joseph Vizulis (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Molotov_Ribbentrop_Pact_of_1939/7oxpAAAAMAAJ?hl=en The Molotov-Ribbentrop Pact of 1939 The Baltic Case], Publisher: Bloomsbury Academic, Original from the University of Michigan p.176 [[ISBN]]: 9780275934569, 027593456X </ref> == ការផ្ដើមសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក == '''Battle of the Atlantic begins''' បេសកកម្មដំបូងរបស់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបានបើកការវាយប្រហារទៅលើអាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ តាមរយៈកងទ័ពជើងអាកាសរបស់ខ្លួន "Royal Air Force" ហៅកាត់ថា (RAF) ដែលមានយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួន ១៦គ្រឿង បានបើកប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើនាវាកងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់នៅកំពង់ផែ "វេលហាមសាវិន" (Wilhelmshaven) ដែលបានកំទេចនាវាចម្បាំង ០៥គ្រឿង របស់អាល្លឺម៉ង់ ។ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើការតបតមកវិញដោយបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក របស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់ចំនួន ០៧គ្រឿងផងដែរ បន្ទាប់មកអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងនាវាចម្បាំង និង នាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចេញទៅតតាំងនិងចក្រភពអង់គ្លេសវិញនៅឯ សមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយនេះជាការចាប់ផ្ដើមនៃសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក ។ អង់គ្លេស​បាន​ចាប់ផ្តើម​យុទ្ធនាការ​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួនដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង​នាវាមុជទឹករបស់​អាល្លឺម៉ង់​ដែល​កំពុង​គំរាមកំហែងដល់​ការដឹកជញ្ជូនរបស់អង់គ្លេស តាមមធ្យោបាយផ្លូវទឹកដែលឆ្លងកាត់សមុទ្រអាត្លង់ទិក ។ សង្គ្រាមអាត្លង់ទិក រវាងចក្រភពអង់គ្លេស និង ពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ បានក្លាយទៅជាយុទ្ធនាការដ៏វែងបំផុតនៃសង្គ្រាម ។ <ref> Donald G. F. W. Macintyre (1961) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Battle_of_the_Atlantic/NgdnAAAAMAAJ?hl=en The Battle of the Atlantic], Publisher: B. T. Batsford, Original from the University of Michigan p.208 </ref> === អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង === '''Germany launches offensive on French border''' [[File:Bundesarchiv Bild 146-1980-001-35, Maginot-Linie, Panzerwerk Schöneburg.jpg|thumb|French border Maginot Line.]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បន្ទាប់ពីបើកការវាយប្រហារទៅលើ [[អាល្លឺម៉ង់]] តាមទ័ពអាកាសនៅវេលាព្រឹកហើយនោះ គឺនៅវេលាម៉ោង ១១ព្រឹក ថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ២.៧លាននាក់ ចែកចេញជា ៧៥កងពល បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែនបារាំង ។ នៅរយៈពេល ៦ម៉ោងក្រោយមក ពោលគឺនៅម៉ោង៥ល្ងាច អាល្លឺម៉ង់បានបើកការឈ្លានពានបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) គឺជាខ្សែរបន្ទាត់នៃបន្ទាយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងប្រទេសបារាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ ដើម្បីការពារព្រំដែនភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ ខ្សែរបន្ទាត់នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​លោក "អង់ដ្រេ មេហ្សុីនូ" (André Maginot) ដែលជារដ្ឋមន្ត្រី​ការ​ពារជាតិបារាំង​នៅ​ពេល​នោះ។ ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ គឺជាប្រព័ន្ធការពារដ៏ស្មុគស្មាញដែលរួមមាន បន្ទាយបេតុង លួសបន្លារ កាំភ្លើងធំ និង បង្គោលកាំភ្លើងយន្ត ។ នៅតាមខ្សែរបន្ទាត់មានបន្ទាយធំៗ ដែលស្ថិតនៅជម្រៅក្រោមដី ដែលរួមបញ្ចូល មន្ទីរពេទ្យ រថភ្លើង និង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់គ្រាប់ ខ្សែរបន្ទាត់នេះផងដែរត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីបន្ថយការវាយប្រហាររបស់សត្រូវ និង ផ្តល់ពេលវេលាដល់កងទ័ពបារាំងដើម្បីធ្វើរការចល័តទ័ព ។ អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពានបារាំង នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញាដដែល ប្រទេសចំនួន២ទៀតគឺ [[នេប៉ាល់]] និង [[អេហ្ស៊ីប]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំរវាងកងទ័ព អាល្លឺម៉ង់ និង កងទ័ពបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ បានធ្វើឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសកកម្មរបស់ខ្លួន "British Expeditionary Force" ហៅកាត់ថា (BEF) ប្រមាណជា ១៥២,០០០ (ជាង១៥មុឺននាក់) ចូលទៅអន្តរាគមន៍ជួយការពារបារាំងពីការវាយលុករបស់អាល្លឺម៉ង់ផង និង បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែន [[បែលហ្ស៊ិក|ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក]] ផងដែរ ។<ref> Stephen Wentworth Roskill (1954) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_War_at_Sea_1939_1945_The_defensive_v/IIfzAAAAMAAJ?hl=en The War at Sea, 1939-1945: The defensive.- v.2. The period of balance.- v.3. The offensive], Publisher: H.M. Stationery Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.667 </ref> == ការប្រកាសអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក == '''US Declaration of Neutrality''' អំឡុងពេលដែលអាល្លឺម៉ង់កំពុងវាយប្រហារបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) បារាំង បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ១.៨លាននាក់ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ នៅថ្ងៃទី០៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកគឺលោក "រ៉ូសវែល" (Roosevelt) បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមរវាងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយអាមេរិកមិនលូកដៃចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ហើយលោក​ក៏​បាន​គាំទ្រ​ការ​ហាមប្រាមនៃ​ការ​នាំ​ចេញ​អាវុធ​របស់អាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសមានជម្លោះទាំងនោះ ហើយកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកបានបង្កើតកងល្បាតអព្យាក្រឹត ដើម្បីតាមដានប្រតិបត្តិការយោធានៅអឌ្ឍគោលខាងលិចផងដែរ ។ ការមិនលូកដៃចូលក្នុងសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើឱ្យប្រទេស [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពោលគឺប្រទេស [[កាណាដា]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> United States (1939) [https://www.google.com.kh/books/edition/Supplement_to_the_Code_of_the_Laws_of_th/f6DkAAAAMAAJ?hl=en Supplement ... to the Code of the Laws of the United States of America Volume 5], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.1317 </ref> == សហភាពសូវៀតឈ្លានពានប៉ូឡូញ == '''Soviet Union invasion of Poland''' [[File:Wrzesien2.jpg|thumb|Line of demarcation between German and Soviet military forces after their joint invasion of Poland in September 1939]] ១៦ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់បើកការឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងលិច សហភាពសូវៀតបានប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការណ៍ទល់និងប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៤,៧០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៣,៣០០គ្រឿងចូលទៅឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ។ ការលុកលុយនេះគឺជាលទ្ធផលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា "ម៉ូឡូតូវ" (Molotov) ដែលត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហភាពសូវៀត និង សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ កតិកាសញ្ញានេះរួមមានការកណត់នៃការបែងចែកទឹកដីអឺរ៉ុបជាពីរផ្នែកគ្រប់គ្រង ដោយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងលិចត្រូវកាន់កាប់ដោយសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ហើយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងកើតត្រូវកាន់កាប់ដោយសហភាពសូវៀត ។ ជាចុងក្រោយ សហភាពសូវៀត និង អាល្លឺម៉ង់ បានទទួលការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ប៉ូឡូញនៅ សមរភូមិ "ឃក" (Kock) កងទ័ពប៉ូឡូញប្រមាណជា ៣២មុឺននាក់ បានធ្លាក់ខ្លួនជាឈ្លើយសឹករបស់សហភាពសូវៀត អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ កងកម្លាំងរបស់ប៉ូឡូញប្រមាណជា ២០មុឺននាក់ត្រូវបានស្លាប់ ហើយប្រជាជនប៉ូឡូញប្រមាណជា ៦៦,០០០ (ជាង៦មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ដែលគិតពីការឈ្លានពានថ្ងៃដំបូង នៃថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> B. Montanus (1944) [https://www.google.com.kh/books/edition/Polish_Soviet_Relations_in_the_Light_of/6eFZH9IEj7EC?hl=en Polish-Soviet Relations in the Light of International Law], Publisher: University publication Original from University of Illinois at Urbana-Champaign p.54 </ref> == សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ == '''Albert Einstein Letter''' [[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|Albert Einstein during a lecture in Vienna in 1921]] អាល់បឺត អាន់ស្តាញ លោកជាអ្នកទ្រឹស្ដីរូបវិទ្យាដែលកើតនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្តីទំនាក់ទំនងនៃរូបវិទ្យាកង់ទិច រូបមន្តដ៏ល្បីល្បាញរបស់លោកគឺ សមមូលថាមពល E=mc² ។ លោកអាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ ដាក់ជូនប្រធានាធិបតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក គឺលោក រ៉ូសវែល (Roosevelt) ។ សំបុត្រនោះបានសរសេរអំពី ការព្រមានអំពីលទ្ធភាពដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ អាចបង្កើតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាព លោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរពីរូបមន្តក្នុងការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់ ហើយលោក "ឡេអូ ហ្សីឡាត" (Leo Szilard) ដែលជាវិទូរូបវិទ្យាជនជាតិហុងគ្រី បានប្រែសម្រួលជាភាសាអង់គ្លេសដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយសំបុត្រនោះបានផ្ញើរចេញតាមរយ:ស្ថានទូតបែលហ្សិក ។ សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្នុងអំឡុងការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ លោក អេឡិចសេនដឺ សាច (Alexander Sachs) ដែលជាសេដ្ឋវិទូ បានជួបជាមួយលោក "រ៉ូសវែល" ដើម្បីពិភាក្សាអំពីសំបុត្រនោះ ហើយលោកស្នើថាសហរដ្ឋអាមេរិកគួរតែចាប់ផ្តើមកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ។ កម្មវិធីនៃការផលិតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាពនេះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រធានាធិតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយនៅទីបំផុតបាននាំមកនៅគម្រោងម៉ាណហាធិន (Manhattan) ដែលផ្ដោតទៅលើការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ។<ref> Francis George Gosling (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Manhattan_Project/SKaSCzKs8ZsC?hl=en The Manhattan Project Making the Atomic Bomb], Publisher: U.S. Department of Energy p.66 [[ISBN]]: 9780788178801, 0788178806 </ref> == អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសង្គ្រាមផ្លូវអាកាស == '''Britain - Germany (Air Raid)''' ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង និង កងកម្លាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស មិនទាន់ឈានដល់ទ្រង់ទ្រាយធំនោះទេ ដោយអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនក្រុមនាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចូលទៅវាយប្រហារអង់គ្លេសជារឿយៗ ហើយកងនាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់បានបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំង និង នាវាដឹកអ្នកដំណើររបស់អង់គ្លេស ស្លាប់ និង ខូចខាតជាបន្តបន្ទាប់ ដូចនេះហើយកងទ័ពជើងទឹករបស់អង់គ្លេសបានបើកប្រតិបត្តិការក្នុងការទម្លាក់គ្រាប់មុីន (Mine Warfare) ចូលទៅក្នុងទឹកដើម្បីរារាំងប្រឆាំងនាវាមុជទឹករបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង ។ កងនាវាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលបើកទៅប៉ះមីនប្រឆាំងនាមុជទឹក ដែលត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងចំនួន ៤មុឺនគ្រាប់ របស់អង់គ្លេស ត្រូវបានផ្ទុះលិចបាត់ទៅក្នុងទឹកជាបន្តបន្ទាប់ មានដូចជា÷ U-40, U-42, U-45, U-47 ។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអុីស្តូនី បានចុះហត្ថលេខាចូលជាសមាជិកភាពនៃបក្សសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់អាចចល័តកងទ័ពទៅកាន់តំបន់បាល់ទិចនៃអុឺរ៉ុបខាងកើត ។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជើងអាកាសរបស់អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាសយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ (JU88s) ចំនួន ០៩គ្រឿង បើកការវាយឆ្មក់ជាលើកដំបូងតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់ចក្រភពអង់គ្លេសនាថ្ងៃរសៀល ។ កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ បានទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅ សោហ្សាំតុន (Southampton) និង អុីឌិនបឺក (Edinburgh) ហើយបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះនាវាចម្បាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់មួយចំនួនផងដែរ ។ កងទ័ពអាកាសអង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការក្នុងតាមប្រមាញ់កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ ដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាល្លឺម៉ង់ ចំនួន០៤គ្រឿង ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ផងដែរ ។<ref> Empire Air Forces Journal (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=mycwAQAAIAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y Royal Air Force Quarterly and Commonwealth Air Forces Journal, Volumes 16-17], Publisher: Original from the University of California p.108 </ref> == សង្គ្រាមរដូវរងារ វិច្ឆិកា ១៩៣៩ == '''Winter War, November 1939''' [[File:Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor.jpg|thumb|Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor, The government of Manchukuo.]] សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា បានឈានចូលដល់រដូវរងារនៃខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្រៅពីការវាតទីទឹកដីរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅតំបន់អុឺរ៉ុប នៅអាសុីឯណេះវិញ [[ប្រទេសជប៉ុន]] បានបើកការឈ្លានពានលុកលុយយក [[ប្រទេសចិន]] យ៉ាងពេញទំហឹង ។ ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ បានបើកការឈ្លានពានយក ឧបទ្វីបកូរ៉េ (Korean Peninsula) នៅឆ្នាំ១៩៣១ ហើយបន្តទៅឈ្លានពានប្រទេសចិន ដោយចូលទៅកាន់កាប់តំបន់ ម៉ាន់ជូរី (Manchuria) ក្រោយការដួលរលំរាជវង្សឆេង (Qing dynasty) ក្នុងឆ្នាំ១៩១១ ។<ref> New York, Zhongguo xin wen she (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Contemporary_China/nFI8AQAAIAAJ?hl=en&gl=KH Contemporary China A Reference Digest · Volumes 3-5], Publisher: Chinese news Service p.260 </ref> ក្រោយពេលជប៉ុនចូលកាន់កាប់តំបន់ម៉ាន់ជូរី ជប៉ុនបានហៅតំបន់នេះថា ម៉ាន់ជូគូ (Manchukuo) និងបានលើក ពូយុី (Pu Yi) ជាអភិបាលតំបន់នេះ ពូយុី គឺជាអធិរាជចិនចុងក្រោយនៃរាជវង្សឆេង ដែលត្រូវបានក្រុមបដិវត្តន៍ទម្លាក់ចេញពីរាជបល្ល័ង្ក ហើយទ្រង់បានទៅជ្រកកោណក្នុងប្រទេសជប៉ុន ការតម្លើងលោកឱ្យមកគ្រប់គ្រងតំបន់នេះត្រូវបានប្រជាជនចិនទូទៅហៅថា "ជារដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន" (Puppet State) ។ ការចាប់ផ្តើមនៃ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ (Second sino-japanese war) ការចូលកាន់កាប់ទឹកដីម៉ាន់ជូរីពីសំណាក់កងទ័ពជប៉ុន បានធ្វើឱ្យក្រុមបដិវត្តន៍ចិនបង្កើតចលនាប្រឆាំងវត្តមានជប៉ុននៅទូទាំងប្រទេស ហើយចលនាប្រឆាំងនេះបានបន្តរីករាលដាលធំឡើងៗរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយប្រដាប់អាវុធរវាងកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិន និង ជប៉ុន នៅលើស្ពានលូគូ (Lugou Bridge) ជិតទីក្រុងប៉េកាំង នាថ្ងៃទី០៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។ ជប៉ុនបានស្នើឱ្យភាគីចិនទទួលខុសត្រូវ និង សុំទោសខ្លួន ក្នុងការលួចសម្លាប់ជនស៊ីវិលជប៉ុន និង ការវាយឆ្មក់សម្លាប់កងកម្លាំងជប៉ុននៅលើស្ពានលូគូ ប៉ុន្តែចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក លិនសេន (Lin Sen) បានធ្វើការបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ និង មិនសុំទោសជប៉ុននោះទេ ដូចនេះនៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារទៅលើរដ្ឋធានីប៉េកាំង (Beijing) ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាមនោះទេ ចំណែកឯកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនមានចំនួនតែជាង ១៥,០០០នាក់ ចាំការពាររាជធានីប៉េកាំងប៉ុនណោះ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានយកឈ្នះកងកម្លាំងចិន ហើយចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីប៉េកាំង និង តំបន់ធៀនជិន (Tianjin) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Chih-kung Jen, Zhigong Ren (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/Recollections_of_a_Chinese_Physicist/scnuAAAAMAAJ?hl=en Recollections of a Chinese Physicist], Publisher: Signition Original from the University of Michigan p.239 [[ISBN]]: 9780962758102, 0962758108 </ref> === ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧ === '''Battle of Shanghai 1937''' [[File:Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937).png|thumb|Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937)]] នៅថ្ងៃទី០៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជើងទឹកជប៉ុនចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅខាងមុខក្រុងសៀងហៃ ជាមួយនិងកងនាវាចម្បាំងចំនួន ៣០គ្រឿង ។ នៅថ្ងៃ១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុនបើកការបាញ់ផ្លោងមកលើក្រុងសៀងហៃ ចិនបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ដើម្បីការពារក្រុងសៀងហៃ មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៤ មន្ត្រីទ័ពចិនមកពីគណបក្ស "គូមីនតាំង" (Kuomintang) ដឹកនាំដោយ "ជាំងកៃឆៀក" (Chiang Kai-shek) បានបញ្ជូនកងទ័ពអាកាសរបស់ខ្លួនចំនួន ៩១គ្រឿង ទៅកំទេចនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៦ កងទ័ពអាកាសជប៉ុនចំនួន ៨៥គ្រឿង បានចេញពីកោះតៃវ៉ាន់មកដល់ក្រុងសៀងហៃ ហើយធ្វើការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើអាគារលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជាជន ។ ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃបានផ្ទុះឡើងក្រោមការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនអស់ជាច្រើនថ្ងៃ តែកងទ័ពជប៉ុននៅតែមិនអាចចូលកាន់កាប់ក្រុងសៀងហៃបានរហូតដល់ថ្ងៃទី២២ កងទ័ពចិនបានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀតដែលធ្វើឱ្យចំនួនទ័ពដែលមកការពារក្រុងសៀងហៃ មានចំនួន ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) ។ នៅថ្ងៃទី២៣ កងទ័ពធំជប៉ុនបានមកដល់ក្រុងសៀងហៃ ក្នុងចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ជាមួយ រថក្រោះ ៣០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤០០គ្រឿង ។ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងរថក្រោះ ដើម្បីវាយបើកមុខឱ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនរុលចូលទៅមុខដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយកងទ័ពអាកាសយ៉ាងច្រើនលើសលប់បានយកឈ្នះទៅលើកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Dick Wilson (1982) [https://books.google.com.kh/books?id=eP4vAQAAIAAJ&num=9&redir_esc=y When Tigers Fight: The Story of the Sino-Japanese War, 1937-1945], Publisher: Hutchinson p.269 [[ISBN]]: 0091457106, 9780091457105 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧'''</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ចិន <br> (China) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ជប៉ុន <br> (Japan) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ជាំងកៃឆៀក | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ហេសុគុិ |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៦៨មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៩១គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៤៨៥គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ១៦គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣០០គ្រឿង |- | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' មិនមាន | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' ១៣០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២៥មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៣មុឺននាក់ |} === ជ័យជំនះជប៉ុនទៅលើចិន === '''Japan's victory over China''' ប្រទេសមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ ដែលគេស្គាល់ថាជាប្រទេសជប៉ុនដែលបានចូលឈ្លានពានប្រទេសចិន ហើយបានវាយចូលកាន់កាប់ទឹកដីចិនជាបន្តបន្ទាប់ អំឡុងពេលដែលជប៉ុនវាយចូលទីក្រុងសៀងហៃ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានជីង (Nanjing) ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) បានបើកការវាយលុកទៅលើចិនដើម្បីដណ្ដើមយកទីក្រុងណានជីង ចំណែកឯកងទ័ពចិនដែលចាំការពារក្រុងណានជីង មានចំនួនតែ ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ជប៉ុនបានវាយលុកទីក្រុងណានជីង អស់ពេញមួយខែ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកទីក្រុងណានជីង នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពចិនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ ចំណែកឯភាគីជប៉ុនវិញបាត់បង់កងទ័ពប្រមាណជា ២៧,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ជប៉ុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណាជីង បានសម្លាប់រង្គាលជនស៊ីវិលចិនប្រមាណជា ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ហើយនេះគឺជាការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ។<ref> Timothy Brook (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/Documents_on_the_Rape_of_Nanking/c_Lw8PMb3yMC?hl=en Documents on the Rape of Nanking], Publisher: University of Michigan Press p.301 [[ISBN]]: 9780472086627, 0472086626 </ref> ជប៉ុនបន្ទាប់ពីដណ្ដើមបានទីក្រុងណានជីង បន្ទាប់មកបានចូលទៅវាយយកទីក្រុងវូហាន (Wuhan) ដើម្បីកាន់កាប់ជាបន្តទៀត នៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ៣៥០,០០០ (៣៥មុឺននាក់) ដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន ក្រោមការការពាររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនប្រមាណជា ២៥០,០០០ (២៥មុឺននាក់) នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនបានបំពាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទំនប់ទឹកនៃទន្លេលឿងនៅ "ហុឺយ័នគូ" (Huayuankou) ដោយបង្កើតឱ្យមានទឹកជំនន់ដ៏ធំមួយដើម្បីពន្យាពេលកងកម្លាំងជប៉ុនដែលកំពុងវាយលុកយកទីករុងវូហានព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ទឹកជំនន់ទន្លេលឿង" ទឹកជំនន់ដ៏ធំនេះបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលចិនប្រមាណជា ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) ស្លាប់ដោយការលង់ទឹក ។ ទោះជាយ៉ាងណា ជប៉ុនបានបន្ថែមសម្ភារៈសឹកមកបន្ថែមទៀតដែលរួមមាន យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤២៩គ្រឿង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២០គ្រឿង និង នាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៣១៥គ្រឿង ដើម្បីឆ្លងទឹកជំនន់ទន្លេលឿងហើយវាយចូលទីក្រុងវូហាន ហើយនៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន នៅថ្ងៃ២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៨ ចំណែកឯខាងភាគីចិនបានដកថយហើយទៅបោះទីតាំងមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីក្រុងឆុងឈីង <ref> China Information Committee (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=29IMAQAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China at War, Volume 13], Publisher: China Information Publishing Company, Original from Indiana University </ref> ជប៉ុនដែលកំពុងចូលឈ្លានពានលេបយកប្រទេសចិនក្នុងបុព្វហេតុ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ ដែលមិនមានប្រទេសទី៣ លូកដៃផងនោះ បានឈានដល់ការកំណត់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារដើម្បីចូលកាន់កាប់ទីក្រុង "ឆាងសា" (Changsha) ដែលមានកងទ័ពចិនចំនួន ២៤០,០០០ (២៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារទីក្រុង ប៉ុន្តែជាចុងក្រោយ សម្ភារៈសឹកដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ជប៉ុន ដែលមានយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២គ្រឿង បានយកឈ្នះទៅលើកងកម្លាំងចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឆាងសា នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> China. Hsüan ch'uan pu (1942) [https://books.google.com.kh/books?id=VZ3GAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China After Five Years of War], Publisher: Chinese News Service, Original from the University of Michigan p.233 </ref> === ចម្បាំងនៅគ័ងសុី === '''Battle of Guangxi''' នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនបានបន្តលុកលុយប្រទេសចិនមកដល់តំបន់គ័ងស៊ី នៃចិនភាគខាងត្បូង កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) បានចូលប្រយុទ្ធទល់និងកងកម្លាំងចិន ចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) ដែលកំពុងការពារប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន ការប្រយុទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយភាគីចិនបានយកជ័យជំនះទៅលើជប៉ុន នៅច្រកភ្នំឃុនលុន និង បានរារាំងកងទ័ពជប៉ុន ក្នុងការបន្តដំណើររុលទៅមុខក្នុងទិសដៅទៅវាយប្រហារទីក្រុងឆុងឈីងដែលជាមូលដ្ឋានទ័ពដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់ចិន ។ ទោះជាយ៉ាងណាកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង នាវផ្ទុកយន្តហោះចំនួន ០២គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ៤០គ្រឿង បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានណីង (Nanning) នៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> Andrew Roth (1941) [https://books.google.com.kh/books?id=52B5AAAAIAAJ&num=9&redir_esc=y Japan Strikes South: The Story of French Indo-China Passing Under Japanese Domination, Issue 1], Publisher: American council, Institute of Pacific relations, Original from the University of California p.108 </ref> === សហភាពសូវៀត ឈ្លានពាន ហ្វាំងឡង់ === '''Soviet Union invades Finland''' [[File:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|thumb|Soviet Union invades Finland , 30 November 1939 (Winter War)]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៩ [[សហភាពសូវៀត]] បានចូលទៅឈ្លានពាន [[ប្រទេសហ្វាំងឡង់]] ដែលបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមដ៏ធំ នោះគឺ សង្គ្រាមរដូវរងារ (Winter War) កងទ័ពក្រហម របស់សហភាពសូវៀតចំនួន ៤៦០,០០០ (៤៦មុឺននាក់) បានចូលឈ្លានពានប្រទេសហ្វាំងទ្បង់ ជាមួយ និង រថក្រោះចំនួន ២,២០០គ្រឿង នឹង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ២,០០០គ្រឿង ។ ប្រទេសហ្វាំងឡង់ បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៣២គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងមានត្រឹមតែចំនួន ១១៤គ្រឿងប៉ុនណោះ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានពីសំណាក់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀត ។ សង្គ្រាមរដូវរងារ រវាងប្រទេសហ្វាំងឡង់ និង សហភាពសូវៀត បានអូសបន្លាយពេលរហូតដល់ថ្ងៃ១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤០ ទើបភាគីទាំងពីរបញ្ឈប់សង្គ្រាម និង ផ្ដើមកិច្ចចរចារសន្តិភាពដែលធ្វើឡើងនាទីក្រុងមូស្គូ របស់សហភាពសូវៀត (Moscow Peace Treaty) មិនមានភាគីណាមួយចាញ់ឬឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ។ ភូមិសាស្ត្រតំបន់ដ៏ស្មុគស្មាញ អាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ខ្លាំង ការត្រៀមខ្លួនរបស់កងទ័ពហ្វាំងឡង់ សម្រាប់ភាពធន់នៃអាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ដែលដកក្រោមសូន្យ -៤៣អង្សាសេ (−43 °C) បានទប់ស្កាត់ពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀតបានយ៉ាងជោគជ័យ ។<ref> United States. Congress. Senate. Committee on Foreign Relations. Subcommittee on Disarmament (1956) [https://www.google.com.kh/books/edition/Disarmament/M5eEVweW6mMC?hl=en&gl=KH Disarmament A Selected Chronology, January 1, 1918-March 19, 1956], Publisher: U.S. Government Printing Office p.33 </ref> <ref> Arie Marcelo Kacowicz (1994) [https://www.google.com.kh/books/edition/Peaceful_Territorial_Change/y7NRn5s73sQC?hl=en Peaceful territorial change], Publisher: University of South Carolina Press p.390 [[ISBN]]: 9780872499898, 0872499898 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ហ្វាំងឡង់ -សហភាពសូវៀត ក្នុងសង្គ្រាមរដូវងារ'''<br> Finland - Soviet Union (Winter-war)</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ហ្វាំងឡង់ <br> (Finland) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | សហភាពសូវៀត <br> (Soviet) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' អុីមុីល ម៉ានឺហៀម <br> Emil Mannerheim | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' វ៉ូរូសុីឡូវ <br> Voroshilov |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៤៦មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ១១៤គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ២,០០០គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣២គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ២,២០០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៦មុឺននាក់ |} == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន ដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស == '''Germany invades Denmark and Norway''' [[File:28 cm gun at Oscarsborg Fortress.jpg|thumb|One of the three guns at Oscarsborg Fortress]] [[File:Senkingen av Blücher (5654566265).jpg|thumb|German warships Blücher on fire and sinking in Drøbak]] នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស នៅក្នុងប្រតិបត្តិការមួយដែលមានឈ្មោះថា វុីស៊ែអ៊ូបុង (Weserübung) ។ គោលដៅយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការលុកលុយនេះ គឺដើម្បីធានាការផ្គត់ផ្គង់រ៉ែដែកដ៏សំខាន់ និង ដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក និង ទ័ពអាកាស ដើម្បីទប់ទល់នឹងការគំរាមកំហែងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តនៅអាត្លង់ទិកខាងជើង ។ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១៤,៥០០នាក់ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ៦៩គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៥២៧គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង រីឯភាគីដាណឺម៉ាក មានកងទ័ពចំនួន ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ១០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២៣គ្រឿង នាវាចម្បាំង ៣២គ្រឿង ។ រយៈពេលត្រឹមតែ ៦ម៉ោងប៉ុនណោះ រដ្ឋាភិបាលដាណឺម៉ាកបានផ្ញើលិខិតចុះចាញ់អាល្លឺម៉ង់ ក្រោយពេលអាល្លឺម៉ង់បើកប្រតិបត្តិការកងទ័ពអាកាស ដោយបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងជាច្រើនគ្រឿងមកទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុង "ខប់ពេនហាចេន" (Copenhagen) ដែលជារាជធានីធំ របស់ដាណឺម៉ាក ។<ref> Edward Keble Chatterton (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Commerce_Raiders/Of_2KIzNL-UC?hl=en Commerce Raiders], Publisher: Hurst & Blackett Original from Harvard University p.128 </ref> នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដដែល ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបន្តបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសន័រវែស ដោយបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) យន្តហោះចម្បាំង ១,២០០គ្រឿង នាវាផ្ទុកសំភារៈយោធា ១គ្រឿង នាវាផ្ទុកកងទ័ព ២គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង និង នាវាមុជទឹក (U-boats) ៦គ្រឿង ។ នៅចំពោះមុខនៃការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ន័រវែស បានដាក់ពង្រាយកាំភ្លើងធំនៅតាមច្រាំងសមុទ្រដើម្បីត្រៀមទប់ទល់ពីការឈ្លានពាននេះ កងទ័ពជើងទឹក អាល្លឺម៉ង់បានមកដល់ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ (Drøbak) ដែលមាននាវាចម្បាំងប្លូឆឺ (Blücher) ជាអ្នកនាំមុខ កងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់មានបំណងបើកឆ្លងកាត់ ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ដើម្បីទៅវាយប្រហាររាជធានីធំអូសស្លូ (Oslo) របស់ន័រវែស នាវាចម្បាំងប្លូឆឺរបស់អាល្លឺម៉ង់ដែលបើកឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនេះ ត្រូវបានកាំភ្លើងធំរបស់ន័រវែសបាញ់ត្រូវ២គ្រាប់ ដែលបាញ់ចេញពីបន្ទាយទ័ព អូសស្កាប៊ក (Oscarsborg) ក្នុងរយៈចម្ងាយ ១៨០០ម៉ែត្រ បានបណ្ដាលឱ្យនាវាចម្បាំងដ៏ធំនេះលិចទៅក្នុងសមុទ្រ អាល្លឺម៉ង់ខឹងជាខ្លាំងបានបញ្ជារឱ្យកងនាវាចម្បាំងរបស់ខ្លួនចូលប្រយុទ្ធ និង កងនាវាចម្បាំងរបស់ន័រវែសដែលមានចំនួន ១៧គ្រឿង ក្រុមនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់ បានបើកការបាញ់ប្រហារពន្លិច នាវាចម្បាំងន័រវែសជាបន្តបន្ទាប់ អាល្លឺម៉ង់ បានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំង ៨០គ្រឿង ទៅទម្លាក់គ្រាប់ក្នុងទីក្រុងអូស្លូ ហើយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) បានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀត តាមរយៈនាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៤៥គ្រឿង រយៈពេលត្រឹមពីរខែ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ បានវាយគ្រប់គ្រងប្រទេសន័រវែសបានទាំងស្រុងគិតត្រឹមថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ ។<ref> Armed Forces Information School (U.S.) (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Army_Almanac/Dim5AAAAIAAJ?hl=en The Army Almanac A Book of Facts Concerning the Army of the United States], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of California p.1,009 </ref> == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន លុចសំបួរ ហូឡង់ និង បែលហ្ស៊ិក == '''Germany invades Luxembourg, Netherlands And Belgium''' == សេចក្តីប្រកាស == អត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចងក្រងដោយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៃដេប៉ាតឺម៉ង់ មកពីក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នាសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បច្ចុប្បន្នសមាជិក នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ មានបញ្ហាសុខភាពធ្ងន់ធ្ងរ មិនអាចបំពេញនូវអត្ថបទនេះបានទេ ដូចនេះ ការសរសេរអត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានពន្យាពេលមួយរយៈពេលវែង សូមអរគុណ ។ ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] 570k4z646lzhstih9c1awtlqr8m7jb1 0 12107 337087 324387 2026-07-02T10:41:49Z HyBoxwood 51830 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 337087 wikitext text/x-wiki ខាងក្រោមនេះជាបញ្ជីសញ្ញាជាតិរបស់បណ្ដាប្រជាជាតិនៅ[[អាស៊ី]] (រួមបញ្ចូលទាំងដែនដីឬតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសផងដែរ)។ == ប្រទេស == {|class="wikitable" |- !ប្រទេស !សញ្ញាជាតិ !ខ្លឹមសារពាក្យស្លោកនៅលើសញ្ញាជាតិ !អត្ថបទមេ |- |[[កម្ពុជា]] |[[ឯកសារ:Royal Arms of Cambodia.svg|100px]] |ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា |[[សញ្ញាជាតិកម្ពុជា]] |- |[[កាតារ]] |[[ឯកសារ:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|100px]] |រដ្ឋកាតារ |[[សញ្ញាជាតិកាតារ]] |- |[[កូរ៉េខាងជើង]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of North Korea.svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ |[[សញ្ញាជាតិកូរ៉េខាងជើង]] |- |[[កូរ៉េខាងត្បូង]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of South Korea.svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ |[[សញ្ញាជាតិកូរ៉េខាងត្បូង]] |- |[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Kazakhstan.svg|100px]] |កាហ្សាក់ស្ថាន |[[សញ្ញាជាតិកាហ្សាក់ស្ថាន]] |- |[[គីរហ្គីស្ថាន]] |[[ឯកសារ:National emblem of Kyrgyzstan.svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋគីរហ្គីស្ថាន |[[សញ្ញាជាតិគីរហ្គីស្ថាន]] |- |[[គុយវ៉ែត]] |[[ឯកសារ:Coat_of_arms_of_Kuwait.svg|100px]] |រដ្ឋគុយវ៉ែត |[[សញ្ញាជាតិគុយវ៉ែត]] |- |[[ចចចៀ]] |[[ឯកសារ:Greater coat of arms of Georgia.svg|100px]] |ភាពរឹងមាំក្នុងឯកភាព |[[សញ្ញាជាតិចចចៀ]] |- |[[ចិន]] |[[ឯកសារ:中華人民共和國國徽.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិចិន]] |- |[[ជប៉ុន]] |[[ឯកសារ:Imperial Seal of Japan.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិជប៉ុន]] |- |[[តាជីគីស្ថាន]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Tajikistan.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិតាជីគីស្ថាន]] |- |[[តួកមឹនីស្ថាន]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិតួកមឹនីស្ថាន]] |- |[[តួរគី]]⁽¹⁾ |[[ឯកសារ:Emblem of Turkey.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិតួរគី]] |- |[[តៃវ៉ាន់]] |[[ឯកសារ:National Emblem of the Republic of China.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិតៃវ៉ាន់]] |- |[[ថៃ]] |[[ឯកសារ:Garuda Emblem of Thailand.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិថៃ]] |- |[[ទីម័រខាងកើត]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of East Timor.svg|100px]] |ឯកភាព សកម្មភាព វឌ្ឍនភាព |[[សញ្ញាជាតិទីម័រខាងកើត]] |- |[[នេប៉ាល់]] | |មាតានិងមាតុប្រទេសគឺវិសេសវិសាលជាងឋានសួគ៌ |[[សញ្ញាជាតិនេប៉ាល់]] |- |[[បង់ក្លាដែស្ស]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Bangladesh.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិបង់ក្លាដែស្ស]] |- |[[បារ៉ែន]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Bahrain.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិបារ៉ែន]] |- |[[ប៉ាគីស្ថាន]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Pakistan.svg|100px]] |សច្ចភាព ឯកភាព វិន័យ |[[សញ្ញាជាតិប៉ាគីស្ថាន]] |- |[[ប៊ូតាន]] |[[ឯកសារ:Bhutan emblem.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិប៊ូតាន]] |- |[[ប៊្រុយណេ]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Brunei.svg|100px]] |នៅចាំបំរើក្រោមឱវាទព្រះជាម្ចាស់ជានិច្ច |[[សញ្ញាជាតិប៊្រុយណេ]] |- |[[ម៉ាល់ឌីវ]] |[[ឯកសារ:Emblem of Maldives.svg|100px]] |អាណាចក្រកោះមួយពាន់ |[[សញ្ញាជាតិម៉ាល់ឌីវ]] |- |[[ម៉ាឡេស៊ី]] ||[[ឯកសារ:Jata Negara.png|100px]] |ឯកភាពជាកំលាំង |[[សញ្ញាជាតិម៉ាឡេស៊ី]] |- |[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] |[[ឯកសារ:State seal of Burma 2008.svg|100px]] |ប្រធានាធិបតីនៃសហព័ន្ធសង្គមនិយមមីយ៉ាន់ម៉ា |[[សញ្ញាជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា]] |- |[[ម៉ុងហ្គោល]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Mongolia.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិម៉ុងហ្គោល]] |- |[[យេមេន]] |[[ឯកសារ:Coat_of_arms_of_Yemen.svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋយេមេន |[[សញ្ញាជាតិយេមេន]] |- |[[រុស្ស៊ី]]⁽¹⁾ |[[ឯកសារ:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិរុស្ស៊ី]] |- |[[លីបង់]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Lebanon.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិលីបង់]] |- |[[វៀតណាម]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Vietnam.svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម |[[សញ្ញាជាតិវៀតណាម]] |- |[[សហភាពអារ៉ាប់អេមីរ៉េត]] |[[ឯកសារ:Coats of arms of the United Arab Emirates.svg|100px]] |សហភាពអារ៉ាប់អេមីរ៉េត |[[សញ្ញាជាតិសហភាពអារ៉ាប់អេមីរ៉េត]] |- |[[សាយប្រឹស]]⁽¹⁾ |[[ឯកសា|100px]] |1960 |[[សញ្ញាជាតិសាយប្រឹស]] |- |[[សិង្ហបុរី]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Singapore (blazon).svg|100px]] |សិង្ហបុរីឆ្ពោះទៅមុខ |[[សញ្ញាជាតិសិង្ហបុរី]] |- |[[ស៊ីរី]] |[[ឯកសារ:Emblem of Syria (1980–2024).svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី |[[សញ្ញាជាតិស៊ីរី]] |- |[[ស្រីលង្កា]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Sri Lanka.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិស្រីលង្កា]] |- |[[ហ្វីលីពីន]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of the Philippines.svg|101px]] |សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន |[[សញ្ញាជាតិហ្វីលីពីន]] |- |[[ហ្សកដានី]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Jordan.svg|100px]] |Abdullah II bin Al Hussein bin Aoun, King of the Hashemite Kingdom of Jordan, Who seeks support and guidance from God |[[សញ្ញាជាតិហ្សកដានី]] |- |[[ឡាវ]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Laos.svg|100px]] |សន្ដិភាព ឯករាជ្យភាព ប្រជាធិបតេយ្យ និង វិបុលភាព |[[សញ្ញាជាតិឡាវ]] |- |[[អារមឺនៀ]]⁽¹⁾ |[[ឯកសារ:Coat of arms of Armenia.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអារមឺនៀ]] |- |[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Saudi Arabia.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] |- |[[អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] | |គ្មានព្រះក្រៅពីព្រះអាឡាទេ ហើយមូហាម៉ាត់ជាអ្នកនាំសាររបស់ព្រះអាឡា |[[សញ្ញាជាតិអាហ្វហ្គានីស្ថាន]] |- |[[អាហ្សែរបៃហ្សង់]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Azerbaijan.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអាហ្សែរបៃហ្សង់]] |- |[[អ៊ីរ៉ង់]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Iran.svg|100px]] |ព្រះអាឡា |[[សញ្ញាជាតិអ៊ីរ៉ង់]] |- |[[អ៊ីរ៉ាក់]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Iraq.svg|100px]] |សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ |[[សញ្ញាជាតិអ៊ីរ៉ាក់]] |- |[[អ៊ីស្រាអែល]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Israel.svg|100px]] |អ៊ីស្រាអែល |[[សញ្ញាជាតិអ៊ីស្រាអែល]] |- |[[អ៊ុហ្សបិគីស្ថាន]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Uzbekistan.svg|100px]] |អ៊ុហ្សបិគីស្ថាន |[[សញ្ញាជាតិអ៊ុហ្សបិគីស្ថាន]] |- |[[អូម៉ង់]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Oman.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអូម៉ង់]] |- |[[ឥណ្ឌា]] |[[ឯកសារ:Emblem of India.svg|100px]] |មានតែសច្ចភាពទេជាជ័យជំនះ |[[សញ្ញាជាតិឥណ្ឌា]] |- |[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|100px]] |ឯកភាពក្នុងភាពចំរុះជាតិសាសន៍ |[[សញ្ញាជាតិឥណ្ឌូនេស៊ី]] |} ⁽¹⁾'''ប្រទេសជាផ្នែកមួយរបស់ទ្វីបអ៊ឺរ៉ុបផងដែរ។''' == ដែនដីឯករាជ្យ តំបន់ស្វ័យយ័ត និងតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស ផ្សេងទៀត == {|class="wikitable" |- !ប្រទេស !ដែនដី !សញ្ញាជាតិ !ខ្លឹមសារពាក្យស្លោកនៅលើសញ្ញាជាតិ !អត្ថបទមេ |- |[[អាប់ខាហ្សៀ]] |[[អាប់ខាហ្សៀ]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Abkhazia.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអាប់ខាហ្សៀ]] |- |[[ចចចៀ]] |[[អាត់ចារ៉ា]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Adjara.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអាត់ចារ៉ា]] |- |[[រាជាណាចក្ររួម]] |[[អាក្រូទីរី និង ដេខឹលៀ]] |[[ឯកសារ:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|100px]] |ព្រះជាម្ចាស់និងសិទ្ធិរបស់ខ្ញុំ |[[សញ្ញាជាតិរាជាណាចក្ររួម]] |- |[[ចិន]] |[[ហុងកុង]] |[[ឯកសារ:Hong Kong SAR Regional Emblem.svg|100px]] |ហុងកុងតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៃ​សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន |[[សញ្ញាជាតិហុងកុង]] |- |[[ចិន]] |[[ម៉ាកាវ]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Macao.svg|100px]] |ម៉ាកាវតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៃ​សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន |[[សញ្ញាជាតិម៉ាកាវ]] |- |[[រាជាណាចក្ររួម]] |[[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] |[[ឯកសារ:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|100px]] |[[Limuria]] is in our charge/trust |[[សញ្ញាជាតិដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] |- |[[អ៊ីរ៉ាក់]] |[[ឃើឌីស្ថាន]] |[[ឯកសារ:Coat of Arms of Kurdistan.svg|100px]] |KRG (អក្សរកាត់របស់ ''Kurdistan Regional Government'') | |- |''ស្ថិតនៅក្រោមជំលោះ'' |[[ណាហ្គរណូ-ខារ៉ាបាក់]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Artsakh.svg|100px]] |Artsakh Republic of Mountainous Karabakh |[[សញ្ញាជាតិណាហ្គរណូ-ខារ៉ាបាក់]] |- |[[អាហ្សែរបៃហ្សង់]] |[[ណាឃីឈឹវ៉ាន់]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of Azerbaijan.svg|100px]] |''គ្មាន'' |[[សញ្ញាជាតិអាហ្សែរបៃហ្សង់]] |- |''ស្ថិតនៅក្រោមជំលោះ'' |[[អាជ្ញាធម៌ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of the Palestinian National Authority.svg|100px]] |ប៉ាឡេស្ទីន |[[សញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] |- |''ស្ថិតនៅក្រោមជំលោះ'' |[[សាធារណរដ្ឋតួរគីនៃសាយប្រឹសភាពខាងជើង]] |[[ឯកសារ:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|100px]] |1983 |[[សញ្ញាជាតិសាធារណរដ្ឋតួរគីនៃសាយប្រឹសភាពខាងជើង]] |} {{សញ្ញាជាតិរបស់បណ្ដាប្រជាជាតិនៅអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សញ្ញាជាតិ|អាស៊ី]] o7cpgcva3pmg9axwbo0184aklnp96tq 0 15737 337068 337051 2026-07-01T16:00:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337068 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ប៉ុល ពត | image = Pol Pot (cropped).jpg | caption = | office = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា]] | deputy = [[នួន ជា]] | term_start = ២២ កុម្ភៈ ១៩៦៣ | term_end = ៦ ធ្នូ ១៩៨១ | predecessor = [[ទូ សាមុត]] (១៩៦២) | successor = តំណែងត្រូវបានលុបចោល (បក្សត្រូវរំលាយ) | office2 = [[បញ្ជីរាយនាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]នៃ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] | 2blankname2 = ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី | 2namedata2 = [[អៀង សារី]]<br />[[សុន សេន]]<br />[[វ៉ន វេត]] | 1blankname2 = គណៈប្រធានរដ្ឋ | 1namedata2 = [[ខៀវ សំផន]] | president2 = | term_start2 = ២៥ តុលា ១៩៧៦ | term_end2 = ៧ មករា ១៩៧៩ | predecessor2 = នួន ជា (ស្ដីទី) | successor2 = [[ប៉ែន សុវណ្ណ]] (នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]) | 1blankname3 = គណៈប្រធានរដ្ឋ | 1namedata3 = ខៀវ សំផន | term_start3 = ១៤ មេសា ១៩៧៦ | term_end3 = ២៧ កញ្ញា ១៩៧៦ | 2blankname3 = ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី | 2namedata3 = [[អៀង សារី]]<br />[[សុន សេន]]<br />[[វ៉ន វេត]] | predecessor3 = ខៀវ សំផន (ស្ដីទី) | successor3 = នួន ជា (ស្ដីទី) | office4 = អគ្គមេបញ្ជាការនៃ[[កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា]] | term_start4 = ១៩៧៧ | term_end4 = ១៩៧៩ | office5 = [[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|អគ្គលេខាធិការបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] | term_start5 = ១៩៨១ | term_end5 = ១៩៨៥ | predecessor5 = ខ្លួនលោក<br/>{{small|(ក្នុងនាមជាលេខា[[បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា]])}} | successor5 = [[ខៀវ សំផន]] | birth_name = សាឡុត ស | birth_date = ១៩ ឧសភា ១៩២៥<ref name=BBC>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/pot_pol.shtml|title=Historic Figures: Pol Pot (1925–1998)|publisher=BBC History|accessdate=25 January 2011}}</ref> <ref>David Chandler (1999) [http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/pol_pot1.html Pol Pot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126135726/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/pol_pot1.html |date=2009-01-26 }}, Website: www.time.com, Publication: Time Asia Magazine 23 January 2001</ref> | birth_place = [[ព្រែកស្បូវ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] [[សម័យអាណានិគមបារាំង|កម្ពុជា]] | death_date = ១៥ មេសា ១៩៩៨ (អាយុ ៧២ ឆ្នាំ) | death_place = [[ស្រុកអន្លង់វែង|អន្លង់វែក]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] | education = ''[[សាលាវិស្វកម្មនៃព័ត៌មានវិទ្យា និងបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល|EFREI]]'' (គ្មានសញ្ញាបត្រ) | resting_place = ស្រុកអន្លង់វែក ខេត្តឧត្តរមានជ័យ កម្ពុជា | spouse = [[ខៀវ ពណ្ណារី]] (រ.ក​. ១៩៥៦–១៩៧៩) | mother = សុក ណែម | father = ប៉ែន សាឡុត | children = ១ នាក់<ref>{{cite web|url=http://www.phnompenhpost.com/national/pol-pot%E2%80%99s-daughter-weds|title=Pol Pot's daughter weds|work=[[The Phnom Penh Post]]|date=17 March 2014|accessdate=29 June 2014}}</ref> | party = {{flagicon image|Flag of the Communist Party of Kampuchea.svg|23px }} [[បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា]] (១៩៦០–១៩៨១)ុ<br/>[[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (១៩៨១–១៩៩៣) | otherparty = [[បក្សកុម្មុយនីស្តបារាំង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០) | signature = Pol Pot signature.svg | serviceyears = ១៩៦៣–១៩៩៧ | allegiance = {{Flagicon image|Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|23px}} [[ខ្មែរក្រហម]]<br>{{Flagicon image|Flag of Democratic Kampuchea.svg|23px}} [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] | rank = [[នាយឧត្តមសេនីយ៍]] | branch = {{flagicon image|Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|23px}} [[កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា]] | battles = *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]] *[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] }} '''ប៉ុលពត''' (ឈ្មោះកំណើត៖ '''សាឡុត ស''', ១៩ ឧសភា ១៩២៥ – ១៥ មេសា ១៩៩៨) គឺជាអ្នកបដិវត្ដន៍នយោបាយ និងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការមួយរូបនៃរបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]ពីឆ្នាំ១៩៧៦ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៩។ ជាថ្នាក់ដឹកនាំនៃ[[បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា]] ប៉ុលពត និងបក្សពួករបស់លោកបានឡើងកាន់អំណាចដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាបន្ទាប់ពីបានឈ្នះ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ផ្តួលរំលំរបប[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលត្រូវបាន[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|ផ្ដួលរំលំទៅវិញ]]ដោយកងទ័ពចំរុះនៃកងកម្លាំងរំដោះប្រជាជនកម្ពុជានៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩។<ref> Jack Anderson, Bill Pronzini (1981) [https://books.google.com/books/about/The_Cambodia_File.html?id=ROohAAAAMAAJ The Cambodia File], Publisher: Doubleday, Original from the University of Michigan p.431 [[ISBN]]: 0385149840, 9780385149846 </ref> ក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោក ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវជួបវិនាសកម្មដ៏រ៉ាំរ៉ៃនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យដោយប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណពី ១​.៥ ទៅ ២ លាននាក់ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិតដោយ[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]។ == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early life''' ប៉ុលពត មានឈ្មោះកំណើតហៅថា [[សាឡុត ស]] កើត​ក្នុង​គ្រួសារ​ត្រកូល​កសិករ​ស្តុកស្តម្ភ​មួយ​នៅ ភូមិវាលស្បូវ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ឪពុក​របស់លោកមានឈ្មោះថា ប៉ែន សាឡុត ជាជនជាតិចិន ម្តាយ​ឈ្មោះ សុក ណែម ជាជនជាតិថៃ ឪពុកម្ដាយរបស់ប៉ុលពត បានធ្វើអន្តោរប្រវេសន៍មករស់នៅកម្ពុជា និងបានបង្កើត ប៉ុលពត នៅទីនោះ ។ ប៉ុលពត ដែលមានឈ្មោះកំណើតហៅថា សាឡុត ស លោកមាន​បងប្អូន​ទាំងអស់ ​៩នាក់ ក្នុងនោះ​ប្រុស​៧នាក់ និង​ស្រី​២នាក់ សាឡុត ស គឺជា​កូន​ទី៨ នៅក្នុងគ្រួសារផងដែរ ហើយគ្រួសារ​របស់ សាឡុត ស មាន​ទំនាក់ទំនង​យ៉ាង​ជិតស្និទ្ធ​ជាមួយព្រះបរមរាជវាំង នៅក្នុង​ឆ្នាំ​១៩២៩ បងស្រី​ជីដូនមួយ​ម្នាក់​របស់ សាឡុត ស ឈ្មោះ មាឃ គឺ​ជា​អ្នក​រាំ​របាំ​នៅក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង ។ ក្រោយមក មាឃ ក៏​បាន​ក្លាយជា​ស្នំឯក​របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់​ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ហើយ​ទទួល​បាន​តំណែង​ជា ឃុន​អ្នកម្នាង ដែល​មាន​អំណាច​ត្រួត​លើ​ស្រី​ភីលៀងទាំងអស់​នៅក្នុងរាជ​វាំង ។ ចំណែកឯបងប្រុស​ច្បង​របស់ សាឡុត ស ឈ្មោះ សាឡុត សួង ក៏​ជា​បុគ្គលិក​ម្នាក់​បម្រើការ​នៅក្នុង​ការិយាល័យ​ពិធីការ​នៃ​ព្រះបរមរាជវាំងផង​ដែរ ។ មិនយូរ​ប៉ុន្មាន​ក្រោយមក ប្អូនស្រី​របស់ សាឡុត ស ឈ្មោះ សារឿន ក៏បាន​ចូល​មក​បម្រើការ​ក្នុង​ក្រុម​របាំ​ព្រះបរមរាជវាំង ហើយ​បាន​ក្លាយ​ជា​ស្នំឯក​របស់​ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ដូច មាឃ ដែលជាបងប្អូនជីដូនមួយនេះផងដែរ ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៤ សាឡុត ស ដែល​កាលនោះ​មាន​អាយុ​៦ឆ្នាំ​ និង​បងប្រុស​ម្នាក់ទៀត ឈ្មោះ សាឡុត ឆាយ ត្រូវបាន​គ្រួសារ​បញ្ជូន​ពី​កំពង់ធំឱ្យមក​រស់នៅ ភ្នំពេញ ជាមួយ មាឃ និង សួង ដែល​ជា​បង។ មិនយូរ​ប៉ុន្មាន​ក្រោយពី​មកដល់​ភ្នំពេញ សាឡុត ស ក៏បាន​ទៅ​បួស​រៀន​ធម៌ និង​ភាសា​ខ្មែរ​នៅ ​វត្ត​បុទមវត្តី ដែល​ស្ថិតនៅ​ជាប់​នឹង​ព្រះបរមរាជវាំង គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា​ នៅពេលនោះ ប្រទេស​កម្ពុជា​កំពុង​ស្ថិត​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​បារាំង ហើយ​នៅតាម​សាលារៀន​របស់​រដ្ឋ គេ​តម្រូវ​ឱ្យ​រៀន​ជា​ភាសា​បារាំង ។ ហេតុដែលនាំឱ្យ សាឡុត ស មានគំនិតជាតិនិយមជ្រុល នោះបណ្ដាលមកពី អត្ថបទនយោបាយជាច្រើន បានបណ្ដុះស្មារតីរបស់លោក ឱ្យមានការគិតបែបរវើរវាយ និង ការតាំងចិត្តផ្ដាច់ជ្ញាខ្ពស់ ។ នៅក្នុង​អំឡុងពេល ដែល សាឡុត ស ទើបតែ​បាន​ចូលរៀន​នៅ​សាលា​បឋមសិក្សា [[សឺន ង៉ុកថាញ់]] ដែលជាពលរដ្ឋខ្មែរកម្ពុជាក្រោម យកនាមត្រកូល សឺន តាមរយៈលោកឧកញ៉ា (សឺន គុយ) ដោយក្មេងជំនាន់ក្រោយមិនបានរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរជ្រៅជ្រះនោះទេក៏បានលាបពណ៌មកលើលោកថា ជាពួកយួន ឬ ពួកក្បាលយួនខ្លួនខ្មែរ ដោយក្រឡៃឈ្មោះនាមត្រកូលរបស់លោក មកជា (សឺង ង៉ុកថាញ់) ។ សឺន ង៉ុកថាញ់ ដែល​ធ្វើការ​នៅ​វិទ្យាស្ថាន​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិតកម្ពុជា​ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ បាន​ទទួល​ការអនុញ្ញាត​​ពី​អាជ្ញាធរ​បារាំង ឱ្យបោះផ្សាយ​​កាសែត​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​មួយ​ឈ្មោះ “នគរវត្ត” ដែល​ជា​កាសែត​ភាសា​ខ្មែរ​លើក​ដំបូង​បង្អស់​ នៅ​ក្នុងប្រទេស​កម្ពុជា ។ កាសែត នគរវត្ត មាន​ការចុះផ្សាយ​នូវ​អត្ថបទ​វិចារណកថា​ជាច្រើន ដែល​បង្ហាញ ពី​គំនិត​ជាតិនិយម និង ទ្រឹស្ដីនយោបាយ ហើយ សាឡុត ស ដែល​រស់នៅ​ជាមួយ​បងស្រី ប្រហែល​ជា​បាន​អាន​កាសែត​នេះ​ជា​ប្រចាំ ពីព្រោះថាបងស្រីរបស់​ សាឡុត ស ដែលមានឋានៈជាអ្នកម្នាង បាន​ជាវ​កាសែត នគរវត្ត មក​អាន​ជា​ប្រចាំ ដោយបែបនេះហើយ សាឡុត ស អាចនិងផុងខ្លួនក្នុងទ្រឹស្ដីនយោបាយទាំងអស់នេះ ។ ព្រឹត្តិការណ៍​ដ៏សំខាន់​មួយទៀត គឺ​នៅពេល​ដែល សាឡុត ស បានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 1949 ហើយសាឡុត ស ដែលទទួលបាននៅពត៌មានជាតិនិយមស្ដីពីបារាំងដែលបានកាត់ទឹកដីកម្ពុជា នៃដែនដីកម្ពុជាក្រោម ទៅឱ្យពួកវៀតណាម នៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤៩ ប៉ុន្តែសច្ចភាពនៃប្រវត្តិសាស្ត្របានបង្ហាញថា ការចុះហត្ថលេខារវាងប្រធាននាធិបតីបារាំង និង ស្ដេចវៀតមិញ នាម បាវដាយ (Bao Dai) ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃ ​ទី៤ មិថុនា ឆ្នាំ ​១៩៤៩ គឺជាថ្ងៃដែលបារាំងបាន​​​​​​ប្រគល់​ទឹកដី​កូសាំងស៊ីន ដែល​បារាំងបាន​ច្បាំង​ដណ្តើម​យក​ពី​ពួកវៀតមិញ នៅ​ឆ្នាំ ​១៨៦២ ទៅឱ្យពួកវៀតមិញ​វិញ​ប៉ុណ្ណោះ មិនមែន​ជា​ការ​កាត់យក​ទឹកដីកម្ពុជា​ទៅ​ឱ្យវៀតណាម​នោះទេ ព្រោះទឹកដីកម្ពុជាក្រោម បានបាត់បង់ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៣៤ ក្នុងរាជក្សត្រីអង្គមុី ដូចនេះហើយ បារាំង​មិនបាន​ដាក់​​បញ្ចូលដែនដីកូសាំងសុីន​មក​ក្នុង​ទឹកដី​កម្ពុជា​វិញ​នោះទេ តែ​បារាំង​បាន​យកដែនដី​កូសាំងស៊ីន​នេះ​ទុក​ធ្វើ​ជា​កម្មសិទ្ធិ​ផ្ទាល់ខ្លួន ដោយ​មាន​លក្ខន្តិកៈ​ជា​ដែនដី​បារាំង​នៅ​នាយសមុទ្រ (Territoire d’Ouetre-Mer) ដោយសារប្រជាជនខ្មែរមួយចំនួនមាន អក្ខរៈកម្ម ខ្សោយនៅការគិតពិចារណា និង ខ្វះការសិក្សាស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិ ទើបប្រជាជនមួយចំនួនបន្តការយល់ខុសមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Samuel Totten, William S. Parsons, Israel W. Charny (2004) [https://books.google.com/books/about/Century_of_Genocide.html?id=5Ef8Hrx8Cd0C Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts], Publisher: Psychology Press p.507 [[ISBN]]: 0415944309, 9780415944304 </ref> == ការធ្វើបដិវឌ្ឍន៍ == '''Revolution''' នៅឆ្នាំ១៩៤៧ សាឡុត ស បានបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យកំពង់ចាម ហើយមានបំណងចង់បន្តការសិក្សានៅ វិទ្យាល័យព្រះសុីសុវត្ថិ ប៉ុន្តែវិទ្យាល័យមួយនេះ តម្រូវឱ្យសិស្ស ត្រូវធ្វើទេស្តប្រឡងចូលទើបអាចរៀននៅទីនេះបាន ដោយសារ សាឡុត ស បានប្រឡងធ្លាក់ ទើបសាឡុត ស បានទៅចូលរៀននៅសាលាបច្ចេកទេសមួយ នៅក្នុង ខណ្ឌទួលគោក (បច្ចុប្បន្ន: បំបែកជា ខ័ណ្ឌឫស្សីកែវ) ក្រុងភ្នំពេញ ដោយយកជំនាញខាងជាងដែក ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨ ។ បន្ទាប់មក សាឡុត ស បានប្រឡងចូលរៀននៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិ ក្នុងកម្រិតពិន្ទុមធ្យមភាគ ដែលមានន័យថា បិះធ្លាក់ជាលើកទី២ អំឡុងពេលកំពុងរៀន សាឡុត ស រកបានមិត្តជិតស្និតម្នាក់ ឈ្មោះ អៀង សារី ។ យោងតាមប្រាសាសន៍លោក [[កេង វណ្ណសាក់]] ដែលជាមន្រ្តីថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សាឡុត ស និង អៀង សារី បានចូលរួមយ៉ាងសកម្ម ជួយគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ក្នុងពេលបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ១៩៤៩ ។ នៅពេលនោះ គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ដែលមានអ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស ជាប្រធាន បានទទួលជ័យជំនះយ៉ាងលើសលុប ដោយដណ្តើមបាន ៦០អាសនៈ ក្នុងចំណោមអាសនៈសរុបទាំង ៧៥ នៅរដ្ឋសភា ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥០ សាឡុត ស បានទទួលអាហារូបករណ៍ ដើម្បីទៅបន្តការសិក្សានៅប្រទេសបារាំង ផ្នែកអេឡិចត្រូនិច ។<ref> David P Chandler (1999) [https://books.google.com/books/about/Brother_Number_One.html?id=XpM4DgAAQBAJ Brother Number One: A Political Biography Of Pol Pot], Publisher: Avalon Publishing p.280 [[ISBN]]: 0813346355, 9780813346359 </ref> សំណួរសួរថា ហេតុអ្វីបានជា សាឡុត ស ដែលមិនមែនជាសិស្សរៀនពូកែ ក្នុងលំដាប់ពិន្ទុខ្ពស់ តែបែរជាទទួលបានអាហារូបករណ៍ទៅរៀននៅប្រទេសបារាំងបែបនេះ? នេះប្រហែលជាមកពីហេតុផលសំខាន់ពីរ ៖ <br> ទី១ នៅពេលនោះ ក្រសួងអប់រំស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ដែលឈ្នះឆ្នោត កាលពីឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយប្រហែលជាដោយសារតែ សាឡុត ស បានជួយធ្វើការឃោសនាបោះឆ្នោតឱ្យគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ទើបរដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងអប់រំផ្តល់អាហារូបករណ៍ឱ្យ សាឡុត ស បានទៅរៀននៅប្រទេសបារាំង ។ <br> ទី២ សាឡុត ស ទំនងជាចេះភាសាបារាំង និង អាចនិយាយភាសាបារាំងបានទើប រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងអប់រំផ្តល់អាហារូបករណ៍ឱ្យ សាឡុត ស ដើម្បីបន្តការសិក្សាផ្នែកបច្ចេកទេសអេឡិចត្រូនិច នៅប្រទេសបារាំង ។ == ការទទួលយកគំនិតកុម្មុយនីស្ត == '''Acceptance of communist ideas''' សាឡុត ស ដែលកំពុងរៀនសូត្រក្នុងប្រទេសបារាំង នាពេលមួយដែលលោកបានចុះកម្មសិក្សានៅក្នុងប្រទេស "យូហ្គោស្លាវី" (Yugoslavia) លោកបានជាប់ចិត្តនៅអត្ថបទមួយរបស់ស្ថាបនិក នៃលទ្ធិកុម្មុនីស្ត នោះគឺលោក ជោសេប ស្តាលីន (Joseph Stalin) ដែលជាថ្នាក់ដឹកនាំនៃរបបកុម្មុយនីស្ត នៅ [[សហភាពសូវៀត]] ដែលអត្ថបទនោះបានពិពណ៌នាអំពីគោលនយោបាយកុម្មុយនីស្តជាច្រើនចំនុច រួមមានការបង្កើតរដ្ឋដោយបក្សតែមួយ ឧស្សាហូបនីយកម្មរួម ដែលមានន័យថា ការប្រែក្លាយ ការផលិតបែបឯកជនគ្រួសារ មកជាការផលិតបែបឧស្សាហកម្មរួម ទ្រឹស្ដីសង្គមនិយម ដែលមានន័យថា ការលុបបំបាត់កម្មសិទ្ធិឯកជន សមូហភាពនៃកសិកម្ម ដែលមានន័យថា ការសំដៅដល់ជនទាំងឡាយដែលមករួមគ្នាជាក្រុមដើម្បីធ្វើកសិកម្ម ឬ ធ្វើជាសម្ព័ន្ធកសិកម្មតែមួយ ការលុបបំបាត់ជម្លោះវណ្ណៈ ដែលមានន័យថា គ្មានអ្នកមាន គ្មានអ្នកក្រ ការរស់នៅក្នុងសង្គមដែលមានវណ្ណៈស្មើគ្នា ដោយជាប់ចិត្តទៅនិង អត្ថបទនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត របស់លោក ស្តាលីន សាឡុត ស ដែលបានសិក្សានៅប្រទេសបារាំង ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៥០ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣ លោកបានសំរេចចិត្តមកប្រទេសកម្ពុជាវិញ ទោះបីលោកនៅសល់រយៈពេល ២ឆ្នាំទៀតទើបរៀនបញ្ចប់ការសិក្សានៅប្រទេសបារាំង ដូចនេះ សាឡុត ស មិនបានរៀនបញ្ចប់ការសិក្សាក្លាយជាបញ្ញាវ័ន្ត នៅប្រទេសបារាំងនោះទេ ។<ref> Daniel Chirot (1996) [https://books.google.com/books/about/Modern_Tyrants.html?hl=fr&id=K-M9DwAAQBAJ Modern Tyrants: The Power and Prevalence of Evil in Our Age], Édition: illustrée, réimprimée, révisée, Publisher: Princeton University Press p.496 [[ISBN]]: 0691027773, 9780691027777 </ref> == ការផ្ដើមនយោបាយ == '''Political initiatives''' លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត​​បាន​ចាប់ផ្តើម​​រីកដុះដាល​ជាខ្លាំង នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក តាមរយៈ​​ចលនា​ប្រឆាំង​នឹងមហាអំណាច​អាណានិគម ដែល​ចាប់ផ្ទុះឡើង​ នៅ​ក្រោយពេលបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ។ នៅឥណ្ឌូចិន ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​អាណានិគម​បារាំង​ ក៏​មាន​ចលនា​កុម្មុយនីស្ត​មួយ​ដែរ គឺ "បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន" ដែល​​បង្កើត​ឡើង​ដោយលោក [[ហូ ជីមិញ]] នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣០ ដែលបក្ស​នេះ​ប្រមូលផ្តុំ​ចលនា​កុម្មុយនីស្ត​ដែល​មកពី​ប្រទេស [[កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] និង [[វៀតណាម]] ។ នៅ​កម្ពុជា​ សាខាបក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន​ ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤២ ដោយ​អាចារ្យមៀន ហៅ សឺន ង៉ុកមិញ បក្សគុម្មុយនីស្តនេះ គឺជា​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូលគ្នា​រវាង​ សឺន ង៉ុកថាញ់ និង ហូ ជីមិញ ការធ្វើ​បែបនេះ គឺ​ក្នុង​គោលដៅ​ឆ្លៀត​យក​ចំណេញ​ពី​ប្រជាប្រិយភាព​របស់ សឺន ង៉ុកថាញ់ ដែល​ជា​ប្រមុខ​ដឹកនាំ​ចលនា​ប្រឆាំង​បារាំង​ដ៏​ល្បីល្បាញ​មួយ គឺ​ចលនា ​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ (Khmer Issarak) ប៉ុន្តែ សឺន ង៉ុកថាញ់​ មិនមែន​ជា​មនុស្ស​ក្នុងក្រុមកុម្មុយនីស្ត​នោះទេ ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥១ សឺន ង៉ុកមិញ ​បាន​បង្កើត​ចលនា​ប្រដាប់អាវុធ​មួយ ដោយ​ដាក់ឈ្មោះ​ថា "សមាគម​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ" ទៀតផង ជាហេតុ​នាំឱ្យមាន​ការ​ភាន់ច្រឡំ មិនដឹង​មួយណា​ជា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​កុម្មុយនីស្ត និង​មួយណា​មិនមែនជា​ខ្មែរឥស្សរៈកុម្មុយនីស្ត នោះទេ ។ នៅឆ្នាំ​ដដែល​នេះ​ដែរ វៀតណាម បាន​សម្រេច​បំបែក បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន ឱ្យ​ទៅជា​បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ផ្ទាល់​របស់​ប្រទេស​នីមួយៗ​វិញ ។ ក្រុម​ខ្មែរឥស្សរៈ​កុម្មុយនីស្ត ក៏​សម្រេច​បង្កើត​បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ផ្ទាល់​របស់​ខ្លួន ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា "បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា" បក្ស​នេះ​ដឹកនាំ​ដោយ​គណៈកម្មាធិការ​មជ្ឈិមបក្ស​បណ្តោះអាសន្ន​មួយ ដែល​មាន សឺន ង៉ុកមិញ ជា​ប្រធាន ទូ សាមុត ជា​អនុប្រធាន និង សៀវ ហេង ជា​អគ្គលេខាធិការ ក៏ប៉ុន្តែ ពី​ឆ្នាំ ១៩៥១ រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៩៦០ ក្រុមខ្មែរ​កុម្មុយនីស្ត​មិន​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​សន្និបាត​បង្កើត​បក្ស​ជា​ផ្លូវការ​ណ៍នោះទេ ដែល​ជាហេតុ​នាំ​ឱ្យ បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា ដែល​មិនទាន់មានឯករាជម្ចាស់ការលើខ្លួនឯង បានដាច់ស្រឡះ​ពី បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិននោះទេ ។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ពោលគឺ ៩ឆ្នាំ​ក្រោយពេល "បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា" បានធ្វើការបំបែកចេញពី គណបក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន ទើប​បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​សន្និបាត​ដោយ​លួចលាក់​មួយ ក្នុង​គោលដៅ​បង្កើត​ជា​ផ្លូវការ​ណ៍នូវ​គណបក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ផ្ទាល់​របស់​កម្ពុជា ​ប៉ុន្តែបក្សនេះ បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ទៅជា “បក្ស​ពលករ​កម្ពុជា”​ វិញ ។ បក្សថ្មី​នេះ មាន ទូសាមុត ជា​លេខាបក្ស [[នួនជា]] ជា​លេខារងបក្ស ហើយ សាឡុត ស គឺ​ជា​មេដឹកនាំ​លំដាប់​ទីបី​ក្នុងជួរ​បក្ស ហើយ [[អៀងសារី]] ដែល​ជា​មិត្តភក្តិ​របស់ សាឡុត ស​ ក៏​ត្រូវបាន​ជ្រើសរើស​ឱ្យ​ធ្វើជា​សមាជិក​គណៈកម្មាធិការ​មជ្ឈិម​បក្ស​ថ្មី​នេះ​ដែរ ។ សម្រាប់​ក្រុម​ខ្មែរ​ក្រហម ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ ប៉ុលពត សន្និបាត​ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០​ ទើប​ជា​ការ​ចាប់ផ្តើម​ពិតប្រាកដ​​នៃ​ចលនា​កុម្មុយនីស្ត​​របស់​ខ្លួន ប៉ុន្តែក្រោយពេលចាប់ខ្លួនពួកខ្មែរក្រហម យកមកកាត់ទោសដោយតុលាការកាត់ក្ដីខ្មែរក្រហម ដែលបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋាភិបាល និង [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] នាថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៣ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់របស់ពួកខ្មែរក្រហមតែងធ្វើការបដិសេធ​មិន​ទទួលស្គាល់​ថា​ខ្លួន​មានកំណើត​ចេញពី បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា​នោះទេ ។ ពួក​ខ្មែរក្រហម​​ដែលបដិសេធបែបនេះ ​ក្នុង​ចេតនា​ផ្តាច់​បដិវត្តន៍​របស់​ពួកគេ​ឱ្យដាច់ស្រឡះ​ពី​បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន ដើម្បី​​កុំឱ្យពួកគេមាន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​ជាមួយ និង​វៀតណាមខាងជើង ដែលមានន័យថា ទោះជាពួកគេស្លាប់ ក៏ពួកគេ នៅតែអាចក្លែង ឬ បំភ្លៃសេចក្ដីពិតថា ពួកគេគឺជាអ្នកស្នេហាជាតិនោះទេ ដើម្បីលាងនៅបាបកម្មរបស់ពួកគេ ដែលសម្លាប់ប្រជាជនខ្លួនអស់រាប់លាននាក់ ។ ផ្ទុយទៅវិញ គណៈបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​គណបក្ស​កាន់អំណាច​នៅ​កម្ពុជា តែងតែ​ប្រកាន់យក​​បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា ​ជា​ប្រភពដើម​របស់​ខ្លួន​ ហើយ​កំណត់​យក​ថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥១ ជា​ថ្ងៃកំណើត​បក្ស​ជាប់រហូតមក​ទល់​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ដែលមានន័យថា បក្សគុម្មុយនីស្តកម្ពុជា របស់ប៉ុលពត និង បក្សប្រជាជនកម្ពុជា បច្ចុប្បន្ន ដែលកើតចេញពីបក្សគុម្មុយនីសឥណ្ឌូចិនតែមួយ ប៉ុន្តែបក្សទាំងពីរបានបែកចេញជាបក្សពីរផ្សេងគ្នាដែលមាននៅរចនាសម្ព័នបក្សដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ប៉ុន្តែអ្នកនយោបាយមួយចំនួន នូវតែបន្តនយោបាយលាបពណ៌ថាបក្សទាំងពីរនេះជាបក្សតែមួយទៅវិញ ដែលផ្ទុយពីសច្ចភាពប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងស្រុង ។ នៅ​ក្រោយ​ពេល​ដែល ​ទូសាមុត បាន​បាត់​ខ្លួន នៅ​ឆ្នាំ​១៩៦៣ សាឡុត ស ក៏​បាន​ឡើង​មក​កាន់​តំណែង​ជា​លេខា​បក្ស​ពលករ​កម្ពុជា​ រំលង នួនជា ដែល​ជា​លេខារងបក្ស ក្នុង​អំឡុង​ចុង​ឆ្នាំ ១៩៦៤-​១៩៦៥ សាឡុត ស បាន​ទៅ​ធ្វើ​ទស្សនកិច្ច​នៅ [[ទីក្រុងហាណូយ]] ​នា [[វៀតណាមខាងជើង]] និងបន្តធ្វើទស្សនកិច្ច នៅ [[ទីក្រុងប៉េកាំង]] នា [[ប្រទេសចិន]] ។ ក្រោយ​ពេល សាឡុត ស បានទទួលនូវការផ្ដល់យុត្តិសាស្ត្រ និង ​​ទទួល​បានការ​គាំទ្រ ពីសំណាក់ វៀតណាមខាងជើង និង ប្រទេសចិន សាឡុត ស ក៏បានប្រកាសប្ដូរឈ្មោះ "បក្សពលករកម្ពុជា" មកជា "បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា" វិញ ដែលប្រកាសឡើងនៅ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៦ ។<ref> Elizabeth Becker (1986) [https://books.google.com/books/about/When_the_War_was_Over.html?id=JP7RAAAAIAAJ When the War was Over: The Voices of Cambodia's Revolution and Its People], Publisher: Simon and Schuster p.502 [[ISBN]]: 0671417878, 9780671417871 </ref> == ការពង្រីកឥទ្ធិពល កុម្មុយនីស្ត == '''Expansion of communist influence''' ក្រោយពេល ប៉ុលពត ទទួលបានការគាំទ្រ ពីសំណាក់ មហាអំណាច [[សហភាពសូវៀត]] [[ចិន]] និង [[វៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ កងទ័ពខ្មែរក្រហម បានបើកការវាយប្រហារចូលកាន់កាប់ [[ខេត្តសៀមរាប]] ពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដឹកនាំដោយ [[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះនរោត្តមសីហនុ]] ដោយពួកខ្មែរក្រហម បានយកទីតាំង នៃប្រាសាទសំខាន់ៗរបស់កម្ពុជា ធ្វើជាលានដ្ឋានទ័ពដើម្បីលាក់ខ្លួន ដែលមានន័យថា បើសម្ដេចសីហនុ ចង់កំចាត់កងទ័ពរបស់ពួកខ្មែរក្រហម ដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែក នោះប្រាកដណាស់ទ្រង់ត្រូវទម្លាក់គ្រាប់បែកកំទេចប្រាសាទបុរាណរបស់ខ្លួនផងដែរ ហើយវាជារឿងដែលលំបាកសម្រាប់ព្រះអង្គ ក្នុងការតទល់ជាមួយនិងពួកទ័ពព្រៃរបស់ ប៉ុលពត ដែលប្រើយុទ្ធសាស្ត្រយកប្រាសាទបុរាណធ្វើជាចំណាត់ខ្មាំង ដូចជា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] និង ប្រាសាទផ្សេងៗទៀត ។ នៅដើមឆ្នាំ 1969 ដោយមើលឃើញថា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រាប់សែននាក់ បានចូលមកលាក់ខ្លួន ក្នុងទឹកដីភាគខាងជើង របស់កម្ពុជា ដូចនេះ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ក្រោមការដឹកនាំ របស់ប្រធានាធិបតី លោក "រិចឆាត នីកសុន" (Richard Nixon) បានបញ្ជារឱ្យបើកប្របិត្តការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅកម្ពុជា តាមរយៈកងទ័ពជើងអាកាស B-52 ដែលធ្វើឡើង នៅខែមិនា ឆ្នាំ 1969 គ្រាប់បែកដែលធ្លាក់មក មិនសូវរងផលប៉ះពាល់ដល់កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង នោះទេ ព្រោះពួកគេបានជីករូងក្រោមដី ដែលមានជម្រៅជ្រៅជាច្រើនសិបម៉ែត្រដើម្បីពួនគេចពីការទម្លាក់គ្រាប់នេះ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រជាជនខ្មែរ ដែលមិនមានអ្នកជ្រោមជ្រែង ក្នុងការជីករូងក្រោមដី ដើម្បីគេចចេញពីការទម្លាក់គ្រាប់នេះ គ្រាប់បែកទាំងអស់នេះបានធ្វើឱ្យប្រជាជនខ្មែរ ប្រមាណជា ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បានបាត់បងជីវិតក្នុងអំឡុងពេលទម្លាក់គ្រាប់នេះ ដូចនេះ ប្រជាជនភាគឦសាន នៃប្រទេសកម្ពុជា បានបង្ករជាការចងគំនុំ ទៅលើសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយពួកគេបានចុះចូល និង កងទ័ពរបស់ ប៉ុលពត កាន់តែច្រើនឡើងៗ រហូតបានធ្វើឱ្យចំនួនទ័ពរបស់ ប៉ុលពត កើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស ។ សម្ដេចសីហនុ ដោយមើលឃើញថា ប្រទេសចិន និង មិនលែងដៃក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងចក្រព័ទ្ធអាមេរិកនោះទេ បើព្រះអង្គ ប្រកាសចុះចូល និង សហរដ្ឋអាមេរិក នោះចិន និង ជួយប៉ុលពត ប្រកាសរដ្ឋស្វ័យភាពភាគជើងភ្លាមៗ ដែលមានន័យថា ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវដាច់ជាពីរ ដូចគ្នាទៅនិង [[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ប៉ុលពត ដែលបានកាន់កាប់ [[បាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]] [[កំពង់ធំ]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[រតនគិរី]] [[ក្រចេះ]] [[ស្ទឹងត្រែង]] [[ព្រះវិហារ]] និង ប្រកាសជា ប្រទេសកម្ពុជា ភាគខាងជើង ជាក់ជាមិនខាន ហើយពេលនោះកម្ពុជាទាំងមូលនិងខាតបង់ច្រើនក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដូចនេះហើយ ព្រះនរោត្តម សីហនុ មានតែរៀបចំ សំរេចឱ្យលោកសេនាប្រមុខ [[លន់ នល់]] ធ្វើរដ្ឋប្រហារទ្រង់ ដើម្បីបោះឆ្នោតដកសេចក្ដីទុកចិត្តទ្រង់ ចេញពីអំណាចសភាប៉ុនណោះ ទើបកម្ពុជាអាចពឹងពាក់ សហរដ្ឋអាមេរិក ដោយបើកចំហបាន ដើម្បីតទល់និងពួកកុម្មុយនីសជាបន្តទៀត ។<ref> Ben Kiernan (1985) [https://books.google.com/books/about/How_Pol_Pot_Came_to_Power.html?id=vvsNAQAAMAAJ How Pol Pot Came to Power: A History of Communism in Kampuchea, 1930-1975], Publisher: Verso, Original from the University of Michigan p.430 [[ISBN]]: 0860910970, 9780860910978 </ref> == ជ័យជំនះ ដែលមិនបានគ្រោងទុក == '''Unplanned Victory''' ជ័យជំនះ ដែលមិនបានគ្រោងទុក របស់ពួកខ្មែរក្រហម គឺនៅពេលដែល [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ប្រកាសដកខ្លួនចេញពីការធ្វើសង្គ្រាមនៅឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ដែលបានប្រកាសក្នុងសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៣ ដែលសភាអាមេរិក តម្រូវឱ្យកងទ័ពអាមេរិកទាំងអស់ ត្រូវដកចេញពីសង្គ្រាមនៅឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ពេលនោះហើយដែល របបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ របស់លោក សេនាប្រមុខ [[លន់ នល់]] ត្រូវបាត់បង់ខ្នងបង្អែកយ៉ាងធំនោះគឺ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ចំណែកឯ ព្រះនរោត្តមសីហនុ ដោយមើលឃើញថា មិនយូរមិនឆាប់ របបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ និង ត្រូវដួលរលំដោយកងទ័ពខ្មែរក្រហម ដោយមាន ចិន សហភាពសូវៀត និង វៀតណាមខាងជើង នៅពីក្រោយ ហើយពិតណាស់ក្រុមប៉ុលពត និង មិនខ្វល់ពីព្រះមហាក្សត្រនោះទេ ឬ ពួកគេអាចរំលាយរាជវង្សស្ដេចថែមទៀតផង ដូចនេះ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៣ ព្រះនរោត្តមសីហនុ បានចាកចេញពីទីក្រុងប៉ារីស ទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំង ដើម្បីចរចារជាមួយនិងថ្នាក់ដឹកនាំចិន ដើម្បីឱ្យខាងភាគីចិន ជួយសម្រួលដល់ទ្រង់ ជាមួយនិងពួកខ្មែរក្រហម ដើម្បីឱ្យទ្រង់ទទួលបានតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ នៅក្នុងគំនិតនយោបាយរបស់ព្រះអង្គ បើសិនជាព្រះអង្គនៅតែអាចដឹកនាំប្រទេស ពិតណាស់ កម្ពុជានិង មានការបង្រួបបង្រួមជាតិឡើងវិញ ក្រោយពេលព្រះនរោត្តមសីហនុ បញ្ចប់ការចរចារ ជាមួយពួកខ្មែរក្រហម ទ្រង់បាន ប្រកាសតាមវិទ្យុប៉េកាំង សូមឱ្យប្រជាជនកម្ពុជា ដែលគោរពស្រលាញ់ដល់ព្រះអង្គ ចូលព្រៃម៉ាគីកាន់អវុធ ដើម្បីយកអំណាចឱ្យព្រះអង្គវិញ ដែលការប្រកាសនេះធ្វើឡើងនៅ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៧៤ ។ ក្រោយមកកងទ័ពរបស់ពួកខ្មែរក្រហមក៏យកឈ្នះលើរបប សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ របស់លោក សេនាប្រមុខ លន់ នល់ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ហើយព្រះនរោត្តមសីហនុ ដែលកាន់តំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ទ្រង់មិនមានអំណាច បញ្ជារលើមេបញ្ជារការកងទ័ព របស់ពួកខ្មែរក្រហមនោះទេ ដែលមានន័យថា ទ្រង់មានតំណែងតែឈ្មោះប៉ុនណោះ ដោយដឹងថា ពួកខ្មែរក្រហម ចាត់ទុកទ្រង់គ្រាន់តែជាឧបករណ៍សម្រាប់ប្រើប្រាស ដូចនេះ ព្រះនរោត្តមសីហនុ ក៏ប្រកាសលាលែងតំណែងចេញពីព្រះប្រមុខរដ្ឋ នាខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៦ ។<ref> United States. Department of the Army (1979) [https://books.google.com/books/about/The_Department_of_the_Army_Manual.html?id=kwi0vwEACAAJ The Department of the Army Manual], Publisher: [Department of Defense], Department of the Army p.220 </ref> <ref> Arindam Sen Gupta (1984) [https://books.google.com/books/about/The_Survivors_Kampuchea_1984.html?id=0ynWugEACAAJ The Survivors, Kampuchea, 1984], Publisher: Patriot Publishers, Original from the University of Michigan p.132 </ref> == សមាជិកបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា == '''Member of the Communist Party of Kampuchea''' សមាជិកបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា និង មុខតំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាល មានដូចជា៖ * ប៉ុលពត (នាយករដ្ឋមន្ត្រី) * [[នួនជា]] (ប្រធានសភា) * [[តាម៉ុក]] (អនុប្រធានសភាទី១) * [[ខៀវសំផន]] (ប្រមុខរដ្ឋ) * [[ឈឹមសាមោក]] (នាយក​ខុទ្ទកាល័យ) * [[អៀងសារី]] (ក្រសួងការបរទេស) * [[សុនសេន]] (ក្រសួងការពារជាតិ) * [[វនវេត]] (ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច) * [[ហូនឹម]] (ក្រសួងឃោសនាការ) * [[អៀងធារិទ្ធ]] (ក្រសួងសង្គមកិច្ច) * [[យុនយ៉ាត]] (ក្រសួងវប្បធម៌និងអប់រំ) * [[ជួនជឿន]] (ក្រសួងសុខាភិបាល) * [[កងចាប]] (ក្រសួងយុត្តិធម៌) * [[ចេងអន]] (ក្រសួងឧស្សាហកម្ម) * [[ណងសួន]] (ក្រសួងកសិកម្ម) * [[កុយធួន]] (ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម) * [[តូចភឿន]] (ក្រសួងសាធារណៈការ) * [[កាំងហ្កិចអ៊ាវ]] (ប្រធានមន្ទីរឃុំឃាំង ស២១). == សច្ចភាព ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''Historical facts''' មានក្រុមមនុស្សល្ងិតល្ងង់មួយចំនួន តែងតែលើកឡើងថា អ្នកឈ្នះជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ ការលើកឡើងនេះជាការយល់ឃើញ ដោយមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពី សច្ចភាព ប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ ប្រវត្តិសាស្ត្រពិត ត្រូវបានសរសេរនិង ចងក្រងដោយអ្នកជំនាញ ផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ដែលឈរលើភាពអព្យាក្រឹត ការសរសេរថ្លឹងថ្លែងដោយជញ្ជីងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលផ្អែកលើទឡ្ហីករណ៍ នៃភស្តុតាងបែបវិទ្យាសាស្ត្រ និង សម្រង់យកពាក្យពេចន៍ របស់ជនរងគ្រោះ ក្នុងចំនួនរាប់សែននាក់ ដែលជាសាក្សីដ៏សំខាន់ ផ្ដល់ជា​សេណា​រី​យ៉ូ (Scenario) ក្នុងការផ្គូរផ្គងព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់នោះឱ្យរៀបរៀងទៅតាមលំដាប់លំដោយ នៃព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានកើតឡើងជាក់ស្ដែង ដោយមិនផ្អែកតាមនិន្នាការរបស់ជននយោបាយណាម្នាក់ឡើយ គ្មានជនណាម្នាក់អាចបំភ្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រ និង ព្រឹត្តិការណ៍របស់ពិភពលោកបាននោះទេ ។ មានការលើកឡើងដោយពួកល្ងិតល្ងង់មួយចំនួនថា ប៉ុលពត មិនមែនជាអ្នកសម្លាប់ប្រជាជនខ្មែរនោះទេ អ្នកដែលសម្លាប់ប្រជាជនខ្មែរគឺជាជនបរទេស ដែលបង្កប់ខ្លួនក្នុងកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហម នេះជាភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់អ្នកដែលយល់ឃើញបែបនេះប៉ុនណោះ ។ ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកខ្មែរក្រហម ប៉ុលពត បានបង្កើតឱ្យមានការឃ្លាំមើលនិងតាមដានជាសំងាត់ រាល់សកម្មភាព នៃគណៈកម្មាភិបាលរបស់ខ្លួនគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ រាប់តាំងពី ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រហូតដល់ប្រធានភូមិសហករ ដែលត្រូវបានឃ្លាំមើលដោយកងឈ្លប កងឈ្លបទាំងនេះត្រូវបានចាត់តាំងតាម​សេណា​រី​យ៉ូច្បាស់លាស់ ដែលត្រូវបានគេឱ្យឈ្មោះថា "អង្គការភ្នែកម្នាស់" (Pineapple Eye Organization) ហើយប៉ុលពត សុទ្ធតែមានបញ្ជីរាយឈ្មោះតែងតាំង ថ្នាក់ដឹកនាំរបស់ខ្លួនគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ យោងតាមទឡ្ហីករណ៍ ពីសំណាក់ប្រជាជនខ្មែរដែលរងគ្រោះនៅទូទាំងប្រទេស ពួកគាត់ជាសាក្សីយ៉ាងសំខាន់ ដែលស្ថិតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះដោយផ្ទាល់ ពួកគាត់បានបញ្ចាក់យ៉ាងច្បាស់ ពីរបៀបនៃការដឹកនាំរបស់ ប៉ុលពត ដែលសម្លាប់ប្រជាជនខ្មែរជាប្រព័ន្ធ តាមរយៈការចងគុំនុំសុទ្ធសាធ ដោយធ្វើការចោទប្រកាន់ដាក់ទោស ហើយប្រើដៃអ្នកដែលបានចោទថាជាអ្នកទោសនេះ ឱ្យយកប្រជាជាជនខ្មែរទៅសម្លាប់ ក្នុងរូបភាពចោទប្រកាន់ដូចគ្នានេះ ដែលមានន័យថា ប៉ុលពត ខ្ចីដៃប្រជាជនខ្មែរ សម្លាប់ប្រជាជនខ្មែរ គ្រាន់តែដើម្បីការពារនូវអំណាចរបស់ខ្លួន តែប៉ុណោះ ។ == សារនយោបាយ == '''Political message''' ប្រជាជនកម្ពុជាគ្រប់រូបតែងតែមានមានៈសិកា ស្នេហាជាតិ ស្រលាញ់ទឹកដី ប៉ុន្តែការស្នេហាជាតិក៏ទាមទារឱ្យមានការត្រិះរិពិចារណាឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនោះដែរ ដែលការស្រលាញ់ជាតិនេះត្រូវបានចាត់ទុកជា ២របៀប ដូចជារបៀបទី១ ការស្រលាញ់ជាតិបែបជ្រុលនិយម និង របៀបទី២ ការស្រលាញ់ជាតិបែបឆ្លាតវ័យ ។<br> '''ស្រលាញ់ជាតិបែបជ្រុលនិម''' គឺមានន័យថា ការគិតយល់ត្រូវចំពោះតែខ្លួនឯង មានន័យថា ការយល់ឃើញថាមានតែខ្លួនឯងម្នាក់គត់ស្រលាញ់ជាតិនិងទឹកដី ហើយមើលឃើញថាអ្នកដ៏ទៃ សុទ្ធតែជាអ្នកមិនស្រលាញ់ជាតិដូចខ្លួន ។ ឈឺចាប់និងអតីតកាលនៃការបាត់បង់ទឹកដី ក៏បង្កើនជាការចងគំនុំក្នុងចិត្តកាន់តែច្រើនឡើងៗ ដោយមិនខ្វល់ពីព្រឹត្តិការណ៍នៃការបាត់បង់ទឹកដីនោះ ដោយមូលហេតុអ្វី ឬ ដោយរបៀបណានោះទេ ។ ការចងគំនុំគុំគួនទៅលើជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដោយគ្មានការត្រិះរិះពិចារណា ឧទាហរណ៍: ថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសមួយ មានគោលគំនិតវៀតទីពង្រីកទឹកដី តាមគោលនយោបាយនៃមហិច្ឆិតារបស់ខ្លួន ថ្នាក់ដឹកនាំជាអ្នកបញ្ជារលើស្ថាប័នកងទ័ពគួរបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសនោះឬ ទេ ? ឬ ក៏ទៅវាយឈ្លានពានទឹកដីលើជាតិសាសន៍នោះ ឬ ទេ ? ដូចនេះវាអាស្រ័យលើគោលគំនិតរបស់បុគ្គលជាថ្នាក់ដឹកនាំនោះប៉ុនណោះ ហើយពេលខ្លះវាមិនពាក់ព័ន្ធ និង គោលគំនិតរបស់ប្រជាជនទូទៅ នៃជាតិសាសន៍នោះទេ ។ ប៉ុន្តែបុគ្គលជាតិនិយមជ្រុល តែងតែផ្សារជាប់ការចងគំនុំអំពីរឿងទឹកដីទៅលើប្រជាជននៃជាតិសាសន៍ដ៏ទៃទៅវិញ ពួកគេ គួរតែពិចារណាទៅធៀបនិងបុគ្គលដែលជាថ្នាក់ដឹកនាំវិញ ល្អជាជាងចងគំនុំមកលើប្រជាជននៃជាតិសាសន៍មួយ ដោយធ្វើការត្មិះដៀល និង រើសអើងជាតិសាសន៍ ដែលផ្ទុយពីមូលហេតុចម្បង ដែលកើតចេញពីគោលគំនិតរបស់បុគ្គលសុទ្ធសាធ ។ ឧទាហរណ៍: ស្ដេចយួន ឬ ថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសយួន មានគោលគំនិតវាតទីពង្រីកទឹកដី ដោយលើកទ័ពច្បាំងយកទឹកដីខ្មែរ ដូចនេះវាជាគោលគំនិតរបស់បុគ្គលដែលជាថ្នាក់ដឹកនាំ មិនពាក់ព័ន្ធនិង គោលគំនិតរបស់ប្រជាជននោះទេ ជាការពិតណាស់ គ្មានប្រជាជនក្នុងលោកណា ចង់ធ្វើសង្គ្រាមកាប់សម្លាប់គ្នានោះទេ ប្រជាជនគ្រប់ជាតិសាសន៍គ្រាន់តែចង់បានការរស់នៅដោយភាពស្ងប់សុខ ប៉ុនណោះ ដោយការរស់នៅក្នុងប្រទេសខ្លួនពេលខ្លះមានការលំបាករឿងជីវភាព ពេលខ្លះលំបាកផ្លូវចិត្ត ការរស់នៅកាន់តែលំបាកវេទនាពេក ក៏សម្រេចចិត្តប្រថុយទៅរស់នៅប្រទេសដ៏ទៃ បង្កើតបានជាលំហូរជនអន្តោរប្រវេសន៍ ឬ ជន់ចំណាកស្រុក ដោយឆ្លាសគ្នានៃការរស់នៅទៅវិញទៅមកនៅទូទាំងពិភពលោក ។ ការស្រលាញ់ជាតិបែបជ្រុលនិយមនេះហើយ បង្កើតឱ្យមានការស្អប់គុំគួនចងគំនុំរវាងជាតិសាសន៍មួយ និង ជាតិសាសន៍មួយ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការស្រលាញ់ជាតិបែបល្ងង់ខ្លៅ ដើរចាក់រុកប្រជាជនខ្មែរឱ្យស្អប់គុំគួនប្រជាជនយួន ក៏កើតទៅជាសង្គ្រាមនៅថ្ងៃអនាគត យួន និង ខ្មែរកាប់សម្លាប់គ្នា ស្លាប់ទាំងសងខាង អ្នកចាក់រុករត់ចោលស្រុកទៅរស់នៅប្រទេស ថៃ ឬ រត់ទៅរស់នៅលោកខាងលិចយ៉ាងសុខសាន្ត អ្នករងគ្រោះគឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលមានសង្គ្រាមមិនចេះចប់ ។ '''ស្រលាញ់ជាតិបែបឆ្លាតវ័យ''' គឺមានន័យថា ស្រលាញ់ជាតិ ដោយការត្រិះរិះពិចារណាបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ដោយមានន័យថា ការយល់ថា ខ្លួនរបស់យើងស្រលាញ់ជាតិ ហើយយើងយល់ថាអ្នកដ៏ទៃក៏ស្រលាញ់ជាតិដូចយើងផងដែរ គ្រាន់តែមានពេលខ្លះពួកគេមិនបញ្ចេញសកម្មភាព ឬ ពាក្យសម្ដីចេញមកក្រៅ ប៉ុនណោះ ។ ឧទាហរណ៍: ប្រទេសដ៍ទៃមកឈ្លានពានទឹកដីប្រទេសយើងហើយ អ្នកខ្លះជួយជាកម្លាំងផ្ទាល់តាមរយៈការចូលរួមបម្រើកងទ័ព អ្នកខ្លះមិនជួយជាកម្លាំង តែជួយជាទឹកចិត្តតាមរយៈការជួយជាថវិកា ឬ ឧប្ថម្ភស្បៀងអាហារផ្សេងៗ ។ ការស្រលាញ់ជាតិ ក្នុងរូបភាពផ្សេងៗទៀត ដូចជាៈ ជួយសង្គមតាមរយៈ អំពើមនុស្សធម៌ ដាំដើមឈើ សាងសង់ផ្លូវ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ វត្តអារាម ល-។ សុទ្ធតែជាគោលគំនិតនៃការស្រលាញ់ជាតិគ្រាន់តែវាមានរូបភាពផ្សេងគ្នាប៉ុនណោះ ។ ការមិនត្មិះដៀលជាតិសាសន៍ដទៃ ដោយមិនមានមូលហេតុ ការមិនរើសអើងជាតិសាសន៍ក្នុងសង្គម សុទ្ធតែជាគោលគំនិតនៃការស្រលាញ់ជាតិបែបឆ្លាតវ័យ ឧទាហរណ៍: ជនជាតិយួនអន្តោរប្រវេសន៍ដែលមករស់នៅកម្ពុជា អ្នកខ្លះការរស់នៅប្រទេសរបស់ខ្លួនលំបាកពេក ក៏មករស់នៅប្រទេសកម្ពុជា អ្នកខ្លះក៏រកសុីមានបាន អ្នកខ្លះក៏ រៀនភាសាខ្មែរ រៀនរបាំខ្មែរ យកប្ដី ឬ ប្រពន្ធខ្មែរ ចូលសញ្ជាតិខ្មេរ ចូលបម្រើវិស័យផ្សេងៗក្នុងសង្គមខ្មែរ មិនថាការលក់ដូរ បម្រើកាងារក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ សុទ្ធតែធ្វើឱ្យកម្ពុជារីកចម្រើនទាំងអស់ អ្នកខ្លះមករស់នៅច្រើនឆ្នាំ ចាត់ទុកកម្ពុជាជាផ្ទះកំណើតទី២ របស់ពួកគេដូចគ្នា ប្រជាជនសាសន៍ណាក៏មានមនុស្សល្អ និង មនុស្សអាក្រក់ដែរ បើពួកគេមកមិនល្អ បង្ករភាពវឹកវរដល់សង្គម កម្ពុជាគឺមានច្បាប់ មានមន្ត្រីប៉ូលិសអាជ្ញាធរជាអ្នកដោះស្រាយហើយ យើងមិនគួរទៅចងគំនុំគុំគួន រើសអើងជាតិសាសន៍នោះទេ នោះប្រទេសនិងអន្តរាយ ដោយការគិតបែបល្ងិតល្ងង់ទាំងអស់នេះ ដូចគ្នាទៅនិងការគិតបែបល្ងង់ខ្លៅ របស់ [[ប៉ុលពត]] ដែលអាចនាំឱ្យកម្ពុជាអន្តរាយម្ដងហើយម្ដងទៀតផងដែរ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == មួយរយៈនេះតាមការស្រាវជ្រាវ របស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ មាន [[ជនជាតិថៃ]] មួយចំនួន បានកាត់តរូបភាព ប៉ុលពត ជាមួយនិង រូបលោក Elun Musk ដែលជាថ្នាក់ដឹកនាំនៃក្រុមហ៊ុន SpaceX ដាក់បញ្ចូលគ្នាធ្វើជារូបភាពសើច ប្រមាថមាក់ងាយ ភាពឈឺចាប់ដល់ពលរដ្ឋកម្ពុជា មិនត្រឹមតែប៉ុនណោះ ជនជាតិថៃ មួយចំនួននោះ បានកាត់ត បទចម្រៀង ទន្សាយកំពូល៥ របស់អ្នកចម្រៀងខ្មែរសុរិន្ទ ក្នុងឆ្នាំ 1972 ដែលចម្លងចេញពីបទ មើលសត្វទីទុយ របស់លោក [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត]] ដាក់បញ្ចូលខ្លឹមសាររូបភាពរបស់ ប៉ុលពត ក្នុងចេទនាមើលងាយ មើលថោក បង្កើតសេចក្ដីឈឺចាប់ដល់ប្រជាជនខ្មែរ ហើយយុវជនខ្មែរល្ងិតល្ងង់មួយចំនួនបានបន្តចាញ់បោក និងធ្វើសកម្មភាពគាំទ្រដល់ Video កាត់តទាំងនេះ ដូចនេះហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សូមអំពាវនាវ ឱ្យប្អូនៗកូនក្មួយ ត្រូវបញ្ឈប់សកម្មភាពដ៏ឆ្គួតលីលានេះជាបន្ទាន់ ដើម្បីលើកកម្ពស់ក្រមសីលធម៌ និង សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ ក្នុងសង្គមកម្ពុជា ។ (ភ្នំពេញ)៖ ថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា កាលពី៤៨ឆ្នាំមុន ជាថ្ងៃកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​សំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ថ្ងៃដែលសមមិត្ត ហ៊ុន សែន មេបញ្ជាការកងវរសេនាធំ ក្នុង​វ័យ២៥ឆ្នាំ រួមជាមួយយុទ្ធ​មិត្តដ៏ស្ម័គ្រស្មោះ៤រូបផ្សេងទៀត រួមមាន៖ នុច ថន, ញឹក ហួន, សាន សាញ់, និង វ៉ា ប៉ោអៀន បានសម្រេចចិត្តយក​ជីវិតធ្វើជាដើមទុនចេញ​តស៊ូរំដោះជាតិ និងប្រជាជនកម្ពុជាចេញពីរបបប្រល័យពូជ​សាសន៍ ប៉ុល ពត ដែល​ជារបបដ៏ឃោរឃៅបំផុតនៅកម្ពុជា។ == មើលផងដែរ == '''See also''' * [[បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == 9lmv3adymtdz19njianz0m6tjqjwxw4 10 20473 337086 289693 2026-07-02T10:41:31Z HyBoxwood 51830 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 337086 wikitext text/x-wiki {{Template test cases notice}} ==OPEC== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox geopolitical organization}}<br>(redirects to {{tl|Infobox country}}) !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox geopolitical organization |name = Organization of the Petroleum Exporting Countries |linking_name = the OPEC |symbol_type = Suit |image_symbol = Flag of OPEC.svg |symbol_width = 175px |image_map = OPEC.svg |org_type = Trade bloc |membership_type = Member states |membership = {{Collapsible list |title=12 |{{flag|Algeria}} |{{flag|Angola}} |{{flag|Ecuador}} |{{flag|Iran}} |{{flag|Iraq}} |{{flag|Kuwait}} |{{flag|Libya}} |{{flag|Nigeria}} |{{flag|Qatar}} |{{flag|Saudi Arabia}} |{{flag|United Arab Emirates}} |{{flag|Venezuela}}}} |admin_center_type = Headquarters |admin_center = [[Vienna]], Austria |languages_type = [[Official language]]s |languages = English<ref>Chapter I, Article 6 of [http://www.opec.org/library/opec%20statute/pdf/os.pdf The Statute of the organization of the Petroleum Exporting Countries] (as amended)</ref> |leader_title1 = [[List of Secretaries General of OPEC|Secretary General]] |leader_name1 = [[Abdallah Salem el-Badri]]<br/><small>(since January 1, 2007)</small> |established_event1 = Statute |established_date1 = September 10-14 1960<br/>in effect January 1961 |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 11,854,977 |area_sq_mi = 4,577,232 |population_estimate = 372,368,429 |population_density_km2 = {{#expr: 369368429 / 11854977 round 2}} |official_website = http://www.opec.org/ |currency = Indexed as [[Price of petroleum|USD-per-barrel]] }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |name = Organization of the Petroleum Exporting Countries |linking_name = the OPEC |symbol_type = Suit |image_symbol = Flag of OPEC.svg |symbol_width = 175px |image_map = OPEC.svg |org_type = Trade bloc |membership_type = Member states |membership = {{Collapsible list |title=12 |{{flag|Algeria}} |{{flag|Angola}} |{{flag|Ecuador}} |{{flag|Iran}} |{{flag|Iraq}} |{{flag|Kuwait}} |{{flag|Libya}} |{{flag|Nigeria}} |{{flag|Qatar}} |{{flag|Saudi Arabia}} |{{flag|United Arab Emirates}} |{{flag|Venezuela}}}} |admin_center_type = Headquarters |admin_center = [[Vienna]], Austria |languages_type = [[Official language]]s |languages = English<ref>Chapter I, Article 6 of [http://www.opec.org/library/opec%20statute/pdf/os.pdf The Statute of the organization of the Petroleum Exporting Countries] (as amended)</ref> |leader_title1 = [[List of Secretaries General of OPEC|Secretary General]] |leader_name1 = [[Abdallah Salem el-Badri]]<br/><small>(since January 1, 2007)</small> |established_event1 = Statute |established_date1 = September 10-14 1960<br/>in effect January 1961 |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 11,854,977 |area_sq_mi = 4,577,232 |population_estimate = 372,368,429 |population_density_km2 = {{#expr: 369368429 / 11854977 round 2}} |official_website = http://www.opec.org/ |currency = Indexed as [[Price of petroleum|USD-per-barrel]] }} |} ==[[People's Republic of China]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox Country |native_name = <center>中华人民共和国<small>{{Ref label|names|a|}}</small><br/><center>中華人民共和國<br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''</center> |conventional_long_name = People's Republic of China |common_name = China |linking_name = the People's Republic of China |image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg |image_coat = 中華人民共和國國徽.svg |symbol_type = Emblem |image_map = People's Republic of China (orthographic projection).svg |map_width = 220px |map_caption = Controlled areas in dark green;<br/>Claimed but uncontrolled areas in light green |national_anthem = [[March of the Volunteers]]<br/>《义勇军进行曲》 |official_languages = {{nowrap|[[Standard Mandarin]] (de facto)<ref name="langlaw">[http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)]</ref>}} |languages_type = [[Official script|Official scripts]] |languages = [[Simplified Chinese characters|Simplified Chinese]]<ref name="langlaw"/> |regional_languages = {{nowrap|''See [[Languages of China]]''}} |ethnic_groups = 92% [[Han Chinese|Han]]; 55 recognised minorities<br>{{collapsible list|title=[[List of ethnic groups in China|List of ethnic groups]]<br>|91.6% [[Han Chinese|Han]]|1.30% [[Zhuang people|Zhuang]]|0.86% [[Manchu]]|0.79% [[Uyghur people|Uyghur]]|0.79% [[Hui people|Hui]]|0.72% [[Miao people|Miao]]|0.65% [[Yi people|Yi]]|0.62% [[Tujia]]|0.47% [[Ethnic Mongols in China|Mongol]]|0.44% [[Tibetan people|Tibetan]]|0.26% [[Buyei]]|0.15% [[Koreans in China|Korean]]|1.05% other}} |capital = [[Beijing]] (北京) |latd=39 |latm=55 |latNS=N |longd=116 |longm=23 |longEW=E |largest_city = [[Shanghai]] (上海) |demonym = [[Chinese people|Chinese]] |government_type = '''[[Single-party state]]'''<br/>[[People's democratic dictatorship]],<ref name="demodict">{{cite web|url=http://english.people.com.cn/constitution/constitution.html|title=CONSTITUTION OF THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA|publisher=People's Daily Online|accessdate=2009-11-23|quote=The People's Republic of China is a socialist state under the people's democratic dictatorship led by the working class and based on the alliance of workers and peasants.}}</ref><br/>[[Democratic centralism]],<br/>[[Unitary state]],<br/>[[Socialist state]],<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= Encyclopaedia Britannica|title=The role of the government, China |url=http://www.britannica.com/eb/article-71005/China |accessdate=2007-02-21}}</ref><br/>[[Communist state]] |leader_title1 = [[President of the People's Republic of China|President]] |leader_name1 = [[Hu Jintao]] |leader_title2 = [[Premier of the State Council of the People's Republic of China|Premier]] |leader_name2 = [[Wen Jiabao]] |leader_title3 = {{nowrap|<small>[[Chairman of the Standing Committee of the National People's Congress|NPCSC Chairman]]</small>}} |leader_name3 = [[Wu Bangguo]] |leader_title4 = {{nowrap|<small>[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC Chairman]]</small>}} |leader_name4 = [[Jia Qinglin]] |legislature = [[National People's Congress]] |sovereignty_type = [[History of China|Establishment]] |established_event1 = People's Republic of China proclaimed. |established_date1 = 1 October 1949 |area_footnote ={{Ref label|territory|c|}} or 9,671,018&nbsp;km²{{Ref label|territory|c|}} |area_km2 = 9,640,821 |area_sq_mi = 3704427 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 3rd/4th |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.8{{Ref label|mainland|c|}} |population_estimate = 1,338,612,968<ref name=unpop>{{cite paper | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html | title= China - People | publisher=https://www.cia.gov | date=2009 | accessdate= 2010-01-01}}</ref> |population_estimate_year = 2010 |population_estimate_rank = 1st |population_census = 1,242,612,226 |population_census_year = 2000 |pop_den_footnote = |population_density_km2 = 139.6 |population_density_sq_mi = 363.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 53rd |GDP_nominal = $4.911 trillion<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=aFDxDlcc0wXo |title=Bloomberg - China's gdp|publisher=Bloomberg|accessdate=2010-01-27}}</ref> |GDP_nominal_rank = 3rd |GDP_nominal_year = 2009 |GDP_nominal_per_capita = $3,696 |GDP_nominal_per_capita_rank = 98th <!---IMF---> |GDP_PPP_year = 2009 |GDP_PPP = $8.767 trillion<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=CIA - The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=2010-01-27}}</ref> |GDP_PPP_rank = 2nd |GDP_PPP_per_capita = $6,549 |GDP_PPP_per_capita_rank = 97th |Gini = 47.0<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html CIA World Factbook] [Gini rankings]</ref> |Gini_year = 2007 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.772<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009]. The United Nations. Retrieved 5 October 2009</ref> |HDI_rank = 91nd |HDI_category = <span style="color:#fc0;">medium</span> |currency = [[Chinese yuan]] (¥) |currency_code = CNY |time_zone = [[China Standard Time]] |utc_offset = +8 |date_format = yyyy-mm-dd <br />''or'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} <br />([[Common Era|CE]]; [[Chinese calendar|CE-1949]]) |drives_on = right, except for Hong Kong & Macau |cctld = [[.cn]]{{Ref label|mainland|b|}} |calling_code = [[+86]]{{Ref label|mainland|b|}} |footnotes = a. {{note|names}} See also [[Name of China#Official names|Names of China]]. b. {{note|mainland}} Information for [[mainland China]] only. Hong Kong, [[Macau]] and territories under the jurisdiction of the [[Republic of China]], commonly known as [[Taiwan]], are excluded. c. {{note|territory}} 9,598,086 km² excludes all disputed territories.<br /> 9,640,821 km² Includes PRC-administered area ([[Aksai Chin]] and [[Trans-Karakoram Tract]], both territories claimed by India), Taiwan is not included.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.net/china/2008-01/24/content_6418067.htm |title=GDP expands 11.4 percent, fastest in 13 years |publisher=Chinadaily.net |date= |accessdate=2009-06-15}}</ref> }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |native_name = <center>中华人民共和国<small>{{Ref label|names|a|}}</small><br/><center>中華人民共和國<br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''</center> |conventional_long_name = People's Republic of China |common_name = China |linking_name = the People's Republic of China |image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg |image_coat = 中華人民共和國國徽.svg |symbol_type = Emblem |image_map = People's Republic of China (orthographic projection).svg |map_width = 220px |map_caption = Controlled areas in dark green;<br/>Claimed but uncontrolled areas in light green |national_anthem = [[March of the Volunteers]]<br/>《义勇军进行曲》 |official_languages = {{nowrap|[[Standard Mandarin]] (de facto)<ref name="langlaw">[http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)]</ref>}} |languages_type = [[Official script|Official scripts]] |languages = [[Simplified Chinese characters|Simplified Chinese]]<ref name="langlaw"/> |regional_languages = {{nowrap|''See [[Languages of China]]''}} |ethnic_groups = 92% [[Han Chinese|Han]]; 55 recognised minorities<br>{{collapsible list|title=[[List of ethnic groups in China|List of ethnic groups]]<br>|91.6% [[Han Chinese|Han]]|1.30% [[Zhuang people|Zhuang]]|0.86% [[Manchu]]|0.79% [[Uyghur people|Uyghur]]|0.79% [[Hui people|Hui]]|0.72% [[Miao people|Miao]]|0.65% [[Yi people|Yi]]|0.62% [[Tujia]]|0.47% [[Ethnic Mongols in China|Mongol]]|0.44% [[Tibetan people|Tibetan]]|0.26% [[Buyei]]|0.15% [[Koreans in China|Korean]]|1.05% other}} |capital = [[Beijing]] (北京) |latd=39 |latm=55 |latNS=N |longd=116 |longm=23 |longEW=E |largest_city = [[Shanghai]] (上海) |demonym = [[Chinese people|Chinese]] |government_type = '''[[Single-party state]]'''<br/>[[People's democratic dictatorship]],<ref name="demodict">{{cite web|url=http://english.people.com.cn/constitution/constitution.html|title=CONSTITUTION OF THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA|publisher=People's Daily Online|accessdate=2009-11-23|quote=The People's Republic of China is a socialist state under the people's democratic dictatorship led by the working class and based on the alliance of workers and peasants.}}</ref><br/>[[Democratic centralism]],<br/>[[Unitary state]],<br/>[[Socialist state]],<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= Encyclopaedia Britannica|title=The role of the government, China |url=http://www.britannica.com/eb/article-71005/China |accessdate=2007-02-21}}</ref><br/>[[Communist state]] |leader_title1 = [[President of the People's Republic of China|President]] |leader_name1 = [[Hu Jintao]] |leader_title2 = [[Premier of the State Council of the People's Republic of China|Premier]] |leader_name2 = [[Wen Jiabao]] |leader_title3 = {{nowrap|<small>[[Chairman of the Standing Committee of the National People's Congress|NPCSC Chairman]]</small>}} |leader_name3 = [[Wu Bangguo]] |leader_title4 = {{nowrap|<small>[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC Chairman]]</small>}} |leader_name4 = [[Jia Qinglin]] |legislature = [[National People's Congress]] |sovereignty_type = [[History of China|Establishment]] |established_event1 = People's Republic of China proclaimed. |established_date1 = 1 October 1949 |area_footnote ={{Ref label|territory|c|}} or 9,671,018&nbsp;km²{{Ref label|territory|c|}} |area_km2 = 9,640,821 |area_sq_mi = 3704427 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 3rd/4th |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.8{{Ref label|mainland|c|}} |population_estimate = 1,338,612,968<ref name=unpop>{{cite paper | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html | title= China - People | publisher=https://www.cia.gov | date=2009 | accessdate= 2010-01-01}}</ref> |population_estimate_year = 2010 |population_estimate_rank = 1st |population_census = 1,242,612,226 |population_census_year = 2000 |pop_den_footnote = |population_density_km2 = 139.6 |population_density_sq_mi = 363.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 53rd |GDP_nominal = $4.911 trillion<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=aFDxDlcc0wXo |title=Bloomberg - China's gdp|publisher=Bloomberg|accessdate=2010-01-27}}</ref> |GDP_nominal_rank = 3rd |GDP_nominal_year = 2009 |GDP_nominal_per_capita = $3,696 |GDP_nominal_per_capita_rank = 98th <!---IMF---> |GDP_PPP_year = 2009 |GDP_PPP = $8.767 trillion<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=CIA - The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=2010-01-27}}</ref> |GDP_PPP_rank = 2nd |GDP_PPP_per_capita = $6,549 |GDP_PPP_per_capita_rank = 97th |Gini = 47.0<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html CIA World Factbook] [Gini rankings]</ref> |Gini_year = 2007 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.772<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009]. The United Nations. Retrieved 5 October 2009</ref> |HDI_rank = 91nd |HDI_category = <span style="color:#fc0;">medium</span> |currency = [[Chinese yuan]] (¥) |currency_code = CNY |time_zone = [[China Standard Time]] |utc_offset = +8 |date_format = yyyy-mm-dd <br />''or'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} <br />([[Common Era|CE]]; [[Chinese calendar|CE-1949]]) |drives_on = right, except for Hong Kong & Macau |cctld = [[.cn]]{{Ref label|mainland|b|}} |calling_code = [[+86]]{{Ref label|mainland|b|}} |footnotes = a. {{note|names}} See also [[Name of China#Official names|Names of China]]. b. {{note|mainland}} Information for [[mainland China]] only. Hong Kong, [[Macau]] and territories under the jurisdiction of the [[Republic of China]], commonly known as [[Taiwan]], are excluded. c. {{note|territory}} 9,598,086 km² excludes all disputed territories.<br /> 9,640,821 km² Includes PRC-administered area ([[Aksai Chin]] and [[Trans-Karakoram Tract]], both territories claimed by India), Taiwan is not included.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.net/china/2008-01/24/content_6418067.htm |title=GDP expands 11.4 percent, fastest in 13 years |publisher=Chinadaily.net |date= |accessdate=2009-06-15}}</ref> }} |} ==[[India]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country |native_name=भारत गणराज्य*<br />''{{lang|inc-Latn|Bhārat Gaṇarājya}}'' |conventional_long_name=Republic of India |common_name=India |image_flag=Flag of India.svg |alt_flag=Horizontal tricolour flag (deep saffron, white, and green). In the center of the white is a navy blue wheel with 24 spokes. |image_coat=Emblem of India.svg |alt_coat=Three lions facing left, right,and toward viewer, atop a frieze containing a galloping horse, a 24-spoke wheel, and an elephant. Underneath is a motto "सत्यमेव जयते". |symbol_type=National Emblem |national_motto=''"[[Satyameva Jayate]]" ''<small>([[Sanskrit]])</small><br /> {{lang|sa|सत्यमेव जयते}}&nbsp; <small>([[Devanāgarī]])<br />"Truth Alone Triumphs"<ref>{{cite web|url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_emblem.php|title=State Emblem -''Inscription''|accessdate=2007-06-17|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]}}</ref></small> |image_map=India (orthographic projection).svg |alt_map=Image of globe centered on India, with India highlighted. |map_width=220px |national_anthem=''[[Jana Gana Mana]]''<small><br />Thou art the ruler of the minds of all people</small><ref>{{cite web|title=''National Anthem'' - Know India portal|url=http://india.gov.in/knowindia/national_anthem.php|accessdate=2007-08-31|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]|year=2007}}</ref> |other_symbol_type=<span class="plainlinks">[[National anthem|National Song]]<ref>{{Cite web |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol12p1.htm|title=Constituent Assembly of India&nbsp;— Volume XII|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]|accessdate=2007-06-29|date=1950-01-24|work=Constituent Assembly of India: Debates|publisher=parliamentofindia.nic.in, National Informatics Centre|quote=The composition consisting of the words and music known as Jana Gana Mana is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song Vande Mataram, which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with Jana Gana Mana and shall have equal status with it.}}</ref> |other_symbol=''[[Vande Mataram]]''<small><br />I bow to thee, Mother</small><ref> {{cite web |title=''National Song'' - Know India portal |url=http://india.gov.in/knowindia/national_song.php |accessdate=2009-06-11 |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |year=2007}}</ref> |official_languages={{collapsible list|title=[[Official languages of India#Hindi and English|Hindi, English]]|[[Hindi]] in the Devanagari script is the official language of the Union<ref> {{cite web |title=The Union: Official Language |url=http://india.gov.in/knowindia/official_language.php |accessdate=2009-06-11 |work=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |year=2007}}</ref> and English the "subsidiary official language".<ref name="English-subsidiary"> {{cite web |title=Notification No. 2/8/60-O.L., dated 27 April, 1960 |work=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |url=http://www.rajbhasha.gov.in/preseng.htm |accessdate=2009-06-11}}</ref>}} |languages_type=[[Official languages of India|Constitutional languages]] |languages={{collapsible list|title=[[Official languages of India#The Official languages of the Eighth Schedule to the Constitution|8th Schedule:]]|[[Assamese language|Assamese]]|[[Bengali language|Bengali]]|[[Bodo language|Bodo]]|[[Dogri language|Dogri]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Hindi]]|[[Kannada language|Kannada]]|[[Kashmiri language|Kashmiri]]|[[Konkani language|Konkani]]|[[Maithili language|Maithili]]|[[Malayalam language|Malayalam]]|[[Meitei language|Manipuri]]|[[Marathi language|Marathi]]|[[Nepali language|Nepali]]|[[Oriya language|Oriya]]|[[Punjabi language|Punjabi]]|[[Sanskrit]]|[[Santali language|Santali]]|[[Sindhi language|Sindhi]]|[[Tamil language|Tamil]]|[[Telugu language|Telugu]]|[[Urdu]]<ref> {{cite web |title=Official Languages Resolution, 1968 |work=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |url=http://www.rajbhasha.gov.in/dolresolutioneng.htm |accessdate=2009-06-11}}.</ref>}} |capital=[[New Delhi]] |latd=28 |latm=36 |lats=50 |latNS=N |longd=77 |longm=12 |longs=32 |longEW=E |largest_city=[[Mumbai]] |demonym=[[Demographics of India|Indian]] |government_type=[[Federal republic]]<br />[[Parliamentary system|Parliamentary democracy]]<ref name="IndiaGlance">{{cite web|title=India at a Glance|work=Know India Portal|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]|url=http://india.gov.in/knowindia/india_at_a_glance.php|accessdate=2007-12-07}}</ref> |leader_title1=[[President of India|President]] |leader_name1=[[Pratibha Patil]] |leader_title2=[[Vice-President of India]] |leader_name2=[[Mohammad Hamid Ansari|Hamid Ansari]] |leader_title3=[[Prime Minister of India|Prime Minister]] |leader_name3=[[Manmohan Singh]] |leader_title4=[[Chief Justice of India|Chief Justice]] |leader_name4=[[K. G. Balakrishnan]] |legislature=[[Parliament of India|Sansad]] |upper_house=[[Rajya Sabha]] |lower_house=[[Lok Sabha]] |area_km2=3,287,240 |area_sq_mi=1,269,210<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank=7th |area_magnitude=1 E12 |area_footnote=^‡ |percent_water=9.56 |population_estimate=1,147,995,904<ref name="CIA">{{cite web |title=CIA Factbook: India |work=CIA Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |accessdate=2007-03-10}}</ref> |population_estimate_year=2008 |population_estimate_rank=2nd |population_census=1,028,610,328<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/popu1.aspx|title=India at a glance: Population|work=Census of India, 2001|publisher=Government of India|accessdate=2009-04-25}}</ref> |population_census_year=2001 |population_density_km2=349 |population_density_sq_mi=904<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank=32nd |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $3.288 trillion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&pr.y=11&sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a= |title=India|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-22}}</ref> |GDP_PPP_rank= |GDP_PPP_per_capita = $2,762<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $1.209 trillion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $1,016<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank= |HDI_year=2008 |HDI= 0.609 |HDI_rank=132 |HDI_category=<span style="color:#fc0;">medium</span> |Gini=36.8<ref name="CIA_GINI">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing - Distribution of family income - Gini index|date=15 May 2008|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|accessdate=2008-06-06}}</ref> |Gini_year=2004 |sovereignty_type=[[Indian independence movement|Independence]] |sovereignty_note=from [[British Raj|United Kingdom]] |established_event1=Declared |established_date1=15 August 1947 |established_event2=[[Republic]] |established_date2=26 January 1950 |currency=[[Indian rupee]] (₨) |currency_code=INR |time_zone=[[Indian Standard Time|IST]] |utc_offset=+5:30 |time_zone_DST=not observed |utc_offset_DST=+5:30 |cctld=[[.in]] |calling_code=91 |drives_on=left |footnotes={{Collapsible list|state=uncollapsed|title='''Non-numbered Footnotes:'''|'''*''' ''Bharat Ganarajya'', that is, the Republic of India in [[Hindi]],<ref name="IndiaGlance"/> written in the ''[[Devanāgarī]]'' script. See also [[Official names of India|other official names]]|'''‡''' This is the figure as per the [[United Nations]] though the Indian government lists the total area as 3,287,260 square kilometres.<ref>{{cite web|title=Total Area of India|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|accessdate=2007-09-03|format=PDF|work=[[Country Studies]], India|publisher=[[Library of Congress]]&nbsp;– [[Federal Research Division]]|date=December 2004|quote=The country’s exact size is subject to debate because some borders are disputed. The Indian government lists the total area as 3,287,260 square kilometres and the total land area as 3,060,500 square kilometres; the United Nations lists the total area as 3,287,263 square kilometres and total land area as 2,973,190 square kilometres.}}</ref>}} }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |native_name=भारत गणराज्य*<br />''{{lang|inc-Latn|Bhārat Gaṇarājya}}'' |conventional_long_name=Republic of India |common_name=India |image_flag=Flag of India.svg |alt_flag=Horizontal tricolour flag (deep saffron, white, and green). In the center of the white is a navy blue wheel with 24 spokes. |image_coat=Emblem of India.svg |alt_coat=Three lions facing left, right,and toward viewer, atop a frieze containing a galloping horse, a 24-spoke wheel, and an elephant. Underneath is a motto "सत्यमेव जयते". |symbol_type=National Emblem |national_motto=''"[[Satyameva Jayate]]" ''<small>([[Sanskrit]])</small><br /> {{lang|sa|सत्यमेव जयते}}&nbsp; <small>([[Devanāgarī]])<br />"Truth Alone Triumphs"<ref>{{cite web|url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_emblem.php|title=State Emblem -''Inscription''|accessdate=2007-06-17|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]}}</ref></small> |image_map=India (orthographic projection).svg |alt_map=Image of globe centered on India, with India highlighted. |map_width=220px |national_anthem=''[[Jana Gana Mana]]''<small><br />Thou art the ruler of the minds of all people</small><ref>{{cite web|title=''National Anthem'' - Know India portal|url=http://india.gov.in/knowindia/national_anthem.php|accessdate=2007-08-31|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]|year=2007}}</ref> |other_symbol_type=<span class="plainlinks">[[National anthem|National Song]]<ref>{{Cite web |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol12p1.htm|title=Constituent Assembly of India&nbsp;— Volume XII|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]|accessdate=2007-06-29|date=1950-01-24|work=Constituent Assembly of India: Debates|publisher=parliamentofindia.nic.in, National Informatics Centre|quote=The composition consisting of the words and music known as Jana Gana Mana is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song Vande Mataram, which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with Jana Gana Mana and shall have equal status with it.}}</ref> |other_symbol=''[[Vande Mataram]]''<small><br />I bow to thee, Mother</small><ref> {{cite web |title=''National Song'' - Know India portal |url=http://india.gov.in/knowindia/national_song.php |accessdate=2009-06-11 |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |year=2007}}</ref> |official_languages={{collapsible list|title=[[Official languages of India#Hindi and English|Hindi, English]]|[[Hindi]] in the Devanagari script is the official language of the Union<ref> {{cite web |title=The Union: Official Language |url=http://india.gov.in/knowindia/official_language.php |accessdate=2009-06-11 |work=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |year=2007}}</ref> and English the "subsidiary official language".<ref name="English-subsidiary"> {{cite web |title=Notification No. 2/8/60-O.L., dated 27 April, 1960 |work=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |url=http://www.rajbhasha.gov.in/preseng.htm |accessdate=2009-06-11}}</ref>}} |languages_type=[[Official languages of India|Constitutional languages]] |languages={{collapsible list|title=[[Official languages of India#The Official languages of the Eighth Schedule to the Constitution|8th Schedule:]]|[[Assamese language|Assamese]]|[[Bengali language|Bengali]]|[[Bodo language|Bodo]]|[[Dogri language|Dogri]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Hindi]]|[[Kannada language|Kannada]]|[[Kashmiri language|Kashmiri]]|[[Konkani language|Konkani]]|[[Maithili language|Maithili]]|[[Malayalam language|Malayalam]]|[[Meitei language|Manipuri]]|[[Marathi language|Marathi]]|[[Nepali language|Nepali]]|[[Oriya language|Oriya]]|[[Punjabi language|Punjabi]]|[[Sanskrit]]|[[Santali language|Santali]]|[[Sindhi language|Sindhi]]|[[Tamil language|Tamil]]|[[Telugu language|Telugu]]|[[Urdu]]<ref> {{cite web |title=Official Languages Resolution, 1968 |work=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]] |url=http://www.rajbhasha.gov.in/dolresolutioneng.htm |accessdate=2009-06-11}}.</ref>}} |capital=[[New Delhi]] |latd=28 |latm=36 |lats=50 |latNS=N |longd=77 |longm=12 |longs=32 |longEW=E |largest_city=[[Mumbai]] |demonym=[[Demographics of India|Indian]] |government_type=[[Federal republic]]<br />[[Parliamentary system|Parliamentary democracy]]<ref name="IndiaGlance">{{cite web|title=India at a Glance|work=Know India Portal|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre(NIC)]]|url=http://india.gov.in/knowindia/india_at_a_glance.php|accessdate=2007-12-07}}</ref> |leader_title1=[[President of India|President]] |leader_name1=[[Pratibha Patil]] |leader_title2=[[Vice-President of India]] |leader_name2=[[Mohammad Hamid Ansari|Hamid Ansari]] |leader_title3=[[Prime Minister of India|Prime Minister]] |leader_name3=[[Manmohan Singh]] |leader_title4=[[Chief Justice of India|Chief Justice]] |leader_name4=[[K. G. Balakrishnan]] |legislature=[[Parliament of India|Sansad]] |upper_house=[[Rajya Sabha]] |lower_house=[[Lok Sabha]] |area_km2=3,287,240 |area_sq_mi=1,269,210<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank=7th |area_magnitude=1 E12 |area_footnote=^‡ |percent_water=9.56 |population_estimate=1,147,995,904<ref name="CIA"/> |population_estimate_year=2008 |population_estimate_rank=2nd |population_census=1,028,610,328<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/popu1.aspx|title=India at a glance: Population|work=Census of India, 2001|publisher=Government of India|accessdate=2009-04-25}}</ref> |population_census_year=2001 |population_density_km2=349 |population_density_sq_mi=904<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank=32nd |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $3.288 trillion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&pr.y=11&sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a= |title=India|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-22}}</ref> |GDP_PPP_rank= |GDP_PPP_per_capita = $2,762<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $1.209 trillion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $1,016<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank= |HDI_year=2008 |HDI= 0.609 |HDI_rank=132 |HDI_category=<span style="color:#fc0;">medium</span> |Gini=36.8<ref name="CIA_GINI">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing - Distribution of family income - Gini index|date=15 May 2008|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|accessdate=2008-06-06}}</ref> |Gini_year=2004 |sovereignty_type=[[Indian independence movement|Independence]] |sovereignty_note=from [[British Raj|United Kingdom]] |established_event1=Declared |established_date1=15 August 1947 |established_event2=[[Republic]] |established_date2=26 January 1950 |currency=[[Indian rupee]] (₨) |currency_code=INR |time_zone=[[Indian Standard Time|IST]] |utc_offset=+5:30 |time_zone_DST=not observed |utc_offset_DST=+5:30 |cctld=[[.in]] |calling_code=91 |drives_on=left |footnotes={{Collapsible list|state=uncollapsed|title='''Non-numbered Footnotes:'''|'''*''' ''Bharat Ganarajya'', that is, the Republic of India in [[Hindi]],<ref name="IndiaGlance"/> written in the ''[[Devanāgarī]]'' script. See also [[Official names of India|other official names]]|'''‡''' This is the figure as per the [[United Nations]] though the Indian government lists the total area as 3,287,260 square kilometres.<ref>{{cite web|title=Total Area of India|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|accessdate=2007-09-03|format=PDF|work=[[Country Studies]], India|publisher=[[Library of Congress]]&nbsp;– [[Federal Research Division]]|date=December 2004|quote=The country’s exact size is subject to debate because some borders are disputed. The Indian government lists the total area as 3,287,260 square kilometres and the total land area as 3,060,500 square kilometres; the United Nations lists the total area as 3,287,263 square kilometres and total land area as 2,973,190 square kilometres.}}</ref>}} }} |} ==[[United States]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country |native_name = United States of America |common_name = the United States |image_flag = Flag of the United States.svg |image_coat = US-GreatSeal-Obverse.svg|20px |symbol_type = Great Seal |national_motto = <!--Please read the talk page before editing these mottoes:-->"[[In God We Trust]]"{{spaces|2}}<small>(since 1956)</small><br/>{{lang|la|''"[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]"''}}{{spaces|2}}<small>("From Many, One"; [[Latin]], traditional)</small> |image_map = Location_United_States.svg |national_anthem = ''[[The Star-Spangled Banner]]'' |languages_type = [[National language]] |languages = [[English language|English]] (''[[de facto]])''{{smallsup|1}} |capital = [[Washington, D.C.]] |latd=38 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=77 |longm=02 |longs= 12 |longEW=W |largest_city = [[New York City]] |government_type = [[Federal republic|Federal]] [[constitutional republic]] |leader_title1 = [[President of the United States|President]] |leader_name1 = [[George W. Bush]] [[Republican Party (United States)|(R)]] |leader_title2 = [[Vice-President of the United States|Vice President]] |leader_name2 = [[Dick Cheney]] [[Republican Party (United States)|(R)]] |leader_title3 = {{nowrap|[[Speaker of the United States House of Representatives|Speaker of The House]]}} |leader_name3 = [[Nancy Pelosi]] [[Democratic Party (United States)|(D)]] |leader_title4 = [[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] |leader_name4 = [[John Roberts]] |sovereignty_type = [[American Revolutionary War|Independence]] {{nobold|from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]]}} |established_event1 = [[United States Declaration of Independence|Declared]] |established_date1 = July 4, 1776 |established_event2 = [[Treaty of Paris|Recognized]] |established_date2 = September 3, 1783 |area_km2 = 9,631,420 |area_sq_mi = 3,718,695 |area_rank = 3rd{{smallsup|2}}<!--dispute re 3rd/4th covered by footnote2 below--> |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 4.87 |population_estimate = {{uspop commas}}<ref>Extrapolation from [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock]. U.S. Census Bureau. Updated automatically.</ref> |population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} |population_estimate_rank = 3rd |population_census = 281,421,906 |population_census_year = 2000 |population_density_km2 = 31 |population_density_sq_mi = 80 |population_density_rank = 172nd |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $12,229,276m<ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/data/weorept.aspx?sy=2005&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=11&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C965%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPWGT%2CPPPPC%2CPPPSH&grp=0&a=|publisher=International Monetary Fund|title=Report for Selected Countries and Subjects (180 countries; 6 subjects)|accessdate = 2007-06-17}}</ref> |GDP_PPP_rank = 1st |GDP_PPP_per_capita = $43,444 |GDP_PPP_per_capita_rank = 4th |GDP_nominal = $13,244,550m<ref name="IMF GDP"/> |GDP_nominal_rank = 1st |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $44,190 |GDP_nominal_per_capita_rank = 8th |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.948 |HDI_rank = 8th |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = 45 |Gini_year = 2004 |currency = [[United States dollar]] ($) |currency_code = USD |country_code = USA |utc_offset = -5 to -10 |utc_offset_DST = -4 to -10 |cctld = [[.us]] [[.gov]] [[.edu]] [[.mil]] |calling_code = 1 |footnote1 = English is the ''[[de facto]]'' language of American government; [[Spanish language|Spanish]] is the second most common. English, Spanish, [[French language|French]], [[Carolinian language|Carolinian]], [[Chamorro language|Chamorro]], [[Hawaiian language|Hawaiian]] and [[Samoan language|Samoan]] are officially recognized by various states and territories. |footnote2 = Sometimes listed as fourth largest in area; the rank is [[List of countries and outlying territories by total area|disputed]] with [[People's Republic of China|China&nbsp;(PRC)]]. }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |native_name = United States of America |common_name = the United States |image_flag = Flag of the United States.svg |image_coat = US-GreatSeal-Obverse.svg|20px |symbol_type = Great Seal |national_motto = <!--Please read the talk page before editing these mottoes:-->"[[In God We Trust]]"{{spaces|2}}<small>(since 1956)</small><br/>{{lang|la|''"[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]"''}}{{spaces|2}}<small>("From Many, One"; [[Latin]], traditional)</small> |image_map = Location_United_States.svg |national_anthem = ''[[The Star-Spangled Banner]]'' |languages_type = [[National language]] |languages = [[English language|English]] (''[[de facto]])''{{smallsup|1}} |capital = [[Washington, D.C.]] |latd=38 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=77 |longm=02 |longs=12 |longEW=W |largest_city = [[New York City]] |government_type = [[Federal republic|Federal]] [[constitutional republic]] |leader_title1 = [[President of the United States|President]] |leader_name1 = [[George W. Bush]] [[Republican Party (United States)|(R)]] |leader_title2 = [[Vice-President of the United States|Vice President]] |leader_name2 = [[Dick Cheney]] [[Republican Party (United States)|(R)]] |leader_title3 = {{nowrap|[[Speaker of the United States House of Representatives|Speaker of The House]]}} |leader_name3 = [[Nancy Pelosi]] [[Democratic Party (United States)|(D)]] |leader_title4 = [[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] |leader_name4 = [[John Roberts]] |sovereignty_type = [[American Revolutionary War|Independence]] {{nobold|from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]]}} |established_event1 = [[United States Declaration of Independence|Declared]] |established_date1 = July 4, 1776 |established_event2 = [[Treaty of Paris|Recognized]] |established_date2 = September 3, 1783 |area_km2 = 9,631,420 |area_sq_mi = 3,718,695 |area_rank = 3rd{{smallsup|2}}<!--dispute re 3rd/4th covered by footnote2 below--> |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 4.87 |population_estimate = {{uspop commas}}<ref>Extrapolation from [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock]. U.S. Census Bureau. Updated automatically.</ref> |population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} |population_estimate_rank = 3rd |population_census = 281,421,906 |population_census_year = 2000 |population_density_km2 = 31 |population_density_sq_mi = 80 |population_density_rank = 172nd |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $12,229,276m<ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/data/weorept.aspx?sy=2005&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=11&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C965%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPWGT%2CPPPPC%2CPPPSH&grp=0&a=|publisher=International Monetary Fund|title=Report for Selected Countries and Subjects (180 countries; 6 subjects)|accessdate = 2007-06-17}}</ref> |GDP_PPP_rank = 1st |GDP_PPP_per_capita = $43,444 |GDP_PPP_per_capita_rank = 4th |GDP_nominal = $13,244,550m<ref name="IMF GDP"/> |GDP_nominal_rank = 1st |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $44,190 |GDP_nominal_per_capita_rank = 8th |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.948 |HDI_rank = 8th |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = 45 |Gini_year = 2004 |currency = [[United States dollar]] ($) |currency_code = USD |country_code = USA |utc_offset = -5 to -10 |utc_offset_DST = -4 to -10 |cctld = [[.us]] [[.gov]] [[.edu]] [[.mil]] |calling_code = 1 |footnote1 = English is the ''[[de facto]]'' language of American government; [[Spanish language|Spanish]] is the second most common. English, Spanish, [[French language|French]], [[Carolinian language|Carolinian]], [[Chamorro language|Chamorro]], [[Hawaiian language|Hawaiian]] and [[Samoan language|Samoan]] are officially recognized by various states and territories. |footnote2 = Sometimes listed as fourth largest in area; the rank is [[List of countries and outlying territories by total area|disputed]] with [[People's Republic of China|China&nbsp;(PRC)]]. }} |} ==[[European Union]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country |native_name = European Union[[Image:Sup1.svg|4px]] |linking_name = the European Union |image_flag = Flag of Europe.svg |motto = {{lang|la|''[[European symbols#Motto|In varietate concordia]]''}}{{spaces|2}}<small>([[Latin language|Latin]])<br/>"United in diversity"</small> |anthem = ''[[European anthem|Ode to Joy]]''{{spaces|2}}<small>(orchestral)</small> |image_map = Location European Union.svg |map_caption = |admin_center_type = [[European Commission|Commission seat]] |admin_center = [[Brussels]] |latd=50 |latm=51 |lats=0 |latNS=N |longd=4 |longm=21 |longs=0 |longEW=E |largest_city = |languages_type = [[Official language]]s |languages = {{Collapsible list |title=[[Languages of the European Union|23]] |[[Bulgarian language|Bulgarian]] |[[Czech language|Czech]] |[[Danish language|Danish]] |[[Dutch language|Dutch]] |[[English language|English]] |[[Estonian language|Estonian]] |[[Finnish language|Finnish]] |[[French language|French]] |[[German language|German]] |[[Greek language|Greek]] |[[Hungarian language|Hungarian]] |[[Irish language|Irish]] |[[Italian language|Italian]] |[[Latvian language|Latvian]] |[[Lithuanian language|Lithuanian]] |[[Maltese language|Maltese]] |[[Polish language|Polish]] |[[Portuguese language|Portuguese]] |[[Romanian language|Romanian]] |[[Slovak language|Slovak]] |[[Slovenian language|Slovenian]] |[[Spanish language|Spanish]] |[[Swedish language|Swedish]]}} |membership_type = [[European Union member state|Member states]] |membership = {{Collapsible list |title=[[List of European Union member states|27]] |[[Austria]] |[[Belgium]] |[[Bulgaria]] |[[Cyprus]] |[[Czech Republic]] |[[Denmark]] |[[Estonia]] |[[Finland]] |[[France]] |[[Germany]] |[[Greece]] |[[Hungary]] |[[Republic of Ireland]] |[[Italy]] |[[Latvia]] |[[Lithuania]] |[[Luxembourg]] |[[Malta]] |[[Netherlands]] |[[Poland]] |[[Portugal]] |[[Romania]] |[[Slovakia]] |[[Slovenia]] |[[Spain]] |[[Sweden]] |[[United Kingdom]]}} |ethnic_groups = |ethnic_groups_year = |government_type = [[Sui generis]] [[supranationalism]] |leader_title1 = [[European Commission|Commission]] |leader_name1 = [[José Manuel Barroso]] |leader_title2 = [[European Parliament|Parliament]] |leader_name2 = [[Hans-Gert Pöttering]] |leader_title3 = [[Council of the European Union|Council]] |leader_name3 = [[Frank-Walter Steinmeier]] |leader_title4 = [[European Council|{{nowrap|European Council}}]] |leader_name4 = [[Germany]] |sovereignty_type = [[History of the European Union|Formation]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Treaty of Rome]] |established_date1 = 25 March 1957 |established_event2 = [[Maastricht Treaty]] |established_date2 = 7 February 1992 |area_rank = 7th² |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 4,324,782 |area_sq_mi = 1,669,807 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 3,08 |population_estimate = 494,070,000 |population_estimate_rank = 3rd² |population_estimate_year = 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 112 |population_density_sq_mi = 289 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 77th² |GDP_PPP = $13,881 billion |GDP_PPP_rank = 1st² |GDP_PPP_year = 2006 ([[IMF]]) |GDP_PPP_per_capita = $28,213 |GDP_PPP_per_capita_rank = 14th² |GDP_nominal = $15,849 billion |GDP_nominal_rank = 1st² |GDP_nominal_year = 2007 ([[IMF]]) |GDP_nominal_per_capita = $31,173 |GDP_nominal_per_capita_rank = 13th² |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = {{Collapsible list |title=[[Currency|15]] |[[Euro]] (€) <code>([[ISO 4217|EUR]])</code>&nbsp;(''[[de jure]]'') | ---- |[[British pound]] |[[Bulgarian lev]] |[[Cypriot pound]] |[[Czech koruna]] |[[Danish krone]] |[[Estonian kroon]] |[[Hungarian forint]] |[[Latvian lats]] |[[Lithuanian litas]] |[[Maltese lira]] |[[Polish złoty]] |[[Romanian leu]] |[[Slovak koruna]] |[[Swedish krona]]}} |currency_code = |time_zone = |utc_offset = 0 to +2 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = +1 to +3 |cctld = [[.eu]] |calling_code = |footnote1 = See the name [[List of names of the European Union in the official languages|in other official EU languages]]. |footnote2 = If considered as a single entity. }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |native_name = European Union[[Image:Sup1.svg|4px]] |linking_name = the European Union |image_flag = Flag of Europe.svg |motto = {{lang|la|''[[European symbols#Motto|In varietate concordia]]''}}{{spaces|2}}<small>([[Latin language|Latin]])<br/>"United in diversity"</small> |anthem = ''[[European anthem|Ode to Joy]]''{{spaces|2}}<small>(orchestral)</small> |image_map = Location European Union.svg |map_caption = |admin_center_type = [[European Commission|Commission seat]] |admin_center = [[Brussels]] |latd=50 |latm=51 |lats=0 |latNS=N |longd=4 |longm=21 |longs=0 |longEW=E |largest_city = |languages_type = [[Official language]]s |languages = {{Collapsible list |title=[[Languages of the European Union|23]] |[[Bulgarian language|Bulgarian]] |[[Czech language|Czech]] |[[Danish language|Danish]] |[[Dutch language|Dutch]] |[[English language|English]] |[[Estonian language|Estonian]] |[[Finnish language|Finnish]] |[[French language|French]] |[[German language|German]] |[[Greek language|Greek]] |[[Hungarian language|Hungarian]] |[[Irish language|Irish]] |[[Italian language|Italian]] |[[Latvian language|Latvian]] |[[Lithuanian language|Lithuanian]] |[[Maltese language|Maltese]] |[[Polish language|Polish]] |[[Portuguese language|Portuguese]] |[[Romanian language|Romanian]] |[[Slovak language|Slovak]] |[[Slovenian language|Slovenian]] |[[Spanish language|Spanish]] |[[Swedish language|Swedish]]}} |membership_type = [[European Union member state|Member states]] |membership = {{Collapsible list |title=[[List of European Union member states|27]] |[[Austria]] |[[Belgium]] |[[Bulgaria]] |[[Cyprus]] |[[Czech Republic]] |[[Denmark]] |[[Estonia]] |[[Finland]] |[[France]] |[[Germany]] |[[Greece]] |[[Hungary]] |[[Republic of Ireland]] |[[Italy]] |[[Latvia]] |[[Lithuania]] |[[Luxembourg]] |[[Malta]] |[[Netherlands]] |[[Poland]] |[[Portugal]] |[[Romania]] |[[Slovakia]] |[[Slovenia]] |[[Spain]] |[[Sweden]] |[[United Kingdom]]}} |ethnic_groups = |ethnic_groups_year = |government_type = [[Sui generis]] [[supranationalism]] |leader_title1 = [[European Commission|Commission]] |leader_name1 = [[José Manuel Barroso]] |leader_title2 = [[European Parliament|Parliament]] |leader_name2 = [[Hans-Gert Pöttering]] |leader_title3 = [[Council of the European Union|Council]] |leader_name3 = [[Frank-Walter Steinmeier]] |leader_title4 = [[European Council|{{nowrap|European Council}}]] |leader_name4 = [[Germany]] |sovereignty_type = [[History of the European Union|Formation]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Treaty of Rome]] |established_date1 = 25 March 1957 |established_event2 = [[Maastricht Treaty]] |established_date2 = 7 February 1992 |area_rank = 7th² |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 4,324,782 |area_sq_mi = 1,669,807 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 3,08 |population_estimate = 494,070,000 |population_estimate_rank = 3rd² |population_estimate_year = 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 112 |population_density_sq_mi = 289 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 77th² |GDP_PPP = $13,881 billion |GDP_PPP_rank = 1st² |GDP_PPP_year = 2006 ([[IMF]]) |GDP_PPP_per_capita = $28,213 |GDP_PPP_per_capita_rank = 14th² |GDP_nominal = $15,849 billion |GDP_nominal_rank = 1st² |GDP_nominal_year = 2007 ([[IMF]]) |GDP_nominal_per_capita = $31,173 |GDP_nominal_per_capita_rank = 13th² |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = {{Collapsible list |title=[[Currency|15]] |[[Euro]] (€) <code>([[ISO 4217|EUR]])</code>&nbsp;(''[[de jure]]'') | ---- |[[British pound]] |[[Bulgarian lev]] |[[Cypriot pound]] |[[Czech koruna]] |[[Danish krone]] |[[Estonian kroon]] |[[Hungarian forint]] |[[Latvian lats]] |[[Lithuanian litas]] |[[Maltese lira]] |[[Polish złoty]] |[[Romanian leu]] |[[Slovak koruna]] |[[Swedish krona]]}} |currency_code = |time_zone = |utc_offset = 0 to +2 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = +1 to +3 |cctld = [[.eu]] |calling_code = |footnote1 = See the name [[List of names of the European Union in the official languages|in other official EU languages]]. |footnote2 = If considered as a single entity. }} |} ==[[France]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country |native_name = ''République française'' |conventional_long_name = French Republic |common_name = France |Language = French |national_motto = ''[[Liberté, Égalité, Fraternité]]''<br/>"Liberty, Equality, Fraternity" |national_anthem = ''[[La Marseillaise]]'' |image_flag = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = National Emblem |symbol = |image_map = EU-France.svg |map_caption = {{map_caption |region=on the [[Europe|European continent]] |subregion=the [[European Union]] |location_color=dark green |subregion_color=light green |region_color=dark grey |legend=}} |image_map2 = Outre-mer_en.png |map_caption2 = <p style="margin-top:0px;margin-bottom:-2px;line-height:1em;"><span style="font-size:11px;">Territory of the [[French Republic]] in the world</span></p> |capital = [[Paris]] |latd=48 |latm=51 |lats=24 |latNS=N |longd=2 |longm=21 |longs=3 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[French language|French]] |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential]] [[Unitary state|unitary]] [[republic]] |leader_title1 = [[President of France|President]] |leader_title2 = [[Prime Minister of France|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Nicolas Sarkozy]] |leader_name2 = [[François Fillon]] |sovereignty_type = [[History of France|Formation]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Sovereign state|French State]] |established_event2 = [[Constitution of France|Current&nbsp;constitution]] |established_date1 = 843&nbsp;([[Treaty of Verdun|Treaty&nbsp;of&nbsp;Verdun]]) |established_date2 = 1958 ([[French Fifth Republic|5th Republic]]) |accessionEUdate = March 25, 1957 |EUseats = 78 |FR_metropole = [[Metropolitan France|Metropolitan&nbsp;France]] |FR_IGN_area_km2 = 551,695 |FR_IGN_area_rank = 47th |FR_IGN_area_magnitude = 1 E11 |FR_cadastre_area_magnitude = 1 E11 |FR_IGN_area_sq_mi = 213,010 |FR_cadastre_area_km2 = 543,965 |FR_cadastre_area_rank = 47th |FR_cadastre_area_sq_mi = 210,026 |area_km2 = 674,843 |area_sq_mi = 260,558 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 40th |area_magnitude = 1 E11 |FR_foot = <ref name=whole_territory>Whole territory of the French Republic, including all the overseas departments and [[Overseas territory (France)|territories]], but excluding the French territory of Terre Adélie in Antarctica where sovereignty is suspended since the signing of the [[Antarctic Treaty]] in 1959.</ref> |FR_foot2 = <ref name=IGN_figure>French [[Institut Géographique National|National Geographic Institute]] data.</ref> |FR_foot3 = <ref name=cadastre_figure>French [[Land Register]] data, which exclude lakes, ponds and [[glacier]]s larger than 1&nbsp;km² (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247&nbsp;acres) as well as the estuaries of rivers.</ref> |FR_foot4 = <ref name=whole_territory /> |FR_foot5 = <ref name=metropolitan_France>[[Metropolitan France]] only.</ref> |FR_total_population_estimate = 64,102,140<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1118/ip1118.html|title=Bilan démographique 2006 : un excédent naturel record|first=[[Government of France]]| last=[[INSEE]]|accessdate=2007-04-01}}</ref> |FR_total_population_estimate_year = January 1, 2007 estimate |FR_total_population_estimate_rank = 20th |FR_metropole_population = 61,538,322<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age3.htm|title=Tableau 2 - Répartition de la population totale par groupe d'âges, France métropolitaine|first=[[Government of France]]| last=[[INSEE]]|accessdate=2007-04-01}}</ref> |FR_metropole_population_estimate_rank = 20th |population_density_km2 = 113 |population_density_sq_mi = 293 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 89th |GDP_nominal = $2.232 trillion |GDP_nominal_rank = 6th |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $35,404 |GDP_nominal_per_capita_rank = 18th |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $1.871 trillion |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_per_capita = $30,100 |GDP_PPP_per_capita_rank = 20th |Gini = 26.7 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#008900">low</font> |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.942 |HDI_rank = 16th |HDI_category = <font color="#008900">high</font> |currency = [[Euro]]<ref>Whole of the French Republic except the overseas territories in the Pacific Ocean.</ref>, [[CFP Franc]]<ref>French overseas territories in the Pacific Ocean only.</ref><br/>&nbsp;<br/> |currency_code = EUR,{{spaces|4}}XPF |time_zone = CET<ref name=metropolitan_France /> |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST<ref name=metropolitan_France /> |utc_offset_DST = +2 |cctld = [[.fr]]<ref>In addition to [[.fr]], several other Internet TLDs are used in French overseas ''départements'' and territories: [[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] and [[.yt]]. France also uses [[.eu]], shared with other members of the [[European Union]].</ref> |calling_code = 33<ref>The overseas regions and collectivities form part of the [[French telephone numbering plan]], but have their own country calling codes: [[Guadeloupe]] +590; [[Martinique]] +596; [[French Guiana]] +594, [[Réunion]] and [[Mayotte]] +262; [[Saint Pierre et Miquelon]] +508. The overseas territories are not part of the French telephone numbering plan; their country calling codes are: [[New Caledonia]] +687, [[French Polynesia]] +689; [[Wallis and Futuna]] +681</ref> |ISO_3166-1_alpha2 = |ISO_3166-1_alpha3 = FRA |ISO_3166-1_numeric = |sport_code = FRA |vehicle_code = F |footnote1 = }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |native_name = ''République française'' |conventional_long_name = French Republic |common_name = France |Language = French |national_motto = ''[[Liberté, Égalité, Fraternité]]''<br/>"Liberty, Equality, Fraternity" |national_anthem = ''[[La Marseillaise]]'' |image_flag = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = National Emblem |symbol = |image_map = EU-France.svg |map_caption = {{map_caption |region=on the [[Europe|European continent]] |subregion=the [[European Union]] |location_color=dark green |subregion_color=light green |region_color=dark grey |legend=}} |image_map2 = Outre-mer_en.png |map_caption2 = <p style="margin-top:0px;margin-bottom:-2px;line-height:1em;"><span style="font-size:11px;">Territory of the [[French Republic]] in the world</span></p> |capital = [[Paris]] |latd=48 |latm=51 |lats=24 |latNS=N |longd=2 |longm=21 |longs=3 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[French language|French]] |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential]] [[Unitary state|unitary]] [[republic]] |leader_title1 = [[President of France|President]] |leader_title2 = [[Prime Minister of France|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Nicolas Sarkozy]] |leader_name2 = [[François Fillon]] |sovereignty_type = [[History of France|Formation]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Sovereign state|French State]] |established_event2 = [[Constitution of France|Current&nbsp;constitution]] |established_date1 = 843&nbsp;([[Treaty of Verdun|Treaty&nbsp;of&nbsp;Verdun]]) |established_date2 = 1958 ([[French Fifth Republic|5th Republic]]) |accessionEUdate = March 25, 1957 |EUseats = 78 |FR_metropole = [[Metropolitan France|Metropolitan&nbsp;France]] |FR_IGN_area_km2 = 551,695 |FR_IGN_area_rank = 47th |FR_IGN_area_magnitude = 1 E11 |FR_cadastre_area_magnitude = 1 E11 |FR_IGN_area_sq_mi = 213,010 |FR_cadastre_area_km2 = 543,965 |FR_cadastre_area_rank = 47th |FR_cadastre_area_sq_mi = 210,026 |area_km2 = 674,843 |area_sq_mi = 260,558 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 40th |area_magnitude = 1 E11 |FR_foot = <ref name=whole_territory>Whole territory of the French Republic, including all the overseas departments and [[Overseas territory (France)|territories]], but excluding the French territory of Terre Adélie in Antarctica where sovereignty is suspended since the signing of the [[Antarctic Treaty]] in 1959.</ref> |FR_foot2 = <ref name=IGN_figure>French [[Institut Géographique National|National Geographic Institute]] data.</ref> |FR_foot3 = <ref name=cadastre_figure>French [[Land Register]] data, which exclude lakes, ponds and [[glacier]]s larger than 1&nbsp;km² (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247&nbsp;acres) as well as the estuaries of rivers.</ref> |FR_foot4 = <ref name=whole_territory /> |FR_foot5 = <ref name=metropolitan_France>[[Metropolitan France]] only.</ref> |FR_total_population_estimate = 64,102,140<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1118/ip1118.html|title=Bilan démographique 2006 : un excédent naturel record|first=[[Government of France]]| last=[[INSEE]]|accessdate=2007-04-01}}</ref> |FR_total_population_estimate_year = January 1, 2007 estimate |FR_total_population_estimate_rank = 20th |FR_metropole_population = 61,538,322<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age3.htm|title=Tableau 2 - Répartition de la population totale par groupe d'âges, France métropolitaine|first=[[Government of France]]| last=[[INSEE]]|accessdate=2007-04-01}}</ref> |FR_metropole_population_estimate_rank = 20th |population_density_km2 = 113 |population_density_sq_mi = 293 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 89th |GDP_nominal = $2.232 trillion |GDP_nominal_rank = 6th |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $35,404 |GDP_nominal_per_capita_rank = 18th |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $1.871 trillion |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_per_capita = $30,100 |GDP_PPP_per_capita_rank = 20th |Gini = 26.7 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#008900">low</font> |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.942 |HDI_rank = 16th |HDI_category = <font color="#008900">high</font> |currency = [[Euro]]<ref>Whole of the French Republic except the overseas territories in the Pacific Ocean.</ref>, [[CFP Franc]]<ref>French overseas territories in the Pacific Ocean only.</ref><br/>&nbsp;<br/> |currency_code = EUR,{{spaces|4}}XPF |time_zone = CET<ref name=metropolitan_France /> |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST<ref name=metropolitan_France /> |utc_offset_DST = +2 |cctld = [[.fr]]<ref>In addition to [[.fr]], several other Internet TLDs are used in French overseas ''départements'' and territories: [[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] and [[.yt]]. France also uses [[.eu]], shared with other members of the [[European Union]].</ref> |calling_code = 33<ref>The overseas regions and collectivities form part of the [[French telephone numbering plan]], but have their own country calling codes: [[Guadeloupe]] +590; [[Martinique]] +596; [[French Guiana]] +594, [[Réunion]] and [[Mayotte]] +262; [[Saint Pierre et Miquelon]] +508. The overseas territories are not part of the French telephone numbering plan; their country calling codes are: [[New Caledonia]] +687, [[French Polynesia]] +689; [[Wallis and Futuna]] +681</ref> |ISO_3166-1_alpha2 = |ISO_3166-1_alpha3 = FRA |ISO_3166-1_numeric = |sport_code = FRA |vehicle_code = F |footnote1 = }} |} ==[[Germany]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country |native_name = <span style="line-height:1.33em;">{{lang|de|''Bundesrepublik Deutschland''}}</span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">Federal Republic of Germany</span> |common_name = Germany |national_motto = "Einigkeit und Recht und Freiheit"<br/><small>"Unity and justice and freedom"</small> |national_anthem = {{lang|de|''[[Das Lied der Deutschen]]''}} (third [[stanza]])<br/><small>also called {{lang|de|''Einigkeit und Recht und Freiheit''}} </small><!--The official national anthem of Germany is ONLY the third stanza! Source: http://www.bundesregierung.de/Bundesregierung/-,8394/Nationalhymne.htm--> |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |capital = [[Berlin]] |latd=52 |latm=30 |lats=2 |latNS=N |longd=13 |longm=23 |longs=56 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[German language|German]]¹ |government_type = [[Parliamentary]] [[Federal republic|Federal Republic]] |leader_title1 = [[President of Germany|President]] |leader_name1 = [[Horst Köhler]] |leader_title2 = [[Chancellor of Germany (Federal Republic)|Chancellor]] |leader_name2 = [[Angela Merkel]] ([[Christian Democratic Union (Germany)|CDU]]) |sovereignty_type = [[Kingdom of Germany|Formation]] |sovereignty_note = 843 |established_event1 = [[Eastern Francia]] |established_date1 = 843 |established_event2 = [[Holy Roman Empire]] |established_date2 = 962 |established_event3 = [[German Confederation]] |established_date3 = 8 June 1815 |established_event4 = [[German Empire]] |established_date4 = 18 January 1871 |established_event5 = [[History of Germany|Federal Republic]] |established_date5 = 23 May 1949 |established_event6 = [[German reunification|Reunification]] |established_date6 = 3 October 1990 |accessionEUdate = 25 March 1957 |EUseats = 99 |area_km2 = 357,021 |area_sq_mi = 137,858 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 63rd |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 2.416 |population_estimate = 82,310,000<ref>{{cite web |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Content/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Aktuell,templateId=renderPrint.psml|title=Current population|author=[[Federal Statistical Office of Germany|Destatis]]|accessdate=2007-06-20}}</ref> |population_estimate_year = Dec.&nbsp;2006 |population_estimate_rank = 14th |population_census = 82,797,408 (July 2000 est.) |population_census_year = 2000 |population_density_km2 = 230.9 |population_density_sq_mi = 598.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 50th |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $2.585 trillion |GDP_PPP_rank = 5th |GDP_PPP_per_capita = $31,400 |GDP_PPP_per_capita_rank = 17th |GDP_nominal = $2.89 trillion |GDP_nominal_rank = 3rd |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $35,072 |GDP_nominal_per_capita_rank = 19th |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.932 |HDI_rank = 21st |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = 28.3 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |cctld = [[.de]] |calling_code = [[Area codes in Germany|49]] |ISO_3166-1_alpha2 = DE |ISO_3166-1_alpha3 = DEU |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = GER |vehicle_code = D |aircraft_code = D |footnote1 = [[Danish language|Danish]], [[Low German]], [[Sorbian languages|Sorbian]], [[Romani language|Romany]] and [[Frisian language|Frisian]] are officially recognized and protected by the [[European Charter for Regional or Minority Languages|ECRML]]. }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox |native_name = <span style="line-height:1.33em;">{{lang|de|''Bundesrepublik Deutschland''}}</span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">Federal Republic of Germany</span> |common_name = Germany |national_motto = "Einigkeit und Recht und Freiheit"<br/><small>"Unity and justice and freedom"</small> |national_anthem = {{lang|de|''[[Das Lied der Deutschen]]''}} (third [[stanza]])<br/><small>also called {{lang|de|''Einigkeit und Recht und Freiheit''}} </small><!--The official national anthem of Germany is ONLY the third stanza! Source: http://www.bundesregierung.de/Bundesregierung/-,8394/Nationalhymne.htm--> |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |capital = [[Berlin]] |latd=52 |latm=30 |lats=2 |latNS=N |longd=13 |longm=23 |longs=56 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[German language|German]]¹ |government_type = [[Parliamentary]] [[Federal republic|Federal Republic]] |leader_title1 = [[President of Germany|President]] |leader_name1 = [[Horst Köhler]] |leader_title2 = [[Chancellor of Germany (Federal Republic)|Chancellor]] |leader_name2 = [[Angela Merkel]] ([[Christian Democratic Union (Germany)|CDU]]) |sovereignty_type = [[Kingdom of Germany|Formation]] |sovereignty_note = 843 |established_event1 = [[Eastern Francia]] |established_date1 = 843 |established_event2 = [[Holy Roman Empire]] |established_date2 = 962 |established_event3 = [[German Confederation]] |established_date3 = 8 June 1815 |established_event4 = [[German Empire]] |established_date4 = 18 January 1871 |established_event5 = [[History of Germany|Federal Republic]] |established_date5 = 23 May 1949 |established_event6 = [[German reunification|Reunification]] |established_date6 = 3 October 1990 |accessionEUdate = 25 March 1957 |EUseats = 99 |area_km2 = 357,021 |area_sq_mi = 137,858 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 63rd |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 2.416 |population_estimate = 82,310,000<ref>{{cite web |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Content/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Aktuell,templateId=renderPrint.psml|title=Current population|author=[[Federal Statistical Office of Germany|Destatis]]|accessdate=2007-06-20}}</ref> |population_estimate_year = Dec.&nbsp;2006 |population_estimate_rank = 14th |population_census = 82,797,408 (July 2000 est.) |population_census_year = 2000 |population_density_km2 = 230.9 |population_density_sq_mi = 598.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 50th |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $2.585 trillion |GDP_PPP_rank = 5th |GDP_PPP_per_capita = $31,400 |GDP_PPP_per_capita_rank = 17th |GDP_nominal = $2.89 trillion |GDP_nominal_rank = 3rd |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $35,072 |GDP_nominal_per_capita_rank = 19th |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.932 |HDI_rank = 21st |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = 28.3 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |cctld = [[.de]] |calling_code = [[Area codes in Germany|49]] |ISO_3166-1_alpha2 = DE |ISO_3166-1_alpha3 = DEU |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = GER |vehicle_code = D |aircraft_code = D |footnote1 = [[Danish language|Danish]], [[Low German]], [[Sorbian languages|Sorbian]], [[Romani language|Romany]] and [[Frisian language|Frisian]] are officially recognized and protected by the [[European Charter for Regional or Minority Languages|ECRML]]. }} |} ==[[New Caledonia]]== {| style="border-collapse: collapse; background: transparent;" ! {{tl|Infobox country}} !! {{tl|Infobox country/sandbox}} |- | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country | native_name = ''Nouvelle-Calédonie'' | conventional_long_name = New Caledonia | common_name = New Caledonia | image_flag = Flags of New Caledonia.svg | image_flag2 = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | flag_caption = Flags of New Caledonia | image_coat = Emblem_of_New_Caledonia.svg | symbol_type = Emblem | national_motto = "Terre de parole, terre de partage"<ref name="monde2">[http://www.lemonde.fr/politique/article/2010/08/18/la-nouvelle-caledonie-se-dote-d-un-hymne-et-d-une-devise_1399996_823448.html La Nouvelle-Calédonie se dote d'un hymne et d'une devise - LeMonde.fr]</ref> | national_anthem = ''[[Soyons unis, devenons frères]]''<ref name="monde2"/> | image_map = New Caledonia in its region (special marker).svg | capital = [[Nouméa]] | latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= | largest_city = Nouméa | government_type = [[Dependent territory]] | leader_title1 = [[President of France|Presidential Head of State]] | leader_name1 = [[François Hollande]] | leader_title2 = [[President of the Government of New Caledonia]] | leader_name2 = [[Harold Martin (politician)|Harold Martin]] | leader_title3 = [[Colonial and Departmental Heads of New Caledonia|High Commissioner]] | leader_name3 = [[Albert Dupuy]] | legislature = [[Congress of New Caledonia|Congress]] | area_rank = 154th | area_km2 = 18576 | population_estimate = 252,000<ref name=pop>{{fr icon}} {{cite web| url=www.isee.nc/etatcivil/telechargement/bilandemo2010.pdf| title=Situation démographique 2010| author=Institut de la statistique et des études économiques de Nouvelle-Calédonie (ISEE)| format=PDF| accessdate=2012-08-06}}</ref> | population_estimate_rank = 182nd | population_estimate_year = 2011 | population_census = 245,580<ref name="pop-hist"/> | population_census_year = 2009 | population_density_km2 = 13.6 | population_density_rank = 200th |GDP_nominal = US$8.85 billion<ref name="PIB">[http://www.isee.nc/chiffresc/chiffresc.html]</ref> |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal_per_capita = US$35,436<ref name="PIB"/> | sovereignty_type = [[Sui generis collectivity|Sui generis collectivity of France]] | established_event1 = Annexed by France | established_date1 = 1853 | established_event2 = [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] | established_date2 = 1946 | established_event3 = [[Sui generis collectivity]] | established_date3 = 1999 | currency = [[CFP franc]] | currency_code = XPF | utc_offset = +11 | cctld = [[.nc]] | calling_code = 687 }} | style="vertical-align: top;" | {{Infobox country/sandbox | native_name = ''Nouvelle-Calédonie'' | conventional_long_name = New Caledonia | common_name = New Caledonia | image_flag = Flags of New Caledonia.svg | image_flag2 = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | flag_caption = Flags of New Caledonia | image_coat = Emblem_of_New_Caledonia.svg | symbol_type = Emblem | national_motto = "Terre de parole, terre de partage"<ref name="monde2">[http://www.lemonde.fr/politique/article/2010/08/18/la-nouvelle-caledonie-se-dote-d-un-hymne-et-d-une-devise_1399996_823448.html La Nouvelle-Calédonie se dote d'un hymne et d'une devise - LeMonde.fr]</ref> | national_anthem = ''[[Soyons unis, devenons frères]]''<ref name="monde2"/> | image_map = New Caledonia in its region (special marker).svg | capital = [[Nouméa]] | latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= | largest_city = Nouméa | government_type = [[Dependent territory]] | leader_title1 = [[President of France|Presidential Head of State]] | leader_name1 = [[François Hollande]] | leader_title2 = [[President of the Government of New Caledonia]] | leader_name2 = [[Harold Martin (politician)|Harold Martin]] | leader_title3 = [[Colonial and Departmental Heads of New Caledonia|High Commissioner]] | leader_name3 = [[Albert Dupuy]] | legislature = [[Congress of New Caledonia|Congress]] | area_rank = 154th | area_km2 = 18576 | population_estimate = 252,000<ref name=pop>{{fr icon}} {{cite web| url=www.isee.nc/etatcivil/telechargement/bilandemo2010.pdf| title=Situation démographique 2010| author=Institut de la statistique et des études économiques de Nouvelle-Calédonie (ISEE)| format=PDF| accessdate=2012-08-06}}</ref> | population_estimate_rank = 182nd | population_estimate_year = 2011 | population_census = 245,580<ref name="pop-hist"/> | population_census_year = 2009 | population_density_km2 = 13.6 | population_density_rank = 200th |GDP_nominal = US$8.85 billion<ref name="PIB">[http://www.isee.nc/chiffresc/chiffresc.html]</ref> |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal_per_capita = US$35,436<ref name="PIB"/> | sovereignty_type = [[Sui generis collectivity|Sui generis collectivity of France]] | established_event1 = Annexed by France | established_date1 = 1853 | established_event2 = [[Overseas territory (France)|Overseas territory]] | established_date2 = 1946 | established_event3 = [[Sui generis collectivity]] | established_date3 = 1999 | currency = [[CFP franc]] | currency_code = XPF | utc_offset = +11 | cctld = [[.nc]] | calling_code = 687 }} |}<noinclude> {{Hidden|References |{{Template reference list}}}} </noinclude> cvpel3kvhjtkkoa9vp4u3t13d6zoek4 0 28256 337074 334125 2026-07-01T16:39:35Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទនរាយណ៍រាមា 337074 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = សម្ដេចព្រះមាលាទេវី<br/>'''(ព្រះបុប្ផាទេវី)''' | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]]) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី]] | successor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]] | succession1 = | reign = ១៤៣៣-១៤៣៧ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី]] | successor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]] | spouse = [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាមា]]<br />នាងព្រះកេត<br />នាងលូដទង | house = [[អង្គជ័យ]] {{small|(ដោយកំណើត)}}<br />[[អង្គជ័យ|ទេវវង្សអស្ចារ្យ]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក))}} | father = ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] | mother = ព្រះស្នំ ធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) | full name = '''សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស័នទៈមិតាទេវី''' | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]], [[អាណាចក្រខ្មែរ|មហានគរ]], ចុងសម័យកាលអង្គរ | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនារចនាបថខ្មែរ]]（[[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]])<br />សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ（[[វិញ្ញាណនិយម]])<br />[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី''' គឺជាព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា[[សម័យកាលចតុមុខ]] ព្រះរាជធីតានៃ ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]] និង បាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) ជាសម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ព្រះអង្គជាព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%96%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7</ref> == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == '''សម្ដេចព្រះសន្ធរនិតា''' ឬ '''សន្ធនីត្រា''' ប្រសូតនា[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]]។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះរាជបុត្រី របស់ ​ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] នៃ[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]] និងបាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) ហើយក៏ជាប្អូនស្រីបង្កើតរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ។ <ref>อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 23</ref>ព្រះអង្គ​បានអភិសេកសមរស ជាមួយ [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] ក្រោយការអភិសេក ព្រះនាមផ្លូវការរបស់ព្រះអង្គ​ បានក្លាយជា '''អ្នកម្នាងទេវី'''។ ក្រោយព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងបានធ្វើ[[ពិធីរាជាភិសេក]]គ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[យសោធរបុរះ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]]" ព្រះអង្គលើក'''ព្រះបុប្ផាទេវី'''ឡើងជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស័នទៈមិតាទេវី''' ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាព្រះរាជបុត្រី ៣ព្រះអង្គ គឺ '''ព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា]]''' [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] '''នាងព្រះកេត''' និង '''នាងលូដទង'''។<ref>อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 26</ref> ក្រោយការ[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះរាជបុត្រ]]ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំគ.សករាជ ១៤៣៣ គឺ ព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី]] ទ្រង់បានប្រកាសនាមថ្មីដល់ព្រះជននី ក្នុងព្រះនាមពេញផ្លូវការថា '''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី''' ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%8E%E1%9F%8D%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == * ប្រសូត : ព្រះអង្គម្ចាស់ បុប្ផាទេវី ព្រះរាជបុត្រីនៃ ​ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] * រៀបអភិសេក : ''អ្នកម្នាងទេវី'' អ្នកម្នាងនៃព្រះអង្គម្ចាស់[[បរមរាជាទី១|ពញ្ញាយ៉ាត]] * ១៤៣៣-១៤៣៧ : ''សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស័នទៈមិតាទេវី'' ព្រះអគ្គមហេសីនៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] * ១៤៣៣-សុគត : ''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី'' ព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី]] ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម ព្រះករុណា ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស|ស្រីសុរិយោវង្ស]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]] និងមាតា ជាបាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]])។ ***ព្រះស្វាមី [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ****ព្រះរាជបុត្រាព្រះរាជបុត្រី ព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] នាងព្រះកេត និង នាងលូដទង។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី''' |2= ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] |3= បាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស|ស្រីសុរិយោវង្ស]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |6= |7= |8= សម្តេចព្រះមហយ្យកោ ស្រីសុគន្ធចក្រ |9= សម្ដេចព្រះមហយ្យិកា មាលាទេវី |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= |17= |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]])|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] ahm0m768okzclgmxwx29o52d3nzv47v 0 28257 337075 334227 2026-07-01T16:43:42Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទធម្មរាជាទី២ 337075 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = ព្រះមេនាងបទុមកេសរ<br/>'''(ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី)''' | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]]) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | successor = [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]] | succession1 = | reign = ១៤៣៣-១៤៣៧ | predecessor = [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | successor = [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]] | spouse = [[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]]<br />[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] | house = [[ខេត្តសុពណ៌បុរី|រាជវង្សសុវណ្ណភូមិ]] {{small|(ដោយកំណើត)}}<br />[[អង្គជ័យ]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក))}} | father = ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]] | mother = | full name = '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី''' | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ព្រះនគរស្រីអយុធ្យា]], [[អាណាចក្រអយុធ្យា]] | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនារចនាបថខ្មែរ]]（[[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]])<br />សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ（[[វិញ្ញាណនិយម]])<br />[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} អ្នកម្នាង'''បទុមកេសរទី៣''' ឬ '''បុទមកេសរ''' គឺជាអ្នកម្នាងជាមហេសីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ព្រះរាជធីតានៃ ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]] មានព្រះរាជបុត្រ ជាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាម[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតា''' ឬ ព្រះនាមដើម '''បទុមកេសរ'''<ref name="อมร26">อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 26</ref> ហើយក៏ជាប្អូនស្រីបង្កើតនិងក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយ[[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] ព្រះឧភយោរាជ[[អយុធ្យា]] ក្រោយមកព្រះនាងបានអភិសេកសមរសលើកទីពីរ ជាមួយព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ព្រះនាងជាសាច់ញាតិរបស់[[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]]<ref name="อมร26"/><ref name=briggs>{{cite journal|title=Siamese Attacks on Angkor Before 1430|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|journal=[[The Far Eastern Quarterly]]|year=1948|volume=8|issue=1|page=33|jstor=2049480}}</ref><ref name="อมร26"/> ពេល[[អាណាចក្រអយុធ្យា|សៀម]]លើកទ័ពវាយបែក[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ [[បរមរាជាទី១|ពញ្ញាយ៉ាត]] ទើបទ្រង់បង្ករទ័ពវាយបណ្ដេញ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទ័ពសៀម]] ចេញពី[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរ]]និងបានធ្វើ[[ពិធីរាជាភិសេក]]គ្រងរាជសម្បត្តផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[អង្គរធំ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]]''' <ref name="อมร26"/> ព្រះអង្គលើកព្រះបទុមកេសរទេវីឡើងជាមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី''' <ref name="อมร26"/> ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ គឺ '''ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]]''' [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref name="อมร27">อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 27-28</ref><ref name="อมร27"/> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == * ប្រសូត : ព្រះអង្គម្ចាស់ បុទមកេសរ ព្រះរាជបុត្រីនៃ ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ * រៀបអភិសេកលើកទីមួយ : ''អ្នកម្នាងបទុមកេសរ'' អ្នកម្នាងនៃ[[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] ព្រះឧភយោរាជ[[អយុធ្យា]]។ * ១៤៣៣-១៤៣៧ : ''សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស័នទៈមិតាទេវី'' ព្រះមហេសីនៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ * ១៤៧៦-សុគត : ''សម្តេចព្រះវររាជនី'' ព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម ព្រះករុណា ព្រះបាទ[[ឥន្ទរាជា (ស្តេចអយុធ្យា)|នគរឥន្ទ]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ ***ព្រះស្វាមី [[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] និង [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ****ព្រះរាជបុត្រា ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះមេនាងបទុមកេសរ''' |2= ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] |3= |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទ[[ឥន្ទរាជា (ស្តេចអយុធ្យា)|នគរឥន្ទ]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |6= |7= |8= សម្តេចព្រះមហយ្យកោ [[បរមរាជាធិរាជទី១]] |9= សម្ដេចព្រះមហយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= |17= |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]])|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] tisfkcxwctrv25qsh4o721s94ex75j2 0 42116 337069 279262 2026-07-01T16:10:33Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិព្រះស្កន្ទ 337069 wikitext text/x-wiki {{infobox deity | image = Skanda_Musée_Guimet_1197.jpg | caption = [[ទេវរូប]] ចម្លាក់ព្រះស្កន្ទគង់លើក្ងោកមកពីទួលក្តីអង្គ (តាំងសា[[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|រមន្ទីរហ្គីមេ]]) | name = ព្រះ​ស្កន្ទ​<br>(ព្រះការត្តិកេយ៍) | devanagari = | kannada =ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ | Pali = | tamil = | type = [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]<br>[[ហិណ្ឌូសាសនា]] | god_of = អាទិទេពនៃជ័យជម្នះ<br>អាទិទេពនៃសង្គ្រាម<br>ជាមហាសេនាបតីឋានសួគ៌ | weapon = [[វេល|ព្រះលំពែងសក្តិ]]<br>[[ដងធ្នូ]] | consort = [[​​ ព្រះម៉ែទេវសេណា|ព្រះម៉ែទេវសេនា]]<ref>https://shastidevidevasena.quora.com/Shanmukhi-Six-faced-Goddess-Alternatively-it-could-also-mean-wife-of-Shanmukha-the-six-faced-Lord?comment_id=8337615&comment_type=3</ref>([[ព្រះម៉ែស័ទសទី]])<ref>https://hinduism.stackexchange.com/questions/14842/is-devasena-shasti</ref> )</br>[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះម៉ែវល្លី]] | mount = សត្វ[[ក្ងោក]] | planet = [[ភពអង្គារ]] | father = [[ព្រះសិវៈ]] | mother = [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះម៉ែឧមា]] | Siblings = [[ព្រះគណេស]] | Mantra = ॐ सरवण भव वेत्रिवले मुरुगेनुं प्रति आरोहति | Day = Thursday}} [[ឯកសារ: Sri_Shanmukaha_Subramania_Swami.jpg |រូបភាពតូច|ព្រះ​ស្កន្ទ និងទេពប្រពន្ធ គឺ [[​​ ព្រះម៉ែទេវសេណា|ព្រះម៉ែទេវសេនា]]និង[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះម៉ែវល្លី]] [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]]]] '''ព្រះ​ស្កន្ទ​''' ({{lang-en|Skanda}}) ឬ '''ការត្តិកេយ៍''' ឬ '''ការត្តិកេយៈ''' ({{lang-en|Kartikeya}}) ឬដែលមានព្រះនាមហៅជាច្រើនទៀតដូចជា '''មុរុគ័ន''' ({{lang-en|Muruga}}), '''សឌាន័ន''', '''កុមារ ការត្តិកេយ៍''' '''មហាសេនា''', '''ស្វាមីនាថ''', '''សុព្រហ្មណ្យម ស្វាមី''', '''អរុមុគ័ម''' ឬ'''សណ្មុខ''' និង'''សរវណភវៈ''' ជាដើម ទ្រង់គឺអាទិទេពនៃជ័យជម្នះនិងអាទិទេពនៃសង្គ្រាម ជាមហាសេនាបតីឋានសួគ៌នៃ[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]និង[[ហិណ្ឌូសាសនា]]។ ដែលមានភាពអង់អាចក្លាហាន មហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លា ប្រាជ្ញាវៀងវៃ ព្រះទ័យបរិសុទ្ធ ព្រះរូបកាយស្រស់សង្ហា ហត្ថាកាន់[[វេល|ព្រះលំពែងជ័យ]]និងមាន[[ក្ងោក|មយូរៈ]]ឬ[[ក្ងោក|សត្វក្ងោក]]ជាយានជំនិះ។ ព្រះអង្គទ្រង់គឺជាបុត្ររបស់[[ព្រះសិវៈ]] និង[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឧមា]] ហើយទ្រង់ក៏ត្រូវជាព្រះជេដ្ឋា ឬបងប្រុសរបស់[[ព្រះគណេស]]ផងដែរ។ ព្រះស្កន្ទ ទ្រង់មានប្រពន្ធពីរព្រះអង្គគឺ[[​​ ព្រះម៉ែទេវសេណា|ព្រះមេទេវសេនា]]និង[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះមេវល្លី]]។ សម្រាប់ព្រះរូបលក្ខណៈរបស់ព្រះស្កន្ទ ពេលខ្លះទ្រង់ស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ជាទេវៈដែលមានព្រះភក្ត្រ១ ឬព្រះភក្ត្រ៦ ដោយព្រះភក្ត្រទាំង ៦ របស់ទ្រង់តំណាងឱ្យ ៖ បញ្ញា, ភាពសុខស្ងប់, កិត្តិនាម, ពលានុភាព, ភោគទ្រព្យ និងថាមពលស័ក្តិសិទ្ធិ, ទ្រង់មានព្រះហស្ត២ ឬ ៤ ឬ ១២ ដែលក្នុងព្រះហស្តនីមួយៗទ្រង់អាវុធផ្សេងៗ។ ព្រះអង្គនៃ[[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]និង[[វិជ្រយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន]]គឺជា[[ស្កន្ទ (ព្រះពុទ្ធសាសនា)|អ៊ីដាទែន]]។ ==ព្រះស្កន្ទក្នុងគំនិតខ្មែរបុរាណ== [[ឯកសារ: Madras_si0438.jpg |រូបភាពតូច|ព្រះ​ស្កន្ទ និងទេពប្រពន្ធ គឺ ព្រះម៉ែទេវសេនានិង[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះម៉ែវល្លី]] [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]]]] នៅសម័យបុរាណ ខ្មែរមានជំនឿទៅលើព្រះស្កន្ទមុតមាំខ្លាំងណាស់ ដ្បិតយើងដឹងស្រាប់ហើយ ទ្រង់ជាបុត្រព្រះឥសូរ ហើយសង្គមខ្មែរសម័យបុរាណព្រះឥសូរមានឥទ្ធិពលធំធេងណាស់។<ref>https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/17977</ref><ref>https://asset.ams.com.kh/khmercivilization/media/Skanda-in-ancient-Khmer-concept.pdf</ref> == រូបភាព == <gallery> រូបភាព:Andhra_pradesh,_karttikeya,_dio_della_guerra,_seduto_sul_pavone,_da_madanapalle,_periodo_ganga,_XII_secolo_ca._01.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]] រូបភាព:"Kumara,_the_Youthful_God_of_War_on_His_Peacock_Mount,_Nepal,_Kathmandu_Valley,_8th_-_9th_century,_Gray_schist"_at_Art_Institute_of_Chicago_-_DSC_8285.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[នេប៉ាល់]] រូបភាព:'Skanda'_(Murugan),_sandstone,_10th_century,_Museum_of_Cham_Sculpture.JPG|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ជនជាតិចាម|ចាម]] រូបភាព:105_Kartikeya,_Wonosobo,_Central_Java,_8th_c_(23406750411).jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] រូបភាព:Durga_Puja_Köln_2009_6.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]] រូបភាព:RAMM_-_Kumara_01.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]] </gallery> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{commons category|Murugan|ព្រះស្កន្ទ}} == មើលផងដែរ == *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា]] cgnlwmvf09x0l78qsrlhvps3pdqwnqx 337070 337069 2026-07-01T16:12:07Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិព្រះស្កន្ទ 337070 wikitext text/x-wiki {{infobox deity | image = Skanda_Musée_Guimet_1197.jpg | caption = [[ទេវរូប]] ចម្លាក់ព្រះស្កន្ទគង់លើក្ងោកមកពីទួលក្តីអង្គ (តាំង[[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|សារមន្ទីរហ្គីមេ]]) | name = ព្រះ​ស្កន្ទ​<br>(ព្រះការត្តិកេយ៍) | devanagari = | kannada =ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ | Pali = | tamil = | type = [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]<br>[[ហិណ្ឌូសាសនា]] | god_of = អាទិទេពនៃជ័យជម្នះ<br>អាទិទេពនៃសង្គ្រាម<br>ជាមហាសេនាបតីឋានសួគ៌ | weapon = [[វេល|ព្រះលំពែងសក្តិ]]<br>[[ដងធ្នូ]] | consort = [[​​ ព្រះម៉ែទេវសេណា|ព្រះម៉ែទេវសេនា]]<ref>https://shastidevidevasena.quora.com/Shanmukhi-Six-faced-Goddess-Alternatively-it-could-also-mean-wife-of-Shanmukha-the-six-faced-Lord?comment_id=8337615&comment_type=3</ref>([[ព្រះម៉ែស័ទសទី]])<ref>https://hinduism.stackexchange.com/questions/14842/is-devasena-shasti</ref> )</br>[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះម៉ែវល្លី]] | mount = សត្វ[[ក្ងោក]] | planet = [[ភពអង្គារ]] | father = [[ព្រះសិវៈ]] | mother = [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះម៉ែឧមា]] | Siblings = [[ព្រះគណេស]] | Mantra = ॐ सरवण भव वेत्रिवले मुरुगेनुं प्रति आरोहति | Day = [[អង្គារ|ថ្ងៃអង្គារ]]}} [[ឯកសារ: Sri_Shanmukaha_Subramania_Swami.jpg |រូបភាពតូច|ព្រះ​ស្កន្ទ និងទេពប្រពន្ធ គឺ [[​​ ព្រះម៉ែទេវសេណា|ព្រះម៉ែទេវសេនា]]និង[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះម៉ែវល្លី]] [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]]]] '''ព្រះ​ស្កន្ទ​''' ({{lang-en|Skanda}}) ឬ '''ការត្តិកេយ៍''' ឬ '''ការត្តិកេយៈ''' ({{lang-en|Kartikeya}}) ឬដែលមានព្រះនាមហៅជាច្រើនទៀតដូចជា '''មុរុគ័ន''' ({{lang-en|Muruga}}), '''សឌាន័ន''', '''កុមារ ការត្តិកេយ៍''' '''មហាសេនា''', '''ស្វាមីនាថ''', '''សុព្រហ្មណ្យម ស្វាមី''', '''អរុមុគ័ម''' ឬ'''សណ្មុខ''' និង'''សរវណភវៈ''' ជាដើម ទ្រង់គឺអាទិទេពនៃជ័យជម្នះនិងអាទិទេពនៃសង្គ្រាម ជាមហាសេនាបតីឋានសួគ៌នៃ[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]និង[[ហិណ្ឌូសាសនា]]។ ដែលមានភាពអង់អាចក្លាហាន មហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លា ប្រាជ្ញាវៀងវៃ ព្រះទ័យបរិសុទ្ធ ព្រះរូបកាយស្រស់សង្ហា ហត្ថាកាន់[[វេល|ព្រះលំពែងជ័យ]]និងមាន[[ក្ងោក|មយូរៈ]]ឬ[[ក្ងោក|សត្វក្ងោក]]ជាយានជំនិះ។ ព្រះអង្គទ្រង់គឺជាបុត្ររបស់[[ព្រះសិវៈ]] និង[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឧមា]] ហើយទ្រង់ក៏ត្រូវជាព្រះជេដ្ឋា ឬបងប្រុសរបស់[[ព្រះគណេស]]ផងដែរ។ ព្រះស្កន្ទ ទ្រង់មានប្រពន្ធពីរព្រះអង្គគឺ[[​​ ព្រះម៉ែទេវសេណា|ព្រះមេទេវសេនា]]និង[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះមេវល្លី]]។ សម្រាប់ព្រះរូបលក្ខណៈរបស់ព្រះស្កន្ទ ពេលខ្លះទ្រង់ស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ជាទេវៈដែលមានព្រះភក្ត្រ១ ឬព្រះភក្ត្រ៦ ដោយព្រះភក្ត្រទាំង ៦ របស់ទ្រង់តំណាងឱ្យ ៖ បញ្ញា, ភាពសុខស្ងប់, កិត្តិនាម, ពលានុភាព, ភោគទ្រព្យ និងថាមពលស័ក្តិសិទ្ធិ, ទ្រង់មានព្រះហស្ត២ ឬ ៤ ឬ ១២ ដែលក្នុងព្រះហស្តនីមួយៗទ្រង់អាវុធផ្សេងៗ។ ព្រះអង្គនៃ[[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]និង[[វិជ្រយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន]]គឺជា[[ស្កន្ទ (ព្រះពុទ្ធសាសនា)|អ៊ីដាទែន]]។ ==ព្រះស្កន្ទក្នុងគំនិតខ្មែរបុរាណ== [[ឯកសារ: Madras_si0438.jpg |រូបភាពតូច|ព្រះ​ស្កន្ទ និងទេពប្រពន្ធ គឺ ព្រះម៉ែទេវសេនានិង[[ព្រះម៉ែវ័លលី|ព្រះម៉ែវល្លី]] [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]]]] នៅសម័យបុរាណ ខ្មែរមានជំនឿទៅលើព្រះស្កន្ទមុតមាំខ្លាំងណាស់ ដ្បិតយើងដឹងស្រាប់ហើយ ទ្រង់ជាបុត្រព្រះឥសូរ ហើយសង្គមខ្មែរសម័យបុរាណព្រះឥសូរមានឥទ្ធិពលធំធេងណាស់។<ref>https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/17977</ref><ref>https://asset.ams.com.kh/khmercivilization/media/Skanda-in-ancient-Khmer-concept.pdf</ref> == រូបភាព == <gallery> រូបភាព:Andhra_pradesh,_karttikeya,_dio_della_guerra,_seduto_sul_pavone,_da_madanapalle,_periodo_ganga,_XII_secolo_ca._01.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]] រូបភាព:"Kumara,_the_Youthful_God_of_War_on_His_Peacock_Mount,_Nepal,_Kathmandu_Valley,_8th_-_9th_century,_Gray_schist"_at_Art_Institute_of_Chicago_-_DSC_8285.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[នេប៉ាល់]] រូបភាព:'Skanda'_(Murugan),_sandstone,_10th_century,_Museum_of_Cham_Sculpture.JPG|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ជនជាតិចាម|ចាម]] រូបភាព:105_Kartikeya,_Wonosobo,_Central_Java,_8th_c_(23406750411).jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] រូបភាព:Durga_Puja_Köln_2009_6.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]] រូបភាព:RAMM_-_Kumara_01.jpg|ព្រះ​ស្កន្ទ​កុមារ ឬ ព្រះ​កត្រិកេយ [[សិល្បៈ]][[ឥណ្ឌា]] </gallery> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{commons category|Murugan|ព្រះស្កន្ទ}} == មើលផងដែរ == *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា]] 9s54jr5afbzlosmxu0g7kzo8kuf7qri 0 43384 337080 326109 2026-07-01T18:44:59Z HyBoxwood 51830 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 337080 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន<br/>{{nobold|{{lang|zh-Hans|中华人民共和国主席}}}} | insignia = 中華人民共和國國徽.svg | insigniacaption = [[វរលញ្ឆករនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | image = Xi Jinping portrait 2019 (cropped).jpg | incumbent = [[ស៊ី ជីនពីង]] | incumbentsince = ១៤ មីនា ២០១៣ | style = [[លោកប្រធានាធិបតី (គោរមងារ)|លោកប្រធានាធិបតី]] ({{lang|zh|主席}}) (ក្រៅផ្លូវការ)<br>[[ថុងឈី (សព្ទ)|សមមិត្ត]] (同志) (ផ្លូវការ)<br />[[ឯកឧត្តម]] ({{lang|zh-hans|阁下}}) (ការទូត) | status = [[ប្រមុខរដ្ឋ]] | reports_to = | residence = [[ចុងណានហៃ]] | seat = [[ចុងណានហៃ#បរិវេណអគារខាងលិច|អគារខាងលិច]], [[ចុងណានហៃ]], [[ប៉េកាំង]] (ផ្លូវការ) | nominator = [[គណៈប្រធានសមាជជាតិប្រជាជន]] | appointer = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | termlength = ប្រាំឆ្នាំ, មិនកំណត់អាណត្តិ | constituting_instrument = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | precursor = [[ម៉ៅ សេទុង]] | formation = ២៧ កញ្ញា ១៩៥៤<br />១៨ មិថុនា ១៩៨៣ | inaugural = [[លី ស៊ីអាននាន]] | abolished = មករា ១៩៧៥ – សីហា ១៩៨២ | unofficial_names = ប្រធានរដ្ឋ | deputy = [[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|អនុប្រធានាធិបតី]] | salary = ¥១៥២,១២១ យ័ន <br> ($២២,០០០ ដុល្លារអាមេរិក)<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2015-01/20/content_19353528.htm|title=Public employees get salary increase - China - Chinadaily.com.cn|website=www.chinadaily.com.cn|access-date=10 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605224342/http://www.chinadaily.com.cn/china/2015-01/20/content_19353528.htm|archive-date=5 មិថុនា 2019}}</ref> | website = {{URL|english.gov.cn|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន}} | body = | flag = Flag of the People's Republic of China.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | Insignia image = }} '''ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន'''គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ នៅក្រោម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីគឺជាតំណែងការិយាល័យកំពូលមួយដែលមានអំណាចកំណត់តិចតួច។<ref name="figurehead">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/10/world/asia/china-xi-jinping-term-limit-explainer.html|title=Ending Term Limits for China's Xi Is a Big Deal. Here's Why. - Is the presidency powerful in China?|author=Chris Buckley and Adam Wu|date=10 March 2018|newspaper=[[ញូវយ៉កថែមស៍]]|access-date=11 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312103512/https://www.nytimes.com/2018/03/10/world/asia/china-xi-jinping-term-limit-explainer.html|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref> ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៣ មក អ្នកនយោបាយចិនកំពូលៗបានយល់ស្របគ្នាថាតំណែងប្រធានាធិបតីគួរតែកាន់កាប់ដោយ[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]នៅក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាប័នរបស់រដ្ឋច្រើនជាជាងតំណែងរដ្ឋបាល។ តាមទ្រឹស្តី ប្រធានាធិបតីគ្រាន់តែដើរតួជាមុខតំណែងនិមិត្តប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិចិនគឺ[[សមាជជាតិប្រជាជន]]ហើយមិនមានសិទ្ធិស្របច្បាប់ក្នុងការចាត់វិធានការប្រតិបត្តិតាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួនឡើយ។ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនឆ្នាំ១៩៥៤ ហើយត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ[[ម៉ៅសេទុង]]និង[[លីវ សាវគី]]។ លីវបានបាត់បង់កេរ្តិ៍ឈ្មោះនិងមុខតំណែងនយោបាយនៅអំឡុង[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]ចិនហើយតំណែងប្រធានាធិបតីក៏ត្រូវបានទុកឱ្យនៅទំនេរអស់មួយរយៈ។ ផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៥ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានតាងតំណែងមួយនេះឡើងវិញគ្រាន់តែលើកនេះអំណាចប្រធានាធិបតីត្រូវបានគេកាត់បន្ថយច្រើនជាងមុន។ យោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបច្ចុប្បន្នដែលត្រូវបានអនុម័តនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ តំណែងប្រធានាធិបតីគឺត្រូវបានរចនាឡើងជាការិយាល័យនិមិត្តដោយមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]បម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល និង[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]បម្រើការជាមេដឹកនាំនយោបាយរបស់គណបក្ស។ តំណែងទាំងបីនេះត្រូវបានកាន់ដោយបុគ្គលខុសៗគ្នានៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។ តែតាមការពិត អំណាចនយោបាយត្រូវបានប្រមូលផ្តុំដោយ[[មេដឹកនាំកំពូល]]ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងគណបក្សនិងព្រមទាំងវិស័យយោធានៅពី"ក្រោយឆាក"ដោយមិនចាំបាច់កាន់តំណែងណាមួយក្នុងចំណោមមុខតំណែងទាំងបីខាងលើ។ តែគួរកត់សម្គាល់ថា លោកប្រធានាធិបតី[[លី ស៊ីអាននាន]] (១៩៨៣–១៩៨៨) និង[[យ៉ាង សាងគុន]] (១៩៨៨–១៩៩៣) មិនមែនជាបុគ្គលសធម្មតាទេនៅក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ព្រោះថាអ្នកទាំងពីរជាតួអង្គដ៏សំខាន់នៅក្នុងថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលចិនដោយអំណាចរបស់ពួកគេបានកើតចេញពីឋានៈជាសមាជិកនៃ[[ព្រឹទ្ធាចារ្យទាំងប្រាំបី]] (ពោលគឺសមាជិកជើងចាស់នៃបក្សកុម្មុយនីស្តចិននៅចុងសតវត្សទី២០) ជាជាងការិយាល័យប្រធានាធិបតី។<ref>MacFarquhar, Roderick. "Foreword" in Zhao Ziyang (2009). Prisoner of the State: The Secret Journal of Zhao Ziyang. New York, NY: Simon and Schuster. {{ISBN|1-4391-4938-0}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៣ មេដឹកនាំកំពូលប្រទេសចិនគឺសុទ្ធតែកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីផងនិងជាមេដឹកនាំគណបក្សផង (អគ្គលេខាធិការបក្ស) និងព្រមទាំងជាមេបញ្ជាការយោធាផងដែរ ([[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]])។ តាមទ្រឹស្តី បុគ្គលដែលកាន់តំណែងទាំងនេះមានភារកិច្ចផ្សេងៗគ្នា។ ឧទាហរណ៍ ប្រធានាធិបតីគឺជាអ្នកដែលជួបជាមួយឥស្សរជនបរទេសនិងទទួលឯកអគ្គរដ្ឋទូតនានា រីឯប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលមានមុខងារចេញបញ្ជាយោធា និងចំណែកឯលេខាបក្សវិញគឺមានភារកិច្ចប្រកាន់ខ្ជាប់ជានិច្ចនូវគោលការណ៍របស់បក្ស។ នៅអំឡុងសម័យម៉ៅសេទុង តំណែងប្រធានាធិបតីគឺមិនត្រូវបានកំណត់អាណត្តិឡើយ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨២ និងឆ្នាំ២០១៨ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រធានាធិបតីមិនអាចកាន់តំណែងលើសពីពីរអាណត្តិជាប់ៗគ្នានោះទេ។ ប៉ុន្តែដល់ត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ រយៈកំណត់អាណត្តិត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលដោយអំណាចនិងតួនាទីតំណែងនូវរក្សាដដែរ។ ប្រធានាធិបតីចិនបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដោយលោកបានចូលកាន់តំណែងនេះកាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០១៣ បន្តពីលោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]។ គាត់បានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨។ ==លក្ខណៈសម្បត្តិ និងការបោះឆ្នោត== យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីគឺត្រូវមានសញ្ជាតិជាជនជាតិចិនដែលមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតពេញលេញ និងមានអាយុលើសពី ៤៥ ឆ្នាំឡើងទៅ។ ប្រធានាធិបតីត្រូវជ្រើសតាំងដោយ[[សមាជជាតិប្រជាជន]] ដែលជាស្ថាប័នរដ្ឋខ្ពស់បំផុតនៃប្រទេសចិន។ សមាជជាតិប្រជាជនមានសិទ្ធិអំណាចដកប្រធានាធិបតីនិងមន្រ្តីរដ្ឋដទៃទៀតចេញពីតំណែងនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ការបោះឆ្នោតនិងការដកចេញគឺត្រូវសម្រេចដោយការបោះឆ្នោតសម្លេងភាគច្រើន។<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html (អង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812224210/http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html |date=12 August 2010 }}, មាត្រា ៦២ និង ៦៣។</ref> ច្បាប់ចាត់តាំងរបស់សមាជជាតិប្រជាជនបានបញ្ជាក់ថា ប្រធានាធិបតីគឺត្រូវបានតែងតាំងដោយ[[គណៈប្រធានសមាជជាតិប្រជាជន]]ដែលជាស្ថាប័នអង្គការប្រតិបត្តិរបស់សមាជនោះ។<ref>{{Cite web |title = Organic Law of the National People's Congress of the PRC |access-date = 11 កញ្ញា 2021 |url = http://www.china.org.cn/english/government/207281.htm |archive-url = https://www.webcitation.org/6a1t4WswJ?url=http://www.china.org.cn/english/government/207281.htm |archive-date = 15 កក្កដា 2015 }}, មាត្រា ១៣។</ref> ចំពោះការអនុវត្តជាក់ស្តែង បក្សកុម្មុយនីស្តចិនដែលកំពុងកាន់អំណាចបានបម្រុងទុកតំណែងប្រធានាធិបតីសម្រាប់អគ្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្ន។ ដូចមន្រ្តីរដ្ឋទាំងអស់ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជអញ្ចឹង ប្រធានាធិបតីត្រូវបានជ្រើសរើសចេញពីសន្លឹកឆ្នោតតែមួយ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨២ រហូតដល់ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ ប្រធានាធិបតីនិងអនុប្រធានាធិបតីត្រូវបានកំណត់ឱ្យកាន់អំណាចត្រឹមតែពីរអាណត្តិជាប់ៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។<ref name="auto">[http://www.kkhsou.in/main/polscience/structure_function.html Krishna Kanta Handique State Open University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502002431/http://www.kkhsou.in/main/polscience/structure_function.html|date=2 May 2014}}, EXECUTIVE: THE PRESIDENT OF THE CHINESE REPUBLIC.</ref> ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុង[[សម័យប្រជុំសមាជជាតិប្រជាជនឆ្នាំ២០១៨|សម័យប្រជុំសមាជជាតិប្រជាជន]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានសម្រេចលុបបំបាត់ច្បាប់កំណាត់អាណត្តិរបស់ប្រធានាធិបតីចោល។<ref>{{cite news |url = http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/25/c_136998770.htm |title = CPC proposes change on Chinese president's term in Constitution - Xinhua - English.news.cn |website = www.xinhuanet.com |agency = [[Xinhua News Agency|Xinhua]] |date = 25 កុម្ភៈ 2018 |access-date = 11 កញ្ញា 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181025141732/http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/25/c_136998770.htm |archive-date = 25 តុលា 2018 }}</ref><ref name="BBC_noTL">{{cite news |title = China approves 'president for life' change |url = https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43361276 |access-date = 11 កញ្ញា 2021 |work = BBC News |date = 11 March 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180311051405/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43361276 |archive-date = 11 មីនា 2018 }}</ref> ==អំណាច និងតួនាទី== យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នដែលបានអនុម័តឡើងកាលពីឆ្នាំ១៩៨២ ដោយមានការកែប្រែបន្តិចបន្តួចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗបានចែងថា ប្រធានាធិបតីមានអំណាចក្នុងការប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ ជ្រើសរើសនិងបណ្តេញនាយករដ្ឋមន្ត្រីណាមួយនិងព្រមទាំងរដ្ឋមន្ត្រីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ផងដែរ ផ្តល់ការលើកលែងទោស ប្រកាសដាក់រដ្ឋក្នុងគ្រាអាសន្ន ចេញបទបញ្ជាចលនាមហាជន និងចេញសេចក្តីគោរពកិត្តិយលរបស់រដ្ឋ។ លើសពីនេះ ប្រធានាធិបតីអាចចុះឈ្មោះនិងបញ្ជូនឯកអគ្គរដ្ឋទូតខ្លួនទៅកាន់បរទេសដើម្បីចុះឬលុបចោលសន្ធិសញ្ញាជាមួយអង្គភាពបរទេសណាមួយ។ ប៉ុន្តែបើយោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អំណាចទាំងអស់នេះគឺតម្រូវឱ្យមានសេចក្តីយល់ព្រមឬការបញ្ជាក់ពីសមាជជាតិប្រជាជនជាមុន។ ប្រធានាធិបតីគឺជាអ្នកដឹកនាំដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតរបស់ខ្លួន។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឃ្លា"ដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋ"គឺជាសកម្មភាពរបស់ប្រធានាធិបតីតែមួយគត់ដែលមិនកំណត់ទម្រង់ណាមួយនៃការត្រួតពិនិត្យពីសមាជជាតិ។ ដោយសារអំណាចប្រធានាធិបតីភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការផ្តល់សច្ចាប័នពីសមាជ ដូចនេះប្រធានាធិបតីត្រូវបានចាត់ទុកជាតំណែងនិមិត្តរូបដោយគ្មានសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងអភិបាលកិច្ចរដ្ឋនោះឡើយ។ ដោយហេតុដូច្នេះ តំណែងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីបំពេញមុខងារជាស្ថាប័ននិមិត្តរូបរបស់រដ្ឋជាជាងការិយាល័យដែលមានអំណាចប្រតិបត្តិពិតប្រាកដ។<ref name="figurehead" /><ref name="auto" /><ref>[http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html Constitution of the People's Republic of China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812224210/http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html |date=12 August 2010 }}, មាត្រា ៦២ នៃជំពូក ៥។</ref> តាមទ្រឹស្តី ប្រធានាធិបតីមានឆន្ទានុសិទ្ធិលើការជ្រើសរើសនាយករដ្ឋមន្រ្តីផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែតាមការអនុវត្តជាក់ស្តែង នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានជ្រើសរើសជារឿយៗតាមរយៈការពិភាក្សាថ្នាក់កំពូលរបស់បក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅពេលតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្រ្តី សមាជត្រូវធ្វើការកោះប្រជុំដើម្បីបញ្ជាក់ពីការតែងតាំងនេះប៉ុន្តែដោយសារមានឈ្មោះបេក្ខជនតែមួយនៅលើសន្លឹកឆ្នោតទើបពួកគេមានតែជម្រើសតែពីរប៉ុណ្ណោះគឺអាចអនុម័តទទួលយក ឬអាចបដិសេធ។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន សមាជចិនគឺមិនដែលបដិសេធការតែងតាំងបុគ្គលណាមួយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទេ។<ref>{{Cite conference | publisher = East Asian Institute | last = Yew | first = Chiew Ping | author2 = Gang Chen | title = China's National People's Congress 2010: Addressing Challenges With No Breakthrough in Legislative Assertiveness | location = Singapore | series = Background Brief | access-date = 11 កញ្ញា 2021 | date = 13 មីនា 2011 | url = http://www.eai.nus.edu.sg/BB513.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923232350/http://www.eai.nus.edu.sg/BB513.pdf | archive-date = 23 កញ្ញា 2015 }}</ref> ដោយសារតែនាយករដ្ឋមន្រ្តីជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងប្រទេសចិនដូច្នេះវាគឺជាតំណែងនយោបាយដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលចិន។ អំណាចតែងតាំងក្នុងកាលៈទេសៈខ្លះអាចផ្តល់ឱ្យប្រធានាធិបតីនូវឥទ្ធិពលនយោបាយពិតប្រាកដ។<ref>{{Cite journal | issue = 91 | pages = 492–506 | last = Weng | first = Byron | title = Some Key Aspects of the 1982 Draft Constitution of the People's Republic of China | journal = The China Quarterly | date = September 1982 | volume = 91 | doi = 10.1017/S0305741000000692 | jstor = 653370 }}</ref> ដូច្នេះក្នុងករណីនេះ តំណែងប្រធានាធិបតីចិនគឺមិនមានលក្ខណៈដូចនៅក្នុង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ឬរដ្ឋប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី]]ដទៃទៀតឡើយប៉ុន្តែជាការប្រៀបផ្ទឹមនឹងលក្ខខណ្ឌអំណាចរបស់វាបើប្រៀបធៀបជាមួយ[[ប្រព័ន្ធសភា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ របាយការណ៍មួយរបស់[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យសេដ្ឋកិច្ចនិងសន្តិសុខអាមេរិក–ចិន]]បានថ្លែងថា មនុស្សគ្រប់រូបគួរឈប់ហៅមេដឹកនាំចិនលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ថាជា"ប្រធានាធិបតី"ទៅហើយគួរតែហៅលោកថា"អគ្គលេខាធិការ"វិញព្រោះចិនសព្វថ្ងៃកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្សតែមួយ។<ref>{{cite news|title=Stop Calling China's Xi Jinping 'President,' U.S. Panel Says|url=https://www.wsj.com/articles/stop-calling-chinas-xi-jinping-president-u-s-panel-says-11573740000|date=14 November 2019|work=[[The Wall Street Journal]]|author=Kate O’Keeffe and Katy Stech Ferek|access-date=11 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115142227/https://www.wsj.com/articles/stop-calling-chinas-xi-jinping-president-u-s-panel-says-11573740000|archive-date=15 វិច្ឆិកា 2019}}.</ref> ==ចំណាត់ថ្នាក់នយោបាយ== {{Main|អទិភាពតាមលំនាំនៅចិន}} សម្រាប់ប្រធានាធិបតី[[លីវ សាវគី]] គាត់គឺជា[[អនុប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អនុប្រធានទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]ដែលត្រូវជាតំណែងខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទីពីរនៅក្នុងបក្សកុម្មុយនីស្តចិនដោយនៅពីក្រោយតែប្រធានបក្សម៉ៅសេទុងប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last1=Mathews|first1=Jay|title=5 Children of Liu Shaoqi Detail Years in Disfavor|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/03/04/5-children-of-liu-shaoqi-detail-years-in-disfavor/024ff499-48af-4c41-b47c-fd7e0031bf75/|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=[[The Washington Post]]|date=4 March 1980|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429154152/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/03/04/5-children-of-liu-shaoqi-detail-years-in-disfavor/024ff499-48af-4c41-b47c-fd7e0031bf75/|archive-date=29 មេសា 2018}}</ref> សម្រាប់ប្រធានាធិបតី[[លី ស៊ីអាននាន]] គាត់គឺជាសមាជិកលំដាប់ទីប្រាំនៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]<ref>{{cite news|title=Li Xiannian: China's new president|url=https://www.upi.com/Archives/1983/06/18/Personality-SpotlightNEWLNLi-Xiannian-Chinas-new-president/5105424756800/|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=[[United Press International|UPI]]|date=18 June 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312205229/https://www.upi.com/Archives/1983/06/18/Personality-SpotlightNEWLNLi-Xiannian-Chinas-new-president/5105424756800/|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref>។ ចំពោះប្រធានាធិបតី[[យ៉ាង សាងគុន]]វិញ គាត់គឺមិនមែនជាសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សនោះទេប៉ុន្តែគាត់ជាអ្នកនយោបាយកំពូលលំដាប់ទីបីដោយនៅពីក្រោយតែលេខាបក្ស[[ចាវ ស៊ីយ៉ាង]] និងលោក[[តេង សៀវពីង]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last1=Del Vecchio|first1=Mark S.|title=Yang Shangkun elected Chinese president|url=https://www.upi.com/Archives/1988/04/08/Yang-Shangkun-elected-Chinese-president/9536576475200/|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=UPI|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312205223/https://www.upi.com/Archives/1988/04/08/Yang-Shangkun-elected-Chinese-president/9536576475200/|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref> ចាប់តាំងពីសម័យលោកជាំង ហ្សឺមីនមក តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានកាន់ជាមួយគ្នានឹងតំណែងអគ្គលេខាធិការបក្សដែលជាតំណែងខ្ពស់បំផុតទីមួយទាំងនៅក្នុងបក្សនិងរដ្ឋ។<ref>{{cite news|title=Jiang Zemin to have lower rank in Communist party|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9823478/Jiang-Zemin-to-have-lower-rank-in-Communist-party.html|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312234448/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9823478/Jiang-Zemin-to-have-lower-rank-in-Communist-party.html|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref> ==ប្រវត្តិ== ===ការបង្កើតឡើងដំបូង=== ការិយាល័យប្រធានរដ្ឋ (ដើមឡើយតំណែងនេះគឺបកប្រែមក"ប្រធានរដ្ឋ") ត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤។ អំណាចនៃតំណែងមួយនេះគឺមានលក្ខណៈដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងអ្វីដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នបានចែង។<ref>[http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឆ្នាំ១៩៥៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601163025/http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm |date=1 June 2014 }}, មាត្រា ៤០–៤២។</ref> អំណាចនៃការិយាល័យឆ្នាំ១៩៥៤ មានលក្ខណៈខុសគ្នាពីការិយាល័យបច្ចុប្បន្ននៅត្រង់វិស័យពីរគឺ យោធា និងរដ្ឋាភិបាល។ អំណាចយោធារបស់ប្រធានរដ្ឋត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដូចតទៅ៖ "ប្រធាននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជាមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់រដ្ឋ និងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ ([[ភាសាចិន]]ថា៖ 国防委员会)"។<ref>[http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601163025/http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm |date=1 June 2014 }}, មាត្រា ៤៣។</ref> ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិមានលក្ខណៈពិសេសនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដោយវាជាអំណាចបញ្ជាការស៊ីវិលចំពោះកងទ័ពរំដោះប្រជាជន។ វាត្រូវបានលុបចោលវិញនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៥។ អំណាចរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានរដ្ឋត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដូចតទៅ៖ "ប្រធាននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅពេលណាដែលចាំបាច់ត្រូវរៀបចំសន្និសីទរដ្ឋកំពូល ([[ភាសាចិន]]៖ 最高国务会议) ហើយតម្រូវឱ្យធ្វើជាប្រធាននៃសន្និសីទនោះ"។ សមាជិកនៃសន្និសីទរដ្ឋកំពូលរួមមានមន្រ្តីធំៗរបស់រដ្ឋហើយទស្សនៈរបស់វានឹងត្រូវបង្ហាញដល់អង្គការចាត់តាំងសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាលរួមទាំងសមាជជាតិប្រជាជន និងក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិនិងរដ្ឋ។<ref>[http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601163025/http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm |date=1 June 2014 }}, មាត្រា ៤៤។</ref> សន្និសីទរដ្ឋកំពូលក៏មានលក្ខណៈពិសេសនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដែរ។ វាត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយក្រោយមកៗរដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនដែលបានរាប់បញ្ចូលស្ថាប័នដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាទៀតទេ។ ===ប្រវត្តត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៤=== ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅសេទុងគឺជាបុគ្គលដំបូងដែលបានកាន់តំណែងជាប្រធានរដ្ឋ។ គាត់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិប្រជាជនដំបូងបង្អស់នៅឆ្នាំ១៩៥៥។ នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជលើកទីពីរក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ម៉ៅត្រូវបានជំនួសដោយលោកលាវ សាវគីដែលកាលនុះជាអនុប្រធានទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនីស្ត។ លីវត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានរដ្ឋនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជលើកទីបីនៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅឆ្នាំ១៩៦៦ លីវបានសម្តែងការមិនពេញចិត្តនឹង[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]ដែលប្រធានបក្សម៉ៅបានផ្តើមអនុវត្ត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅនិងក្រុមអ្នកគាំទ្ររបស់គាត់បានសម្រេចដកលីវចេញពីតំណែងជាអនុប្រធានគណបក្ស។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក លីវត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋានរបស់ខ្លួនហើយបន្ទាប់មក ការតស៊ូអំណាចបានអូសបន្លាយរហូតដល់កិច្ចប្រជុំពេញអង្គលើកទី ១២ នៃសមាជបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី ៨ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ គេបានសម្រេចដកហូតសិទ្ធិអំណាចគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ទាំងអស់របស់លោកលីវ សាវគី រួមទាំងតំណែងប្រធានរដ្ឋផងដែរ។ ករណីនេះគឺជាការរំលោភលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានតម្រូវឱ្យមានការបោះឆ្នោតនៅក្នុងសមាជជាមុនសិនដើម្បីដកប្រធានរដ្ឋចេញ។ បន្ទាប់ពីលីវត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅឆ្នាំ១៩៦៨ ការិយាល័យប្រធានរដ្ឋបានរក្សានូវទំនេរ។ ទោះជាយ៉ាងណានៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧២ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋបានសម្តៅលើអនុប្រធានរដ្ឋលោក[[ដុង ប៊ីវូ]]ថាជា"ប្រធានរដ្ឋស្តីទី"។ ===ការលុបបំបាត់ចោលនៅឆ្នាំ១៩៧៥=== នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជលើកទីបួននៅឆ្នាំ១៩៧៥ សកម្មភាពចម្បងក្នុងសម័យប្រជុំនោះគឺត្រូវអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងលុបតំណែងប្រធានរដ្ឋចោល និងលើកតម្កើងថ្នាក់ដឹកនាំបក្សកុម្មុយនីស្តលើរដ្ឋនិងរួមទាំងប្រការមួយដែលចែងថាប្រធានបក្សគឺនឹងក្លាយជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]ស្របគ្នាក្នុងនាមជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលរបស់បក្ស។<ref>{{Cite journal | issn = 0305-7410 | issue = 76 | pages = 794–841 | last = Cohen | first = Jerome Alan | title = China's Changing Constitution | journal = The China Quarterly | date = 1978-12-01 | volume = 76 | doi = 10.1017/S0305741000049584 | jstor = 652647 | url = https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njilb/vol1/iss1/13 }}</ref> ការិយាល័យប្រធានាធិបតីត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការវិញនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញទីបួនដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងសម័យប្រជុំលើកទីប្រាំនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទីប្រាំនៅឆ្នាំ១៩៨២។ ===ការស្តារឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៨២=== នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៨២ ប្រធានាធិបតីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតំណែងនិមិត្តនៅក្នុងរដ្ឋដែលអំណាចរដ្ឋពិតប្រាកដត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃអគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្ត [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]] និង[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]] ហើយតំណែងទាំងបួននេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីកាន់ដោយបុគ្គលផ្សេងៗគ្នា។ ដូច្នេះប្រធានាធិបតីគឺមានទំនួលខុសត្រូវតិចតួចខ្លាំងដូចជា ការចេញទៅជួបឥស្សរជនបរទេស និងចុះហត្ថលេខាលើការតែងតាំងបុគ្គលិកស្ថានទូតជាដើមហើយប្រធានាធិបតីមិនអាចជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការរបស់ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋឬគណបក្សបានឡើយ។ នៅក្នុងផែនការរដ្ឋធម្មនុញ្ញដើមឆ្នាំ១៩៨២ គណបក្សនឹងបង្កើតគោលនយោបាយខណៈរដ្ឋនឹងអនុវត្ត។ គោលដៅចម្បងគឺការបែងចែកអំណាចរដ្ឋដើម្បីការពារកុំឱ្យមហាជនឬសមាជិកបក្សឈ្លក់វង្វេងនឹងមេដឹកនាំណាមួយដូចក្នុងករណីលោកម៉ៅសេទុងដែលកាលពីសម័យនោះ អំណាចនយោបាយនៅប្រទេសចិនគឺមានលក្ខណៈលម្អៀងទៅរកលោកច្រើនជាងគេ។ ដូច្នេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ ទោះបីជាលោកតេង សៀវភីងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា"មេដឹកនាំកំពូល"របស់ប្រទេសក៏ដោយតែលោកគឺជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងចំណោមមេដឹកនាំសំខាន់ៗចំនួនបួននាក់ទៀតមាន៖ លោកហ៊ូ យ៉ាវប៉ាវជាអគ្គលេខាធិការបក្ស, ចាវ ស៊ីយ៉ាងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី, លី ស៊ីអាននានជាប្រធានាធិបតី និងតេងខ្លួនលោកជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេបានធ្វើការពិសោធន៍បែងចែកបក្សនិងតំណែងរដ្ឋហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យមានជម្លោះរវាងលោកតេង សៀវភីង និងចាវ ស៊ីយ៉ាងលើសំណុំរឿង[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅឯទីលានធានអានមិន]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានកាន់ដោយជាំង ហ្សឺមីនដែលកាលនុះបានកាន់តំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សផងនិងជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលផង ដូច្នេះលោកបានក្លាយជាមេដឹកនាំដ៏មានអំណាជាងគេរបស់បក្សនិងរដ្ឋ។<ref>{{cite web|url=https://multimedia.scmp.com/widgets/china/cpc-primer/|title=A simple guide to the Chinese government|publisher=[[South China Morning Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513080847/https://multimedia.scmp.com/widgets/china/cpc-primer/|archive-date=13 ឧសភា 2018|access-date=12 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-politics/china-sets-stage-for-xi-to-stay-in-office-indefinitely-idUSKCN1G906W|title=China sets stage for Xi to stay in office indefinitely|date=2018-02-25|access-date=12 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226082043/https://www.reuters.com/article/us-china-politics/china-sets-stage-for-xi-to-stay-in-office-indefinitely-idUSKCN1G906W|archive-date=26 កុម្ភៈ 2018|agency=[[Reuters]]}}</ref> នៅពេលដែលលោកជាំង ហ្សឺមីនបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ការិយាល័យរបស់អគ្គលេខាធិការនិងប្រធានាធិបតីត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យបុគ្គលតែមួយម្តងទៀតគឺលោកហ៊ូ ជីនតាវដោយលោកបានក្លាយជាអនុប្រធានាធិបតីចិនដំបូងបង្អស់ដែលបានឡើងកាន់តំណែងនេះ។ ដល់ចុងអាណត្តិ ហ៊ូបានទម្លាក់ខ្លួនពីតំណែងទាំងពីរទុកឱ្យស៊ី ជីនពីងឡើងកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និងឆ្នាំ២០១៣។<ref>{{cite news|url=http://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2111123/does-chinese-leader-xi-jinping-plan-hang-power-more-10|title=Does Chinese leader Xi Jinping plan to hang on to power for more than 10 years?|date=2017-10-06|access-date=12 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007064411/http://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2111123/does-chinese-leader-xi-jinping-plan-hang-power-more-10|archive-date=7 តុលា 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ សមាជជាតិប្រជាជនបានអនុម័តវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយទទួលបានសម្លេងគាំទ្រចំនួន ២,៩៥៨ សម្លេងជំទាស់ចំនួនពីរ និងសម្លេងអនុបវាទចំនួនបីដោយវានឹងអនុញ្ញាតឱ្យប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចដោយលែងកំណត់អាណត្តិ។ នេះត្រូវបានគេបកស្រាយថាជាផ្នែកមួយនៃការពង្រីកអំណាចរបស់លោកស៊ីដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូលនិងប្រធានាធិបតីពេញមួយជីវិត។<ref name="BBC_noTL"/> ស៊ីបានពន្យល់អំពីការសម្រេចចិត្តនេះថា វាជាតម្រូវការចាំបាច់សម្រាប់ការសម្របតំណែងប្រធានាធិបតីឱ្យស្របទៅនឹងតំណែងរបស់លោកដទៃទៀតគឺអគ្គលេខាធិការបក្សនិងជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលដែលសុទ្ធតែជាតំណែងមិនកំណត់អាណត្តិ។<ref>{{cite web|last1=Mitchell|first1=Tom|title=China's Xi Jinping says he is opposed to life-long rule|url=https://www.ft.com/content/2b449400-413a-11e8-803a-295c97e6fd0b|publisher=[[Financial Times]]|access-date=12 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417192157/https://www.ft.com/content/2b449400-413a-11e8-803a-295c97e6fd0b|archive-date=17 មេសា 2018}}</ref> ==បញ្ជីប្រធានាធិបតី== {| class="wikitable sortable" style="" |- !ល.រ !ប្រធានាធិបតី !ចូលកាន់តំណែង<br/><small>(អាណត្តិដំបូង)</small> !ចុះពីតំណែង<br/><small>(អណត្តិចុងក្រោយ)</small> !រយៈពេលកាន់តំណែង<br/><small>(សរុប)</small> |- | align="center"| ១ | <br/>'''[[ម៉ៅសេទុង]]'''<br/>{{small|២៦ ធ្នូ ១៨៩៣–៩ កញ្ញា ១៩៧៦}} | ២៧ កញ្ញា ១៩៥៤ | ២៧ មេសា ១៩៥៩ | ៤ ឆ្នាំ, ២១២ ថ្ងៃ |- | align="center"| ២ | <br/>'''[[លីវ សាវគី]]'''<br/>{{small|២៤ វិច្ឆិកា ១៨៩៨–១២ វិច្ឆិកា ១៩៦៩}} | ២៧ មេសា ១៩៥៩ | ៣១ តុលា ១៩៦៨ | ៩ ឆ្នាំ, ១៨៧ ថ្ងៃ |- | colspan="5" align="center"|តំណែងនូវទំនេរ |- | align="center"| ''ស្តីទី'' |[[File:DONGBIWU.JPG|85px]]<br/>'''[[ដុង ប៊ីវូ]]'''<br/>{{small|៥ មីនា ១៨៨៦–២ មេសា ១៩៧៥}} | ២៤ កុម្ភៈ ១៩៧២ | ១៧ មករា ១៩៧៥ | ២ ឆ្នាំ, ៣២៧ ថ្ងៃ |- | align="center"| ''ស្តីទី'' |[[File:Soong Ching-ling.jpg|85px]]<br/>'''[[សុង ឈីងលីង]]'''<br/>{{small|២៧ មករា ១៨៩៣–២៩ ឧសភា ១៩៨១}} | ៦ កក្កដា ១៩៧៦ | ៥ មីនា ១៩៧៨ | ១ ឆ្នាំ, ២៤២ ថ្ងៃ |- | colspan="5" align="center"|តំណែងត្រូវលុបចោល |- | align="center"| ៣ |[[File:Li Xiannian.png|85px]]<br/>'''[[លី ស៊ីអាននាន]]'''<br/>{{small|២៣ មិថុនា ១៩០៩–២១ មិថុនា ១៩៩២}} | ១៨ មិថុនា ១៩៨៣ | ៧ មេសា ១៩៨៨ | ៤ ឆ្នាំ, ២៩៥ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៤ |[[File:YangShangkun1958.png|85px]]<br/>'''[[យ៉ាង សាងគុន]]'''<br/>{{small|៣ សីហា ១៩០៧–១៤ កញ្ញា ១៩៩៨}} | ៩ មេសា ១៩៨៨ | ២៧ មីនា ១៩៩៣ | ៤ ឆ្នាំ, ៣៥២ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៥ |[[File:Jiang Zemin 2002.jpg|85px]]<br/>'''[[ជាំង ហ្សឺមីន]]'''<br/>{{small|១៧ សីហា ១៩២៦–៣០ វិច្ឆិកា ២០២២}} | ២៧ មីនា ១៩៩៣ | ១៥ វិច្ឆិកា ២០០២ | ៩ ឆ្នាំ, ៣៥៣ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៦ |[[File:Hu Jintao Cannes2011.jpg|85px]]<br/>'''[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]'''<br/>{{small|២១ ធ្នូ ១៩៤២–បច្ចុប្បន្ន}} | ១៥ មីនា ២០០៣ | ១៤ មីនា ២០១៣ | ១០ ឆ្នាំ, ០ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៧ |[[File:Xi Jinping March 2017.jpg|85px]]<br/>'''[[ស៊ី ជីនពីង]]'''<br/>{{small|១៥ មិថុនា ១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន}} | ១៤ មីនា ២០១៣ | កំពុងកាន់តំណែង | {{age in years and days|2013|3|14}} |} ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំចិន]] *[[បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] *[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] *[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] *[[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== * [https://web.archive.org/web/20080512074841/http://english.gov.cn/links/presidency.htm គេហទំព័រប្រធានាធិបតីផ្លូវការ] (ភាសាអង់គ្លេស) [[Category:ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[Category:នយោបាយនៅចិន]] [[Category:ប្រមុខរដ្ឋ]] hcpafa7xpe3xw3oarp1crac4sxxrukv 0 43741 337081 337054 2026-07-02T03:31:41Z TheRandomGoober 27248 337081 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{Harvc |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{Harvc |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] aeb0rnd777jqoecfsk142b43m1y06bw 337082 337081 2026-07-02T04:19:27Z TheRandomGoober 27248 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 337082 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 3x05doagaqvvwgll449vlben51ljdh9 0 44676 337085 285359 2026-07-02T09:24:01Z HyBoxwood 51830 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 337085 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន យោធាជាតិ | name = កងទ័ពរំដោះប្រជាជន | native_name = {{noitalic|中国人民解放军}}<br />Zhōngguó Rénmín Jiěfàngjūn | image = [[File:China Emblem PLA.svg|180px]] | alt = | caption = និមិត្តសញ្ញានៃកងទ័ពរំដោះប្រជាជន | image2 = [[File:People's Liberation Army Flag of the People's Republic of China.svg|180px]] | alt2 = | caption2 = [[ទង់កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]<br />តួអក្សរ "八一" គឺចង់សម្តៅទៅ[[ការបះបោរណានឆាំង|ថ្ងៃទី១ ខែសីហា]]។ | motto = 为人民服务<br />("[[បម្រើប្រជាជន]]") | founded = {{Start date and age|df=yes|1927|8|1}} | current_form = {{Start date and age|df=yes|1948|11|11}}<ref>{{Cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/china/2007-08/01/content_5446933.htm|title=Timeline of People's Liberation Army (PLA) over eight decades}}</ref> | disbanded = | branches = {{plainlist| * {{army|ចិន|name=កងកម្លាំងជើងគោកចិន|size=23px}} * {{navy|China|name=កងកម្លាំងជើងទឹកចិន|size=23px}} * {{flagicon image|Ground Force Flag of the People's Republic of China.svg|size=23px}} [[កងកម្លាំងជើងអាកាសចិន]] * {{Flagicon image|Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg|size=23px}} [[កងកម្លាំងរ៉ុក្កែតចិន]] * {{Flagicon image|PLASSF.svg|size=23px}} [[កងកម្លាំងគាំទ្រយុទ្ធសាស្ត្រចិន]] }} | headquarters = [[File:中華人民共和國國徽.svg|25px]] [[គណៈកម្មការយោធាកណ្តាល (ចិន)|គណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]], [[ប៉េកាំង]] | website = | commander-in-chief = [[File:中華人民共和國國徽.svg|25px]] [[គណៈកម្មការយោធាកណ្តាល (ចិន)|គណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]] {{Infobox |child=yes | label1 = [[បញ្ជាការដ្ឋានយោធាកំពូលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|អគ្គមេបញ្ជាការ]] | data1 = {{Flagdeco|China}} [[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល (ចិន)|ប្រធាន]] [[ស៊ី ជីនពីង]] }} | commander-in-chief_title = ស្ថាប័នគ្រប់គ្រង | chief minister = {{Flagicon image|Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg}} [[ជាំង (សក្តិ)|ឧត្តមសេនីយ៍]] [[វីយ ហ្វុងហឿ]] | chief minister_title = រដ្ឋមន្ត្រី[[ក្រសួងការពារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រសួងការពារជាតិ]] | minister = {{Flagdeco|China|navy}} [[ជាំង (សក្តិ)|ឧត្តមនាវីឯក]] [[មីវ ហួ]] | minister_title = ប្រធាន[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការនយោបាយនៃគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល|នាយកដ្ឋានកិច្ចការនយោបាយ]] | chief_of_staff = {{Flagdeco|China|army}} [[ជាំង (សក្តិ)|ឧត្តមសេនីយ៍]] [[លី ស៊ួឆិង]] | chief_of_staff_title = ប្រធាន[[នាយកដ្ឋានបុគ្គលិករួមនៃគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល|នាយកដ្ឋានបុគ្គលិករួម]] | commander = {{Flagicon image|Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg}} [[ជាំង (សក្តិ)|ឧត្តមសេនីយ៍]] [[ចាង សិងមីន]] | commander_title = លេខាធិការនៃ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យវិន័យនៃគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល|គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យវិន័យ]] <!-- Manpower --> | age = ២០ ឆ្នាំ | conscription = ''[[កំណែនយោធានៅចិន|លែងអនុវត្តតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩]]'' | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = ២,១៨៥,០០០ {{small|(២០២១)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=china|title = 2021 China Military Strength}}</ref> | ranked = ទី១ | reserve = ១,១៧០,០០០ {{small|(២០២០)}}<ref name="Studies2020">{{cite book |title = The Military Balance 2020 |author = International Institute for Strategic Studies |author-link = International Institute for Strategic Studies |date = 15 February 2020 |page = 259 |publisher = Routledge |location = London, England |isbn = 9780367466398 |ref = IISS2020 }}</ref> | deployed = <!-- Financial --> | amount = ២០៩.៤ ពាន់លានដុល្លារ {{small|(២០២១)}}<ref name="janes_budget_2021"/> ([[List of countries by military expenditures|ranked 2nd]]) | percent_GDP = ១.៣% {{small|(២០២១)}}<ref>{{cite news |author=Yew Lun Tian |title=China defence spending gets mild boost amid economic caution |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-parliament-defence-idUSKBN2AX07Z |date=4 March 2021 |access-date=8 មករា 2022}}</ref> <!-- Industrial --> | domestic_suppliers = {{unbulleted list | [[សាជីវកម្មនាំចូល និងនាំចេញបច្ចេកវិទ្យាអាកាសជាតិចិន]] | [[ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូនិកចិន]] | [[ណូរីងកូ]] | [[សាជីវកម្មនាំចូល-នាំចេញគ្រឿងម៉ាស៊ីនជាក់លាក់ចិន]] | [[សាជីវកម្មឧស្សាហកម្មអាកាសចរណ៍ចិន]] | [[សាជីវកម្មស្ថាបនានាវារដ្ឋចិន]] | [[សាជីវកម្មឧស្សាហកម្មស្ថាបនានាវាចិន]] | [[សាជីវកម្មវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាអវកាសចិន]] | [[សាជីវកម្មវិទ្យាសាស្ត្រ និងឧស្សាហកម្មអវកាសចិន]] | [[ក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មចិនខាងត្បូង]] | [[ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូនិកចិន]] | [[សាជីវកម្មនុយក្លេអ៊ែរជាតិចិន]] }} | foreign_suppliers = {{plainlist| *{{flag|រុស្ស៊ី}} *{{Flag|បារាំង}} *{{Flag|អ៊ុយក្រែន}} }} <!-- Related articles --> | history = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃកងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]<br />[[ទំនើបកម្មនៃកងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]<br />[[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមនិងសមរភូមចិន|សង្គ្រាមនិងសមរភូមិប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]]<br />[[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមដែលមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនពាក់ព័ន្ធ|សមរភូមិយោធា]] | ranks = [[ឋានន្តរស័ក្តិនៃកងកម្លាំងជើងគោកចិន|ឋានន្តរស័ក្តិកងទ័ពជើងគោក]]<br />[[ឋានន្តរស័ក្តិនៃកងកម្លាំងជើងទឹកចិន|ឋានន្តរស័ក្តិកងទ័ពជើងទឹក]]<br />[[ឋានន្តរស័ក្តិនៃកងកម្លាំងជើងអាកាសចិន|ឋានន្តរស័ក្តិកងទ័ពជើងអាកាស]] |allegiance=[[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] }} '''កងទ័ពរំដោះប្រជាជន''' (ក.រ.ប. ឬ PLA) គឺជា[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] និងជាស្លាបយោធារបស់[[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]។<ref>{{cite web |url = http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/22/c_138492601.htm |title = How is China strengthening its military? - Xinhua {{!}} English.news.cn |website = www.xinhuanet.com |access-date = 8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191022161440/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/22/c_138492601.htm |archive-date = 22 តុលា 2019 |url-status = dead |archivedate = 2019-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191022161440/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/22/c_138492601.htm }}</ref> ក្រៅពី[[គណៈកម្មាការយោធាកណ្តាល]] និងអង្គភាពតូចៗមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្រោមវា ករប ក៏មានសាខាសេវាកម្មសំខាន់ៗចំនួនប្រាំដែរគឺ [[កងកម្លាំងជើងគោកចិន|កងកម្លាំងជើងគោក]] [[កងកម្លាំងជើងទឹកចិន|កងកម្លាំងជើងទឹក]] [[កងកម្លាំងជើងអាកាសចិន|កងកម្លាំងជើងអាកាស]] [[កងកម្លាំងរ៉ុក្កែតចិន|កងកម្លាំងរ៉ុក្កែត]] និង[[កងកម្លាំងគាំទ្រយុទ្ធសាស្ត្រចិន|កងកម្លាំងគាំទ្រយុទ្ធសាស្ត្រ]]។ អង្គភាពយោធាភាគច្រើននៅទូទាំងប្រទេសត្រូវបានចាត់បញ្ជូនទៅបញ្ជាការដ្ឋានមួយក្នុងចំណោមបញ្ជាការដ្ឋានទាំងប្រាំតាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រ។ ករប គឺជាកម្លាំងយោធាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក (ដោយមិនរាប់បញ្ចូលទាំងកងយោធាប្រតិព័ន្ធ និងកម្លាំងបម្រុង) ហើយមានថវិកាការពារជាតិធំជាងគេទីពីរផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ន វាជាកងយោធាដែលមានកម្រិតទំនើបកម្មលឿនបំផុតនៅលើលោក ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមហាអំណាចយោធាដ៏មានសក្ដានុពល ទាំងការការពារនៅក្នុងតំបន់ និងសមត្ថភាពក្លាយជាមហាអំណាចសកលនាពេលអនាគត។<ref>{{cite news |title = China News: Asia Times Online is a quality Internet-only publication that reports and examines geopolitical, political, economic and business issues. Travel Reservations |url = http://www.atimes.com/china/BA27Ad01.html |website = www.atimes.com |access-date = 8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181001085044/http://www.atimes.com/china/BA27Ad01.html |archive-date = 1 តុលា 2018 |url-status = unfit }}</ref><ref>{{cite magazine |last = Gao |first = Charlie |title = (អង់គ្លេស) This War Turned China into a Military Superpower |url = https://nationalinterest.org/blog/the-buzz/war-turned-china-military-superpower-23954 |magazine = [[The National Interest]] |publisher = [[មជ្ឈមណ្ឌលផលប្រយោជន៍ជាតិ]] |date = 5 January 2018 |access-date = 8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181028225632/https://nationalinterest.org/blog/the-buzz/war-turned-china-military-superpower-23954 |archive-date = 28 តុលា 2018 |url-status = live }}</ref><ref name="Studies2020" /><ref>{{cite web |url = https://www.sipri.org/media/press-release/2018/global-military-spending-remains-high-17-trillion |title = (អង់គ្លេស) Global military spending remains high at $1.7 trillion {{!}} SIPRI |website = www.sipri.org |access-date=8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180527073110/https://www.sipri.org/media/press-release/2018/global-military-spending-remains-high-17-trillion |archive-date = 27 ឧសភា 2018 |url-status = live }}</ref><ref name="China's growing military">{{cite magazine |last = Gertz |first = Bill |title = Report: China's Military Capabilities Are Growing at a Shocking Speed |url = http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/report-chinas-military-capabilities-are-growing-shocking-18316 |magazine = The National Interest |publisher = Center for the National Interest |date = 7 November 2016 |access-date = 8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161214074544/http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/report-chinas-military-capabilities-are-growing-shocking-18316 |archive-date = 14 ធ្នូ 2016 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |last = Tan |first = Anjelica |title = (អង់គ្លេស) To prevent war, prepare to win |url = https://thehill.com/opinion/national-security/413091-to-prevent-war-prepare-to-win |newspaper = The Hill |date = 25 October 2018 |access-date = 8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181026182721/https://thehill.com/opinion/national-security/413091-to-prevent-war-prepare-to-win |archive-date = 26 តុលា 2018 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |last = Rose |first = Frank A. |title = As Russia and China improve their conventional military capabilities, should the US rethink its assumptions on extended nuclear deterrence? |url = https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/10/23/as-russia-and-china-improve-their-conventional-military-capabilities-should-the-us-rethink-its-assumptions-on-extended-nuclear-deterrence/ |publisher = [[វិទ្យាស្ថានប៊្រុកឃីង]] |date = 23 October 2018 |access-date = 8 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181026182930/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/10/23/as-russia-and-china-improve-their-conventional-military-capabilities-should-the-us-rethink-its-assumptions-on-extended-nuclear-deterrence/ |archive-date = 26 តុលា 2018 |url-status = live }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons}} {{Library resources box}} * [http://eng.mod.gov.cn/ ក្រសួងការពារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] (ជាភាសាអង់គ្លេស) * [http://www.chinamil.com.cn/ ''PLA Daily''] សារព័ត៌មានដែលឧបត្ថម្ភដោយ ក.រ.ប. (ជាភាសាចិន) {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្លាបយោធានៃគណបក្សនយោបាយ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កងទ័ពរំដោះជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្របក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅចិន]] nb682k6adcld5tplx0619zm0pue6wz1 10 53724 337071 337018 2026-07-01T16:21:30Z Sreynaree1986 47227 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 337071 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កុលប្រភាវតី]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ជ័យទេវី]] * [[វីរលក្ឝ្មី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|រាជេន្ទ្រទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> 46h2cda2uk5uufh9v90zazn3ckq64xq 10 53767 337072 337019 2026-07-01T16:25:03Z Sreynaree1986 47227 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 337072 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; text-align: center; font-size: 70%; clear:right; color:#000; margin: 0px 0px 5px 5px; border: 2px solid #af4630;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- style="background:#fff; color:#000;" |[[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|ព្រះនាម]]</small><br />'''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<font color="#af4630" size=4></font>'''<br/>'''តាមសម័យកាល។''' [[Image:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|100px]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;"> '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}}'''<br /> [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] · [[កុលប្រភាវតី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}}'''<br /> [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] · [[ជ័យទេវី]]<br /> [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffffdd; border-top:2px solid #af4630;">'''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}}'''<br /> [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ធរណិន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ជ័យទេវី]] · [[នរេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] · [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]]<br /> [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហស៌លក្ស្មីទេវី]] · [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br /> [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] · [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] · [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] · [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]]<br>{{resize|(១៤១៦-១៤៧៦)}}'''<br /> [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] · [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]]<br /> [[ស៊ីសៈងាម]] · [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] · [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] · [[ទេពបុប្ផា]] · [[កេសរបុប្ផា]]<br /> [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥២៩-១៥៩៣)}}'''<br /> [[សិរីចក្រពត្តិ]] · [[បទុមបុប្ផា]] · [[ស្រីទេពធីតា]]<br /> [[សុជាតិក្សត្រី]] · [[កេសរមាលា]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]]<br /> [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] · [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]<br>{{resize|(១៥៩៦-១៦២០)}}'''<br /> [[បទុមា|បទុមាទេវី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]]<br>{{resize|(១៦២០-១៨៦៣)}}'''<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] · [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] · [[អ្នកម្នាងនង|នង]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] · [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] · [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]]<br /> [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] · [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] · [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]]<br /> [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] · [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] · [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]]<br /> [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] · [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] · [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]]<br /> [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] · [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] · [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] · [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]]<br /> [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] · [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] · [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] · [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]]<br /> [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] · [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] · [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]]<br /> [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] · [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] · [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]]<br /> [[អ្នកម្នាងយស|យស]] · [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]<br>រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]'''<br /> [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] · [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] · [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]]<br /> [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] · [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] · [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]]<br /> [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] · [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] · [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] · [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] · [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] · [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] · [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]]<br /> [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] · [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] · [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]]<br /> [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]]<br /> [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]]<br /> [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]'''<br /> [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] · [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]]<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]]<br /> [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] · [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] · [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]]<br /> [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] · [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] · [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]]<br /> [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]]<br /> [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] · [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] · [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]]<br /> [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] · [[ឃុន ធីម|ធីម]] · [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]]<br /> · [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] · [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] · [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]]<br /> [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] · [[អ្នក នូ|នូ]] · [[អ្នក អាន|អាន]]<br /> [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] · [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] · [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]]<br /> · [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] · [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]]<br /> [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] · [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] · [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]]<br /> [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] · [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] · [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]]<br /> [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] · [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] · [[ម៉ម តាត|តាត]] · [[ម៉ម យាយ|យាយ]]<br /> [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] · [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] · [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]]<br /> [[ម៉ម សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] · [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] · [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]]<br /> [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] · [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] · [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]][[អ្នកម្នាង កេស|កេស]]<br /> [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] · [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] · [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]]<br /> [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] · [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] · [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]]<br /> [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] · [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] · [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]]<br /> [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] · [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] · [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]]<br /> [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]'''<br /> [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]]<br /> [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] · [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] · [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]]<br /> [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] · [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]]<br /> [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] · [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] · [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]]<br /> [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] · [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] · <br /> [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] · [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] · [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] · <br /> |- |{{navbar|Christianity|mini=1}} |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> logfizsa8fni1nofzz8roidfra1e53g 0 53879 337067 337062 2026-07-01T14:01:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337067 wikitext text/x-wiki '''ទីក្រុងហាមឃាត់''' ([[ភាសាចិន|ចិន]]: 紫禁城) គឺជាបរិវេណព្រះបរមរាជវាំងដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាល[[បុរីអធិរាជ]]ក្នុង[[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] ប្រទេសចិន។ វាធ្លាប់ជាដំណាក់របស់អធិរាជចំនួន ២៤ អង្គនៃ [[រាជវង្សមិង]] និង [[រាជវង្សឈីង|ឈីង]] និងជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនអស់រយៈពេលជាង ៥០០ ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៤២០ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៤។ រាជវាំងនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[សារមន្ទីរព្រះបរមរាជវាំងចិន|សារមន្ទីរព្រះបរមរាជវាំង]] ហើយជា[[តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៧។<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang |url=https://whc.unesco.org/en/list/439/ |access-date=2026-07-01 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ទីក្រុងហាមឃាត់ គឺជារាជវាំងមួយក្នុងចំណោមរាជវាំងដែលល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]]ទាំងអស់ ហើយវាគឺជាបរិវេណរាជវាំងដ៏ធំបំផុតដែលត្រូវបានអភិរក្សដែលនៅតែឈរនៅក្នុងពិភពលោក។ [[ឯកសារ:Beijing Forbidden City Hall of Central Harmony terraces-20071018-RM-143613.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពមើលទៅទិសពាយព្យពីលើថ្នាលខឿននៃមហាមន្ទីរមជ្ឈិមសាមគ្គី៖ ព្រះពន្លាខ្ពស់ត្រដែតនិងទ្វារខាងក្រោយទិសខាងលិច,ទីក្រុងប៉េកាំង]] ទីក្រុងហាមឃាត់នេះ មានផ្ទៃដីប្រហែល ៧២០,០០០ ម៉ែត្រការ៉េ គឺជាអគារមួយក្នុងចំណោមអគារធំៗបំផុត នៅលើពិភពលោក ដែលមានអគារជាង ៩៨០។<ref>{{Cite web |last=vietnam.vn |date=2023-10-22 |title=សសរឈើដ៏មានតម្លៃចំនួន 72 ទ្រទ្រង់ព្រះបរមរាជវាំងធំជាងគេនៅក្នុងទីក្រុងហាមឃាត់។ |url=https://www.vietnam.vn/km/72-cot-go-quy-chong-do-cung-dien-lon-nhat-tu-cam-thanh |access-date=2026-07-01 |website=vietnam.vn |language=km}}</ref> អគារនេះអះអាងថាមានបន្ទប់សរុបចំនួន ៩,៩៩៩ បន្ទប់ ទោះបីជាអ្នកជំនាញបានបង្ហាញក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះថាចំនួននេះមានចំនួន ៨,៨៨៦ បន្ទប់ក៏ដោយ។<ref name=":0">{{Cite web |title=Amazing Facts About the Secret World of the Forbidden City -- Oakland Museum of California |url=https://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |access-date=2026-07-01 |website=museumca.org |archivedate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614204459/https://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead }}</ref> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ មានមនុស្សប្រហែល ៩០០០នាក់រស់នៅក្នុងទីក្រុងហាមឃាត់ ដែលមានអ្នកយាម អ្នកបម្រើ មន្ត្រីរាជការ ស្រីស្នំ មន្ត្រីរាជការ និងគ្រួសាររាជវង្ស។<ref name=":0" />ឈ្មោះ "'''ទីក្រុងហាមឃាត់'''" កើតចេញពីការពិតដែលវាត្រូវបានហាមឃាត់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះសាធារណជនទូទៅ ដោយបម្រើជាដំណាក់ផ្តាច់មុខរបស់អធិរាជ ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស និងមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន។ ទំហំដ៏ធំសម្បើមរបស់វា និងជញ្ជាំងដែលមានកំពែងរឹងមាំបានបញ្ជាក់ពីភាពអាថ៌កំបាំង និងផ្តាច់មុខរបស់វា។<ref>{{Cite web |last=sales |date=2023-12-26 |title=ហេតុអ្វីបានជាគេហៅថាទីក្រុងហាមឃាត់? លាតត្រដាងអាថ៌កំបាំងនៃវិមាន Iconic របស់ប្រទេសចិន - 故宫文具 {{!}} សារមន្ទីរវិមាន ® |url=https://www.thepalacemuseumstationery.com/km/why-is-it-called-the-forbidden-city-unveiling-the-secrets-of-chinas-iconic-palace/ |access-date=2026-07-01 |website=故宫文具 {{!}} The Palace Museum Stationery ® |language=km}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩២៥ មក ទីក្រុងហាមឃាត់បានស្ថិតនៅក្រោមការទទួលខុសត្រូវរបស់[[សារមន្ទីរព្រះបរមរាជវាំងចិន|សារមន្ទីរព្រះបរមរាជវាំង]] ដែលការប្រមូលផ្ដុំស្នាដៃសិល្បៈ និងវត្ថុបុរាណយ៉ាងទូលំទូលាយរបស់វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយផ្អែកលើការប្រមូលផ្ដុំអធិរាជនៃរាជវង្សមិង និងឈីង។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១២ មក ទីក្រុងហាមឃាត់មានភ្ញៀវទេសចរជាមធ្យម ១៤ លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ និងទទួលបានភ្ញៀវទេសចរជាង ១៩ លាននាក់នៅឆ្នាំ ២០១៩។<ref>{{Cite web |title=1900万！故宫年客流量创新高-新华网 |url=https://www.xinhuanet.com/politics/2019-12/23/c_1125378126.htm |access-date=2026-07-01 |website=www.xinhuanet.com}}</ref> រាជវាំងនេះបង្ហាញពីភាពប្រណីតនៃលំនៅដ្ឋានរបស់អធិរាជចិន និងស្ថាបត្យកម្មវាំងប្រពៃណីចិន ហើយបានជះឥទ្ធិពលដល់ការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មនៅអាស៊ីបូព៌ា និងកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang |url=https://whc.unesco.org/en/list/439/ |access-date=2026-07-01 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> == ឯកសារយោង == 4csq15pujfpweg0hvtphm8hpc05rkr2 0 53880 337073 337066 2026-07-01T16:37:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337073 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់''' ([[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]]: Candi Prambanan, [[ភាសាជ្វា|ជ្វា]]: Rara Jonggrang, [[ហាណាការ៉ាកា]]: ꦫꦫꦗꦺꦴꦁꦒꦿꦁ) គឺជាបរិវេណប្រាសាទដ៏ធំបំផុតមួយដែលឧទ្ទិសដល់[[ព្រះសិវៈ]] ដែលកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៩ នៃគ.ស (ប្រហែលឆ្នាំ ៨៥០ គ.ស) ដោយស្ដេច [[រ៉ាកៃ ពីកាតាន់]]។ ដោយចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីតំបន់ពិសេសនៃទីក្រុង[[យ៉ូកយ៉ាកាតា]]ភាគខាងត្បូងនៃ[[កោះជ្វា]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] ។<ref name=":0">{{Cite web |title=Prambanan Temple Tourism |url=https://www.indonesia-tourism.com/yogyakarta/prambanan-temple.html |access-date=2026-07-01 |website=www.indonesia-tourism.com}}</ref> ប្រាសាទបីត្រូវបានលម្អដោយចម្លាក់លៀនដែលបង្ហាញពីវីរភាពនៃ[[រាមាយណៈ|រឿងរាមាយណៈ]] ដែលឧទ្ទិសដល់អាទិទេពហិណ្ឌូទាំងបី ([[ព្រះសិវៈ]] [[ព្រះវិស្ណុ]] និង[[ព្រះព្រហ្ម]]) និងប្រាសាទបីដែលឧទ្ទិសថ្វាយដល់សត្វជំនិះរបស់ពួកទ្រង់។<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Prambanan Temple Compounds |url=https://whc.unesco.org/en/list/642/ |access-date=2026-07-01 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> [[ឯកសារ:Widok na świątynię Prambanan na Jawie, 20220818 1315 9157.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពខាងជើងនៃប្រាសាទព្រហ្មបាណន់,កោះជ្វា,ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់នេះ មានកំពែងរាងការ៉េបីជាន់ព័ទ្ធជុំវិញ ទីធ្លាខាងក្នុងបំផុតមានមហាប្រាសាទចំនួន ៣ ខណៈប្រាសាទកណ្តាលសាងសង់ឡើងសម្រាប់ថ្វាយព្រះសិវៈ ប្រាសាទខាងត្បូងសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយព្រះព្រហ្ម និងប្រាសាទនៅទិសខាងជើងសម្រាប់ថ្វាយព្រះវិស្ណុ ប្រាសាទនេះមានប្រាង្គប្រាសាទតូចធំដល់ទៅ ២៤០ ។<ref>{{Cite web |title=ចំណេះដឹងទូទៅ៖ ឈ្វេងយល់ពីប្រាសាទព្រហ្មបាណន់ និងប្រាសាទ Borobudur នៅកោះជ្វា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៉ី |url=https://m.freshnews.com.kh/knowledge/391907-2025-06-18-13-25-31 |access-date=2026-07-01 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ប្រាសាទព្រហ្មបាណន់ ត្រូវបានគេស្គាល់ក្នុងស្រុកថាជា'''ប្រាសាទរ៉ារ៉ាចុងក្រាង''' ឬប្រាសាទនៃ "'''ក្រមុំតូចច្រឡឹង'''" ។<ref name=":0" /> នៅឆ្នាំ ១៩៩១ ប្រាសាទបានក្លាយជា[[តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]] និងជាតំបន់ប្រាសាទហិណ្ឌូធំជាងគេនៅក្នុង[[ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] និងធំទីពីរនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]]។<ref>{{Cite web |title=Prambanan Temple Complex |url=http://www.borobudurpark.co.id/prambanan-temple-complex.html |access-date=2026-07-01 |website=www.borobudurpark.co.id |language=en-gb |archivedate=2011-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006124908/http://www.borobudurpark.co.id/prambanan-temple-complex.html |url-status=dead }}</ref> វាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយស្ថាបត្យកម្មខ្ពស់ និងមុតស្រួចរបស់វា ដែលជាលក្ខណៈធម្មតានៃ[[ស្ថាបត្យកម្មហិណ្ឌូ]] និងដោយអគារកណ្តាលខ្ពស់ស្កឹមស្កៃ ៤៧ ម៉ែត្រ (១៥៤ ហ្វីត) ស្ថិតនៅក្នុងបណ្តុំប្រាសាទតូចៗដាច់ដោយឡែកពីគ្នាជាច្រើន។ បរិវេណប្រាសាទព្រហ្មបាណន់ ដើមឡើយមានរចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទចំនួន ២៤០ ដែលតំណាងឱ្យភាពអស្ចារ្យនៃសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មហិណ្ឌូបុរាណរបស់[[កោះជ្វា]] ហើយក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្នាដៃអស្ចារ្យនៃសម័យបុរាណនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីផងដែរ។ == ឯកសារយោង == h9lx1vdw2rwzi3gd2s7fhvg56l43rau 0 53881 337083 2026-07-02T07:01:02Z Ahthythy 51841 ខែ្មរ Ko 337083 wikitext text/x-wiki ខែ្មរ 13o6m4p6z4s3spb6tuopdmlpcxflfqg 1 53882 337084 2026-07-02T07:02:18Z Ahthythy 51841 /* ខែ្មរ */ ផ្នែកថ្មី 337084 wikitext text/x-wiki == ខែ្មរ == ខែ្មរ [[អ្នកប្រើប្រាស់:Ahthythy|Ahthythy]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Ahthythy|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៧:០២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី០២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 0cexr1gw7tlxf708bfj4r06uop7hz2t 1 53883 337088 2026-07-02T11:57:23Z ឌឿន សេងហួរ 51843 /* ចូរបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ទ្រង់ */ ផ្នែកថ្មី 337088 wikitext text/x-wiki == ចូរបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ទ្រង់ == ចូរបកស្រាយ [[អ្នកប្រើប្រាស់:ឌឿន សេងហួរ|ឌឿន សេងហួរ]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:ឌឿន សេងហួរ|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១១:៥៧ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី០២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) detnnujh81gn4wyvfpje6eyhiecyb2p