វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6068 337221 335180 2026-07-09T06:21:38Z ~2026-38873-07 51930 /* សៀវភៅ​ភាគ២៧ */ 337221 wikitext text/x-wiki '''[[ព្រះត្រ័យបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > មជ្ឈិមនិកាយ''' {{PaliCanon}} {{buddhism}} <br> ==សង្ខេប== មជ្ឈិមនិកាយ (Majjhima Nikaya) ប្រែ​ថា កម្រង​អត្ថបទ​បង្រៀន ឬ សូត្រ​​ដែល​មាន​ប្រវែង​មធ្យម ។ ​នេះ​ជា​គម្ពីរ​សំខាន់​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​គម្ពីរ​​ទាំង​ ៥ នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​​សុត្តន្តបិដក ​នៃ​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃ​បិដក របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ ។ មជ្ឈិមនិកាយ​​​ជា​សេចក្តី​​​បង្រៀន​របស់​អង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ផ្ទាល់ និង សាវ័ក​​ទាំង​ឡាយ​របស់​ទ្រង់ ។ គម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ បានប្រជុំរួបរួមព្រះសូត្រមានទំហំមធ្យម ១៥២ សូត្រ ទុកក្នុងបណ្ណាសកៈ (ពួក ៥០) ទាំង ៣ និង មាន ១៥ វគ្គ គឺ ៖ #'''មូលបណ្ណាសកៈ មានប្រជុំព្រះសូត្រ ៥០ ក្នុងវគ្គទាំង ៥ ៖''' ##[[មូលបរិយាយវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[សីហនាទវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ឱបម្មវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[មហាយមកវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ចូឡយមកវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ #'''មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ មានប្រជុំព្រះសូត្រ ៥០ ក្នុងវគ្គទាំង ៥ ៖''' ##[[គហបតិវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ភិក្ខុវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[បរិព្វាជកវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[រាជវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ព្រហ្មណវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ #'''ឧបរិបណ្ណាសកៈ មានប្រជុំព្រះសូត្រ ៥២ ក្នុងវគ្គទាំង ៥ ៖''' ##[[ទេវទហវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[អនុបទវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[សុញ្ញតវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ២៧]]) ## [[វិភង្គវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១២ សូត្រ ## [[សឡាយតនវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ការតម្រៀប​សៀវភៅ​តាម​ក្បួន​ខ្មែរ អ្នក​អាន​អាច​រក​ឃើញ​មជ្ឈិមនិកាយ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ចាប់​ពី​ភាគ២០ រហូត​ដល់​ភាគ២៨ ។ សូម​ប្រើ​បញ្ជី​ឈ្មោះ​សៀវភៅ​ខាង​ក្រោម​ដើម្បី​ស្វែង​រក​វគ្គ​ដែល​ចង់​អាន ។ # សៀវភៅ​[[ភាគ២០]] មូលបណ្ណាសក បឋមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២១]] មូលបណ្ណាសក ទុតិយភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២២]] មូលបណ្ណាសក តតិយភាគ # សៀវភៅ​​[[ភាគ២៣]] មជ្ឈិមបណ្ណាសក ចតុត្ថភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៤]] មជ្ឈិមបណ្ណាសក បញ្ចមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៥]] មជ្ឈិមបណ្ណាសក ឆដ្ឋភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៦]] ឧបរិបណ្ណាសក សត្តមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៧]] ឧបរិបណ្ណាសក អដ្ឋមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៨]] ឧបរិបណ្ណាសក នវមភាគ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២០]]== មូលបរិយាយសូត្រ ទី​១  ទំព័រ​ទី​៣ សព្វាសវសំវរសូត្រ ទី​២ ទំព័រ​ទី​២៣ ធម្មទាយាទសូត្រ ទី​៣ ទំព័រ​ទី​៤១ [[ភយភេរវសូត្រ]] ទី​៤ ទំព័រ​ទី​៥២ អនង្គណសូត្រ ទី​៥ ទំព័រ​ទី​៧៩ អាកង្ខេយ្យសូត្រ ទី​៦ ទំព័រ​ទី​១០៧ [[វត្ថូបមសូត្រ]] ទី​៧ ទំព័រ​ទី​១១៧ [[សល្លេខសូត្រ]] ទី​៨ ទំព័រ​ទី​១៣១ សម្មាទិដ្ឋិសូត្រ ទី​៩ ទំព័រ​ទី​១៥៣ សតិប្បដ្ឋានសូត្រ ទី​១០ ទំព័រ​ទី​១៨៥ ចូឡសីហនាទសូត្រ ទី​១ ទំព័រ​ទី​២៤៣ មហាសីហនាទសូត្រ ទី​២ ទំព័រ​ទី​២៥៩ មហាទុក្ខក្ខន្ធសូត្រ ទី​៣ ទំព័រ​ទី​៣១១ ចូឡទុក្ខក្ខន្ធសូត្រ ទី​៤ ទំព័រ​ទី​៣៣៧ អនុមានសូត្រ ទី​៥ ទំព័រ​ទី​៣៥៥ ចេតោខីលសូត្រ ទី​៦ ទំព័រ​ទី​៣៨៣ [[វនបត្ថសូត្រ]] ទី​៧ ទំព័រ​ទី​៣៩៥ មធុបិណ្ឌិកសូត្រ ទី​៨ ទំព័រ​ទី​៤០៩ ទ្វេធាវិតក្កសូត្រ ទី​៩ ទំព័រ​ទី​៤២៩ វិតក្កសណ្ឋានសូត្រ ទី​១០ ទំព័រ​ទី​៤៤៣ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២១]]== [[កកចូបមសូត្រ]] ទី​១ ទំព័រទី​៣ អលគទ្ទូបមសូត្រ ទី​២ ទំព័រទី​២៧ វម្មិកសូត្រ ទី​៣ ទំព័រទី​៧៣ រថវិនីតសូត្រ ទី​៤ ទំព័រទី​៨១ និវាបសូត្រ ទី​៥ ទំព័រទី​១០១ [[បាសរាសិសូត្រ]]ទី​៦ (អរិយបរិយេសនាសូត្រ​)​ ទំព័រទី​១២៧ / Pāsarāsisutta (MN 26) / Ariyapariyesanā Sutta (MN 26) ចូឡហត្ថិបទោបមនស្ស ទី​៧ ទំព័រទី​១៧១ មហាហត្ថិបទោបមសូត្រ ទី​៨ ទំព័រទី​១៩៥ មហាសារោបមសូត្រ ទី​៩ ទំព័រទី​២១៧ ចូឡសារោបមសូត្រ ទី​១០ ទំព័រទី​២៣៧ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២២]]== ចូឡគោសិង្គសាលសូត្រ ទី​១​ ទំពីរទី​៣ មហាគោសិង្គសាលសូត្រ ទី​២ ទំពីរទី​២១ មហាគោបាលសូត្រ ទី​៣ ទំពីរទី​៤១ ចូឡគោលបាលសូត្រ ទី​៤ ទំពីរទី​៥៥ ចូឡសច្ចកសូត្រ ទី​៥ ទំពីរទី​៦៣ [[មហាសច្ចកសូត្រ]] ទី​៦ ទំពីរទី​៨៨ (MN 36) ចូឡតណ្ហាសង្ខយសូត្រ ទី​៧ ទំពីរទី​១៣៧ មហាតណ្ហាសង្ខយសូត្រ ទី​៨ ទំពីរទី​១៥០ មហាអស្សបុរសូត្រ ទី​៩ ទំពីរទី​១៩៧ ចូឡអស្សបុរសូត្រ ទី​១០ ទំពីរទី​២២៥ សាលេយ្យកសូត្រ ទី​១ ទំពីរទី​២៣៩ វេរញ្ជកសូត្រ ទី​២ ទំពីរទី​២៥៧ មហាវេទល្លសូត្រ ទី​៣ ទំពីរទី​២៩៦ ចូឡវេទល្លសូត្រ ទី​៤ ទំពីរទី​២៨៩ ចូឡធម្មសមាទានសូត្រ ទី​៥ ទំពីរទី​៣០៥ មហាធម្មសមាទានសូត្រ ទី​៦ ទំពីរទី​៣១៧ វិមំសកសូត្រ ទី​៧ ទំពីរទី​៣៣៩ កោសម្ពិយសូត្រ ទី​៨ ទំពីរទី​៣៤៧ [[ព្រហ្មនិមន្តនិកសូត្រ]] ទី​៩ ទំពីរទី​៣៦១​ (MN 49) មារតជ្ជនីយសូត្រ ទី​១០ ទំពីរទី​៣៨១ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៣]]== កន្ទរកសូត្រ ទី១ អដ្ឋកនាគរសូត្រ ទី២ សេក្ខប្បដិបទាសូត្រ ទី៣ បោតលិយសូត្រ ទី៤ ជីវកសូត្រ ទី៥ ឧបាលិវាទសូត្រ ទី៦ កុក្កុរោវាទសូត្រ ទី៧ អភយរាជកុមារសូត្រ ទី៨ ពហុវេទនីយសូត្រ ទី៩ អបណ្ណកសូត្រ ទី១០ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទី១ មហារាហុលោវាទសូត្រ ទី២ ចូឡមាលុង្ក្យោវាទសូត្រ ទី៣ មហាមាលុង្ក្យវាទសូត្រ ទី៤ ភទ្ទាលិសូត្រ ទី៥ លដុកិកោបមសូត្រ ទី៦ ចាតុមសូត្រ ទី៧ នឡកបានសូត្រ ទី៨ គោលិស្សានិសូត្រ ទី៩ កីដាគិរិសូត្រ ទី១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៤]]== '''មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ''' ចូឡវច្ឆគោត្តសូត្រ ទី​១ អគ្គិវច្ឆគោត្តសូត្រ ទី​២ មហាវច្ឆគោត្តាសូត្រ ទី​៣ ទីឃនខសូត្រ ទី​៤ មាគណ្ឌិយសូត្រ ទី​៥ សន្ទកសូត្រ ទី​៦ មហាសកុលុទាយិសូត្រ ទី​៧ សមណមុណ្ឌិកសូត្រ ទី​៨ ចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ទី​៩ វេខណសសូត្រ ទី​១០ '''រាជវគ្គ''' ឃដិការសូត្រ ទី​១ រដ្ឋបាលសូត្រ ទី​២ មឃទេវសូត្រ ទី​៣ មធុរសូត្រ ទី​៤ ពោធិរាជកុមារសូត្រ ទី​៥ អង្គុលិមាលសូត្រ ទី​៦ បិយជាតិកសូត្រ ទី​៧ ពាហិតិយសូត្រ ទី​៨ ធម្មចេតិយសូត្រ ទី​៩ [[កណ្ណកត្ថលសូត្រ]] ទី​១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៥]]== ព្រហ្មាយុសូត្រ ទី១ សេលសូត្រ ទី២ អស្សលាយនសូត្រ ទី៣ ឃោដមុខសូត្រ ទី៤ ចង្កីសូត្រ ទី៥ ឯសុការីសូត្រ ទី៦ ធនញ្ជានិសូត្រ ទី៧ វាសេដ្ឋសូត្រ ទី៨ សុភសូត្រ ទី៩ សគារវសូត្រ ទី១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៦]]== '''ទេវទហវគ្គ''' ទេវទហសូត្រ ទី១ បញ្ចត្តយសូត្រ ទី២ កិន្តិសូត្រ ទី៣ សាមគ្គាមសូត្រ ទី៤ សុនក្ខត្តសូត្រ ទី៥ អានេញ្ជសប្បាយសូត្រ ទី៦ គណកមោគ្គល្លានសូត្រ ទី៧ គោបកមោគ្គល្លានសូត្រ ទី៨ មហាបុណ្ណមសូត្រ ទី៩ ចូឡបុណ្ណមសូត្រ ទី១០ '''អនុបទវគ្គ''' អនុបទសូត្រ ទី១ ឆវិសោធនសូត្រ ទី២ សប្បុរិសសូត្រ ទី៣ សេវិតព្វាសេវិតព្វសូត្រ ទី៤ ពហុធាតុកសូត្រ ទី៥ ឥសិគិលិសូត្រ ទី៦ មហាចត្តារីសកសូត្រ ទី៧ អានាបានស្សតិសូត្រ ទី៨ កាយគតាសតិសូត្រ ទី៩ សង្ខារូបបត្តិសូត្រ ទី១០ == សៀវភៅ​[[ភាគ២៧]]== [[ចូឡសុញ្ញតសូត្រ]] ទី​១ មហាសុញ្ញតសូត្រ ទី​២ អច្ឆរិយព្ភូតធម្មសូត្រ ទី​៣ ពក្កុលត្ថេរច្ឆរិយព្ភូតសូត្រ ទី​៤ ទន្តភូមិសូត្រ ទី​៥ ភូមិជសូត្រ ទី​៦ អនុរុទ្ធសូត្រ ទី​៧ ឧបក្កិលេសសូត្រ ទី​៨ ពាលបណ្ឌិតសូត្រ ទី​៩ ទេវទូតសូត្រ ទី​១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៨]]== '''វិភង្គវគ្គ''' ភទ្ទេករត្តសូត្រ ទី១ អានន្ទភទ្ទេករត្តសូត្រ ទី២ មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសូត្រ ទី៣ លោមសកង្គិយសូត្រ ទី៤ ចូឡកម្មវិភង្គសូត្រ ទី៥ មហាកម្មវិភង្គសូត្រ ទី៦ សឡាយតនវិភង្គសូត្រ ទី៧ ឧទ្ទេសវិភង្គសូត្រ ទី៨ អរណវិភង្គសូត្រ ទី៩ ធាតុវិភង្គសូត្រ ទី១០ '''សច្ចវិភង្គសូត្រ ទី១១'''​ ('''ការ​ញ៉ាំង​ធម្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ''' ទំព័រ​ទី​២០៣; '''ទុក្ខអរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២០៥; '''ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២០៩; '''មគ្គអរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២១១; '''ការ​ប្រាប់​នូវ​អរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២១៣) ទក្ខិណាវិភង្គសូត្រ ទី១២ '''សឡាយតនវគ្គ''' អនាថបិណ្ឌិកោវាទសូត្រ ទី១ ឆន្នោវាទសូត្រ ទី២ បុណ្ណោវាទសូត្រ ទី៣ នន្ទកោវាទសូត្រ ទី៤ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទី៥ ឆឆក្កសូត្រ ទី៦ សឡាយតនវិភង្គសូត្រ ទី៧ នគរវិន្ទេយ្យសូត្រ ទី៨ បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសូត្រ ទី៩ ឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ ទី១០ == ឯកសារ​យោង == # ព្រះ​ត្រៃ​បិដក បាលី-ខ្មែរ របស់​វិជ្ជាស្ថាន​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ [http://www.budinst.gov.kh/] # អាន​ឬស្តាប់​នៅ​គេហទំព័រ ព្រះ​ធម៌​សម្រាប់​ខ្មែរ [http://www.dhamma4khmer2.org] # អដ្ឋកថា សុមង្គលវិលាសិនី (ពុទ្ធសករាជ ២៥៥៣) # ព្រះត្រៃបិដក​ជា​ភាសា '''ថៃ''' [http://www.84000.org/]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # គេហទំព័រ​​ពុទ្ធសាសនា​ជា​ភាសា​ '''អង់គ្លេស''' [http://www.tipitaka.net/] # គេហទំព័រ​ពុទ្ធសាសនា​ជា​ភាសា '''​អង់គ្លេស''' [http://www.accesstoinsight.org/] # ឯកសារ មជ្ឈិមនិកាយ របស់​​វិគីភីឌា ជា​ភាសា '''​អង់គ្លេស''' [https://en.wikipedia.org/wiki/Majjhima_Nikaya] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក]] {{ប្រធានបទ ព្រះពុទ្ធសាសនា}} 2wcmgpe194ofa6s34fnv94pfdystjt0 0 9829 337212 281360 2026-07-08T20:39:39Z ~2026-38961-63 51943 /* ផ្នែកទី ២ អំពីនីតិវិធីនៃការលែងលះគ្នា */ 337212 wikitext text/x-wiki ចូរពន្យលពីភាពចាំបាច់ដែលតុលាការចេញដីការក្រាការពារនៅក្នុងអំឡុងពេលលេងលះ == ជំពូកទី១ បទបញ្ញតិទូទៅ == * '''មាត្រា ១''' ច្បាប់ស្ដីពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងគ្រួសារ ដោយផ្អែកលើមាត្រា៧ និងមាត្រា៨ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃរដ្ឋកម្ពុជា មានគោល ដៅដាក់បទបញ្ជា និងការពារការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ នឹង ជីវភាពគ្រួសារ ធានាសមភាពរវាងសហព័ទ្ធក្នុង អាពាហ៍ ពិពាហ៍និងក្នុងគ្រួសារ ពង្រឹងការទទួលខុសត្រូវរបស់ឪពុកម្ដាយ ក្នុងការចិញ្ចឹមថែរក្សាកូន និង ជុំរុញការបណ្ដុះប ណ្ដាលសីលធម៌ និង ការអប់រំកូនដើម្បីអោយទៅជាពលរដ្ឋល្អ មានមនសិការស្នេហាជាតិស្រលាញ់ការងារ មាន សម្បជញ្ញៈទទួលខុសត្រូវចំពោះសង្គម ។ * '''មាត្រា ២''' ហាមឃាត់ដាច់ខាត នូវអាពាហ៍ពិពាហ៍ដែលគូស្រករនៅក្មេងពេក អាពាហ៍ពិពាហ៍ ដែលបង្ខិតបង្ខំ អំពើដែលមានឧបសគ្គដល់សេរីភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍។ == ជំពូកទី ២ អំពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ == ===ផ្នែកទី ១ អំពីលក្ខ័ខ័ណ្ឌដែលត្រូវមានដើម្បីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍=== * '''មាត្រា ៣''' អាពាហ៍ពិពាហ៍គឺជាកិច្ចសន្យា ដ៏អោលារិកមួយធ្វើឡើងដោយបុរសម្នាក់និងស្ត្រីម្នាក់ ដែលប្ដេជ្ញាថាខ្លួននឹងរួមសមគ្គ សង្វាសជាមួយគ្នាតាមបទបញ្ញត្តិច្បាប់ ហើយដែលមិនអាចរំលាយទៅវិញបានតាមទំនើងចិត្តរបស់ខ្លួន។ អាពាហ៍ពិ ពាហ៍ និងមានអានុភាពពេញលក្ខណៈច្បាប់បានលុះត្រាតែអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះ ធ្វើឡើងស្របតាមក្បួនខ្នាតដែល មានចែងក្នុងច្បាប់នេះ ។ * '''មាត្រា ៤''' បុរសនិងនារីដែលមានអាយុពេញលក្ខណច្បាប់ មានសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការសំរេចអាពាហ៍ពិពាហ៍ ។​ ភាគីម្ខាងមិន អាចបង្ខំឆន្ទ:របស់ភាគីម្ខាងទៀតបានឡើយ។ គ្មាននណាមួយ អាចបង្ខំបុគ្គលម្នាក់អោយរៀប រឺរារាំងមិនអោយរៀ បអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះរៀបតាមក្បួនខ្នាតដែលមានចែងក្នុងច្បាប់នេះ។ * '''មាត្រា ៥''' អាចរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍បាន បុរសចាប់ពីអាយុ ២០ឆ្នាំឡើង នារីចាប់ពីអាយុ១៨ឆ្នាំឡើង។ ក្នុងករណីពិសេសបុរស ដែលមានអាយុមិនទាន់ដល់ ២០ឆ្នាំនិងនារីដែលមានអាយុមិនទាន់ដល់១៨ឆ្នាំ អាចរៀប អាពាហ៍ពិពាហ៍ស្របច្បាប់ បានប្រសិនបើនារីមានផ្ទៃពោះ ហើយមានការអនុញ្ញាតពីឪពុកម្ដាយ រឺអ្នកអាណាព្យាបាល។ * '''មាត្រា ៦''' មិនអាចរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍បានៈ :* បុគ្គលមានភេទដូចគ្នា :* បុគ្គលគ្មានពលានុភាពនៃលិង្គ :* បុគ្គលមានជម្ងឺឃ្លង់ របេង មហារីក កាមរោគ ដែលមិនទាន់ព្យាបាលបានជាដាច់ :* ជនវិកលចរិត ជនមិនដឹងខុសត្រូវ បុគ្គលមានចំនងអាពាហ៍ពិពាហ៍ពីមុនមិនទាន់រលាយ។ * '''មាត្រា ៧''' អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវហាមឃាត់ រវាងបុគ្គលដែលជាប់ចំនងនោះមានខាន់ស្លាក្ដី អិតខាន់ស្លាក្ដី រឺ សាច់ចិញ្ចឹមក្ដី ។ * '''មាត្រា ៨''' អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវហាមឃាត់រវាងសាខាញាតិ ទោះសាខាញាតិនោះមានខាន់ស្លាក្ដី អិតខាន់ស្លាក្ដី សាច់ចិញ្ចឹមក្ដីរួម ម្ដាយក្ដី រួមឪពុកក្ដី រួមឪពុកម្ដាយក្ដី ជាញាតិលោហិតក្ដីរឺជាញាតិពន្ធក្ដីរហូតដល់ថ្នាក់ទី៣រាប់ទាំងថ្នាក់ទី៣នេះផង។ ក្នុងករណីពិសេស ប្រសិនបើសហព័ទ្ធណាមួយស្លាប់សហព័ទ្ធដែលនៅរស់ អាចរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយសាខា ញាតិប្រពន្ធថ្នាក់ទី២ រឺថ្នាក់ទី៣បាន ។ * '''មាត្រា ៩''' ក្រោយពីអាពាហ៍ពិពាហ៍រលាយ ដោយមូលហេតុប្ដីស្លាប់ មោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ រឺលែងលះគ្នា នារីអាចរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ថ្មីមួយទៀតបាន ប៉ុន្តែត្រូវស្ថិតនៅក្នុងវិធវភាព “ភាពមេម៉ាយ” ចំនួន​៣០០​ថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃដែលប្ដីស្លាប់ រឺពីរថ្ងៃប្រកាសសាលក្រមដែលសំរេចពីមោឃភាព នៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ រឺពីថ្ងៃប្រកាសសាលក្រមស្ថាពរនៃការលែងលះ។​ក្នុង​ករណី​ដែល​តុលា​ការ​ប្រជាជន​បាន​ចេញ​ដី​កា​សំរេច​អោយប្ដីប្រពន្ធនៅបែកគ្នានោះ សាលក្រមនៃការលែងលះត្រូវគិតវិធវភាព តាំងពីថ្ងៃដែលចេញពីដីការនេះ។ ប៉ុន្តែបើនារីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍មុនផុតរយៈពេល ៣០០ថ្ងៃ ប្ដី​ដែល​រៀប​អាពាហ៍​ពិពាហ៍​ថ្មីនេះ ត្រូវចាត់ទុកជា ឪពុករបស់កូន ដែលកើតក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍ថ្មីនេះលើកលែងតែមានការជំទាស់ពីប្ដីមុន ដោយមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់។ * '''មាត្រា ១០''' ក្នុងករណីដែលសហព័ទ្ធណាមួយបាត់ខ្លួនកន្លងហួសពីមួយឆ្នាំ គិតពីថ្ងៃដែលបាត់ខ្លួននោះមកដោយគ្មានដំណឹងអ្វីសោះហើយក៏គ្មាននរណាដឹងថា ជននោះស្លាប់រឺរស់ សហព័ទ្ធ​ម្នាក់​ទៀត​អាច​នឹង​រៀប​អាពាហ៍​ពិពាហ៍ទៀតបាន បើផុតរយៈ ១៥ថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃប្រកាសសាលក្រមដែ់បញ្ជាក់ថា ជាននោះបានបាត់ខ្លួនពិតមែន។ ជនណាក៏ដោយ មិនអាចប្ដឹងសុំបដិសេធអាពាហ៍ពិពាហ៍ថ្មីនេះបានឡើយ ទោះ​បី​សហព័ទ្ធដែលបាត់ខ្លួននោះ ត្រលប់មកវិញក៏ដោយ។ * '''មាត្រា ១១''' មុនពេលរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ អនាគតប្ដីប្រពន្ធត្រូវប្ដឹងដល់គណៈកម្មាធិការប្រជាជនឃុំ រឺសង្កាត់ខាងលំនៅរបស់ នារីដោយមានឪពុក រឺម្ដាយ រឺអ្នកអាណាព្យាបាលចូលរួមផងក៏បាន។ * '''មាត្រា ១២''' ប្រធានរឺ សមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការប្រជាជនឃុំ រឺសង្កាត់ក្នុងឋានៈជាមន្ត្រីអត្រានុកូលដ្ឋានត្រូវ ប្រកាសផ្សាយជា សាធារណៈនូវអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះ ដោយបិទប័ណ្ណប្រកាសនៅលំនៅរបស់នារី និងនៅទីស្នាក់ការឃុំ រឺសង្កាត់របស់ ខ្លួន។ ប័ណ្ណប្រកាសពីរទៀតត្រូវផ្ញើទៅជូនមន្ត្រីនុកូលដ្ឋានឃុំ រឺសង្កាត់ខាងបុរស ដើម្បីយកទៅបិទលំនៅរបស់បុរស និងទីស្នាក់ការឃុំ រឺសង្កាត់របស់ខ្លួន ។ ប័ណ្ណប្រកាសត្រូវចុះ ៖ # ត្រកូល ឈ្មោះ អាយុ មុខរបរ និងលំនៅនៃអនាគតប្ដីប្រពន្ធ # ត្រកូល ឈ្មោះ អាយុ មុខរបរ និងលំនៅនៃអនាគតប្ដីប្រពន្ធ “បើឪពុករឺម្ដាយស្លាប់ត្រូវដាក់ថាស្លាប់ផង”។ # រយ:ពេលប្ដឹងជំទាស់ * '''មាត្រា ១៣''' ប័ណ្ណប្រកាសត្រូវបិទផ្សាយក្នុងរយៈពេល ១០ថ្ងៃ ដើម្បីអោយជនដែលមានប្រយោជន៍ ក្នុងរឿងនេះដឹងលឺ ហើយ អាចប្ដឹងជំទាស់នឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះបាន ប្រសិនបើមានការមិនយល់ព្រមស្របនិងអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះ។ ផុតរ យៈពេល១០ថ្ងៃនេះពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍អាចធ្វើទៅបានបើគ្មានការប្ដឹងជំទាស់។ * '''មាត្រា ១៤''' អាពាហ៍ពិពាហ៍នឹងអាចចាត់ទុកជាត្រឹមត្រូវតាមតាមលក្ខណៈច្បាប់បាន លុះត្រាតែបុរស និងនារី ដែលស្ម័គ្រចិត្តយ កគ្នាជាប្ដីប្រពន្ធចុះកិច្ចសន្យាអាពាហ៍ពិពាហ៍ខាងលំនៅរបស់នារី។ កិច្ចសន្យាត្រូវចុះក្នុងបញ្ជីអាពាហ៍ពិពាហ៍ ហើយ ត្រូវចុះហត្ថលេខាដោយមន្ត្រីអត្រានុកូលដ្ឋាន ប្ដីប្រពន្ធ និងសាក្សីគ្រប់អាយុការពីរនាក់ ។ ===ផ្នែកទី ២ អំពីបណ្ដឹងទាស់មិនអោយរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍=== * '''មាត្រា ១៥''' ក្នុងរយៈពេល១០ថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃដែលបិទផ្សាយជាសាធារណះ ញាតិក្ដីជនដែលមានប្រយោជន៍ក្នុងរឿងនេះក្ដី អាចនឹងប្ដឹង ជំទាស់មិនអោយរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍បាន។ * '''មាត្រា ១៦''' បណ្ដឹងទាស់នេះនឹងយកជាការបាន លុះណាតែអ្នកប្ដឹងជំទាស់ ចុះហត្ថលេខាលើពាក្យរបស់ខ្លួនដោយផ្តាល់ដៃខ្លួនឯ ង។ បណ្ដឹងនេះត្រូវចង្អុលលើមូលហេតុនៃការប្ដឹងទាស់។ មូលហេតុដែលអាចយកមកប្ដឹងជំទាស់បាននោះ គឺសមត្ថ ភាពរបស់បុរស រឺនារីរឺមានប្រការណាមួយដែលច្បាប់ហាមឃាត់ក្នុងមាត្រា៥ វាក្យខ័ណ្ឌទី១ មាត្រា៦ មាត្រា៧និង មាត្រា ៨ នៃច្បាប់នេះ ។ * '''មាត្រា ១៧''' បណ្ដឹងទាស់នោះត្រូវអ្នកប្ដឹងជំទាស់ រឺតំណាង របស់ខ្លួនយកទៅជូនគណ:កម្មធិការប្រជាជនឃុំ រឺសង្កាត់ខាងលំនៅ អនាគតប្រពន្ធ។ គណកម្មាធិការនេះត្រូវសំរេចក្នុងរយពេលបីថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃទទួលបណ្ដឹងទាស់។ បើអ្នកប្ដឹងជំទាស់ រឺ អនាគតប្ដីប្រពន្ធ មិនសុខចិត្តនឹងសេចក្ដីសំរេចនេះ គណកម្មាធិការប្រជាជនឃុំ រឺសង្កាត់ត្រូវ បញ្ជួនសំនុំរឿងទៅតុ លាការប្រជាជន ក្នុងរយៈពេលប្រាំថ្ងៃយ៉ាងយូរ គិតពីថ្ងៃទទួលបណ្ដឹងទាស់ដើម្បីសំរេច។ * '''មាត្រា ១៨''' តុលាការប្រជាជន ត្រូវសំរេចសេចក្ដីពីបណ្ដឹងទាស់ក្នុងរយពេល ៧ថ្ងៃយ៉ាងយូរ គិតពីថ្ងៃបានទទួលសំនុំរឿង។សាល ក្រមរបស់តុលាការប្រជាជន មិនអាចប្ដឹងតវ៉ាបានឡើយទោះបីសាលក្រមនោះវាជាសាលក្រមកំបាំងមុខក៏ដោយ។ * '''មាត្រា ១៩''' បើតុលាការប្រជាជនបដិសេធបណ្តឹងទាស់ចោលអនាគតប្ដីប្រពន្ធ អាចរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍បាន។ បើតុលាការប្រជា ជនចាត់ទុកបណ្ដឹងទាស់នោះជាត្រឹមត្រូវមន្ត្រីអត្រានុកូលដ្ឋាន ត្រូវបញ្ឈប់មិនអោយរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។ * '''មាត្រា ២០''' នៅពេលដែលដឹងថា បុរស រឺនារីជាអសមត្ថជន រឺមានប្រការណាមួយដែលច្បាប់ហាមឃាត់ ដូចមានចែងក្នុងមាត្រា ១៦ មន្ត្រីអត្រានុកូលដ្ឋានមានសិទ្ធិជំទាស់មិនអោយរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដោយ​ធ្វើ​របាយ​ការណ៍ ពីបណ្ដឹងទាស់នេះជូនទៅតុលាការប្រជាជនក្នុងរយពេល២ថ្ងៃយ៉ាងយូរដើម្បីសំរេច។ តុលាការប្រជាជន ត្រូវសំរេចសេចក្ដីតាមបទបញ្ញត្តិដែលមានចែងក្នុងមាត្រា១៨ និង ១០ខាងលើ។ === ផ្នែកទី ៣ អំពីមោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ === * '''មាត្រា ២១''' អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវទុកជាមោឃ ប្រសិនបើអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះ ចុះបញ្ជីនៅពេលដែលសហព័ទ្ធណាម្នាក់ឆ្កួត រឺមិនដឹ ងខុសត្រូវ។ តែបើសហព័ទ្ធនោះបានជាស្រួលឡើងវិញ ហើយហេតុដែលនាំអោយទុកជាមោឃនោះ ត្រូវរលាយ ទៅវិញដែរ ។ * '''មាត្រា ២២''' អាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងបុរសអាយុតិចជាង២០ឆ្នាំ រឺនារីអាយុតិចជាង១៨ ឆ្នាំ ត្រូវទុកជាមោឃ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដែលទុករវាងបុរសជាមោឃនោះ និងលែងមោឃទៅវិញ កាលបើប្ដី រឺ​ប្រពន្ធ​នោះ​ចំរើន​វ័យ​ដល់​អាយុតាមបញ្ញត្តិច្បាប់ រឺក្នុងករណីដែលមានចែងក្នុងមាត្រា៥ វាក្យខ័ណ្ឌទី២។ * '''មាត្រា ២៣''' អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវទុកជាមោឃ កាលបើសហាព័ទ្ធណាម្នាក់ប្ដឹងថា ខ្លួនត្រូវគេចាប់បង្ខំអោយរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ការប្ដឹងសុំមោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ ត្រូវផុតអាជ្ញាយុកាល ប្រសិនបើការប្ដឹងនោះ មិនធ្វើក្នុងរយ៦ខែគិតពីថ្ងៃ ដែលគេលែងបង្ខំនោះមក ។ * '''មាត្រា ២៤''' អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវទុកជាមោឃ បើចំនងអាពាហ៍ពិពាហ៍មុន របស់សហព័ទ្ធណាម្នាក់មិនទាន់រលាយ។ ការប្ដឹងសុំ មោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ក្រោយ មិនអាចធ្វើបានឡើយ បើក្រោយពីថ្ងៃចុះអាពាហ៍ពិពាហ៍ក្រោយនេះមកអា ពាហ៍ពិពាហ៍មុនត្រូវបានរំលាយ។ * '''មាត្រា ២៥''' អាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងញាតិលោហិត រឺញាតិព័ន្ធក្នុងថ្នាក់ដែលច្បាប់ហាមឃាត់ត្រូវទុកជាមោឃ លើកលែងតែករណី ដែលមានចែងក្នុងមាត្រា៨ វាក្យខ័ណ្ឌទី២។ ការប្ដឹងសុំមោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ខាងលើនេះ មិនអាចផុតអាជ្ញា កាលឡើយ ។ * '''មាត្រា ២៦''' មានតែសហព័ទ្ធរដ្ឋអាជ្ញា និងជនដែលមានប្រយោជន៍ស្របច្បាប់ក្នុងការប្ដឹងសុំមោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ទេ ទើ បអាចដាក់ពាក្យប្ដឹងសុំមោឃភាពនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ទៅតុលាការប្រជាជនបាន។ បើជនដែលបានដាក់ពាក្យប្ដឹងនោះ ស្លាប់សិទ្ធិវ័ន្តអាចប្ដឹងជំនួសបាន។ * '''មាត្រា ២៧''' កូនកើតអាពាហ៍ពិពាហ៍ដែលតុលាការបានប្រកាសជាមោឃៈត្រូវទុកជាកូនមានខាន់ស្លា ទោះបីហេតុដែលនាំអោ យមានមោឃភាពនោះ យ៉ាងណាក៏ដោយ។ សិទ្ធិនិង កាតព្វកិច្ចរបស់អូវពុកម្ដាយនិងកូនត្រូវមានដូចគ្នាក្នុងករណី នៃឳពុកម្ដាយលែងលះគ្នា។ ការចែកទ្រព្យសម្បត្តិរវាងប្ដីប្រពន្ធ នៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ដែលតុលាការប្រកាសជាមោ ឃត្រូវធ្វើដូចក្នុងករណីលែងលះគ្នាដែរ ។ * '''មាត្រា ២៨''' តុលាការប្រជាជន ត្រូវចាត់ចែងអោយចំលងសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យនៃសាលក្រមស្ថាពរដែលប្រកាសមោឃភាព អាពា ហ៍ពិពាហ៍ចុះនៅរឹមទំព័រ នៃសំបុត្រអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដែលត្រូវទុកជាមោឃ។ === ផ្នែកទី ៤ សិទ្ធិ និង ករណីកិច្ចរបស់សហព័ទ្ធ === * '''មាត្រា ២៩''' ក្នុងគ្រួសារ ប្ដីប្រពន្ធត្រូវមានភាពស្មើគ្នា លើគ្រប់ទស្សនៈ។ * '''មាត្រា ៣០''' ប្ដីប្រពន្ធ មានករណីយកិច្ចស្រលាញ់គ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីឈានទៅកាន់វឌ្ឍនភាព ព្រមទាំង កសាងគ្រួសារមួ យមានសាមគ្គីភាព និងប្រកបដោយសុភមង្គល ។ * '''មាត្រា ៣១''' ប្រពន្ធ និងប្ដី មានសិទ្ធិជ្រើសរើសដោយសេរីនូវវិជ្ជាជីវរបស់ខ្លួន មានសិទ្ធិចូលរួមប្រាស្រ័យដោយសេរី ក្នុងសកម្មភា ពនយោបាយវប្បធម៌ និងសង្គម។ * '''មាត្រា ៣២''' ប្រពន្ធ និងប្ដី មានសិទ្ធិស្មើគ្នាក្នុងការប្រើប្រាស់ការអាស្រ័យផល ការចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិរួម។ សហព័ទ្ធម្នាក់ៗ មា នសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការប្រើប្រាស់អាស្រ័យផល និងចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ * '''មាត្រា ៣៣''' ទ្រព្យសម្បត្តិរួម គឺជាអ្វីៗទាំងអស់ដែលសហព័ទ្ធទាំងពីររកបានជាមួយគ្នា រឺសហព័ទ្ធណាម្នាក់រកបានក្នុងរយពេលមាន ចំនងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ * '''មាត្រា ៣៤''' ត្រូវចាត់ទុកជាទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់របស់សហព័ទ្ធ ៖ # ទ្រព្យសម្បត្តិដែលសហព័ទ្ធមានមុនរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។ # ២-ទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលសហព័ទ្ធបានទទួលជាអំណោយជាមរតក រឺជាអច្ច័យទានក្នុងរយពេលមានចំនងអាពាហ៍ ពិពាហ៍។ * '''មាត្រា ៣៥''' ត្រូវធ្លាក់លើបន្ទុកទ្រព្យសម្បត្តិរួម ៖ # ការផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ និងចំណាយដើម្បីអប់រំ និងបណ្ដុះបណ្ដាលកូន។ # បំណុលនិងកាតព្វកិច្ចទាំងឡាយដែលសហព័ទ្ធទាំងពីរបានព្រមព្រៀងគ្នាសំរេចក្នុងពេលមានចំនង អាពាហ៍ពិពាហ៍ រឺដែលសហព័ទ្ធណាម្នាក់សំរេចក្នុងរយពេលមានចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដោយ​មាន​ការយល់ព្រមពីសហព័ទ្ធម្នាក់ទៀត។ # ការថែទាំ និង ការគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិរួម ។ * '''មាត្រា ៣៦''' សហ័ទ្ធម្នាក់ៗ អាចប្រើប្រាស់សំភារៈដែលជាទ្រព្យសម្បត្តិរួម តាមការតំរូវនៃសំភារនោះ។ សហព័ទ្ធទាំងពីរនាក់ត្រូវ គ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិរួមជាមួយគ្នា។ សហព័ន្ធម្នាក់អាចទាមទារអោយសហព័ន្ធម្នាក់ទៀត យល់ព្រមលើវិធានការ ចាំបាច់ ដើម្បីថែទាំទ្រព្យសម្បត្តិរួម រឺរក្សាទុកតំលៃរបស់ទ្រព្យសម្បត្តិនោះ។ * '''មាត្រា ៣៧''' ទ្រព្យសម្បត្តិរួមអាចលក់ដូរ រឺធ្វើអំណោយបាន លុះត្រាតែមានការព្រមព្រៀងពីសហព័ទ្ធទាំងពីរ។ == ជំពូកទី៣ អំពីការលែងលះគ្នា == === ផ្នែកទី១ អំពីមូលហេតុនៃការលែងលះគ្នា === * '''មាត្រា ៣៨''' ការលែងលះគ្នា គឺការផ្ដាច់ចំនងអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់ប្ដីប្រពន្ធដែលបានរៀបការពេញច្បាប់ក្នុងពេលរស់នៅទាំងពីរនាក់។ * '''មាត្រា ៣៩''' ប្ដីរឺ ប្រពន្ធ អាចប្ដឹងសុំលែងលះគ្នាបាន កាលបើមានមូលហេតុគ្រប់គ្រាន់បញ្ជាក់ថា ខ្លួនពុំអាចរួមរស់ជាមួយគ្នាតទៅទៀតបាន។ មូលហេតុជាអាទិ៍ មានដូចខាងក្រោមនេះ # ការចុះចោលលំនៅសង្វាស ដោយអិតមូលហេតុត្រឹមត្រូវហើយអិតមានផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារ និងទំនុកបំរុងកូនសោះ។ # វាយដំឃោរឃៅ ធ្វើទុកបុកម្នេញប្រមាថមើលងាយធ្ងន់ធ្ងរចំពោះសហព័ទ្ធ រឺចំពោះបុព្វញាតិរបស់សហព័ទ្ធនេះ។ # មានចរិយាផ្ទុយពីសីលធម៌ រឺប្រព្រឹត្តអនាចារ # អពលានុភាពនៃលិង្គ # បែកគ្នាអស់រយជាង ១ឆ្នាំ។ * '''មាត្រា ៤០''' ប្ដីប្រពន្ធអាចលែងលះគ្នាដោយស្ម័គ្រចិត្តបាន។ === ផ្នែកទី ២ អំពីនីតិវិធីនៃការលែងលះគ្នា === * '''មាត្រា ៤១''' ការសំរេចអំពីការលែងលះគ្នា ជាសមត្ថកិច្ចរបស់តុលាការប្រជាជនខេត្តក្រុង ខាងលំនៅរបស់ចុងចំលើយ។ * '''មាត្រា ៤២''' បណ្ដឹងសុំលែងលះគ្នា ត្រូវធ្វើជាលាយល័ក្ខណ៍អក្សរ ចុះមូលហេតុដែលនាំអោយលែងលះគ្នា។ បណ្ដឹងនោះត្រូវ ដើមចោទ យកទៅជូនតុលាការប្រជាជនខេត្តក្រុងផ្ទាល់ក៏បាន រឺជូនគណ:ប្រជាជនឃុំរឺសង្កាត់ ខាងលំនៅរបស់ចុង ចំលើយដោយយខ្លួនអែងផ្ទាល់ក៏បាន។ ក្នុងករណីខាងក្រោយនេះ គណ:កម្មាធិការប្រជាជនឃុំរឺសង្កាត់ ត្រូវធ្វើកា រផ្សះផ្សាក្នុងរយ ១៥ថ្ងៃ ក្រោយពីបានទទួលពាក្យបណ្ដឹង។ បើផ្សះផ្សាពុំបានសំរេច ត្រូវបញ្ជូនសំនុំរឿងជាបន្ទាន់ទៅ តុលាការប្រជាជនខេត្តក្រុង។ * '''មាត្រា ៤៣''' តុលាការប្រជាជនខេត្តក្រុង ត្រូវអញ្ជើញអ្នកប្ដឹងអោយចូលមក ហើយសំរួលយ៉ាងណាតាមដែលខ្លួនយល់ឃើញ ដើម្បីបញ្ចូលចិត្តអ្នកនោះអោយឈប់ប្ដឹង លើកលែងតែតុលាការប្រជាជនខេត្ត-ក្រុងយល់ឃើញថាពាក្យសុំលែង លះគ្នានេះមានអាងហេតុធ្ងន់ធ្ងរណាស់។ * '''មាត្រា ៤៤''' ក្រោយពីបានទទួលបណ្ដឹងសុំលែងលះ បើយល់ឃើញថាការចាំបាច់ តុលាការប្រជាជនខេត្ត ក្រុងអាចចាត់វិធានកា របណ្ដោះអាសន្នបាន ដូចជាការបំបែកលំនៅប្ដីប្រពន្ធ ការអោយថែរក្សាកូនថែរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិ ការផ្ដល់អាហារ កិច្ច។ ក្នុងករណីនេះ មេធាវីនៃគូភាគីអាចចូលរួមស្ដាប់បាន។ * '''មាត្រា ៤៥''' ប្រសិនបើដើមចោទនៅតែទទូចសុំលែង តុលាការប្រជាជនខេត្ត-ក្រុង ត្រូវអញ្ជើញប្ដីប្រពន្ធអោយ ចូលមកកាន់ តុលាការជាប្រញាប់ដើម្បីធ្វើការផ្សះផ្សា។ ក្នុងករណីនេះមេធាវីមិនត្រូវចូលរួមស្ដាប់ទេ។ * '''មាត្រា ៤៦''' ប្រសិនបើផ្សះផ្សារចំពោះមុខដើមចោទនិងចុងចំលើយ ហើយនៅតែពុំបានសំរេចតុលាការប្រជាជន ខេត្ត ក្រុងអា ចធ្វើការផ្សះផ្សាជាលើកទី ២ បាន។ * '''មាត្រា ៤៧''' ប្រសិនបើនៅពេលផ្សះផ្សាលើកទី១ ដើមចោទរឺចុងចម្លើយ ដែលទទួលបានដីកាអញ្ជើញដោយត្រឹមត្រូវ ហើយមិ នមកបង្ហាញខ្លួនតាមការអញ្ជើញនោះ តុលាការប្រជាជនខេត្តក្រុងត្រូវអញ្ជើញភាគីទាំងពីរនោះជាលើកទី២ ដើម្បី ធ្វើការផ្សះផ្សា។ * '''មាត្រា ៤៨''' ប្រសិនបើដើមចោទ ដែលបានទទួលដីការអញ្ជើញដោយត្រឹមត្រូវ ហើយមិនបានមកកាន់តុលាការប្រជាជនខេត្ត ក្រុងទាំងលើកទី១ ទាំងលើកទី២ ដោយគ្មានមូលហេតុច្បាស់នោះ ត្រូវចាត់ទុកថាសុខចិត្តឈប់ប្ដឹង។ * '''មាត្រា ៤៩''' ប្រសិនបើចុងចម្លើយបានទទួលដីការអញ្ជើញដោយត្រឹមត្រូវ ហើយនៅតែមិនព្រមចូលខ្លួនមកកាន់ តុលាការប្រ ជាជនខេត្តក្រុង ទាំងលើកទី១ ទាំងលើកទី២ ដោយគ្មានមូលហេតុនោះត្រូវចាត់ទុកថា មិនព្រមសះជានឹងគ្នា ។ * '''មាត្រា ៥០''' ប្រសិនបើមានអ្នកដែលមិនបានមកតាមដីកាអញ្ជើញលើទី១ មិនមែនជាអ្នកមិនបានមកលើកទី២ទេ តុលាការប្រ ជាជនខេត្តក្រុង ត្រូវអញ្ជើញភាគីនោះមកផ្សះផ្សាជាលើកទី៣។ * '''មាត្រា ៥១''' ការផ្សះផ្សាម្ដងៗត្រូវអោយឃ្លាតពីគ្នា១ខែយ៉ាងឆាប់ និង២ខែយ៉ាងយូរ។ * '''មាត្រា ៥២''' ការផ្សះផ្សាម្ដងៗ ទោះបីបានលទ្ធផលយ៉ាងណាក្ដី ត្រូវចុះក្នុងកំណត់ហេតុបញ្ជាក់អំពីការផ្សះផ្សា បានសំរេចមិនបាន សំរេច រឺភាគីមិនបានចូល ហើយចៅក្រមទទួលបន្ទុកការផ្សះផ្សាត្រូវចុះហត្ថលេខាលើកំណត់ហេតុនោះជាមួយភា គីវត្តមាន និងលេខាធិការក្រលាបញ្ជី។ * '''មាត្រា ៥៣''' បើការផ្សះផ្សាមិនបានសំរេច តុលាការប្រជាជនខេត្ត ក្រុង ត្រូវអញ្ជើញប្ដី ប្រពន្ធអោយចូលមកកាន់តុលាការប្រ ជាជនដើម្បីជំនុំជំរះ។ * '''មាត្រា ៥៤''' ប្រសិនបើដើមចោទ ត្រូវបានតុលាការប្រជាជនអញ្ជើញដោយត្រឹមត្រូវ ហើយមិនបានមកបង្ហាញ ខ្លួនចំពោះតុលា ការប្រជាជននិងមិនបានជូនសេចក្ដីដោះសារ រឺមិនបានសុំអោយបង្អង់សេចក្ដីទៅថ្ងៃក្រោយទេនោះត្រូវចាត់ ទុកថា សុខចិត្តឈប់ប្ដឹងវិញហើយ។ ក្នុងករណីនេះត្រូវចេញសាលក្រមចំណាយរឿងក្ដីនោះចោល។ * '''មាត្រា ៥៥''' ប្រសិនបើចុងចំលើយ មិនបានចូលកាន់តុលាការប្រជាជន ក្នុងល័ក្ខខ័ណ្ឌដូចខាងលើនេះដែរហើយ បើយល់ឃើញ ថា ហេតុដែលដើមចោទប្ដឹងនោះមានភ័ស្តុតាងពិតប្រាកដ ហើយតុលាការប្រជាជនអាចសំរេចសេចក្ដីអោយ លែង លះគ្នាបាន។ បើបណ្ដឹងនោះមិនទាន់មានភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់ទេ តុលាការប្រជាជនត្រូវធ្វើការអង្កេតស៊ើបសួរ អំពី រឿងនោះ។ * '''មាត្រា ៥៦''' បើចុងចំលើយប្រកែកថា សេចក្ដីដែលប្ដឹងពីខ្លួននោះមិនពិតទេ តុលាការប្រជាជនត្រូវបញ្ជាអោយធ្វើការអង្កេត ស៊ើបសួរ។ * '''មាត្រា ៥៧''' ក្នុងរឿងដែលលែងលះគ្នា បើមានការត្រូវអង្កេតស៊ើបសួរ។ តុលាការប្រជាជនត្រូវធ្វើការអង្កេតស៊ើបសួរជាបន្ទា ន់ត្រូវបង្គាប់អោយគូភាគីជូនភ័ស្តុតាងចាំបាច់នានា អញ្ជើញសាក្សីដែលមានប្រយោជន៍ក្នុងរឿងនេះ និងចាត់វិធាន ការទៅបើយល់ថាគូរចាត់។ * '''មាត្រា ៥៨''' ក្នុងករណីសុំលែងលះដោយព្រមព្រៀងគ្នា បើក្រោយពីការអង្កេតស៊ើបសួរឃើញថា ការសុំលែងលះគ្នានោះធ្វើ ដោយគ្មានការបង្ខិតបង្ខំ និងដោយស្ម័គ្រចិត្តពិតប្រាកដ តុលាការប្រជាជនត្រូវសំរេចអោយលែងលះគ្នា។ * '''មាត្រា ៥៩''' ក្នុងករណីសុំលែងលះដោយអែកតោភាគី បើក្រោយពីការអង្កេតស៊ើបសួរឃើញថា ស្ថានភាពរវាងប្ដី ប្រពន្ធមាន ភាពធ្ងន់ធ្ងរ ការរួមរស់ជាមួយគ្នាមិនអាចពន្យាយូរបាន គោលបំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍លែងបានសំរេចតុលាការប្រជា ជនត្រូវសំរេចអោយលែងលះគ្នា ។ * '''មាត្រា ៦០''' តុលាការប្រជាជនអាចស៊ើបសួរ និងធ្វើការជំនុំជំរះដោយសំងាត់បាន។ * '''មាត្រា ៦១''' ការវិនិច្ឆ័យដល់អង្គសេចក្ដី ត្រូវតែធ្វើក្នុងរយ១៥ថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃអង្កេតសេចក្ដីស៊ើបសួររួចមក ។ * '''មាត្រា ៦២''' តាមគោលការណ៍សាលក្រមលែងលះគ្នា ត្រូវសំរេចនៅចំពោះមុខគូក្ដី។ ប្រសិនបើសាលក្រមនោះ ជាសាលក្រ មកំបាំងមុខ គូក្ដីអាចប្ដឹងទាស់បានក្នុងរយ១៥ថ្ងៃ។ រយពេលនេះគិតពីថ្ងៃ ដែលបានអោយដំណឹងពីសាលក្រមកំបាំង មុខដល់គូក្ដីផ្ទាល់រឺដល់លំនៅរបស់គូក្ដី។ * '''មាត្រា ៦៣''' បណ្ដឹងទាស់នឹងសាលក្រមកំបាំងមុខ ក្រមដោយសាម៉ីខ្លួន ជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ រឺដោយផ្ទាល់នៅតុលាការប្រជា ជនខេត្តក្រុង។ បណ្ដឹងទាស់នាំអោយផ្អាកការអនុវត្តសាលក្រម ។ * '''មាត្រា ៦៤''' ប្រសិនបើផុតរយពេលប្ដឹងទាស់ បានប្ដឹងក្នុងរយ:ពេលកំណត់ ប៉ុន្តែមិនបានចូលខ្លួនមកក្នុងពេល ជំនុំជំរះ ដោយគ្មាន មូលហេតុ នោះសាលក្រមកំបាំងមុខត្រូវតំកល់ទុកជាបានការនឹងទៅជាសាលក្រមស្ថាពរ។ * '''មាត្រា ៦៥''' ប្រសិនបើអ្នកប្ដឹងទាស់ បានប្ដឹងក្នុងរយពេលកំណត់ ប៉ុន្តែមិនបានចូលខ្លួនមកក្នុងពេលជំនុំជំរះ ដោយគ្មានមូលហេតុ នោះសាលក្រមកំបាំងមុខ ត្រូវតំកល់ទុកជាបានការ និងទៅជាសាលក្រមស្ថាពរ។ * '''មាត្រា ៦៦''' ប្រសិនបើបណ្ដឹងទាស់ត្រឹមត្រូវតាមទំរង់ច្បាប់ តុលាការប្រជាជនខេត្តក្រុងត្រូវពិនិត្យនិងជំនុំជំរះ សាជាថ្មីលើអង្គ សេចក្ដី។ តុលាការប្រជាជនអាចតំកល់ កែប្រែ រឺបដិសេធសាលក្រមកំបាំងមុខ ដែលបានសំរេចសេចក្ដីលើកមុន បាន កុំអោយតែបំពានលើច្បាប់ រឺគោលការណ៍នៃច្បាប់។ * '''មាត្រា ៦៧''' កាលបើសាលក្រមលែងលះជាសាលក្រមស្ថាពរ តុលាការប្រជាជនខេត្ត-ក្រុង ត្រូវចាត់ចែងអោយ ចំលងសេច ក្ដីវិនិច្ឆ័យនៃសាលក្រមស្ថាពរនោះ ចុះនៅរឹមទំព័រនៃសំបុត្រអាពាហ៍ពិពាហ៍ដែលត្រូវរលាយ ។ * '''មាត្រា ៦៨''' ប្រសិនបើប្រពន្ធមានផ្ទៃពោះ ប្ដីអាចនឹងសុំលែងលះបាន លុះត្រាតែប្រពន្ធនោះសំរាលកូនរួចបាន ១ឆ្នាំសិន។ ការ បន្ថយសិទ្ធិខាងលើ មិនត្រូវអនុវត្តលើនារីទេ។ នារីអាចសុំលែងលះបាននៅពេលមានផ្ទៃពោះ។ ===ផ្នែកទី ៣ អំពីអានុភាពនៃការលែងលះ=== * '''មាត្រា ៦៩''' ការលែងលះគ្នារំសាយអានុភាពអាពាហ៍ពិពាហ៍ ចាប់ពីថ្ងៃដែលការលែងលះគ្នានោះទៅជាស្ថាពរ។ * '''មាត្រា ៧០''' ក្នុងករណីនៃការលែងលះគ្នា ទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវបែងចែកទៅតាមការព្រមព្រៀងនៃភាគីទាំងសងខាង។ បើគ្មានការ ព្រមព្រៀងសហព័ទ្ធម្នាក់ៗ ត្រូវយកតែទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្លួន បានទទួលជាមត៌កភក្ដី ជាអំណោយក្ដីជាអច្ច័យទានក្ដី ក្នុងរយៈមានចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍ប៉ុណ្ណោះ ។ ក្រៅពីនេះ សហព័ទ្ធម្នាក់ៗ មានសិទ្ធិត្រូវបានទ្រព្យសម្បត្តិរួមពាក់កណ្ដាលម្នាក់។ ប៉ុន្តែក្នុងករណីពិសេសនិងតាមសំ នើររបស់សហព័ទ្ធណាមួយ តុលាការប្រជាជនអាចសំរេចសេចក្ដីចែកទ្រព្យសម្បត្តិរួម ផ្សេងពីគោលការណ៍ខាង លើបានដោយគិតទៅដល់ផលប្រយោជន៍របស់កូននិងផលិតកម្ម។ ការងារនៃគេហកិច្ច ត្រូវចាត់ទុកជាមានតំលៃ ស្មើនឹងការងារផលិតកម្ម។ * '''មាត្រា ៧១''' ប្រសិនបើទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់របស់សហព័ទ្ធម្នាក់ត្រូវសហព័ទ្ធម្នាក់ទៀតបំផ្លាញ សហព័ទ្ធនេះត្រូវតែសងតំលៃទ្រព្យ នោះវិញ។ * '''មាត្រា ៧២''' សាលក្រមដែលកាត់អោយប្ដីប្រពន្ធលែងលះគ្នានោះត្រូវសំរេចអំពីអំណាចមេបា ដែលត្រូវប្រគល់អោយ ទៅអូវ ពុករឺទៅម្ដាយ ហើយនឹងត្រូវសំរេចអំពីការប្រាស្រ័យទាក់ទងរវាងអូវពុកម្ដាយនិងកូននោះផង។ * '''មាត្រា ៧៣''' ដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់កូន ការអោយភាគីណាមួយរក្សាកូន ត្រូវសំរេចតាមការយល់ព្រមនៃប្ដី ប្រពន្ធដែល លែងលះគ្នានោះ។ តាមគោលការណ៍កូនដែលនៅបៅដោះត្រូវបានទៅម្ដាយរក្សា។ ក្នុងករណីដែលគូភាគីទាំងសង ខាងមិនអែកភាពគ្នាលើការរក្សាកូន តុលាការជាអ្នកសំរេច។ * '''មាត្រា ៧៤''' អូវពុកម្ដាយដែលលែងលះគ្នា ត្រូវជួយផ្គត់ផ្គង់ជួយបីបាច់់រក្សា ជួយផ្ដល់សោហ៊ុយអប់រំនិងរៀនសូត្រ ដល់កូនតាលទ្ធ ភាពរបស់ខ្លួន។ កំរិតអាហារកិច្ចដែលត្រូវអោយទៅកូន ត្រូវសំរេចតាមការព្រមព្រៀងនៃសហព័ទ្ធដែលលែងលះ គ្នា។ ក្នុងករណីដែលគូភាគីទាំងសងខាង មិនអែកភាពគ្នា តុលាការប្រជាជនត្រូវសំរេច ដោយផ្អែកទៅតាមលទ្ធភា ពរបស់សហព័ទ្ធម្នាក់ៗ។ អាហារកិច្ចត្រូវផ្ដល់អោយកូនរហូតដល់កូនមាននីតិភាព។ * '''មាត្រា ៧៥''' ភាគីដែលមិនបានរក្សាកូន មានសិទ្ធិទៅសួរសុខទុក្ខកូន។ ភាគីដែលទទួលសិទ្ធិរក្សាកូនត្រូវបង្ក លក្ខណងាយស្រួល គ្រប់បែបយ៉ាងដល់ភាគីម្ខាងទៀត។ ភាគីដែលមិនបានរក្សាកូន មានសិទ្ធិប្ដឹងទៅតុលាការប្រជាជនគ្រប់ពេលវេលា អោយដកសិទ្ធិរក្សាកូនពីភាគីម្ខាងនោះ បានបើមានការប៉ះពាល់ដល់ផលប្រយោជន៍របស់កូន។ * '''មាត្រា ៧៦''' ក្នុងករណីលែងលះគ្នា ភាគីដែលគ្មានកំហុស ហើយខ្វះខាតអាចស្នើសុំអាហារកិច្ចពីភាគីម្ខាងទៀតបាន។ ភាគីខាង ក្រោយនេះត្រូវតែជួយឧបត្ថម្ភទៅតាមលទ្ធភាពរបស់ខ្លួន។ កំរិតអាហារកិច្ចត្រូវសំរេចតាមការយល់ព្រមរបស់គូ ភាគីទាំងសងខាង។ ក្នុងករណីដែលគូភាគីទាំងសងខាង មិនអែកភាពគ្នា តុលាការប្រជាជនត្រូវសំរេចសេចក្ដី។ បើ ជនដែលទទួល អាហារកិច្ចរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ថ្មីទៀត ជននោះឈប់មានសិទ្ធទទួលអាហារកិច្ចទៀតហើយ។ * '''មាត្រា ៧៧''' តុលាការប្រជាជនខេត្ត-ក្រុង អាចកែប្រែដោយបង្កើនរឺបន្ថយកំរិតអាហារកិច្ចបាន បើមានសំណូមពររបស់ភាគីម្ខា ង។ ការបង្កើន រឺបន្ថយកំរិតអាហារកិច្ចនោះត្រូវធ្វើឡើងតាមលទ្ធភាពនៃភាគីដែលផ្ដល់អាហារកិច្ច និងតាមសេច ក្ដីត្រូវការនៃភាគីដែលទទួលអាហារកិច្ច។ អាហារកិច្ចអាចផ្ដល់អោយជាទឹកប្រាក់ រឺជារបស់។ * '''មាត្រា ៧៨''' ការមិនព្រមបង់អាហារកិច្ចដូចបានចែងខាងលើនេះ ចាត់ទុកជាបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌដែលនឹងត្រូវផ្ដន់ទាទោសតាម ច្បាប់ជាធរមាន បើកាលណាមានភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់ថាជនដែលត្រូវផ្ដល់អាហារកិច្ចនោះមិនស្មោះត្រង់។ តារាងនៃថ្នាក់ញាតិភាព ចំពោះខ្សែផ្ទាល់ ក៏ដូចជាសាខាញាតិសុទ្ធតែមានញាតិលោហិតនិងញាតិពន្ធ។ ញាតិលោហិតញាតិដែលមានឈាម ជាមួយគ្នា។ ញាតិពន្ធសាច់ថ្លៃ (បងថ្លៃ ប្អូនថ្លៃ អូវពុក-ម្ដាយក្មេក និងកូនប្រសារ ជីតា ជីដូនក្មេក និងចៅប្រសា)។ សាខាញាតិ ញាតិដែលកើតពីអូវពុកម្ដាយជាមួយគ្នា គឺរួមអូវពុកម្ដាយ រឺរួមតែអូវពុកគឺអូវពុកជាមួយគ្នា ម្ដាយទីទៃ រឺក៏រួមតែម្ដាយ គឺម្ដាយជាមួយគ្នាអូវពុកទីទៃ។ == ជំពូកទី ៤ អំពីអាពាហ៍ពិពាហ៍នៅឯបរទេស និង អាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយបរទេស == ===ផ្នែកទី ១ អំពីអាពាហ៍ពិពាហ៍=== * '''មាត្រា ៧៩''' អាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងពលរដ្ឋកម្ពុជា និងពលរដ្ឋកម្ពុជានិងជនបរទេស ដែលរស់នៅអែបរទេស ត្រូវប្រព្រឹត្តទៅនៅចំ ពោះមុខមន្ត្រីអត្រានុកូលដ្ឋាននៃស្ថានទូត រឺស្ថានកុងស៊ុលនៃរដ្ឋកម្ពុជាប្រចាំនៅប្រទេស ដែលគូភាគីមានទីលំនៅ។ ក្នុងករណីដែលអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងពលរដ្ឋកម្ពុជា និងពលរដ្ឋកម្ពុជានិងអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងពលរដ្ឋកម្ពុជានិងជនបរទេ សបានប្រព្រឹត្តទៅ ត្រឹមត្រូវតាមទំរង់នៃអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះ ត្រូវបានទទួលស្គាល់យកជាការបាននៅរដ្ឋកម្ពុជាប្រសិ នបើអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះ មិនផ្ទុយនិងបទញ្ញត្តិច្បាប់នៃរដ្ឋកម្ពុជា។ លិខិតបញ្ជាក់អាពាហ៍ពិពាហ៍ រឺសេចក្ដីចំលងលិខិ តអាពាហ៍ពិពាហ៍នេះត្រូវយកមកចុះ ក្នុងបញ្ជីអាពាហ៍ពិពាហ៍នៃស្ថានទូត រឺស្ថានកុងស៊ុលនៃរដ្ឋកម្ពុជា រឺគូស្វាមីភរិយា មកតាំងទីលំនៅនៅរដ្ឋកម្ពុជា ត្រូវយកមកចុះក្នុងបញ្ជីអាពាហ៍ពិពាហ៍នៅឃុំ រឺសង្កាត់ដែលមកតាំងទីលំនៅនោះ។ * '''មាត្រា ៨០''' អាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងពលរដ្ឋកម្ពុជា និងជនបរទេសដែលរស់នៅរដ្ឋកម្ពុជា ត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមច្បាប់ នៃរដ្ឋកម្ពុជា ។ ===ផ្នែកទី ២ រំលាយអាពាហ៍ពិពាហ៍=== * '''មាត្រា ៨១''' ការរំលាយអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដែលធ្វើនៅឯបរទេសរវាងប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជានិងពលរដ្ឋកម្ពុជា រឺរវាងពលរដ្ឋកម្ពុជានិងជនបរទេសដែលរស់នៅឯបរទេស​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ស្គាល់​យក​ជា​ការ​បាន​នៅ​រដ្ឋ​កម្ពុជា​។​​ :* ការរំលាយអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងជនបរទេស និងជនបរទេស រឺការរំលាយអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងជនបរទេស និងជនបរទេសនៅរដ្ឋកម្ពុជា ត្រូវធ្វើតាមច្បាប់នៃរដ្ឋកម្ពុជា ។ :* តុលាការប្រជាជននៃរដ្ឋកម្ពុជា មានសមត្ថកិច្ចសំរេចលើបណ្ដឹងសុំរំលាយអាពាហ៍ពិពាហ៍ របស់សហព័ទ្ធណាមួយដែលចូលមកតាំងទីលំនៅ នៅរដ្ឋកម្ពុជា។ == ជំពូកទី៥ អំពីគ្រួសារ == ===ផ្នែកទី១ អំពីកូនមានខាន់ស្លា=== * '''មាត្រា ៨២''' កូននិងទុកជាកូនមានខាន់ស្លា លុះត្រាតែកូននោះកើតមកពីឪពុកម្ដាយដែលបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយគ្នា និង លុះត្រាតែម្ដាយនៃកូននោះ មានគភ៌ក្នុងរយពេលដែលឪពុកម្ដាយនៅជាប់ចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍និងគ្នា បានន័យ ថាកូនដែលកើត១៨០ថ្ងៃយ៉ាងតិចក្រោយថ្ងៃរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ រឺក្នុងរយ:ពេល៣០០ថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃដាច់ចំណងអាពា ហ៍ពិពាហ៍ ។ * '''មាត្រា ៨៣''' កូនដែលកើតក្នុងរយ:ពេលតិចជាង ១៨០ថ្ងៃ គិតពីថ្ងៃរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងចាត់ថា ទុកជាកូនរបស់ប្ដីនៃម្ដាយបា ន កាលបើមានភស្តុតាងច្បាស់ ប្ដីនេះបានដឹងថាប្រពន្ធរបស់ខ្លួនមានផ្ទៃពោះតាំងពីមុនថ្ងៃរៀបអាពាហ៍ ពិពាហ៍មក ម្លេះ រឺក៏ព្រមទទួលស្គាល់ថាខ្លួនជាឪពុករបស់កូននោះ។ បើមិនដូច្នេះទេប្ដីរបស់ម្ដាយនៃកូននោះអាច បដិសេធថា ខ្លួនមិនមែនជាឪពុករបស់កូននោះបាន ដោយមិនចាំបាច់បង្ហាញភស្តុតាងថា ខ្លួនមិនមែនជាឪពុក។ * '''មាត្រា ៨៤''' កូនដែលកើតក្នុងល័ក្ខខ័ណ្ឌនៃពេលដែលមានចែងក្នុងមាត្រា៨២ ជាភស្តុតាងយ៉ាងមាំ តំរូវអោយសន្មតថា ប្ដីនៃម្ដា យអាចមិនទទួលស្គាល់ថា កូននោះជាកូនរបស់ខ្លួនបាន លុះណាតែប្ដីនោះប្ដឹងបដិសេធបិតុភាព។ * '''មាត្រា ៨៥''' ការប្ដឹងប្រកែកមិនទទួលស្គាល់បិតុភាព ត្រូវប្ដីប្ដឹងពីម្ដាយនិងកូនចំពោះមុខតុលាការប្រជាជនខាង លំនៅនៃម្ដាយ ក្នុងរយពេល២ខែ គិតពីថ្ងៃដែលខ្លួនបានដឹងពីកំណើតនៃកូននោះ។ * '''មាត្រា ៨៦''' ប្ដីត្រូវជូនភស្តុតាងថា កាលប្រពន្ធខ្លួនមានគភ៌ក្នុងរយពេលដែល ច្បាប់បានកំនត់នោះ ខ្លួនមានវិបត្តិខាងរូបកាយមិន អាចរួមដំណេកជាម្ដាយនៃកូននោះបានទេ។ វិបត្តិខាងរូបកាយដែលពុំអាចអោយរួមដំណេកបាននេះ អាចកើតពី ហេតុពីរយ៉ាង ៖ # ប្ដីប្រពន្ធរស់នៅដាច់ឆ្ងាយពីគ្នា # ប្ដីគ្មានពលានុភាពបណ្ដាលមកពីកាយវិកលកម្មដែលមិនអាចអោយបន្តពូជបាន។ * '''មាត្រា ៨៧''' ទាយាទខាងប្ដី អាចនឹងប្ដឹងបដិសេធកូននោះជួសបានក្នុងរយពេលដែលមានចែងក្នុងមាត្រា៨៥ ប្រសិនបើប្ដីនោះ មិនអាចប្ដឹងបានដោយប្ដីនោះស្លាប់បាត់ខ្លួន រឺក៏ឆ្កួតលីលា។ ទាយាទខាងប្ដីអាចនឹងបន្តការប្ដឹងបដិសេធកូននោះបាន ប្រសិនបើក្នុងរយដែលមានចែងក្នុងមាត្រា៨៥ ប្ដីនោះបានប្ដឹងបដិសេធរួចហើយ ហើយស្លាប់បាត់ខ្លួន រឺក៏ឆ្កួតលីលា * '''មាត្រា ៨៨''' សាលក្រមដែលសំរេចទទួលបណ្ដឹងបដិសេធនោះទុកជាត្រឹមត្រូវ ត្រូវបង្គាប់អោយលុបឈ្មោះប្ដីនោះចេញពីបញ្ជី សំបុត្រកំណើតរបស់ខ្លួន ហើយអោយដកត្រកូលឪពុកចេញពីកូនដោយយកត្រកូលម្ដាយដាក់ជំនួសវិញ។ * '''មាត្រា ៨៩''' ត្រូវបញ្ជូនសេចក្ដីសំរេច នៃសាលក្រមទៅអោយមន្ត្រីអាត្រានុកូលដ្ឋាន ដែលបានធ្វើសំបុត្រកំណើតរបស់កូន នោះដើម្បីអោយចំលងដាក់ក្នុងបញ្ជីសំបុត្រកំណើតកូនហើយចុះ និទ្ទេសនៅលើរឹមទំព័រសំបុត្រកំណើតដែលត្រូវ កែនោះ។ ===ផ្នែកទី២ អំពីកូនឥតខាន់ស្លា=== * '''មាត្រា ៩០''' ដែលហៅថាកូនឥតខាន់ស្លា គឺកូនដែលកើតពីឪពុកម្ដាយគ្មានចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍ ។ * '''មាត្រា ៩១''' នៅពេលធ្វើសំបុត្រកំណើត បើឪពុកម្ដាយដែលគ្មានចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍ បានឆ្លើយទទួលស្គាល់ ដោយជាក់លា ក់នៅចំពោះមុខមន្ត្រីអត្រានុកូលដ្ឋានថា កូនដែលកើតមកនោះជាកូនរបស់ខ្លួន នោះត្រូវចាត់ទុកឪពុក ម្ដាយនេះ ថាឪពុកម្ដាយរបស់ក្មេងនោះ។ * '''មាត្រា ៩២''' បើមានតែឪពុក រឺមានតែម្ដាយឆ្លើយទទួលស្គាល់តែម្នាក់អែងទេ កូននោះត្រូវចាត់ទុកជាកូនរបស់ អ្នកដែលបាន ឆ្លើយទទួលស្គាល់តែម្នាក់អែងប៉ុណ្ណោះ។ * '''មាត្រា ៩៣''' ក្រោយពេលដែលឪពុក រឺម្ដាយបានប្ដឹងចុះសំបុត្រកំណើតកូន ឪពុក រឺម្ដាយណា ដែលមិនបាន ទទួលស្គាល់ឪពុក រឺម្ដាយនោះអាចប្ដឹងសុំទទួលស្គាល់កូនជាក្រោយបាន។ * '''មាត្រា ៩៤''' កូនឥតខាន់ស្លាដែលឪពុកម្ដាយបានទទួលស្គាល់នឹងទៅជាកូនមានខាន់ស្លាបានបើក្រោយពីកំណើត របស់កូននោះ ឪពុកម្ដាយរបស់កូននោះ បានចុះអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយគ្នា។ ការទទួលស្គាល់កូន អាចផ្ញើនៅពេលមុនចុះអាពាហ៍ ពិពាហ៍ធ្វើដំណាលគ្នា នឹងពេលចុះអាពាហ៍ពិពាហ៍ រឺក្រោយពេលចុះអាពាហ៍ពិពាហ៍ក៏បាន។ ===ផ្នែកទី ៣ អំពីការស្វែងរកបិតុភាព រឺមាតុភាពនៃកូនឥតខាន់ស្លា=== * '''មាត្រា ៩៥''' បើគ្មានលិខិតអ្វីទទួលស្គាល់ដោយស្ម័គ្រចិត្តនូវកូនឥតខាន់ស្លាទេ នោះតុលាការប្រជាជនអាចតំរូវអោយឪពុក រឺម្ដា យអោយខ្លួនបាន។ * '''មាត្រា ៩៦''' កូនឥតខាន់ស្លាដែលឪពុករឺម្ដាយមិនបានទទួលស្គាល់ មានសិទ្ធប្ដឹងទៅតុលាការប្រជាជនរកឪពុក រឺម្ដាយអោយ ខ្លួនបាន ។ * '''មាត្រា ៩៧''' បណ្ដឹងសុំអោយតុលាការប្រជាជន តំរូវអោយឪពុក រឺម្ដាយទទួលស្គាល់នោះមាននីតិភាព។ នីតិភាពត្រូវកំណត់ចា ប់ពីអាយុ១៨ឆ្នាំឡើងទៅ។ ក្នុងពេលកូនអិតខាន់ស្លា នៅក្នុងអនីតិភាពនៅឡើយអ្នកអាណាព្យាបាលរបស់កូននោះ មានសិទ្ធិប្ដឹងជួសសុំអោយតុលាការប្រជាជនរកមាតុភាពអោយកូននោះ។ * '''មាត្រា ៩៨''' តុលាការប្រជាជន អាចតំរូវអោយនារីជាម្ដាយទទួលស្គាល់កូនឥតខាន់ស្លាបាន បើមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា :* នារីនោះបង្កើតកូនពិតប្រាកដមែន :* អត្តសញ្ញាណរបស់កូនដែលនារីនោះបានបង្កើត និងអត្តសញ្ញាណរបស់កូនដែលប្ដឹងទាមទាររកមាតុភាពមិនខុសប្លែកពីគ្នា ។ ភស្តុតាងអាចបង្ហាញគ្រប់មធ្យោបាយ ។ * '''មាត្រា ៩៩''' តុលាការប្រជាជន អាចតំរូវអោយបុរសជាឪពុកទទួលស្គាលកូនឥតខាន់ស្លាបាន៖ # បើបុរសនោះនាំពង្រត់ រឺចាប់សេពសន្ទវ:នារីជាម្ដាយដោយរំលោភ ហើយបើសម័យនាំពង្រត់ រឺចាប់រំលោភ សពសន្ទវនោះ ត្រូវគ្នានឹងសម័យដែលនារីនោះមានគភ៌។ # បើបុរសនោះ បានខ្លួននារីដោយអុបាយកលបោកបញ្ឆោត ដោយការរំលោភអំណាចរឺដោយសន្យាថានឹងរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយនារីនោះ។ # បើមានភស្តុតាងជាលាយលក្ខណ៍អក្សរពីបុរសនោះបង្ហាញអោយឃើញច្បាស់ថា បុរសនោះពិតជាឪពុករបស់កូននោះ ។ # បើបុរសនិងនារីជាឪពុកនិងម្ដាយរបស់កូននោះបានរួមរស់និងគ្នាជាអនីតិសង្វាសជាក់ស្ដែងក្នុងសម័យនីត្យានុកូលភាពដែលនារីនោះមានគភ៌ ។ # បើបុរសនោះបានផ្គត់ផ្គង់ រឺបានចូលរួមក្នុងការបីបាច់រក្សា និងការបីបាច់រក្សា និងការអប់រំកូននោះក្នុងឋានៈខ្លួនជាឪពុក។ * '''មាត្រា ១០០''' ពាក្យដែលប្ដឹងរកបិតុភាពមិនអាចនឹងទទួលបាន ១- បើមានភស្តុតាងថា នារីជាម្ដាយមានទំនាក់ទំនងកាមគុណនឹងប្រុសដទៃទៀត ក្នុងសម័យ និត្យានុកូលភាពដែលនារីនោះមានគភ៌ ។ ២- បើក្នុងសម័យនីត្យានុកូល ដែលនារីមានភគ៌ បុរសដែត្រូវប្រកាន់ថា ជាអូវពុករបស់កូននោះគ្មានលទ្ធភាពរួមដំណេកជាមួយនារីជាម្ដាយនោះ ដោយរស់នៅឆ្ងាយពីគ្នា រឺដោយមកពីមានគ្រោះថ្នាក់ ដូចមានចែងក្នុងមាត្រា៨៦ ។ * '''មាត្រា ១០១''' ក្នុងពេលដែលកូនឥតខាន់ស្លានៅក្នុងអនីតិភាពនៅឡើយ ម្ដាយរឺអាណាព្យាបាលនៃកូននោះ អាចសុំប្ដឹងរកបិតុភាព បាន។ ភស្តុតាងអាចបង្ហាញបានតាមគ្រប់មធ្យោបាយ។ * '''មាត្រា ១០២''' សាលក្រមដែលកាត់សេចក្ដីអោយទទួលស្គាល់កូនឥតខាន់ស្លា មានអនុភាពដូចគ្នានឹងលិខិតដែល ទទួលស្គាល់កូន ដោយស្ម័គ្រចិត្តដែរ ។ * '''មាត្រា ១០៣''' កូនឥតខាន់ស្លា ត្រូវយកត្រកូលរបស់ឪពុក រឺម្ដាយដែលទទួលស្គាល់ខ្លួន។ ប្រសិនបើឪពុកនិង ម្ដាយទាំងពីរនាក់ ទទួលស្គាល់កូននោះត្រូវយកត្រកូលខាងឪពុក។ ប្រសិនបើតុលាការប្រជាជន តំរូវអោយឪពុកនិងម្ដាយទទួល ស្គាល់កូននោះ ត្រូវយកត្រកូលអ្នកដែលតុលាការតំរូវអោយទទួលស្គាល់។ ប្រសិនបើតុលាការប្រជាជប តំរូវអោ យឪពុកនិងម្ដាយទាំងពីរនាក់ទទួលស្គាល់ កូននោះត្រូវយកត្រកូលរបស់ឪពុក។ * '''មាត្រា ១០៤''' កូនឥតខាន់ស្លាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ មានករណីយកិច្ច និងមានសិទ្ធិដូចកូនមានខាន់ស្លាដែរ។ * '''មាត្រា ១០៥''' តុលាការប្រជាជន ត្រូវបង្គាប់អោយឪពុកម្ដាយផ្ដល់អាហារកិច្ចអោយកូនជាដរាប តាមសមាមាត្រនៃធនធានរប ស់ឪពុកម្ដាយនោះ។ អាហារកិច្ចនេះត្រូវផ្ដល់អោយកូនតាមកំណត់នៃ សាលក្រមរហូតដល់កូនមាននីតិភាព។ ឪ ពុក រឺម្ដាយអាចត្រូវអោយរួចពីកាតព្វកិច្ចនេះបាន បើខ្លួនព្រមទទួលយកកូននោះទៅចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា។ * '''មាត្រា ១០៦''' សាលក្រមដែលកាត់សេចក្ដីអោយទទួលស្គាល់កូនឥតខាន់ស្លា អាចនឹងបង្ខំអោយឪពុកសងសោហ៊ុយសំរាលកូន និងប្រាក់ចំណាយចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាកូន តាំងពីថ្ងៃដែលកូននោះកើតមក ទៅម្ដាយនៃកូននោះបាន។ * '''មាត្រា ១០៧''' កំណត់ដៃមួយច្បាប់នៃសាក្រមស្ថាពរ ដែលកាត់សេចក្ដីអោយទទួលស្គាល់កូនឥតខាន់ស្លាត្រូវផ្ញើ ទៅមន្ត្រីអត្រានុ កូលដ្ឋាននៃទីកន្លែងដែលកូននោះកើត ដើម្បីចុះនិទ្ទេសអំពីបុត្តភាពនេះ នៅលើរឹមទំព័រនៃសំបុត្រកំណើត។ ===ផ្នែកទី៤ អំពីស្មុំកូន=== * '''មាត្រា ១០៨''' ស្មុំកូនគឺជាកិច្ចសន្យា ដែលចងបុគ្គពីរនាក់គឺម្នាក់ហៅថា ឪពុកចិញ្ចឹម រឺម្ដាយចិញ្ចឹម ហើយម្នាក់ទៀតហៅថាកូនចិ ញ្ចឹម អោយមានចំណងនឹងគ្នា ដូចជាបុត្តភាពមានខាន់ស្លា។ * '''មាត្រា ១០៩''' ឪពុករឺម្ដាយចិញ្ចឹមត្រូវមានអាយុលើសពី២៥ឆ្នាំ ហើយត្រូវមានអាយុច្រើនអាចជាពលរដ្ឋកម្ពុជា រឺជាជនបរទេស។ * '''មាត្រា ១១០''' គេអាចសុំកូនបានត្រឹមពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើកូនដែលសុំនោះមានមួយណាស្លាប់គេអាច សុំកូនមួយនាក់ទៀ តបាន។ កូនចិញ្ចឹមត្រូវមានអាយុតិចជាង៨ឆ្នាំ។ * '''មាត្រា ១១១''' សហព័ទ្ធណាមួយអាចនិងសុំកូនយកមកចិញ្ចឹមបាន លុះត្រាតែមានការយល់ព្រមពីសហព័ទ្ធរបស់ខ្លួ។ ក្នុងករណីនេះ កូនចិញ្ចឹមត្រូវទុកជាកូនចិញ្ចឹមរបស់សហព័ទ្ធទាំងពីរនាក់។ * '''មាត្រា ១១២''' ដើម្បីអោយការសុំកូនសំរេចទៅបាន ត្រូវមានការព្រមព្រៀងពីអូវពុកម្ដាយ រឺអ្នកអាណាព្យាបាលនៃ កូនដែលសុំ នោះ។ បើជាទារកដែលគេបោះបង់ចោល ត្រូវមានការយល់ព្រមពីរដ្ឋអំណាចឃុំ រឺសង្កាត់។ * '''មាត្រា ១១៣''' កិច្ចសន្យាសុំកូន ត្រូវធ្វើជាលាយលក្ខណ៍អក្សរហើយបញ្ជាក់ដោយគណៈកម្មាធិការប្រជាជន ឃុំសង្កាត់ខាងលំនៅ នៃអ្នកសុំរឺខាងលំនៅនៃកូនចិញ្ចឹម។ សេចក្ដីនៃកិច្ចសន្យាសុំកូននោះ ត្រូវចុះក្នុងបញ្ជីអត្រានុកូលដ្ឋាន។ តុលាការប្រ ជាជន អាចបដិសេធកិច្ចសន្យាសុំកូននោះ ត្រូវចុះក្នុងបញ្ជីអត្រានុកូលដ្ឋាន។ តុលាការប្រជាជនអាច បដិសេធកិច្ច សន្យាខាងលើនេះបាន តាមពាក្យបណ្ដឹងសុំរបស់កូនចិញ្ចឹមរបស់ជនទាំងឡាយរឺរបស់អង្គការផ្សេងៗ ដែលធ្វើឡើង ដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់កូនចិញ្ចឹមនោះ។ * '''មាត្រា ១១៤''' កូនចិញ្ចឹមត្រូវយកត្រកូលនៃអ្នកសុំ ហើយមានសិទ្ធិ និងករណីយកិច្ចដូចគ្នានិងកូនបង្កើត ។ ===ផ្នែកទី៥ អំពីទំនាក់ទំនងរវាងឪពុក-ម្ដាយ និងកូន=== * '''មាត្រា ១១៥''' ឪពុកម្ដាយមានករណីយកិច្ច ត្រូវស្រលាញ់កូននិងយកចិត្តទុកដាក់អប់រំកូន គឺបណ្ដុះគំនិតកូនអោយស្រលាញ់ការ រៀនសូត្រ ស្នេហាមាតុភូមិមានស្មារតីសាមគ្គីអន្តរជាតិស្រលាញ់ពលកម្មគោរពទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ គោរពសិទ្ធនិងទ្រ ព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ។ កូនមានករណីយកិច្ចត្រូវស្រលាញ់ និងគោរពឪពុក-ម្ដាយថែទាំរក្សា ឪពុក-ម្ដាយ និង ផ្គត់ផ្គង់សេចក្ដីត្រូវការរបស់ឪពុកម្ដាយ។ * '''មាត្រា ១១៦''' ឪពុក-ម្ដាយមិនត្រូវធ្វើបាបកូនរបស់ខ្លួនកូនប្រសា កូនចិញ្ចឹម កូនរបស់ប្ដី មានសិទ្ធិ រឺរបស់ប្រពន្ធមុនឡើយ។ * '''មាត្រា ១១៧''' កូនប្រុស កូនស្រី មានសិទ្ធិ និងករណីយកិច្ចដ្ឋានដូចគ្នាក្នុងគ្រួសារ។ * '''មាត្រា ១១៨''' កូនមាននីតិភាព ដែលរស់នៅជាមួយអូវពុក-ម្ដាយមានសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើសមុខរបររបស់ខ្លួនមានសេរីភាព ក្នុងការចូលរួមរួមសកម្មភាពនយោបាយ និងសកម្មភាពសង្គម មានសេរីភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិ ផ្ទាល់ របស់ខ្លួន ម្យ៉ាងវិញទៀតក៏ត្រូវមានករណីយកិច្ច ត្រូវមើលខុសត្រូវដោះស្រាយជីវភាពរួមរបស់គ្រួសារ ។ ===ផ្នែកទី៦ អំពីការដកហូតអំណាចមេបា=== * '''មាត្រា ១១៩''' អាចនឹងត្រូចដកហូតអំណាចមេបា ហើយប្រគល់ទៅអោយអង្គការណាមួយរឺញាតិលោហិតណាមួយចំពោះអូវពុក ម្ដាយដែលមានកំហុសដូចខាងក្រោម ៖ :* ឪពុក-ម្ដាយ មានការខ្វះខាតក្នុងការអប់រំ :* ឪពុក-ម្ដាយ ប្រើអំណាចដោយរំលោភទៅលើកូនដោយប្រើអុបាយកលផ្សេងៗដើម្បីបង្ខំកូនអោយប្រព្រឹត្តបទល្មើស រឺអំពើណាមួយប៉ះពាល់ដល់សង្គម។ :* ឪពុកម្ដាយ វាយធ្វើបាបកូនអិតត្រាប្រណី :* ឪពុក-ម្ដាយ ប្រព្រឹត្តផ្ទុយពីសីលធម៌បណ្ដាលអោយមានអិទ្ធិពលអាក្រក់ដល់កូន ។ * '''មាត្រា ១២០''' តុលាការប្រជាជន អាចនឹងសំរេចដកហូតអំណាចមេបាពីឪពុកម្ដាយ ដែលមានកំហុសបានលុះ ត្រាតែមានពាក្យ ប្ដឹងសុំរបស់អង្គការរដ្ឋ អង្គការមហាជន រដ្ឋអាជ្ញាអមតុលាការប្រជាជន រឺញាតិលោហិតណាមួយនៃឪពុកនោះ។ * '''មាត្រា ១២១''' ការដកហូតអំណាចមេបាបណ្ដាលអោយឪពុកម្ដាយលែងមានសិទ្ធិដែលខ្លួនធ្លាប់មានពីមុនមកចំពោះកូនរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែនៅមានកាតព្វកិច្ចចិញ្ចឹមកូនតទៅទៀត រហូតដល់កូននោះចូលនិតិភាព។ ក្នុងករណីនេះតុលាការ ប្រជាជន ត្រូវកំណត់កំរិតអាហារកិច្ចដែលឪពុក-ម្ដាយ ដែលត្រូវបានដកហូតអំណាចមេបា នូវអំណាចមេបានេះឡើង វិញ ប្រសិនបើ ឪពុក-ម្ដាយនោះ បានកែប្រែគំនិតមារយាទរបស់ខ្លួនបានល្អឡើងវិញ គួរទទួលបន្ទុកអប់រំកូនបានលើក លែងតែចំពោះកូនចិញ្ចឹម ។ ច្បាប់នេះ រដ្ឋសភានៃរដ្ឋកម្ពុជាបានអនុម័ត នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៩ នាសម័យប្រជុំសាមញ្ញលើក ទី១៧ នីតិកាលទី១។ == ឯកសារ​យោង == * មជ្ឈមណ្ឌល​វប្បធម៌​នៅ​ស្វីស [[Category:ច្បាប់នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] qm1ctyy9i53y6eun9e50twko5xjt6m9 0 23271 337216 336916 2026-07-09T04:08:19Z TheRandomGoober 27248 កំណែអក្ខរាវិរុទ្ធ 337216 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022">{{Cite journal |first=Giovanni |last=Chiarini |date=1 April 2022 |title=Ecocide: From the Vietnam War to International Criminal Jurisdiction? Procedural Issues In-Between Environmental Science, Climate Change, and Law |ssrn=4072727 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4072727 |journal=Cork Online Law Review}}</ref> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។<ref name="Tran2022">{{Cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=9780824887865}}</ref><ref name="Goscha2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។<ref name="Goscha2016"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=2022-05-22 }}</ref><ref name="Kort2017">{{Cite book |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199 }}</ref><ref name="Tran2022"/><ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha2016"/>{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។<ref name="Kort2017"/><ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់<ref name="Kort2017"/><ref name="Tran2022"/> ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។<ref name="Goscha2016"/><ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Goscha2016"/> ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។<ref name="Goscha2016"/> ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |publisher=Beacon Press |year=1971 |location=Boston |at=Section 3, pp. 314–346 |chapter=Chapter 5, Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=19 October 2017 |url-status=dead |via=International Relations Department, Mount Holyoke College }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |date=19 តុលា 2017 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name="Ankony">{{Cite book |last=Ankony |first=Robert C. |title=Lurps: A Ranger's Diary of Tet, Khe Sanh, A Shau, and Quang Tri |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group |isbn=978-0-7618-3281-2}}</ref>{{Rp|១០៤}}<ref name="Villard">{{Cite book |last=Villard |first=Erik B. |url=https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |title=The 1968 Tet Offensive Battles of Quang Tri City and Hue |date=2008 |publisher=U.S. Army Center of Military History |isbn=978-1-5142-8522-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមូបនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមូបនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមូបនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាមូបនីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|វាយចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តហ្វឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=301–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=62}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=68}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=318–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=127}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian">{{Cite book |last=Hagopain |first=Patrick |title=The Vietnam War in American Memory |publisher=University of Massachusetts Press |year=2009 |isbn=978-1-55849-693-4 |pages=13–4}}</ref>{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026}}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ====ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក==== [[File:OperationHueCity1967wounded.jpg|thumb|ទាហានម៉ារីនអាមេរិកកំពុងព្យាបាលរបួសកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាក្នុងទីក្រុងហ្វេ ឆ្នាំ១៩៦៨]] ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។<ref>{{Cite web |title=Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory |url=http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node/7 |publisher=Stanford University |access-date=8 May 2026 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 |url-status=dead |archivedate=8 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 }}</ref> ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។{{Sfn|Westheider|2007|p=78}} កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name=bbmdst>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258 |newspaper=The Bulletin |location=Bend, Oregon |agency=UPI |title=Military draft system stopped |date=January 27, 1973 |page=1}}</ref><ref name=mdebld>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488 |newspaper=The Times-News |location=Hendersonville, North Carolina |agency=Associated Press |title=Military draft ended by Laird |date=January 27, 1973 |page=1 }}</ref> ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="DigitalHistory">{{Cite web |title=The War's Costs |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |archive-date=5 May 2008 |access-date=8 May 2026 |publisher=Digital History |archivedate=5 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 }}</ref> អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។<ref>Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.</ref><ref name="Kueter">{{Cite book |last=Kueter |first=Dale |title=Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended |publisher=AuthorHouse |year=2007 |isbn=978-1-4259-6931-8}}</ref> អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹង[[ជំងឺបាក់ស្បាត]]។<ref name="DigitalHistory" /><ref>{{Cite magazine |date=8 April 2016 |title=The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/ |magazine=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520145751/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/|archive-date=May 20, 2023}}</ref> ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព<ref>{{Cite news |date=19 November 2005 |title=War Resisters Remain in Canada with No Regrets |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339 |access-date=8 May 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339|archive-date=March 12, 2023}}</ref> ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។<ref>{{Cite web |date=28 June 2005 |title=Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |archive-date=12 August 2014 |access-date=8 August 2026 |publisher=Pacific News Service |archivedate=12 សីហា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតី[[ជីមី ខាទ័រ]]បានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈ[[សេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣]]។<ref>{{Cite web |date=21 January 1977 |title=Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973 |url=http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm |access-date=8 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404185642/https://www.justice.gov/pardon/proclamation-4483-granting-pardon-violations-selective-service-act|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ====ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី==== {{Further|ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃសង្គ្រាមវៀតណាម}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកកំពុងស្រោចថ្នាំគីមីនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ វៀតណាមខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៦៩]] សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុ[[ការកអូរ៉ង់]]ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។<ref name="Westing-1984"/><ref>{{cite book |title=Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam |date=1994 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/ |chapter=The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam }}</ref> សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៣៦}} សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ<ref>{{Harvnb|Palmer|2007}}; {{Harvnb|Stone|2007}}.</ref><ref>{{Cite news |first=Lynne |last=Peeples |date=10 July 2013 |title=Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html |access-date=8 May 2026}}</ref> រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។<ref>{{cite web |url=https://aces.illinois.edu/news/toxic-byproducts-agent-orange-continue-pollute-vietnam-environment-study-says#:~:text=%E2%80%9CAfter%20President%20Nixon%20ordered%20the,Sciences%20at%20Iowa%20State%20University. | title=Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says &#124; College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences &#124; Illinois }}</ref> ឯកសារ​កំណត់ត្រារបស់​សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​ផ្តល់តួលេខថា ​ព្រៃ​ឈើ ២០% នៅ​វៀតណាម​ខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំង​ព្រៃ​កោងកាង​ប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។<ref name="Fox-2003">{{cite book |last=Fox |first=Diane N. |url=http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |chapter=Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |archive-date=2010-07-27 |title=Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life |editor-last=Monica |editor-first=Casper |date=2003 |publisher=Routledge Press }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |date=2010-07-27 }}</ref> វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោក[[អ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ]] ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា [[បរិស្ថានឃាត]]។<ref name="Zierler-2011">{{Cite book |last=Zierler |first=David |title=The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment |date=2011 |publisher=Univ. of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3827-9 |location=Athens, Georgia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-18 |title=How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? |url=https://www.ijllr.com/post/how-imperative-is-it-to-consider-ecocide-as-an-international-crime |access-date=2026-05-08 |website=IJLLR}}</ref><ref name="Falk-1973">{{Cite journal |last=Falk |first=Richard A. |date=1973 |title=Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals |journal=Bulletin of Peace Proposals |volume=4 |issue=1 |pages=80–96 |doi=10.1177/096701067300400105 |jstor=44480206 }}</ref> [[File:A vietnamese Professor is pictured with a group of handicapped children.jpg|thumb|កុមារពិការនៅប្រទេសវៀតណាម ដែលភាគច្រើនជាជនរងគ្រោះនៃសារធាតុពុលគីមី[[ការកអូរ៉ង់]] ឆ្នាំ២០០៤]] ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ<ref>{{cite web |title=Facts About Herbicides |url=https://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |website=US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration }}</ref> អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X |chapter=Nonmetallic Toxic Chemical Assessment |title=Textbook of Natural Medicine |date=2020 |last1=Shaw |first1=William |pages=215–222.e2 |isbn=978-0-323-52342-4 }}</ref> ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់[[វិរូបកំណើត]]។<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Hilary A. |last2=Rose |first2=Steven P. R. |title=Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam |journal=Science |date=25 August 1972 |volume=177 |issue=4050 |pages=710–712 |doi=10.1126/science.177.4050.710 |pmid=5054148 |bibcode=1972Sci...177..710R }}</ref> លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។<ref>{{Cite journal |last1=Ngo Anh |first1=D. |first2=Richard |last2=Taylor |first3=Christine L. |last3=Roberts |first4=Tuan V. |last4=Nguyen |date=13 February 2006 |title=Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis |journal=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |volume=35 |issue=5 |pages=1220–1230 |doi=10.1093/ije/dyl038 |pmid=16543362 |doi-access=free}}</ref> ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។<ref>{{Cite web |first1=Charles |last1=Ornstein |first2=Hannah |last2=Fresques |first3=Mike |last3=Hixenbaugh |date=16 December 2016 |title=The Children of Agent Orange |url=https://www.propublica.org/article/the-children-of-agent-orange |access-date=23 February 2018 |website=ProPublica}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web | last1=McElwee | first1=Pamela | editor-first1=Stacy | editor-last1=Morford |url=https://theconversation.com/50-years-later-vietnams-environment-still-bears-the-scars-of-war-and-signals-a-dark-future-for-gaza-and-ukraine-254971#:~:text=The%20term%20%E2%80%9Cecocide%E2%80%9D%20had%20been,term%20harm%20have%20been%20limited. | title=50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine | date=28 April 2025 }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអាស៊ី]] *[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (១៩៥០–១៩៥៣) *[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣]] (១៩៧៨–១៩៩១) *[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៧៩–១៩៨៩) ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last1=Bowden |first1=Mark |title=Hue 1968: A Turning Point of the American War in Vietnam |date=2017 |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-8021-8924-0 }} * {{Cite book |last=Demma |first=Vincent H. |url=http://www.history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |title=American Military History |publisher=US Army Center of Military History |year=1989 |location=Washington, DC |pages=619–694 |chapter=The U.S. Army in Vietnam |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-28.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |archive-date=20 January 2020 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |date=20 មករា 2020 }} * {{Cite book |last=Eisenhower |first=Dwight D. |url=https://archive.org/details/mandateforchange00eise |title=Mandate for Change |publisher=Doubleday & Company |year=1963 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975 |publisher=HarperCollins |year=2018 |isbn=978-0-06-240566-1}} * {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |edition=2nd |location=New York }} * {{Cite book |last=Nalty |first=Bernard |title=The Vietnam War |publisher=Barnes and Noble |year=1998 |isbn=978-0-7607-1697-7 |location=New York}} * {{Cite book |last1=Olson |first1=James S. |title=Where the Domino Fell: America and Vietnam 1945–1995 |last2=Roberts |first2=Randy |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1-4051-8222-5 |edition=5th |location=Malden, MA}} * {{Cite journal |last=Palmer |first=Michael G. |year=2007 |title=The Case of Agent Orange |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=29 |pages=172–195 |jstor=25798819 |number=1 }} * {{Cite journal |last=Stone |first=Richard |year=2007 |title=Agent Orange's Bitter Harvest |journal=Science |volume=315 |issue=5809 |pages=176–179 |doi=10.1126/science.315.5809.176 |jstor=20035179 |pmid=17218503 }} * {{Cite book |last=Westheider |first=James E. |title=The Vietnam War |publisher=Greenwood Press |year=2007 |isbn=978-0-313-33755-0 |location=Westport, CN}} * {{Cite book |last=Willbanks |first=James H. |url=https://muse.jhu.edu/book/28613 |title=A Raid Too Far: Operation Lam Son 719 and Vietnamization in Laos |publisher=Texas A&M University Press |year=2014 |isbn=978-1-62349-117-8}} ==អានបន្ថែម== {{Main|[[:en:Bibliography of the Vietnam War|គន្ថនិទ្ទេសន៍នៃសង្គ្រាមវៀតណាម]] (ជាភាសាអង់គ្លេស)}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|d=Q8740|n=no|species=no|voy=no|s=no|b=Modern History/Vietnam War}} * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm ឯកសារទាក់ទិននឹងគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក–វៀតណាម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813005227/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm |date=13 August 2012}} ប្រភពចម្បងអំពីការចូលរួមសង្គ្រាមរបស់អាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20230405190739/http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt កងទ័ព ស.រ.អ. នៅវៀតណាម] ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនៃកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20050403230616/http://www.pbs.org/wgbh/amex/vietnam/timeline/ ខ្សែកាលសង្គ្រាមវៀតណាម] ខ្សែកាលលម្អិតនៃសង្គ្រាមវៀតណាម [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៅវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រពត្តិនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមស៊ីវិលបែបបដិវត្តន៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកម្ពុជាជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឡាវជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងជើងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានតៃវ៉ាន់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានថៃជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានហ្វីលីពីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហភាពសូវៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] c5fhhmtjayyw4qzge2x5im4tlne8oto 0 26148 337222 337162 2026-07-09T11:20:24Z Jen0011 51633 337222 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីសក្ការៈឬរូបសំណាក់ == * លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល ផ្លូវជាតិលេខ៤ ភូមិត្រែងតាយាំង ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវឡើងទៅគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ​ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ភូមិល្អាង ឃុំល្អាង ស្រុកដងទង់ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទមាសលោកយាយម៉ៅ កំពូលភ្នំទ្វារ ក្នុងឃុំល្អាង ស្រុកដងទង់ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ល្អាងភ្នំក្រពះនាគ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ព្រែកចាក ព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាម ស្រុក​កំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ជើងភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំ១៥០០ ស្រុកវាលវែង​ ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំខ្វាវ ​ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ ម្លប់ជ្រៃ សង្កាត់លេខ៣ ក្រុងព្រះសីហនុ (ជិតសាលាខេត្តព្រះសីហនុ) * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវល្បឿនលឿន ក្រុងព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ​ កំពង់សិលា ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តកែវផុស ស្រុកស្ទឹងហាវ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តទួលកែវ ស្រុកព្រៃនប់ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តឥន្ទញ្ញាណ ហៅវត្តក្រោម ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តឧត្តមវិញ្ញាណរាម ភូមិអុង សង្កាត់រាម ក្រុងកំពង់សោម ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រះពុទ្ធថ្មបាំង ស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកែប * លោកយាយម៉ៅ បារមីដើមពោធិ៍​ ក្រុងប៉ោយប៉ែត ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ * លោកយាយម៉ៅ ឃុំសឿ ស្រុកមង្គលបុរី ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ * លោកយាយម៉ៅ មាត់ទន្លេ រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំព្រះធាតុ ឃុំពាម ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំព្រះធាតុ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំដងរ៉ែក ច្រកជាំស្រងាំ ស្រុកអន្លង់វែង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រែកចង្ក្រានលើ ខេត្ត​ព្រៃវែង​ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឈើកាច់ ខេត្តព្រៃវែង * លោកយាយម៉ៅ វត្តកោះកុក ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ]{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] sexo4xfcfxmilimpcvenfbq2p6k9qy6 0 34454 337211 327492 2026-07-08T17:29:39Z ~2026-38660-25 51941 337211 wikitext text/x-wiki [[Image:LGBT Ensign of Pakistan.svg|thumb|ទង់ជាតិនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថានអ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា]] [[Image:Transgender Pakistani Pride Ensign.webp|thumb|ទង់សិទ្ធិអ្នកប្តូរភេទសម្រាប់ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។]] មានប៉ុន្មានទៅនឹងសិទ្ធិអ្នកស្រលាញ់ភេទដូចគ្នានោះទេនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថានមាន។ ចាប់តាំងពីខែតុលាឆ្នាំ 1860 6, វាជាការខុសច្បាប់ដើម្បីចូលរួមក្នុងអំពើស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា (ការមានទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទជាមួយមនុស្សភេទដូចគ្នា) ។ មិនដូចនៅក្នុងប្រទេសជិតខាងនៃប្រទេសឥណ្ឌាច្បាប់នេះមិនទាន់ត្រូវទុកជានិរាករណ៍ (ឬទទួលបានបំបាត់) ។ ស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នាផងដែរត្រូវបានគិតថាជាអនុបម្រាមនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ សាសនាសំខាន់នៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថានមិនបានអនុម័តការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា។ ដោយសារតែនេះ, មនុស្សជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសនេះប្រឆាំងនឹងការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នានិងទំរង់ដទៃទៀតនៃការតំរង់ទិសផ្លូវភេទជំនួស។ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានគឺជាផ្លូវមួយដែលសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាម។ ទោះយ៉ាងណានៅក្នុងការពិត, ភាគច្រើនមិនមានសាសនាប៉ាគីស្ថានជាការ (ដែលមិនមែនជាសាសនា) ។ វាមានភាគច្រើនច្បាប់ការ Anglo -Saxon ដែលត្រូវបានទទួលមរតកពីអង់គ្លេស។ កាន់តែច្រើន, មាននិន្នាការ (ឬលំនាំ) នៃសេរីភាវូបនីយកម្ម (ក្លាយសេរីច្រើនជាងនេះ) នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សកលភាវូបនីយកម្មនិងការអត់ឱនផ្នែកសង្គមផងដែរត្រូវបានកើនឡើង។ ដោយសារតែនេះគណបក្សដែលស្រលាញ់ភេទដូចគ្នាជាសាធារណៈត្រូវបានគេទទួលយកកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសនេះនិងគណបក្សទាំងនេះបាននឹងកំពុងរីកចម្រើនសម្រាប់ចំនួននៃឆ្នាំ។.<ref name="CITEREFGuardian1">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/gayrights/story/0,,1730228,00.html |author=Walsh, Declan |title=Pakistani society looks other way as gay men party |publisher=[[The Guardian]] Newspaper |accessdate=2008-05-05 | location=London | date=2006-03-14}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថានមិនបានបញ្ជាក់ជាពិសេសភេទឬអត្តសញ្ញាណយេនឌ័រ។ មានផ្នែកមួយចំនួនក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលអាចប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋប៉ាគីស្ថានអ្នកស្រលាញ់ភេទដូចគ្នានេះ។ cvya2v2mgb4nz1k9elbpcpxfqsbglag 0 38796 337206 336945 2026-07-08T15:19:13Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337206 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាពិភពលោក | logo = | logosize = 200px | image = Miss World logo.svg | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]], [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]] | recent = [[:en:Miss World 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | titleholder_represents = {{Flagicon|Thailand}} [[ថៃ|សៀម]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ស្ថាបនិក | leader_name1 = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | leader_title2 = ប្រធាន | leader_name2 = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title3 = | leader_name3 = | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missworld.com/ }} '''បវរកញ្ញាពិភពលោក''' ({{Lang-en|Miss World}}) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេ។កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[:en:United Kingdom|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដោយលោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] ដែលជាស្ថាបនិកនៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]]។<ref>{{cite web|url=http://guardianlv.com/2013/06/miss-world-competition-says-no-to-bikini-yes-to-sarong/|title=Miss World Competition Says No to Bikini Yes to Sarong|author=Michael Smith|work=Guardian Liberty Voice|date=6 June 2013|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090814/world-news/miss-universe-on-august-23 |title=Miss Universe on August 23 |date=14 August 2009 |publisher=Timesofmalta.com |access-date=24 May 2011}}</ref>ចាប់តាំងពីមរណភាពរបស់លោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] នៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 2000|២០០០]] មកអ្នកស្រី [[:en:Julia Morley|Julia Evelyn Morley]] បានក្លាយជាប្រធាននិងជានាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss World Organization|អង្គការបវរកញ្ញាពិភពលោក]]នេះ។<ref>{{cite news|author=Paul Lewis|title=Eric Morley, 82, Miss World Promoter, Dies|url=https://www.nytimes.com/2000/11/11/world/eric-morley-82-miss-world-promoter-dies.html|date=11 November 2000|website=The New York Times|access-date=11 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pageant.com/archive/world.html |title=Pageant News Bureau – Miss World: A long, glittering history |publisher=Pageant.com |access-date=24 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html |archive-date=15 February 2011 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html }}</ref>រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាពិភពលោកគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are The Crowns On the Right Heads? – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|url-status=dead|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads}}</ref> '''បវរកញ្ញាពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] មកពី[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ថែលឡេងហ្គាណា|រដ្ឋថែលឡេងហ្គាណា]] [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៥១ | rowspan = "2" | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Kiki Håkansson|Kerstin Margareta (Kiki) Håkansson]] | rowspan="40" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | [[:en:May-Louise Flodin|May-Louise Flodin]] | ១១ |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Denise Perrier|Denise Perrier]] | ១៥ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|Egypt|1922}} [[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | [[:en:Antigone Costanda|Antigone Costanda]] | ១៦ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Susana Duijm|Carmen Susana Duijm Zubillaga]] | ២១ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Petra Schürmann|Hildegard Petra Susanna Schürmann/Petra Hildegard Elisabeth Schürmann]] | ២៤ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Marita Lindahl|Marita Lindah]] | ២៣ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Penelope Coelen|Penelope Anne Coelen]] | ២២ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Corine Rottschäfer|Corine Spier-Rottschäfer]] | ៣៧ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|Argentina|alt}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma Cappagli|Norma Gladys Cappagli]] | ៣៩ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Rosemarie Frankland|Rosemarie Frankland]] | ៣៧ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Catharina Lodders|Catharina Johanna Lodders]] | ៣៣ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Carole_Crawford|Carole Joan Crawford]] | ៤០ |- | ១៩៦៤ | rowspan = "2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Ann Sidney|Ann Sidney]] | ៤២ |- | ១៩៦៥ | [[:en:Lesley Langley|Lesley Doreen Langley]] | ៤៨ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Reita Faria|Reita Faria Powell]] | ៥១ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Madeleine_Hartog-Bel|Madeleine Hartog-Bel Houghton]] | ៥៥ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Penelope Plummer|Penelope Plummer]] | ៥៣ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Eva Rueber-Staier|Eva Rueber-Staier]] | ៥០ |- | ១៩៧០ | {{flagicon|Grenada|1967}} [[ហ្គ្រេនណាដា|ហ្គ្រេនណាដា]] | [[:en:Jennifer Hosten|Jennifer Josephine Hosten]] | ៥៨ |- | ១៩៧១ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Lúcia Petterle|Lúcia Tavares Petterle]] | ៥៦ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Belinda Green|Belinda Lynette Green]] | ៥៣ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Marjorie Wallace|Marjorie Wallace]] | ៥៤ |- | rowspan = "2" | ១៩៧៤ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Helen Elizabeth Morgan|Helen Elizabeth Morgan]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan=2 |៥៨ |- | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Anneline Kriel|Anneline Kriel]]<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Wilnelia Merced|Wilnelia, Lady Forsyth-Johnson]] | ៦៧ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Cindy Breakspeare|Cynthia Jean Cameron Breakspeare]] | ៦០ |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Mary Stävin|Mary Ann-Catrin Stävin]] | ៦២ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Silvana Suárez|Silvana Rosa Suárez Clarence]] | ៦៨ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|BMU}} [[ប៊ឺមូដា|ប៊ឺមូដា]] | [[:en:Gina Swainson|Gina Ann Casandra Swainson]] | ៦៩ |- | rowspan = "2" | ១៩៨០ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Gabriella Brum|Gabriella Brum]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |rowspan=2 | ៦៧ |- | {{flagicon|GUM}} [[ហ្គាំ|កោះហ្គាំ]] | [[:en:Kimberley Santos|Kimberley Santos]]<br>(ជំនួយតំណែង) |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Pilín León|Carmen Josefina León Crespo]] | ៦៧ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Mariasela Álvarez|Mariasela Álvarez Lebrón]] | ៦៨ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Sarah-Jane Hutt|Sarah-Jane Hutt]] | ៧២ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Astrid Carolina Herrera|Astrid Carolina Herrera Irazábal]] | ៧២ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Hólmfríður Karlsdóttir|Hólmfríður (Hófí) Karlsdóttir]] | ៧៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Giselle Laronde|Giselle Jeanne-Marie Laronde-West]] | ៧៧ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Ulla Weigerstorfer|Ulrike Weigerstorfer]] | ៧៨ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Linda Pétursdóttir|Linda Pétursdóttir]] | ៨៤ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Aneta Kręglicka|Aneta Beata Kręglicka]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧៨ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Gina Tolleson|Gina Marie Tolleson]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨១ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Miss_World_1991|Ninibeth Beatriz Leal Jiménez]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៨ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Miss_World_1992|Julia Kourotchkina]] | rowspan="4" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៨៣ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Lisa Hanna|Lisa Rene Shanti Hanna]] | ៨១ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Aishwarya Rai|Aishwarya Rai Bachchan]] | ៨៧ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Jacqueline Aguilera|Jacqueline María Aguilera Marcano]] | ៨៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Irene Skliva|Irene Skliva]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨៨ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Diana Hayden|Diana Hayden]] | rowspan="2" | {{flagicon|SYC}} [[សីស្ហែល|សីស្ហែល]] | ៨៦ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Linor Abargil|Linor Abargil]] | ៨៦ |- | ១៩៩៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Yukta Mookhey|Yukta Inderlal Mookhey]] | rowspan="2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៩៤ |- | ២០០០ | [[:en:Priyanka Chopra|Priyanka Chopra Jonas]] | ៩៥ |- | ២០០១ | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | [[:en:Agbani Darego|Ibiagbanidokibubo Asenite (Agbani) Darego]] | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៩៣ |- | ២០០២ | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | [[:en:Azra Akın|Azra Akın]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨៨ |- | ២០០៣ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Rosanna Davison|Rosanna Diane Davison]] | rowspan="3" | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៤ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:María Julia Mantilla|María Julia (Maju) Mantilla García]] | ១០៧ |- | ២០០៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Unnur Birna Vilhjálmsdóttir|Unnur Birna Vilhjálmsdóttir]] | ១០២ |- | ២០០៦ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Taťána Kuchařová|Taťána Kuchařová]] | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ១០៤ |- | ២០០៧ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Zhang Zilin|Zhang Zilin]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៨ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Ksenia Sukhinova|Ksenia Vladimirovna Sukhinova]] | rowspan="2" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ១០៩ |- | ២០០៩ | {{flagicon|GIB}} [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[:en:Kaiane Aldorino|Kaiane Loise Aldorino Lopez]] | ១១២ |- | ២០១០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Alexandria Mills|Alexandria Nichole Mills]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៥ |- | ២០១១ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Ivian Sarcos|Ivian Sarcos]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១៣ |- | ២០១២ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Yu Wenxia|Yu Wenxia]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៦ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Megan Young|Megan Lynne Talde Young-Daez]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ១២៧ |- | ២០១៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Rolene Strauss|Rolene Strauss]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១២១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Mireia Lalaguna|Mireia Lalaguna Royo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៤ |- | ២០១៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Stephanie Del Valle|Stephanie Del Valle Díaz]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១១៧ |- | ២០១៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Manushi Chhillar|Manushi Chhillar]] | rowspan="2"| {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៨ |- | ២០១៨ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Vanessa Ponce|Silvia Vanessa Ponce de León Sánchez]] | ១១៨ |- | ២០១៩ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Toni-Ann Singh|Toni-Ann Singh]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១១ |- | ២០២០ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Karolina Bielawska|Karolina Bielawska]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | ៩៧ |- | ២០២២ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Krystyna Pyszková|Krystyna Pyszková]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១១២ |- | ២០២៤ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៥ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១០៨ |- | ២០២៦ | | | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០០៦ | ស៊ុន ស្រីមុំ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | វី ស្រីវីន | [[ខេត្តកណ្តាល]] | Unplaced | |- | ២០២១ | ភុំ សោភ័ណ្ឌ | [[ខេត្តតាកែវ]] | Unplaced | |- | ២០២២ | សារី សុវត្តី | [[ខេត្តក្រចេះ]] | colspan="10" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | តេង ស្រីពេជ្រ | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | |- | ២០២៥ | រ៉ូសស្យែល ហ្សូលីណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | rowspan="2" |២០២៦ | ខន សូរិយា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''លាលែងចេញពីតំណែង'' |- |អ៊ិន លក្ខណា | | | |- |} == ឯកសារយោង == neondgshnzwr77py0q10ahjvwb87atc 337207 337206 2026-07-08T15:19:56Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337207 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាពិភពលោក | logo = | logosize = 200px | image = Miss World logo.svg | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]], [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]] | recent = [[:en:Miss World 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | titleholder_represents = {{Flagicon|Thailand}} [[ថៃ|សៀម]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ស្ថាបនិក | leader_name1 = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | leader_title2 = ប្រធាន | leader_name2 = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title3 = | leader_name3 = | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missworld.com/ }} '''បវរកញ្ញាពិភពលោក''' ({{Lang-en|Miss World}}) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេ។កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[:en:United Kingdom|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដោយលោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] ដែលជាស្ថាបនិកនៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]]។<ref>{{cite web|url=http://guardianlv.com/2013/06/miss-world-competition-says-no-to-bikini-yes-to-sarong/|title=Miss World Competition Says No to Bikini Yes to Sarong|author=Michael Smith|work=Guardian Liberty Voice|date=6 June 2013|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090814/world-news/miss-universe-on-august-23 |title=Miss Universe on August 23 |date=14 August 2009 |publisher=Timesofmalta.com |access-date=24 May 2011}}</ref>ចាប់តាំងពីមរណភាពរបស់លោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] នៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 2000|២០០០]] មកអ្នកស្រី [[:en:Julia Morley|Julia Evelyn Morley]] បានក្លាយជាប្រធាននិងជានាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss World Organization|អង្គការបវរកញ្ញាពិភពលោក]]នេះ។<ref>{{cite news|author=Paul Lewis|title=Eric Morley, 82, Miss World Promoter, Dies|url=https://www.nytimes.com/2000/11/11/world/eric-morley-82-miss-world-promoter-dies.html|date=11 November 2000|website=The New York Times|access-date=11 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pageant.com/archive/world.html |title=Pageant News Bureau – Miss World: A long, glittering history |publisher=Pageant.com |access-date=24 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html |archive-date=15 February 2011 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html }}</ref>រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាពិភពលោកគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are The Crowns On the Right Heads? – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|url-status=dead|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads}}</ref> '''បវរកញ្ញាពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] មកពី[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ថែលឡេងហ្គាណា|រដ្ឋថែលឡេងហ្គាណា]] [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៥១ | rowspan = "2" | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Kiki Håkansson|Kerstin Margareta (Kiki) Håkansson]] | rowspan="40" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | [[:en:May-Louise Flodin|May-Louise Flodin]] | ១១ |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Denise Perrier|Denise Perrier]] | ១៥ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|Egypt|1922}} [[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | [[:en:Antigone Costanda|Antigone Costanda]] | ១៦ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Susana Duijm|Carmen Susana Duijm Zubillaga]] | ២១ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Petra Schürmann|Hildegard Petra Susanna Schürmann/Petra Hildegard Elisabeth Schürmann]] | ២៤ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Marita Lindahl|Marita Lindah]] | ២៣ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Penelope Coelen|Penelope Anne Coelen]] | ២២ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Corine Rottschäfer|Corine Spier-Rottschäfer]] | ៣៧ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|Argentina|alt}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma Cappagli|Norma Gladys Cappagli]] | ៣៩ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Rosemarie Frankland|Rosemarie Frankland]] | ៣៧ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Catharina Lodders|Catharina Johanna Lodders]] | ៣៣ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Carole_Crawford|Carole Joan Crawford]] | ៤០ |- | ១៩៦៤ | rowspan = "2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Ann Sidney|Ann Sidney]] | ៤២ |- | ១៩៦៥ | [[:en:Lesley Langley|Lesley Doreen Langley]] | ៤៨ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Reita Faria|Reita Faria Powell]] | ៥១ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Madeleine_Hartog-Bel|Madeleine Hartog-Bel Houghton]] | ៥៥ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Penelope Plummer|Penelope Plummer]] | ៥៣ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Eva Rueber-Staier|Eva Rueber-Staier]] | ៥០ |- | ១៩៧០ | {{flagicon|Grenada|1967}} [[ហ្គ្រេនណាដា|ហ្គ្រេនណាដា]] | [[:en:Jennifer Hosten|Jennifer Josephine Hosten]] | ៥៨ |- | ១៩៧១ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Lúcia Petterle|Lúcia Tavares Petterle]] | ៥៦ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Belinda Green|Belinda Lynette Green]] | ៥៣ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Marjorie Wallace|Marjorie Wallace]] | ៥៤ |- | rowspan = "2" | ១៩៧៤ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Helen Elizabeth Morgan|Helen Elizabeth Morgan]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan=2 |៥៨ |- | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Anneline Kriel|Anneline Kriel]]<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Wilnelia Merced|Wilnelia, Lady Forsyth-Johnson]] | ៦៧ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Cindy Breakspeare|Cynthia Jean Cameron Breakspeare]] | ៦០ |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Mary Stävin|Mary Ann-Catrin Stävin]] | ៦២ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Silvana Suárez|Silvana Rosa Suárez Clarence]] | ៦៨ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|BMU}} [[ប៊ឺមូដា|ប៊ឺមូដា]] | [[:en:Gina Swainson|Gina Ann Casandra Swainson]] | ៦៩ |- | rowspan = "2" | ១៩៨០ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Gabriella Brum|Gabriella Brum]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |rowspan=2 | ៦៧ |- | {{flagicon|GUM}} [[ហ្គាំ|កោះហ្គាំ]] | [[:en:Kimberley Santos|Kimberley Santos]]<br>(ជំនួយតំណែង) |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Pilín León|Carmen Josefina León Crespo]] | ៦៧ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Mariasela Álvarez|Mariasela Álvarez Lebrón]] | ៦៨ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Sarah-Jane Hutt|Sarah-Jane Hutt]] | ៧២ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Astrid Carolina Herrera|Astrid Carolina Herrera Irazábal]] | ៧២ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Hólmfríður Karlsdóttir|Hólmfríður (Hófí) Karlsdóttir]] | ៧៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Giselle Laronde|Giselle Jeanne-Marie Laronde-West]] | ៧៧ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Ulla Weigerstorfer|Ulrike Weigerstorfer]] | ៧៨ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Linda Pétursdóttir|Linda Pétursdóttir]] | ៨៤ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Aneta Kręglicka|Aneta Beata Kręglicka]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧៨ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Gina Tolleson|Gina Marie Tolleson]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨១ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Miss_World_1991|Ninibeth Beatriz Leal Jiménez]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៨ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Miss_World_1992|Julia Kourotchkina]] | rowspan="4" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៨៣ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Lisa Hanna|Lisa Rene Shanti Hanna]] | ៨១ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Aishwarya Rai|Aishwarya Rai Bachchan]] | ៨៧ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Jacqueline Aguilera|Jacqueline María Aguilera Marcano]] | ៨៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Irene Skliva|Irene Skliva]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨៨ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Diana Hayden|Diana Hayden]] | rowspan="2" | {{flagicon|SYC}} [[សីស្ហែល|សីស្ហែល]] | ៨៦ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Linor Abargil|Linor Abargil]] | ៨៦ |- | ១៩៩៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Yukta Mookhey|Yukta Inderlal Mookhey]] | rowspan="2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៩៤ |- | ២០០០ | [[:en:Priyanka Chopra|Priyanka Chopra Jonas]] | ៩៥ |- | ២០០១ | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | [[:en:Agbani Darego|Ibiagbanidokibubo Asenite (Agbani) Darego]] | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៩៣ |- | ២០០២ | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | [[:en:Azra Akın|Azra Akın]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨៨ |- | ២០០៣ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Rosanna Davison|Rosanna Diane Davison]] | rowspan="3" | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៤ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:María Julia Mantilla|María Julia (Maju) Mantilla García]] | ១០៧ |- | ២០០៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Unnur Birna Vilhjálmsdóttir|Unnur Birna Vilhjálmsdóttir]] | ១០២ |- | ២០០៦ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Taťána Kuchařová|Taťána Kuchařová]] | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ១០៤ |- | ២០០៧ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Zhang Zilin|Zhang Zilin]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៨ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Ksenia Sukhinova|Ksenia Vladimirovna Sukhinova]] | rowspan="2" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ១០៩ |- | ២០០៩ | {{flagicon|GIB}} [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[:en:Kaiane Aldorino|Kaiane Loise Aldorino Lopez]] | ១១២ |- | ២០១០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Alexandria Mills|Alexandria Nichole Mills]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៥ |- | ២០១១ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Ivian Sarcos|Ivian Sarcos]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១៣ |- | ២០១២ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Yu Wenxia|Yu Wenxia]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៦ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Megan Young|Megan Lynne Talde Young-Daez]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ១២៧ |- | ២០១៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Rolene Strauss|Rolene Strauss]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១២១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Mireia Lalaguna|Mireia Lalaguna Royo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៤ |- | ២០១៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Stephanie Del Valle|Stephanie Del Valle Díaz]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១១៧ |- | ២០១៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Manushi Chhillar|Manushi Chhillar]] | rowspan="2"| {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៨ |- | ២០១៨ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Vanessa Ponce|Silvia Vanessa Ponce de León Sánchez]] | ១១៨ |- | ២០១៩ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Toni-Ann Singh|Toni-Ann Singh]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១១ |- | ២០២០ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Karolina Bielawska|Karolina Bielawska]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | ៩៧ |- | ២០២២ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Krystyna Pyszková|Krystyna Pyszková]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១១២ |- | ២០២៤ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៥ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១០៨ |- | ២០២៦ | | | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០០៦ | ស៊ុន ស្រីមុំ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | វី ស្រីវីន | [[ខេត្តកណ្តាល]] | Unplaced | |- | ២០២១ | ភុំ សោភ័ណ្ឌ | [[ខេត្តតាកែវ]] | Unplaced | |- | ២០២២ | សារី សុវត្តី | [[ខេត្តក្រចេះ]] | colspan="2" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | តេង ស្រីពេជ្រ | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | |- | ២០២៥ | រ៉ូសស្យែល ហ្សូលីណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | rowspan="2" |២០២៦ | ខន សូរិយា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''លាលែងចេញពីតំណែង'' |- | អ៊ិន លក្ខណា | | | |- |} == ឯកសារយោង == kjs6apy3bnzkqcqkczz11onx8ieevnz 337208 337207 2026-07-08T15:22:23Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 337208 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាពិភពលោក | logo = | logosize = 200px | image = Miss World logo.svg | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]], [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]] | recent = [[:en:Miss World 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | titleholder_represents = {{Flagicon|Thailand}} [[ថៃ|សៀម]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ស្ថាបនិក | leader_name1 = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | leader_title2 = ប្រធាន | leader_name2 = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title3 = | leader_name3 = | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missworld.com/ }} '''បវរកញ្ញាពិភពលោក''' ({{Lang-en|Miss World}}) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេ។កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[:en:United Kingdom|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដោយលោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] ដែលជាស្ថាបនិកនៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]]។<ref>{{cite web|url=http://guardianlv.com/2013/06/miss-world-competition-says-no-to-bikini-yes-to-sarong/|title=Miss World Competition Says No to Bikini Yes to Sarong|author=Michael Smith|work=Guardian Liberty Voice|date=6 June 2013|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090814/world-news/miss-universe-on-august-23 |title=Miss Universe on August 23 |date=14 August 2009 |publisher=Timesofmalta.com |access-date=24 May 2011}}</ref>ចាប់តាំងពីមរណភាពរបស់លោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] នៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 2000|២០០០]] មកអ្នកស្រី [[:en:Julia Morley|Julia Evelyn Morley]] បានក្លាយជាប្រធាននិងជានាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss World Organization|អង្គការបវរកញ្ញាពិភពលោក]]នេះ។<ref>{{cite news|author=Paul Lewis|title=Eric Morley, 82, Miss World Promoter, Dies|url=https://www.nytimes.com/2000/11/11/world/eric-morley-82-miss-world-promoter-dies.html|date=11 November 2000|website=The New York Times|access-date=11 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pageant.com/archive/world.html |title=Pageant News Bureau – Miss World: A long, glittering history |publisher=Pageant.com |access-date=24 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html |archive-date=15 February 2011 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html }}</ref>រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាពិភពលោកគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are The Crowns On the Right Heads? – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|url-status=dead|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads}}</ref> '''បវរកញ្ញាពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] មកពី[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ថែលឡេងហ្គាណា|រដ្ឋថែលឡេងហ្គាណា]] [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៥១ | rowspan = "2" | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Kiki Håkansson|Kerstin Margareta (Kiki) Håkansson]] | rowspan="40" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | [[:en:May-Louise Flodin|May-Louise Flodin]] | ១១ |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Denise Perrier|Denise Perrier]] | ១៥ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|Egypt|1922}} [[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | [[:en:Antigone Costanda|Antigone Costanda]] | ១៦ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Susana Duijm|Carmen Susana Duijm Zubillaga]] | ២១ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Petra Schürmann|Hildegard Petra Susanna Schürmann/Petra Hildegard Elisabeth Schürmann]] | ២៤ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Marita Lindahl|Marita Lindah]] | ២៣ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Penelope Coelen|Penelope Anne Coelen]] | ២២ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Corine Rottschäfer|Corine Spier-Rottschäfer]] | ៣៧ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|Argentina|alt}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma Cappagli|Norma Gladys Cappagli]] | ៣៩ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Rosemarie Frankland|Rosemarie Frankland]] | ៣៧ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Catharina Lodders|Catharina Johanna Lodders]] | ៣៣ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Carole_Crawford|Carole Joan Crawford]] | ៤០ |- | ១៩៦៤ | rowspan = "2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Ann Sidney|Ann Sidney]] | ៤២ |- | ១៩៦៥ | [[:en:Lesley Langley|Lesley Doreen Langley]] | ៤៨ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Reita Faria|Reita Faria Powell]] | ៥១ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Madeleine_Hartog-Bel|Madeleine Hartog-Bel Houghton]] | ៥៥ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Penelope Plummer|Penelope Plummer]] | ៥៣ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Eva Rueber-Staier|Eva Rueber-Staier]] | ៥០ |- | ១៩៧០ | {{flagicon|Grenada|1967}} [[ហ្គ្រេនណាដា|ហ្គ្រេនណាដា]] | [[:en:Jennifer Hosten|Jennifer Josephine Hosten]] | ៥៨ |- | ១៩៧១ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Lúcia Petterle|Lúcia Tavares Petterle]] | ៥៦ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Belinda Green|Belinda Lynette Green]] | ៥៣ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Marjorie Wallace|Marjorie Wallace]] | ៥៤ |- | rowspan = "2" | ១៩៧៤ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Helen Elizabeth Morgan|Helen Elizabeth Morgan]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan=2 |៥៨ |- | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Anneline Kriel|Anneline Kriel]]<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Wilnelia Merced|Wilnelia, Lady Forsyth-Johnson]] | ៦៧ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Cindy Breakspeare|Cynthia Jean Cameron Breakspeare]] | ៦០ |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Mary Stävin|Mary Ann-Catrin Stävin]] | ៦២ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Silvana Suárez|Silvana Rosa Suárez Clarence]] | ៦៨ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|BMU}} [[ប៊ឺមូដា|ប៊ឺមូដា]] | [[:en:Gina Swainson|Gina Ann Casandra Swainson]] | ៦៩ |- | rowspan = "2" | ១៩៨០ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Gabriella Brum|Gabriella Brum]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |rowspan=2 | ៦៧ |- | {{flagicon|GUM}} [[ហ្គាំ|កោះហ្គាំ]] | [[:en:Kimberley Santos|Kimberley Santos]]<br>(ជំនួយតំណែង) |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Pilín León|Carmen Josefina León Crespo]] | ៦៧ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Mariasela Álvarez|Mariasela Álvarez Lebrón]] | ៦៨ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Sarah-Jane Hutt|Sarah-Jane Hutt]] | ៧២ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Astrid Carolina Herrera|Astrid Carolina Herrera Irazábal]] | ៧២ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Hólmfríður Karlsdóttir|Hólmfríður (Hófí) Karlsdóttir]] | ៧៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Giselle Laronde|Giselle Jeanne-Marie Laronde-West]] | ៧៧ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Ulla Weigerstorfer|Ulrike Weigerstorfer]] | ៧៨ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Linda Pétursdóttir|Linda Pétursdóttir]] | ៨៤ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Aneta Kręglicka|Aneta Beata Kręglicka]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧៨ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Gina Tolleson|Gina Marie Tolleson]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨១ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Miss_World_1991|Ninibeth Beatriz Leal Jiménez]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៨ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Miss_World_1992|Julia Kourotchkina]] | rowspan="4" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៨៣ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Lisa Hanna|Lisa Rene Shanti Hanna]] | ៨១ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Aishwarya Rai|Aishwarya Rai Bachchan]] | ៨៧ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Jacqueline Aguilera|Jacqueline María Aguilera Marcano]] | ៨៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Irene Skliva|Irene Skliva]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨៨ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Diana Hayden|Diana Hayden]] | rowspan="2" | {{flagicon|SYC}} [[សីស្ហែល|សីស្ហែល]] | ៨៦ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Linor Abargil|Linor Abargil]] | ៨៦ |- | ១៩៩៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Yukta Mookhey|Yukta Inderlal Mookhey]] | rowspan="2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៩៤ |- | ២០០០ | [[:en:Priyanka Chopra|Priyanka Chopra Jonas]] | ៩៥ |- | ២០០១ | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | [[:en:Agbani Darego|Ibiagbanidokibubo Asenite (Agbani) Darego]] | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៩៣ |- | ២០០២ | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | [[:en:Azra Akın|Azra Akın]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨៨ |- | ២០០៣ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Rosanna Davison|Rosanna Diane Davison]] | rowspan="3" | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៤ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:María Julia Mantilla|María Julia (Maju) Mantilla García]] | ១០៧ |- | ២០០៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Unnur Birna Vilhjálmsdóttir|Unnur Birna Vilhjálmsdóttir]] | ១០២ |- | ២០០៦ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Taťána Kuchařová|Taťána Kuchařová]] | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ១០៤ |- | ២០០៧ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Zhang Zilin|Zhang Zilin]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៨ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Ksenia Sukhinova|Ksenia Vladimirovna Sukhinova]] | rowspan="2" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ១០៩ |- | ២០០៩ | {{flagicon|GIB}} [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[:en:Kaiane Aldorino|Kaiane Loise Aldorino Lopez]] | ១១២ |- | ២០១០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Alexandria Mills|Alexandria Nichole Mills]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៥ |- | ២០១១ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Ivian Sarcos|Ivian Sarcos]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១៣ |- | ២០១២ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Yu Wenxia|Yu Wenxia]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៦ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Megan Young|Megan Lynne Talde Young-Daez]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ១២៧ |- | ២០១៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Rolene Strauss|Rolene Strauss]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១២១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Mireia Lalaguna|Mireia Lalaguna Royo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៤ |- | ២០១៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Stephanie Del Valle|Stephanie Del Valle Díaz]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១១៧ |- | ២០១៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Manushi Chhillar|Manushi Chhillar]] | rowspan="2"| {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៨ |- | ២០១៨ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Vanessa Ponce|Silvia Vanessa Ponce de León Sánchez]] | ១១៨ |- | ២០១៩ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Toni-Ann Singh|Toni-Ann Singh]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១១ |- | ២០២០ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Karolina Bielawska|Karolina Bielawska]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | ៩៧ |- | ២០២២ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Krystyna Pyszková|Krystyna Pyszková]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១១២ |- | ២០២៤ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៥ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១០៨ |- | ២០២៦ | | | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | |- | ២០២៧ | | | {{flagicon|TZA}} [[តង់ហ្សានី|តង់ហ្សានី]] | |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០០៦ | ស៊ុន ស្រីមុំ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | វី ស្រីវីន | [[ខេត្តកណ្តាល]] | Unplaced | |- | ២០២១ | ភុំ សោភ័ណ្ឌ | [[ខេត្តតាកែវ]] | Unplaced | |- | ២០២២ | សារី សុវត្តី | [[ខេត្តក្រចេះ]] | colspan="2" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | តេង ស្រីពេជ្រ | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | |- | ២០២៥ | រ៉ូសស្យែល ហ្សូលីណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | rowspan="2" |២០២៦ | ខន សូរិយា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''លាលែងចេញពីតំណែង'' |- | អ៊ិន លក្ខណា | | | |- |} == ឯកសារយោង == ckidbma1hbx3hqa568d8jztktv1wvkc 337209 337208 2026-07-08T15:22:51Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337209 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាពិភពលោក | logo = | logosize = 200px | image = Miss World logo.svg | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]], [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]] | recent = [[:en:Miss World 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | titleholder_represents = {{Flagicon|Thailand}} [[ថៃ|សៀម]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ស្ថាបនិក | leader_name1 = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | leader_title2 = ប្រធាន | leader_name2 = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title3 = | leader_name3 = | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missworld.com/ }} '''បវរកញ្ញាពិភពលោក''' ({{Lang-en|Miss World}}) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេ។កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[:en:United Kingdom|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដោយលោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] ដែលជាស្ថាបនិកនៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]]។<ref>{{cite web|url=http://guardianlv.com/2013/06/miss-world-competition-says-no-to-bikini-yes-to-sarong/|title=Miss World Competition Says No to Bikini Yes to Sarong|author=Michael Smith|work=Guardian Liberty Voice|date=6 June 2013|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090814/world-news/miss-universe-on-august-23 |title=Miss Universe on August 23 |date=14 August 2009 |publisher=Timesofmalta.com |access-date=24 May 2011}}</ref>ចាប់តាំងពីមរណភាពរបស់លោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] នៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 2000|២០០០]] មកអ្នកស្រី [[:en:Julia Morley|Julia Evelyn Morley]] បានក្លាយជាប្រធាននិងជានាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss World Organization|អង្គការបវរកញ្ញាពិភពលោក]]នេះ។<ref>{{cite news|author=Paul Lewis|title=Eric Morley, 82, Miss World Promoter, Dies|url=https://www.nytimes.com/2000/11/11/world/eric-morley-82-miss-world-promoter-dies.html|date=11 November 2000|website=The New York Times|access-date=11 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pageant.com/archive/world.html |title=Pageant News Bureau – Miss World: A long, glittering history |publisher=Pageant.com |access-date=24 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html |archive-date=15 February 2011 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html }}</ref>រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាពិភពលោកគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are The Crowns On the Right Heads? – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|url-status=dead|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads}}</ref> '''បវរកញ្ញាពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] មកពី[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ថែលឡេងហ្គាណា|រដ្ឋថែលឡេងហ្គាណា]] [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៥១ | rowspan = "2" | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Kiki Håkansson|Kerstin Margareta (Kiki) Håkansson]] | rowspan="40" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | [[:en:May-Louise Flodin|May-Louise Flodin]] | ១១ |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Denise Perrier|Denise Perrier]] | ១៥ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|Egypt|1922}} [[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | [[:en:Antigone Costanda|Antigone Costanda]] | ១៦ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Susana Duijm|Carmen Susana Duijm Zubillaga]] | ២១ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Petra Schürmann|Hildegard Petra Susanna Schürmann/Petra Hildegard Elisabeth Schürmann]] | ២៤ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Marita Lindahl|Marita Lindah]] | ២៣ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Penelope Coelen|Penelope Anne Coelen]] | ២២ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Corine Rottschäfer|Corine Spier-Rottschäfer]] | ៣៧ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|Argentina|alt}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma Cappagli|Norma Gladys Cappagli]] | ៣៩ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Rosemarie Frankland|Rosemarie Frankland]] | ៣៧ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Catharina Lodders|Catharina Johanna Lodders]] | ៣៣ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Carole_Crawford|Carole Joan Crawford]] | ៤០ |- | ១៩៦៤ | rowspan = "2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Ann Sidney|Ann Sidney]] | ៤២ |- | ១៩៦៥ | [[:en:Lesley Langley|Lesley Doreen Langley]] | ៤៨ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Reita Faria|Reita Faria Powell]] | ៥១ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Madeleine_Hartog-Bel|Madeleine Hartog-Bel Houghton]] | ៥៥ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Penelope Plummer|Penelope Plummer]] | ៥៣ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Eva Rueber-Staier|Eva Rueber-Staier]] | ៥០ |- | ១៩៧០ | {{flagicon|Grenada|1967}} [[ហ្គ្រេនណាដា|ហ្គ្រេនណាដា]] | [[:en:Jennifer Hosten|Jennifer Josephine Hosten]] | ៥៨ |- | ១៩៧១ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Lúcia Petterle|Lúcia Tavares Petterle]] | ៥៦ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Belinda Green|Belinda Lynette Green]] | ៥៣ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Marjorie Wallace|Marjorie Wallace]] | ៥៤ |- | rowspan = "2" | ១៩៧៤ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Helen Elizabeth Morgan|Helen Elizabeth Morgan]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan=2 |៥៨ |- | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Anneline Kriel|Anneline Kriel]]<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Wilnelia Merced|Wilnelia, Lady Forsyth-Johnson]] | ៦៧ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Cindy Breakspeare|Cynthia Jean Cameron Breakspeare]] | ៦០ |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Mary Stävin|Mary Ann-Catrin Stävin]] | ៦២ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Silvana Suárez|Silvana Rosa Suárez Clarence]] | ៦៨ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|BMU}} [[ប៊ឺមូដា|ប៊ឺមូដា]] | [[:en:Gina Swainson|Gina Ann Casandra Swainson]] | ៦៩ |- | rowspan = "2" | ១៩៨០ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Gabriella Brum|Gabriella Brum]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |rowspan=2 | ៦៧ |- | {{flagicon|GUM}} [[ហ្គាំ|កោះហ្គាំ]] | [[:en:Kimberley Santos|Kimberley Santos]]<br>(ជំនួយតំណែង) |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Pilín León|Carmen Josefina León Crespo]] | ៦៧ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Mariasela Álvarez|Mariasela Álvarez Lebrón]] | ៦៨ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Sarah-Jane Hutt|Sarah-Jane Hutt]] | ៧២ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Astrid Carolina Herrera|Astrid Carolina Herrera Irazábal]] | ៧២ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Hólmfríður Karlsdóttir|Hólmfríður (Hófí) Karlsdóttir]] | ៧៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Giselle Laronde|Giselle Jeanne-Marie Laronde-West]] | ៧៧ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Ulla Weigerstorfer|Ulrike Weigerstorfer]] | ៧៨ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Linda Pétursdóttir|Linda Pétursdóttir]] | ៨៤ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Aneta Kręglicka|Aneta Beata Kręglicka]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧៨ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Gina Tolleson|Gina Marie Tolleson]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨១ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Miss_World_1991|Ninibeth Beatriz Leal Jiménez]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៨ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Miss_World_1992|Julia Kourotchkina]] | rowspan="4" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៨៣ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Lisa Hanna|Lisa Rene Shanti Hanna]] | ៨១ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Aishwarya Rai|Aishwarya Rai Bachchan]] | ៨៧ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Jacqueline Aguilera|Jacqueline María Aguilera Marcano]] | ៨៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Irene Skliva|Irene Skliva]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨៨ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Diana Hayden|Diana Hayden]] | rowspan="2" | {{flagicon|SYC}} [[សីស្ហែល|សីស្ហែល]] | ៨៦ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Linor Abargil|Linor Abargil]] | ៨៦ |- | ១៩៩៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Yukta Mookhey|Yukta Inderlal Mookhey]] | rowspan="2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៩៤ |- | ២០០០ | [[:en:Priyanka Chopra|Priyanka Chopra Jonas]] | ៩៥ |- | ២០០១ | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | [[:en:Agbani Darego|Ibiagbanidokibubo Asenite (Agbani) Darego]] | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៩៣ |- | ២០០២ | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | [[:en:Azra Akın|Azra Akın]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨៨ |- | ២០០៣ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Rosanna Davison|Rosanna Diane Davison]] | rowspan="3" | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៤ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:María Julia Mantilla|María Julia (Maju) Mantilla García]] | ១០៧ |- | ២០០៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Unnur Birna Vilhjálmsdóttir|Unnur Birna Vilhjálmsdóttir]] | ១០២ |- | ២០០៦ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Taťána Kuchařová|Taťána Kuchařová]] | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ១០៤ |- | ២០០៧ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Zhang Zilin|Zhang Zilin]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៨ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Ksenia Sukhinova|Ksenia Vladimirovna Sukhinova]] | rowspan="2" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ១០៩ |- | ២០០៩ | {{flagicon|GIB}} [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[:en:Kaiane Aldorino|Kaiane Loise Aldorino Lopez]] | ១១២ |- | ២០១០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Alexandria Mills|Alexandria Nichole Mills]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៥ |- | ២០១១ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Ivian Sarcos|Ivian Sarcos]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១៣ |- | ២០១២ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Yu Wenxia|Yu Wenxia]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៦ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Megan Young|Megan Lynne Talde Young-Daez]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ១២៧ |- | ២០១៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Rolene Strauss|Rolene Strauss]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១២១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Mireia Lalaguna|Mireia Lalaguna Royo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៤ |- | ២០១៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Stephanie Del Valle|Stephanie Del Valle Díaz]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១១៧ |- | ២០១៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Manushi Chhillar|Manushi Chhillar]] | rowspan="2"| {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៨ |- | ២០១៨ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Vanessa Ponce|Silvia Vanessa Ponce de León Sánchez]] | ១១៨ |- | ២០១៩ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Toni-Ann Singh|Toni-Ann Singh]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១១ |- | ២០២០ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Karolina Bielawska|Karolina Bielawska]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | ៩៧ |- | ២០២២ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Krystyna Pyszková|Krystyna Pyszková]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១១២ |- | ២០២៤ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៥ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១០៨ |- | ២០២៦ | | | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | |- | ២០២៧ | | | {{flagicon|TZA}} [[តង់ហ្សានី|តង់ហ្សានី]] | |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០០៦ | ស៊ុន ស្រីមុំ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | វី ស្រីវីន | [[ខេត្តកណ្តាល]] | Unplaced | |- | ២០២១ | ភុំ សោភ័ណ្ឌ | [[ខេត្តតាកែវ]] | Unplaced | |- | ២០២២ | សារី សុវត្តី | [[ខេត្តក្រចេះ]] | colspan="2" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | តេង ស្រីពេជ្រ | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | |- | ២០២៥ | រ៉ូសស្យែល ហ្សូលីណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | rowspan="2" | ២០២៦ | ខន សូរិយា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''លាលែងចេញពីតំណែង'' |- | អ៊ិន លក្ខណា | | | |- |} == ឯកសារយោង == oo28bdh5w88x7329cfx1gb4bg6npcon 337213 337209 2026-07-09T01:19:58Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337213 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាពិភពលោក | logo = | logosize = 200px | image = Miss World logo.svg | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]], [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]] | recent = [[:en:Miss World 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | titleholder_represents = {{Flagicon|Thailand}} [[ថៃ|សៀម]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ស្ថាបនិក | leader_name1 = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | leader_title2 = ប្រធាន | leader_name2 = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title3 = | leader_name3 = | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missworld.com/ }} '''បវរកញ្ញាពិភពលោក''' ({{Lang-en|Miss World}}) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេ។កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[:en:United Kingdom|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដោយលោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] ដែលជាស្ថាបនិកនៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 1951|១៩៥១]]។<ref>{{cite web|url=http://guardianlv.com/2013/06/miss-world-competition-says-no-to-bikini-yes-to-sarong/|title=Miss World Competition Says No to Bikini Yes to Sarong|author=Michael Smith|work=Guardian Liberty Voice|date=6 June 2013|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090814/world-news/miss-universe-on-august-23 |title=Miss Universe on August 23 |date=14 August 2009 |publisher=Timesofmalta.com |access-date=24 May 2011}}</ref>ចាប់តាំងពីមរណភាពរបស់លោក [[:en:Eric Morley|Eric Douglas Morley]] នៅក្នុងឆ្នាំ [[:en:Miss World 2000|២០០០]] មកអ្នកស្រី [[:en:Julia Morley|Julia Evelyn Morley]] បានក្លាយជាប្រធាននិងជានាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss World Organization|អង្គការបវរកញ្ញាពិភពលោក]]នេះ។<ref>{{cite news|author=Paul Lewis|title=Eric Morley, 82, Miss World Promoter, Dies|url=https://www.nytimes.com/2000/11/11/world/eric-morley-82-miss-world-promoter-dies.html|date=11 November 2000|website=The New York Times|access-date=11 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pageant.com/archive/world.html |title=Pageant News Bureau – Miss World: A long, glittering history |publisher=Pageant.com |access-date=24 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html |archive-date=15 February 2011 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215102031/http://www.pageant.com/archive/world.html }}</ref>រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាពិភពលោកគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are The Crowns On the Right Heads? – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|url-status=dead|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads}}</ref> '''បវរកញ្ញាពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] មកពី[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ថែលឡេងហ្គាណា|រដ្ឋថែលឡេងហ្គាណា]] [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៥១ | rowspan = "2" | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Kiki Håkansson|Kerstin Margareta (Kiki) Håkansson]] | rowspan="40" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | [[:en:May-Louise Flodin|May-Louise Flodin]] | ១១ |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Denise Perrier|Denise Perrier]] | ១៥ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|Egypt|1922}} [[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | [[:en:Antigone Costanda|Antigone Costanda]] | ១៦ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Susana Duijm|Carmen Susana Duijm Zubillaga]] | ២១ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Petra Schürmann|Hildegard Petra Susanna Schürmann/Petra Hildegard Elisabeth Schürmann]] | ២៤ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Marita Lindahl|Marita Lindah]] | ២៣ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Penelope Coelen|Penelope Anne Coelen]] | ២២ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Corine Rottschäfer|Corine Spier-Rottschäfer]] | ៣៧ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|Argentina|alt}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma Cappagli|Norma Gladys Cappagli]] | ៣៩ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Rosemarie Frankland|Rosemarie Frankland]] | ៣៧ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Catharina Lodders|Catharina Johanna Lodders]] | ៣៣ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Carole_Crawford|Carole Joan Crawford]] | ៤០ |- | ១៩៦៤ | rowspan = "2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Ann Sidney|Ann Sidney]] | ៤២ |- | ១៩៦៥ | [[:en:Lesley Langley|Lesley Doreen Langley]] | ៤៨ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Reita Faria|Reita Faria Powell]] | ៥១ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Madeleine_Hartog-Bel|Madeleine Hartog-Bel Houghton]] | ៥៥ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Penelope Plummer|Penelope Plummer]] | ៥៣ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Eva Rueber-Staier|Eva Rueber-Staier]] | ៥០ |- | ១៩៧០ | {{flagicon|Grenada|1967}} [[ហ្គ្រេនណាដា|ហ្គ្រេនណាដា]] | [[:en:Jennifer Hosten|Jennifer Josephine Hosten]] | ៥៨ |- | ១៩៧១ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Lúcia Petterle|Lúcia Tavares Petterle]] | ៥៦ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Belinda Green|Belinda Lynette Green]] | ៥៣ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Marjorie Wallace|Marjorie Wallace]] | ៥៤ |- | rowspan = "2" | ១៩៧៤ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Helen Elizabeth Morgan|Helen Elizabeth Morgan]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan=2 |៥៨ |- | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Anneline Kriel|Anneline Kriel]]<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Wilnelia Merced|Wilnelia, Lady Forsyth-Johnson]] | ៦៧ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Cindy Breakspeare|Cynthia Jean Cameron Breakspeare]] | ៦០ |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Mary Stävin|Mary Ann-Catrin Stävin]] | ៦២ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Silvana Suárez|Silvana Rosa Suárez Clarence]] | ៦៨ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|BMU}} [[ប៊ឺមូដា|ប៊ឺមូដា]] | [[:en:Gina Swainson|Gina Ann Casandra Swainson]] | ៦៩ |- | rowspan = "2" | ១៩៨០ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Gabriella Brum|Gabriella Brum]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |rowspan=2 | ៦៧ |- | {{flagicon|GUM}} [[ហ្គាំ|កោះហ្គាំ]] | [[:en:Kimberley Santos|Kimberley Santos]]<br>(ជំនួយតំណែង) |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Pilín León|Carmen Josefina León Crespo]] | ៦៧ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Mariasela Álvarez|Mariasela Álvarez Lebrón]] | ៦៨ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Sarah-Jane Hutt|Sarah-Jane Hutt]] | ៧២ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Astrid Carolina Herrera|Astrid Carolina Herrera Irazábal]] | ៧២ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Hólmfríður Karlsdóttir|Hólmfríður (Hófí) Karlsdóttir]] | ៧៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Giselle Laronde|Giselle Jeanne-Marie Laronde-West]] | ៧៧ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|AUT}} [[អូទ្រីស|អូទ្រីស]] | [[:en:Ulla Weigerstorfer|Ulrike Weigerstorfer]] | ៧៨ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Linda Pétursdóttir|Linda Pétursdóttir]] | ៨៤ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Aneta Kręglicka|Aneta Beata Kręglicka]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧៨ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Gina Tolleson|Gina Marie Tolleson]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨១ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Miss_World_1991|Ninibeth Beatriz Leal Jiménez]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៨ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Miss_World_1992|Julia Kourotchkina]] | rowspan="4" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៨៣ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Lisa Hanna|Lisa Rene Shanti Hanna]] | ៨១ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Aishwarya Rai|Aishwarya Rai Bachchan]] | ៨៧ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Jacqueline Aguilera|Jacqueline María Aguilera Marcano]] | ៨៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Irene Skliva|Irene Skliva]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨៨ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Diana Hayden|Diana Hayden]] | rowspan="2" | {{flagicon|SYC}} [[សីស្ហែល|សីស្ហែល]] | ៨៦ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Linor Abargil|Linor Abargil]] | ៨៦ |- | ១៩៩៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Yukta Mookhey|Yukta Inderlal Mookhey]] | rowspan="2" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៩៤ |- | ២០០០ | [[:en:Priyanka Chopra|Priyanka Chopra Jonas]] | ៩៥ |- | ២០០១ | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | [[:en:Agbani Darego|Ibiagbanidokibubo Asenite (Agbani) Darego]] | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ៩៣ |- | ២០០២ | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | [[:en:Azra Akın|Azra Akın]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៨៨ |- | ២០០៣ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Rosanna Davison|Rosanna Diane Davison]] | rowspan="3" | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៤ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:María Julia Mantilla|María Julia (Maju) Mantilla García]] | ១០៧ |- | ២០០៥ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Unnur Birna Vilhjálmsdóttir|Unnur Birna Vilhjálmsdóttir]] | ១០២ |- | ២០០៦ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Taťána Kuchařová|Taťána Kuchařová]] | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ១០៤ |- | ២០០៧ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Zhang Zilin|Zhang Zilin]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១០៦ |- | ២០០៨ | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Ksenia Sukhinova|Ksenia Vladimirovna Sukhinova]] | rowspan="2" | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | ១០៩ |- | ២០០៩ | {{flagicon|GIB}} [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[:en:Kaiane Aldorino|Kaiane Loise Aldorino Lopez]] | ១១២ |- | ២០១០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Alexandria Mills|Alexandria Nichole Mills]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៥ |- | ២០១១ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Ivian Sarcos|Ivian Sarcos]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១៣ |- | ២០១២ | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | [[:en:Yu Wenxia|Yu Wenxia]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៦ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Megan Young|Megan Lynne Talde Young-Daez]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ១២៧ |- | ២០១៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Rolene Strauss|Rolene Strauss]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១២១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Mireia Lalaguna|Mireia Lalaguna Royo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៤ |- | ២០១៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Stephanie Del Valle|Stephanie Del Valle Díaz]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១១៧ |- | ២០១៧ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Manushi Chhillar|Manushi Chhillar]] | rowspan="2"| {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ១១៨ |- | ២០១៨ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Vanessa Ponce|Silvia Vanessa Ponce de León Sánchez]] | ១១៨ |- | ២០១៩ | {{flagicon|JAM}} [[ចាម៉ៃកា|ចាម៉ៃកា]] | [[:en:Toni-Ann Singh|Toni-Ann Singh]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ១១១ |- | ២០២០ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Karolina Bielawska|Karolina Bielawska]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | ៩៧ |- | ២០២២ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | {{flagicon|CZE}} [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] | [[:en:Krystyna Pyszková|Krystyna Pyszková]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១១២ |- | ២០២៤ | colspan="10" align="center"|''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៥ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Suchata Chuangsri|Suchata Chuangsri]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ១០៨ |- | ២០២៦ | | | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | |- | ២០២៧ | | | {{flagicon|TZA}} [[តង់ហ្សានី|តង់ហ្សានី]] | |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០០៦ | ស៊ុន ស្រីមុំ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | វី ស្រីវីន | [[ខេត្តកណ្តាល]] | Unplaced | |- | ២០២១ | ភុំ សោភ័ណ្ឌ | [[ខេត្តតាកែវ]] | Unplaced | |- | ២០២២ | សារី សុវត្តី | [[ខេត្តក្រចេះ]] | colspan="2" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២៣ | តេង ស្រីពេជ្រ | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | |- | ២០២៥ | រ៉ូសស្យែល ហ្សូលីណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | rowspan="2" | ២០២៦ | ខន សូរិយា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''លាលែងចេញពីតំណែង'' |- | អ៊ិន លក្ខណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | | |- |} == ឯកសារយោង == mnqrdhrn9vux5rn5n5jqzl31tuhxfr5 828 42002 337224 297608 2026-07-09T11:20:49Z Uzume 3095 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q24733825|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 337224 Scribunto text/plain -- Original module located at [[:en:Module:Wd]] and [[:en:Module:Wd/i18n]]. require("strict") local p = {} local module_arg = ... local i18n local i18nPath local function loadI18n(aliasesP, frame) local title if frame then -- current module invoked by page/template, get its title from frame title = frame:getTitle() else -- current module included by other module, get its title from ... title = module_arg end if not i18n then i18nPath = title .. "/i18n" i18n = require(i18nPath).init(aliasesP) end end p.claimCommands = { property = "property", properties = "properties", qualifier = "qualifier", qualifiers = "qualifiers", reference = "reference", references = "references" } p.generalCommands = { label = "label", title = "title", description = "description", alias = "alias", aliases = "aliases", badge = "badge", badges = "badges" } p.flags = { linked = "linked", short = "short", raw = "raw", multilanguage = "multilanguage", unit = "unit", ------------- preferred = "preferred", normal = "normal", deprecated = "deprecated", best = "best", future = "future", current = "current", former = "former", edit = "edit", editAtEnd = "edit@end", mdy = "mdy", single = "single", sourced = "sourced" } p.args = { eid = "eid", page = "page", date = "date", globalSiteId = "globalSiteId" } local aliasesP = { coord = "P625", ----------------------- image = "P18", author = "P50", authorNameString = "P2093", publisher = "P123", importedFrom = "P143", wikimediaImportURL = "P4656", statedIn = "P248", pages = "P304", language = "P407", hasPart = "P527", publicationDate = "P577", startTime = "P580", endTime = "P582", chapter = "P792", retrieved = "P813", referenceURL = "P854", sectionVerseOrParagraph = "P958", archiveURL = "P1065", title = "P1476", formatterURL = "P1630", quote = "P1683", shortName = "P1813", definingFormula = "P2534", archiveDate = "P2960", inferredFrom = "P3452", typeOfReference = "P3865", column = "P3903", subjectNamedAs = "P1810", wikidataProperty = "P1687", publishedIn = "P1433", lastUpdate = "P5017" } local aliasesQ = { percentage = "Q11229", prolepticJulianCalendar = "Q1985786", citeWeb = "Q5637226", citeQ = "Q22321052" } local parameters = { property = "%p", qualifier = "%q", reference = "%r", alias = "%a", badge = "%b", separator = "%s", general = "%x" } local formats = { property = "%p[%s][%r]", qualifier = "%q[%s][%r]", reference = "%r", propertyWithQualifier = "%p[ <span style=\"font-size:85\\%\">(%q)</span>][%s][%r]", alias = "%a[%s]", badge = "%b[%s]" } local hookNames = { -- {level_1, level_2} [parameters.property] = {"getProperty"}, [parameters.reference] = {"getReferences", "getReference"}, [parameters.qualifier] = {"getAllQualifiers"}, [parameters.qualifier.."\\d"] = {"getQualifiers", "getQualifier"}, [parameters.alias] = {"getAlias"}, [parameters.badge] = {"getBadge"} } -- default value objects, should NOT be mutated but instead copied local defaultSeparators = { ["sep"] = {" "}, ["sep%s"] = {","}, ["sep%q"] = {"; "}, ["sep%q\\d"] = {", "}, ["sep%r"] = nil, -- none ["punc"] = nil -- none } local rankTable = { ["preferred"] = 1, ["normal"] = 2, ["deprecated"] = 3 } local function replaceAlias(id) if aliasesP[id] then id = aliasesP[id] end return id end local function errorText(code, ...) local text = i18n["errors"][code] if arg then text = mw.ustring.format(text, unpack(arg)) end return text end local function throwError(errorMessage, ...) error(errorText(errorMessage, unpack(arg))) end local function replaceDecimalMark(num) return mw.ustring.gsub(num, "[.]", i18n['numeric']['decimal-mark'], 1) end local function padZeros(num, numDigits) local numZeros local negative = false if num < 0 then negative = true num = num * -1 end num = tostring(num) numZeros = numDigits - num:len() for _ = 1, numZeros do num = "0"..num end if negative then num = "-"..num end return num end local function replaceSpecialChar(chr) if chr == '_' then -- replace underscores with spaces return ' ' else return chr end end local function replaceSpecialChars(str) local chr local esc = false local strOut = "" for i = 1, #str do chr = str:sub(i,i) if not esc then if chr == '\\' then esc = true else strOut = strOut .. replaceSpecialChar(chr) end else strOut = strOut .. chr esc = false end end return strOut end local function buildWikilink(target, label) if not label or target == label then return "[[" .. target .. "]]" else return "[[" .. target .. "|" .. label .. "]]" end end -- used to make frame.args mutable, to replace #frame.args (which is always 0) -- with the actual amount and to simply copy tables local function copyTable(tIn) if not tIn then return nil end local tOut = {} for i, v in pairs(tIn) do tOut[i] = v end return tOut end -- used to merge output arrays together; -- note that it currently mutates the first input array local function mergeArrays(a1, a2) for i = 1, #a2 do a1[#a1 + 1] = a2[i] end return a1 end local function split(str, del) local out = {} local i, j = str:find(del) if i and j then out[1] = str:sub(1, i - 1) out[2] = str:sub(j + 1) else out[1] = str end return out end local function parseWikidataURL(url) local id if url:match('^http[s]?://') then id = split(url, "Q") if id[2] then return "Q" .. id[2] end end return nil end local function parseDate(dateStr, precision) precision = precision or "d" local i, j, index, ptr local parts = {nil, nil, nil} if dateStr == nil then return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end -- 'T' for snak values, '/' for outputs with '/Julian' attached i, j = dateStr:find("[T/]") if i then dateStr = dateStr:sub(1, i-1) end local from = 1 if dateStr:sub(1,1) == "-" then -- this is a negative number, look further ahead from = 2 end index = 1 ptr = 1 i, j = dateStr:find("-", from) if i then -- year parts[index] = tonumber(dateStr:sub(ptr, i-1), 10) -- explicitly give base 10 to prevent error if parts[index] == -0 then parts[index] = tonumber("0") -- for some reason, 'parts[index] = 0' may actually store '-0', so parse from string instead end if precision == "y" then -- we're done return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end index = index + 1 ptr = i + 1 i, j = dateStr:find("-", ptr) if i then -- month parts[index] = tonumber(dateStr:sub(ptr, i-1), 10) if precision == "m" then -- we're done return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end index = index + 1 ptr = i + 1 end end if dateStr:sub(ptr) ~= "" then -- day if we have month, month if we have year, or year parts[index] = tonumber(dateStr:sub(ptr), 10) end return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end local function datePrecedesDate(aY, aM, aD, bY, bM, bD) if aY == nil or bY == nil then return nil end aM = aM or 1 aD = aD or 1 bM = bM or 1 bD = bD or 1 if aY < bY then return true end if aY > bY then return false end if aM < bM then return true end if aM > bM then return false end if aD < bD then return true end return false end local function getHookName(param, index) if hookNames[param] then return hookNames[param][index] elseif param:len() > 2 then return hookNames[param:sub(1, 2).."\\d"][index] else return nil end end local function alwaysTrue() return true end -- The following function parses a format string. -- -- The example below shows how a parsed string is structured in memory. -- Variables other than 'str' and 'child' are left out for clarity's sake. -- -- Example: -- "A %p B [%s[%q1]] C [%r] D" -- -- Structure: -- [ -- { -- str = "A " -- }, -- { -- str = "%p" -- }, -- { -- str = " B ", -- child = -- [ -- { -- str = "%s", -- child = -- [ -- { -- str = "%q1" -- } -- ] -- } -- ] -- }, -- { -- str = " C ", -- child = -- [ -- { -- str = "%r" -- } -- ] -- }, -- { -- str = " D" -- } -- ] -- local function parseFormat(str) local chr, esc, param, root, cur, prev, new local params = {} local function newObject(array) local obj = {} -- new object obj.str = "" array[#array + 1] = obj -- array{object} obj.parent = array return obj end local function endParam() if param > 0 then if cur.str ~= "" then cur.str = "%"..cur.str cur.param = true params[cur.str] = true cur.parent.req[cur.str] = true prev = cur cur = newObject(cur.parent) end param = 0 end end root = {} -- array root.req = {} cur = newObject(root) prev = nil esc = false param = 0 for i = 1, #str do chr = str:sub(i,i) if not esc then if chr == '\\' then endParam() esc = true elseif chr == '%' then endParam() if cur.str ~= "" then cur = newObject(cur.parent) end param = 2 elseif chr == '[' then endParam() if prev and cur.str == "" then table.remove(cur.parent) cur = prev end cur.child = {} -- new array cur.child.req = {} cur.child.parent = cur cur = newObject(cur.child) elseif chr == ']' then endParam() if cur.parent.parent then new = newObject(cur.parent.parent.parent) if cur.str == "" then table.remove(cur.parent) end cur = new end else if param > 1 then param = param - 1 elseif param == 1 then if not chr:match('%d') then endParam() end end cur.str = cur.str .. replaceSpecialChar(chr) end else cur.str = cur.str .. chr esc = false end prev = nil end endParam() -- make sure that at least one required parameter has been defined if not next(root.req) then throwError("missing-required-parameter") end -- make sure that the separator parameter "%s" is not amongst the required parameters if root.req[parameters.separator] then throwError("extra-required-parameter", parameters.separator) end return root, params end local function sortOnRank(claims) local rankPos local ranks = {{}, {}, {}, {}} -- preferred, normal, deprecated, (default) local sorted = {} for _, v in ipairs(claims) do rankPos = rankTable[v.rank] or 4 ranks[rankPos][#ranks[rankPos] + 1] = v end sorted = ranks[1] sorted = mergeArrays(sorted, ranks[2]) sorted = mergeArrays(sorted, ranks[3]) return sorted end local function isValueInTable(searchedItem, inputTable) for _, item in pairs(inputTable) do if item == searchedItem then return true end end return false end local Config = {} -- allows for recursive calls function Config:new() local cfg = {} setmetatable(cfg, self) self.__index = self cfg.separators = { -- single value objects wrapped in arrays so that we can pass by reference ["sep"] = {copyTable(defaultSeparators["sep"])}, ["sep%s"] = {copyTable(defaultSeparators["sep%s"])}, ["sep%q"] = {copyTable(defaultSeparators["sep%q"])}, ["sep%r"] = {copyTable(defaultSeparators["sep%r"])}, ["punc"] = {copyTable(defaultSeparators["punc"])} } cfg.entity = nil cfg.entityID = nil cfg.propertyID = nil cfg.propertyValue = nil cfg.qualifierIDs = {} cfg.qualifierIDsAndValues = {} cfg.bestRank = true cfg.ranks = {true, true, false} -- preferred = true, normal = true, deprecated = false cfg.foundRank = #cfg.ranks cfg.flagBest = false cfg.flagRank = false cfg.periods = {true, true, true} -- future = true, current = true, former = true cfg.flagPeriod = false cfg.atDate = {parseDate(os.date('!%Y-%m-%d'))} -- today as {year, month, day} cfg.mdyDate = false cfg.singleClaim = false cfg.sourcedOnly = false cfg.editable = false cfg.editAtEnd = false cfg.inSitelinks = false cfg.langCode = mw.language.getContentLanguage().code cfg.langName = mw.language.fetchLanguageName(cfg.langCode, cfg.langCode) cfg.langObj = mw.language.new(cfg.langCode) cfg.siteID = mw.wikibase.getGlobalSiteId() cfg.states = {} cfg.states.qualifiersCount = 0 cfg.curState = nil cfg.prefetchedRefs = nil return cfg end local State = {} function State:new(cfg, type) local stt = {} setmetatable(stt, self) self.__index = self stt.conf = cfg stt.type = type stt.results = {} stt.parsedFormat = {} stt.separator = {} stt.movSeparator = {} stt.puncMark = {} stt.linked = false stt.rawValue = false stt.shortName = false stt.anyLanguage = false stt.unitOnly = false stt.singleValue = false return stt end -- if id == nil then item connected to current page is used function Config:getLabel(id, raw, link, short) local label = nil local prefix, title= "", nil if not id then id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not id then return "" end end id = id:upper() -- just to be sure if raw then -- check if given id actually exists if mw.wikibase.isValidEntityId(id) and mw.wikibase.entityExists(id) then label = id end prefix, title = "d:Special:EntityPage/", label -- may be nil else -- try short name first if requested if short then label = p._property{aliasesP.shortName, [p.args.eid] = id} -- get short name if label == "" then label = nil end end -- get label if not label then label = mw.wikibase.getLabel(id) end end if not label then label = "" elseif link then -- build a link if requested if not title then if id:sub(1,1) == "Q" then title = mw.wikibase.getSitelink(id) elseif id:sub(1,1) == "P" then -- properties have no sitelink, link to Wikidata instead prefix, title = "d:Special:EntityPage/", id end end label = mw.text.nowiki(label) -- escape raw label text so it cannot be wikitext markup if title then label = buildWikilink(prefix .. title, label) end end return label end function Config:getEditIcon() local value = "" local prefix = "" local front = "&nbsp;" local back = "" if self.entityID:sub(1,1) == "P" then prefix = "Property:" end if self.editAtEnd then front = '<span style="float:' if self.langObj:isRTL() then front = front .. 'left' else front = front .. 'right' end front = front .. '">' back = '</span>' end value = "[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px|alt=" .. i18n['info']['edit-on-wikidata'] .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. prefix .. self.entityID .. "?uselang=" .. self.langCode if self.propertyID then value = value .. "#" .. self.propertyID elseif self.inSitelinks then value = value .. "#sitelinks-wikipedia" end value = value .. "|" .. i18n['info']['edit-on-wikidata'] .. "]]" return front .. value .. back end -- used to create the final output string when it's all done, so that for references the -- function extensionTag("ref", ...) is only called when they really ended up in the final output function Config:concatValues(valuesArray) local outString = "" local j, skip for i = 1, #valuesArray do -- check if this is a reference if valuesArray[i].refHash then j = i - 1 skip = false -- skip this reference if it is part of a continuous row of references that already contains the exact same reference while valuesArray[j] and valuesArray[j].refHash do if valuesArray[i].refHash == valuesArray[j].refHash then skip = true break end j = j - 1 end if not skip then -- add <ref> tag with the reference's hash as its name (to deduplicate references) outString = outString .. mw.getCurrentFrame():extensionTag("ref", valuesArray[i][1], {name = valuesArray[i].refHash}) end else outString = outString .. valuesArray[i][1] end end return outString end function Config:convertUnit(unit, raw, link, short, unitOnly) local space = " " local label = "" local itemID if unit == "" or unit == "1" then return nil end if unitOnly then space = "" end itemID = parseWikidataURL(unit) if itemID then if itemID == aliasesQ.percentage then return "%" else label = self:getLabel(itemID, raw, link, short) if label ~= "" then return space .. label end end end return "" end function State:getValue(snak) return self.conf:getValue(snak, self.rawValue, self.linked, self.shortName, self.anyLanguage, self.unitOnly, false, self.type:sub(1,2)) end function Config:getValue(snak, raw, link, short, anyLang, unitOnly, noSpecial, type) if snak.snaktype == 'value' then local datatype = snak.datavalue.type local subtype = snak.datatype local datavalue = snak.datavalue.value if datatype == 'string' then if subtype == 'url' and link then -- create link explicitly if raw then -- will render as a linked number like [1] return "[" .. datavalue .. "]" else return "[" .. datavalue .. " " .. datavalue .. "]" end elseif subtype == 'commonsMedia' then if link then return buildWikilink("c:File:" .. datavalue, datavalue) elseif not raw then return "[[File:" .. datavalue .. "]]" else return datavalue end elseif subtype == 'geo-shape' and link then return buildWikilink("c:" .. datavalue, datavalue) elseif subtype == 'math' and not raw then local attribute = nil if (type == parameters.property or (type == parameters.qualifier and self.propertyID == aliasesP.hasPart)) and snak.property == aliasesP.definingFormula then attribute = {qid = self.entityID} end return mw.getCurrentFrame():extensionTag("math", datavalue, attribute) elseif subtype == 'external-id' and link then local url = p._property{aliasesP.formatterURL, [p.args.eid] = snak.property} -- get formatter URL if url ~= "" then url = mw.ustring.gsub(url, "$1", datavalue) return "[" .. url .. " " .. datavalue .. "]" else return datavalue end else return datavalue end elseif datatype == 'monolingualtext' then if anyLang or datavalue['language'] == self.langCode then return datavalue['text'] else return nil end elseif datatype == 'quantity' then local value = "" local unit if not unitOnly then -- get value and strip + signs from front value = mw.ustring.gsub(datavalue['amount'], "^%+(.+)$", "%1") if raw then return value end -- replace decimal mark based on locale value = replaceDecimalMark(value) -- add delimiters for readability value = i18n.addDelimiters(value) end unit = self:convertUnit(datavalue['unit'], raw, link, short, unitOnly) if unit then value = value .. unit end return value elseif datatype == 'time' then local y, m, d, p, yDiv, yRound, yFull, value, calendarID, dateStr local yFactor = 1 local sign = 1 local prefix = "" local suffix = "" local mayAddCalendar = false local calendar = "" local precision = datavalue['precision'] if precision == 11 then p = "d" elseif precision == 10 then p = "m" else p = "y" yFactor = 10^(9-precision) end y, m, d = parseDate(datavalue['time'], p) if y < 0 then sign = -1 y = y * sign end -- if precision is tens/hundreds/thousands/millions/billions of years if precision <= 8 then yDiv = y / yFactor -- if precision is tens/hundreds/thousands of years if precision >= 6 then mayAddCalendar = true if precision <= 7 then -- round centuries/millenniums up (e.g. 20th century or 3rd millennium) yRound = math.ceil(yDiv) if not raw then if precision == 6 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['millennium'] else suffix = i18n['datetime']['suffixes']['century'] end suffix = i18n.getOrdinalSuffix(yRound) .. suffix else -- if not verbose, take the first year of the century/millennium -- (e.g. 1901 for 20th century or 2001 for 3rd millennium) yRound = (yRound - 1) * yFactor + 1 end else -- precision == 8 -- round decades down (e.g. 2010s) yRound = math.floor(yDiv) * yFactor if not raw then prefix = i18n['datetime']['prefixes']['decade-period'] suffix = i18n['datetime']['suffixes']['decade-period'] end end if raw and sign < 0 then -- if BCE then compensate for "counting backwards" -- (e.g. -2019 for 2010s BCE, -2000 for 20th century BCE or -3000 for 3rd millennium BCE) yRound = yRound + yFactor - 1 end else local yReFactor, yReDiv, yReRound -- round to nearest for tens of thousands of years or more yRound = math.floor(yDiv + 0.5) if yRound == 0 then if precision <= 2 and y ~= 0 then yReFactor = 1e6 yReDiv = y / yReFactor yReRound = math.floor(yReDiv + 0.5) if yReDiv == yReRound then -- change precision to millions of years only if we have a whole number of them precision = 3 yFactor = yReFactor yRound = yReRound end end if yRound == 0 then -- otherwise, take the unrounded (original) number of years precision = 5 yFactor = 1 yRound = y mayAddCalendar = true end end if precision >= 1 and y ~= 0 then yFull = yRound * yFactor yReFactor = 1e9 yReDiv = yFull / yReFactor yReRound = math.floor(yReDiv + 0.5) if yReDiv == yReRound then -- change precision to billions of years if we're in that range precision = 0 yFactor = yReFactor yRound = yReRound else yReFactor = 1e6 yReDiv = yFull / yReFactor yReRound = math.floor(yReDiv + 0.5) if yReDiv == yReRound then -- change precision to millions of years if we're in that range precision = 3 yFactor = yReFactor yRound = yReRound end end end if not raw then if precision == 3 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['million-years'] elseif precision == 0 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['billion-years'] else yRound = yRound * yFactor if yRound == 1 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['year'] else suffix = i18n['datetime']['suffixes']['years'] end end else yRound = yRound * yFactor end end else yRound = y mayAddCalendar = true end if mayAddCalendar then calendarID = parseWikidataURL(datavalue['calendarmodel']) if calendarID and calendarID == aliasesQ.prolepticJulianCalendar then if not raw then if link then calendar = " ("..buildWikilink(i18n['datetime']['julian-calendar'], i18n['datetime']['julian'])..")" else calendar = " ("..i18n['datetime']['julian']..")" end else calendar = "/"..i18n['datetime']['julian'] end end end if not raw then local ce = nil if sign < 0 then ce = i18n['datetime']['BCE'] elseif precision <= 5 then ce = i18n['datetime']['CE'] end if ce then if link then ce = buildWikilink(i18n['datetime']['common-era'], ce) end suffix = suffix .. " " .. ce end value = tostring(yRound) if m then dateStr = self.langObj:formatDate("F", "1-"..m.."-1") if d then if self.mdyDate then dateStr = dateStr .. " " .. d .. "," else dateStr = d .. " " .. dateStr end end value = dateStr .. " " .. value end value = prefix .. value .. suffix .. calendar else value = padZeros(yRound * sign, 4) if m then value = value .. "-" .. padZeros(m, 2) if d then value = value .. "-" .. padZeros(d, 2) end end value = value .. calendar end return value elseif datatype == 'globecoordinate' then -- logic from https://github.com/DataValues/Geo (v4.0.1) local precision, unitsPerDegree, numDigits, strFormat, value, globe local latitude, latConv, latValue, latLink local longitude, lonConv, lonValue, lonLink local latDirection, latDirectionN, latDirectionS, latDirectionEN local lonDirection, lonDirectionE, lonDirectionW, lonDirectionEN local degSymbol, minSymbol, secSymbol, separator local latDegrees = nil local latMinutes = nil local latSeconds = nil local lonDegrees = nil local lonMinutes = nil local lonSeconds = nil local latDegSym = "" local latMinSym = "" local latSecSym = "" local lonDegSym = "" local lonMinSym = "" local lonSecSym = "" local latDirectionEN_N = "N" local latDirectionEN_S = "S" local lonDirectionEN_E = "E" local lonDirectionEN_W = "W" if not raw then latDirectionN = i18n['coord']['latitude-north'] latDirectionS = i18n['coord']['latitude-south'] lonDirectionE = i18n['coord']['longitude-east'] lonDirectionW = i18n['coord']['longitude-west'] degSymbol = i18n['coord']['degrees'] minSymbol = i18n['coord']['minutes'] secSymbol = i18n['coord']['seconds'] separator = i18n['coord']['separator'] else latDirectionN = latDirectionEN_N latDirectionS = latDirectionEN_S lonDirectionE = lonDirectionEN_E lonDirectionW = lonDirectionEN_W degSymbol = "/" minSymbol = "/" secSymbol = "/" separator = "/" end latitude = datavalue['latitude'] longitude = datavalue['longitude'] if latitude < 0 then latDirection = latDirectionS latDirectionEN = latDirectionEN_S latitude = math.abs(latitude) else latDirection = latDirectionN latDirectionEN = latDirectionEN_N end if longitude < 0 then lonDirection = lonDirectionW lonDirectionEN = lonDirectionEN_W longitude = math.abs(longitude) else lonDirection = lonDirectionE lonDirectionEN = lonDirectionEN_E end precision = datavalue['precision'] if not precision or precision <= 0 then precision = 1 / 3600 -- precision not set (correctly), set to arcsecond end -- remove insignificant detail latitude = math.floor(latitude / precision + 0.5) * precision longitude = math.floor(longitude / precision + 0.5) * precision if precision >= 1 - (1 / 60) and precision < 1 then precision = 1 elseif precision >= (1 / 60) - (1 / 3600) and precision < (1 / 60) then precision = 1 / 60 end if precision >= 1 then unitsPerDegree = 1 elseif precision >= (1 / 60) then unitsPerDegree = 60 else unitsPerDegree = 3600 end numDigits = math.ceil(-math.log10(unitsPerDegree * precision)) if numDigits <= 0 then numDigits = tonumber("0") -- for some reason, 'numDigits = 0' may actually store '-0', so parse from string instead end strFormat = "%." .. numDigits .. "f" if precision >= 1 then latDegrees = strFormat:format(latitude) lonDegrees = strFormat:format(longitude) if not raw then latDegSym = replaceDecimalMark(latDegrees) .. degSymbol lonDegSym = replaceDecimalMark(lonDegrees) .. degSymbol else latDegSym = latDegrees .. degSymbol lonDegSym = lonDegrees .. degSymbol end else latConv = math.floor(latitude * unitsPerDegree * 10^numDigits + 0.5) / 10^numDigits lonConv = math.floor(longitude * unitsPerDegree * 10^numDigits + 0.5) / 10^numDigits if precision >= (1 / 60) then latMinutes = latConv lonMinutes = lonConv else latSeconds = latConv lonSeconds = lonConv latMinutes = math.floor(latSeconds / 60) lonMinutes = math.floor(lonSeconds / 60) latSeconds = strFormat:format(latSeconds - (latMinutes * 60)) lonSeconds = strFormat:format(lonSeconds - (lonMinutes * 60)) if not raw then latSecSym = replaceDecimalMark(latSeconds) .. secSymbol lonSecSym = replaceDecimalMark(lonSeconds) .. secSymbol else latSecSym = latSeconds .. secSymbol lonSecSym = lonSeconds .. secSymbol end end latDegrees = math.floor(latMinutes / 60) lonDegrees = math.floor(lonMinutes / 60) latDegSym = latDegrees .. degSymbol lonDegSym = lonDegrees .. degSymbol latMinutes = latMinutes - (latDegrees * 60) lonMinutes = lonMinutes - (lonDegrees * 60) if precision >= (1 / 60) then latMinutes = strFormat:format(latMinutes) lonMinutes = strFormat:format(lonMinutes) if not raw then latMinSym = replaceDecimalMark(latMinutes) .. minSymbol lonMinSym = replaceDecimalMark(lonMinutes) .. minSymbol else latMinSym = latMinutes .. minSymbol lonMinSym = lonMinutes .. minSymbol end else latMinSym = latMinutes .. minSymbol lonMinSym = lonMinutes .. minSymbol end end latValue = latDegSym .. latMinSym .. latSecSym .. latDirection lonValue = lonDegSym .. lonMinSym .. lonSecSym .. lonDirection value = latValue .. separator .. lonValue if link then globe = parseWikidataURL(datavalue['globe']) if globe then globe = mw.wikibase.getLabelByLang(globe, "en"):lower() else globe = "earth" end latLink = table.concat({latDegrees, latMinutes, latSeconds}, "_") lonLink = table.concat({lonDegrees, lonMinutes, lonSeconds}, "_") value = "[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language="..self.langCode.."&params="..latLink.."_"..latDirectionEN.."_"..lonLink.."_"..lonDirectionEN.."_globe:"..globe.." "..value.."]" end return value elseif datatype == 'wikibase-entityid' then local label local itemID = datavalue['numeric-id'] if subtype == 'wikibase-item' then itemID = "Q" .. itemID elseif subtype == 'wikibase-property' then itemID = "P" .. itemID else return '<strong class="error">' .. errorText('unknown-data-type', subtype) .. '</strong>' end label = self:getLabel(itemID, raw, link, short) if label == "" then label = nil end return label else return '<strong class="error">' .. errorText('unknown-data-type', datatype) .. '</strong>' end elseif snak.snaktype == 'somevalue' and not noSpecial then if raw then return " " -- single space represents 'somevalue' else return i18n['values']['unknown'] end elseif snak.snaktype == 'novalue' and not noSpecial then if raw then return "" -- empty string represents 'novalue' else return i18n['values']['none'] end else return nil end end function Config:getSingleRawQualifier(claim, qualifierID) local qualifiers if claim.qualifiers then qualifiers = claim.qualifiers[qualifierID] end if qualifiers and qualifiers[1] then return self:getValue(qualifiers[1], true) -- raw = true else return nil end end function Config:snakEqualsValue(snak, value) local snakValue = self:getValue(snak, true) -- raw = true if snakValue and snak.snaktype == 'value' and snak.datavalue.type == 'wikibase-entityid' then value = value:upper() end return snakValue == value end function Config:setRank(rank) local rankPos if rank == p.flags.best then self.bestRank = true self.flagBest = true -- mark that 'best' flag was given return end if rank:sub(1,9) == p.flags.preferred then rankPos = 1 elseif rank:sub(1,6) == p.flags.normal then rankPos = 2 elseif rank:sub(1,10) == p.flags.deprecated then rankPos = 3 else return end -- one of the rank flags was given, check if another one was given before if not self.flagRank then self.ranks = {false, false, false} -- no other rank flag given before, so unset ranks self.bestRank = self.flagBest -- unsets bestRank only if 'best' flag was not given before self.flagRank = true -- mark that a rank flag was given end if rank:sub(-1) == "+" then for i = rankPos, 1, -1 do self.ranks[i] = true end elseif rank:sub(-1) == "-" then for i = rankPos, #self.ranks do self.ranks[i] = true end else self.ranks[rankPos] = true end end function Config:setPeriod(period) local periodPos if period == p.flags.future then periodPos = 1 elseif period == p.flags.current then periodPos = 2 elseif period == p.flags.former then periodPos = 3 else return end -- one of the period flags was given, check if another one was given before if not self.flagPeriod then self.periods = {false, false, false} -- no other period flag given before, so unset periods self.flagPeriod = true -- mark that a period flag was given end self.periods[periodPos] = true end function Config:qualifierMatches(claim, id, value) local qualifiers if claim.qualifiers then qualifiers = claim.qualifiers[id] end if qualifiers then for _, v in pairs(qualifiers) do if self:snakEqualsValue(v, value) then return true end end elseif value == "" then -- if the qualifier is not present then treat it the same as the special value 'novalue' return true end return false end function Config:rankMatches(rankPos) if self.bestRank then return (self.ranks[rankPos] and self.foundRank >= rankPos) else return self.ranks[rankPos] end end function Config:timeMatches(claim) local startTime = nil local startTimeY = nil local startTimeM = nil local startTimeD = nil local endTime = nil local endTimeY = nil local endTimeM = nil local endTimeD = nil if self.periods[1] and self.periods[2] and self.periods[3] then -- any time return true end startTime = self:getSingleRawQualifier(claim, aliasesP.startTime) if startTime and startTime ~= "" and startTime ~= " " then startTimeY, startTimeM, startTimeD = parseDate(startTime) end endTime = self:getSingleRawQualifier(claim, aliasesP.endTime) if endTime and endTime ~= "" and endTime ~= " " then endTimeY, endTimeM, endTimeD = parseDate(endTime) end if startTimeY ~= nil and endTimeY ~= nil and datePrecedesDate(endTimeY, endTimeM, endTimeD, startTimeY, startTimeM, startTimeD) then -- invalidate end time if it precedes start time endTimeY = nil endTimeM = nil endTimeD = nil end if self.periods[1] then -- future if startTimeY and datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], startTimeY, startTimeM, startTimeD) then return true end end if self.periods[2] then -- current if (startTimeY == nil or not datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], startTimeY, startTimeM, startTimeD)) and (endTimeY == nil or datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], endTimeY, endTimeM, endTimeD)) then return true end end if self.periods[3] then -- former if endTimeY and not datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], endTimeY, endTimeM, endTimeD) then return true end end return false end function Config:processFlag(flag) if not flag then return false end if flag == p.flags.linked then self.curState.linked = true return true elseif flag == p.flags.raw then self.curState.rawValue = true if self.curState == self.states[parameters.reference] then -- raw reference values end with periods and require a separator (other than none) self.separators["sep%r"][1] = {" "} end return true elseif flag == p.flags.short then self.curState.shortName = true return true elseif flag == p.flags.multilanguage then self.curState.anyLanguage = true return true elseif flag == p.flags.unit then self.curState.unitOnly = true return true elseif flag == p.flags.mdy then self.mdyDate = true return true elseif flag == p.flags.single then self.singleClaim = true return true elseif flag == p.flags.sourced then self.sourcedOnly = true return true elseif flag == p.flags.edit then self.editable = true return true elseif flag == p.flags.editAtEnd then self.editable = true self.editAtEnd = true return true elseif flag == p.flags.best or flag:match('^'..p.flags.preferred..'[+-]?$') or flag:match('^'..p.flags.normal..'[+-]?$') or flag:match('^'..p.flags.deprecated..'[+-]?$') then self:setRank(flag) return true elseif flag == p.flags.future or flag == p.flags.current or flag == p.flags.former then self:setPeriod(flag) return true elseif flag == "" then -- ignore empty flags and carry on return true else return false end end function Config:processFlagOrCommand(flag) local param = "" if not flag then return false end if flag == p.claimCommands.property or flag == p.claimCommands.properties then param = parameters.property elseif flag == p.claimCommands.qualifier or flag == p.claimCommands.qualifiers then self.states.qualifiersCount = self.states.qualifiersCount + 1 param = parameters.qualifier .. self.states.qualifiersCount self.separators["sep"..param] = {copyTable(defaultSeparators["sep%q\\d"])} elseif flag == p.claimCommands.reference or flag == p.claimCommands.references then param = parameters.reference else return self:processFlag(flag) end if self.states[param] then return false end -- create a new state for each command self.states[param] = State:new(self, param) -- use "%x" as the general parameter name self.states[param].parsedFormat = parseFormat(parameters.general) -- will be overwritten for param=="%p" -- set the separator self.states[param].separator = self.separators["sep"..param] -- will be nil for param=="%p", which will be set separately if flag == p.claimCommands.property or flag == p.claimCommands.qualifier or flag == p.claimCommands.reference then self.states[param].singleValue = true end self.curState = self.states[param] return true end function Config:processSeparators(args) local sep for i, v in pairs(self.separators) do if args[i] then sep = replaceSpecialChars(args[i]) if sep ~= "" then self.separators[i][1] = {sep} else self.separators[i][1] = nil end end end end function Config:setFormatAndSeparators(state, parsedFormat) state.parsedFormat = parsedFormat state.separator = self.separators["sep"] state.movSeparator = self.separators["sep"..parameters.separator] state.puncMark = self.separators["punc"] end -- determines if a claim has references by prefetching them from the claim using getReferences, -- which applies some filtering that determines if a reference is actually returned, -- and caches the references for later use function State:isSourced(claim) self.conf.prefetchedRefs = self:getReferences(claim) return (#self.conf.prefetchedRefs > 0) end function State:resetCaches() -- any prefetched references of the previous claim must not be used self.conf.prefetchedRefs = nil end function State:claimMatches(claim) local matches, rankPos -- first of all, reset any cached values used for the previous claim self:resetCaches() -- if a property value was given, check if it matches the claim's property value if self.conf.propertyValue then matches = self.conf:snakEqualsValue(claim.mainsnak, self.conf.propertyValue) else matches = true end -- if any qualifier values were given, check if each matches one of the claim's qualifier values for i, v in pairs(self.conf.qualifierIDsAndValues) do matches = (matches and self.conf:qualifierMatches(claim, i, v)) end -- check if the claim's rank and time period match rankPos = rankTable[claim.rank] or 4 matches = (matches and self.conf:rankMatches(rankPos) and self.conf:timeMatches(claim)) -- if only claims with references must be returned, check if this one has any if self.conf.sourcedOnly then matches = (matches and self:isSourced(claim)) -- prefetches and caches references end return matches, rankPos end function State:out() local result -- collection of arrays with value objects local valuesArray -- array with value objects local sep = nil -- value object local out = {} -- array with value objects local function walk(formatTable, result) local valuesArray = {} -- array with value objects for i, v in pairs(formatTable.req) do if not result[i] or not result[i][1] then -- we've got no result for a parameter that is required on this level, -- so skip this level (and its children) by returning an empty result return {} end end for _, v in ipairs(formatTable) do if v.param then valuesArray = mergeArrays(valuesArray, result[v.str]) elseif v.str ~= "" then valuesArray[#valuesArray + 1] = {v.str} end if v.child then valuesArray = mergeArrays(valuesArray, walk(v.child, result)) end end return valuesArray end -- iterate through the results from back to front, so that we know when to add separators for i = #self.results, 1, -1 do result = self.results[i] -- if there is already some output, then add the separators if #out > 0 then sep = self.separator[1] -- fixed separator result[parameters.separator] = {self.movSeparator[1]} -- movable separator else sep = nil result[parameters.separator] = {self.puncMark[1]} -- optional punctuation mark end valuesArray = walk(self.parsedFormat, result) if #valuesArray > 0 then if sep then valuesArray[#valuesArray + 1] = sep end out = mergeArrays(valuesArray, out) end end -- reset state before next iteration self.results = {} return out end -- level 1 hook function State:getProperty(claim) local value = {self:getValue(claim.mainsnak)} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end -- level 1 hook function State:getQualifiers(claim, param) local qualifiers if claim.qualifiers then qualifiers = claim.qualifiers[self.conf.qualifierIDs[param]] end if qualifiers then -- iterate through claim's qualifier statements to collect their values; -- return array with multiple value objects return self.conf.states[param]:iterate(qualifiers, {[parameters.general] = hookNames[parameters.qualifier.."\\d"][2], count = 1}) -- pass qualifier state with level 2 hook else return {} -- return empty array end end -- level 2 hook function State:getQualifier(snak) local value = {self:getValue(snak)} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end -- level 1 hook function State:getAllQualifiers(claim, param, result, hooks) local out = {} -- array with value objects local sep = self.conf.separators["sep"..parameters.qualifier][1] -- value object -- iterate through the output of the separate "qualifier(s)" commands for i = 1, self.conf.states.qualifiersCount do -- if a hook has not been called yet, call it now if not result[parameters.qualifier..i] then self:callHook(parameters.qualifier..i, hooks, claim, result) end -- if there is output for this particular "qualifier(s)" command, then add it if result[parameters.qualifier..i] and result[parameters.qualifier..i][1] then -- if there is already some output, then add the separator if #out > 0 and sep then out[#out + 1] = sep end out = mergeArrays(out, result[parameters.qualifier..i]) end end return out end -- level 1 hook function State:getReferences(claim) if self.conf.prefetchedRefs then -- return references that have been prefetched by isSourced return self.conf.prefetchedRefs end if claim.references then -- iterate through claim's reference statements to collect their values; -- return array with multiple value objects return self.conf.states[parameters.reference]:iterate(claim.references, {[parameters.general] = hookNames[parameters.reference][2], count = 1}) -- pass reference state with level 2 hook else return {} -- return empty array end end -- level 2 hook function State:getReference(statement) local citeParamMapping = i18n['cite']['param-mapping'] local citeConfig = i18n['cite']['config'] local citeTypes = i18n['cite']['output-types'] -- will hold rendered properties of the reference which are not directly from statement.snaks, -- Namely, is URL generated from an external ID. local additionalProcessedProperties = {} -- for each citation type, there will be an associative array that associates lists of rendered properties -- to citation-template parameters local candidateParams = {} -- like above, but only associates one rendered property to each parameter; if the above variable -- contains more strings for a parameter, the strings will be assigned to numbered params (e.g. "author1") local citeParams = {} local citeErrors = {} local referenceEmpty = true -- will be set to false if at least one parameter is left unremoved local version = 12 -- increment this each time the below logic is changed to avoid conflict errors if not statement.snaks then return {} end -- don't use bot-added references referencing Wikimedia projects or containing "inferred from" (such references are not usable on Wikipedia) if statement.snaks[aliasesP.importedFrom] or statement.snaks[aliasesP.wikimediaImportURL] or statement.snaks[aliasesP.inferredFrom] then return {} end -- don't include "type of reference" if statement.snaks[aliasesP.typeOfReference] then statement.snaks[aliasesP.typeOfReference] = nil end -- don't include "image" to prevent littering if statement.snaks[aliasesP.image] then statement.snaks[aliasesP.image] = nil end -- don't include "language" if it is equal to the local one if self:getReferenceDetail(statement.snaks, aliasesP.language) == self.conf.langName then statement.snaks[aliasesP.language] = nil end if statement.snaks[aliasesP.statedIn] and not statement.snaks[aliasesP.referenceURL] then -- "stated in" was given but "reference URL" was not. -- get "Wikidata property" properties from the item in "stated in" -- if any of the returned properties of the external-id datatype is in statement.snaks, generate a link from it and use the link in the reference -- find the "Wikidata property" properties in the item from "stated in" local wikidataPropertiesOfSource = mw.text.split(p._properties{p.flags.raw, aliasesP.wikidataProperty, [p.args.eid] = self.conf:getValue(statement.snaks[aliasesP.statedIn][1], true, false)}, ", ", true) for i, wikidataPropertyOfSource in pairs(wikidataPropertiesOfSource) do if statement.snaks[wikidataPropertyOfSource] and statement.snaks[wikidataPropertyOfSource][1].datatype == "external-id" then local tempLink = self:getReferenceDetail(statement.snaks, wikidataPropertyOfSource, false, true) -- not raw, linked if mw.ustring.match(tempLink, "^%[%Z- %Z+%]$") then -- getValue returned a URL in square brackets. -- the link is in wiki markup, so strip the square brackets and the display text -- gsub also returns another, discarted value, therefore the result is assigned to tempLink first tempLink = mw.ustring.gsub(tempLink, "^%[(%Z-) %Z+%]$", "%1") additionalProcessedProperties[aliasesP.referenceURL] = {tempLink} statement.snaks[wikidataPropertyOfSource] = nil break end end end end -- initialize candidateParams and citeParams for _, citeType in ipairs(citeTypes) do candidateParams[citeType] = {} citeParams[citeType] = {} end -- fill candidateParams for _, citeType in ipairs(citeTypes) do -- This will contain value--priority pairs for each param name. local candidateValuesAndPriorities = {} -- fill candidateValuesAndPriorities for refProperty in pairs(statement.snaks) do if citeErrors[citeType] then break end repeat -- just a simple wrapper to emulate "continue" -- set mappingKey and prefix local mappingKey local prefix = "" if statement.snaks[refProperty][1].datatype == 'external-id' then mappingKey = "external-id" prefix = self.conf:getLabel(refProperty) if prefix ~= "" then prefix = prefix .. " " end else mappingKey = refProperty end local paramName = citeParamMapping[citeType][mappingKey] -- skip properties with empty parameter name if paramName == "" then break -- skip this property for this value of citeType end -- handle unknown properties in the reference if not paramName then referenceEmpty = false local error_message = errorText("unknown-property-in-ref", refProperty) assert(error_message) -- Should not be nil citeErrors[citeType] = error_message break end -- set processedProperty local processedProperty local raw = false -- if the value is wanted raw if isValueInTable(paramName, citeConfig[citeType]["raw-value-params"] or {}) then raw = true end if isValueInTable(paramName, citeConfig[citeType]["numbered-params"] or {}) then -- Multiple values may be given. processedProperty = self:getReferenceDetails(statement.snaks, refProperty, raw, self.linked, true) -- anyLang = true else -- If multiple values are given, all but the first suitable one are discarted. processedProperty = {self:getReferenceDetail(statement.snaks, refProperty, raw, self.linked and (statement.snaks[refProperty][1].datatype ~= 'url'), true)} -- link = true/false, anyLang = true end if #processedProperty == 0 then break end referenceEmpty = false -- add an empty entry to candidateValuesAndPriorities, if there isn't one already if not candidateValuesAndPriorities[paramName] then candidateValuesAndPriorities[paramName] = {} end -- find the priority of refProperty local thisPropertyPriority = -1 local thisParamPrioritization = citeConfig[citeType]["prioritization"][paramName] if thisParamPrioritization then for i_priority, i_property in ipairs(thisParamPrioritization) do if i_property == refProperty then thisPropertyPriority = i_priority end end end for _, propertyValue in pairs(processedProperty) do table.insert( candidateValuesAndPriorities[paramName], {prefix .. propertyValue, thisPropertyPriority} ) end until true end -- fill candidateParams[citeType] if not citeErrors[citeType] then local compareValuePriorities = function(pair1, pair2) if pair1[2] == -1 and pair2[2] ~= -1 then return false end if pair1[2] ~= -1 and pair2[2] == -1 then return true end return pair1[2] < pair2[2] end -- fill candidateParams[citeType][paramName] for each used param for paramName, _ in pairs(candidateValuesAndPriorities) do table.sort(candidateValuesAndPriorities[paramName], compareValuePriorities) candidateParams[citeType][paramName] = {} for _, valuePriorityPair in ipairs(candidateValuesAndPriorities[paramName]) do table.insert(candidateParams[citeType][paramName], valuePriorityPair[1]) end end end end -- handle additional properties for refProperty in pairs(additionalProcessedProperties) do for _, citeType in ipairs(citeTypes) do repeat -- skip if there already have been errors if citeErrors[citeType] then break end local paramName = citeParamMapping[citeType][refProperty] -- handle unknown properties in the reference if not paramName then -- Skip this additional property, but do not cause an error. break end if paramName == "" then break end referenceEmpty = false if not candidateParams[citeType][paramName] then candidateParams[citeType][paramName] = {} end for _, propertyValue in pairs(additionalProcessedProperties[refProperty]) do table.insert(candidateParams[citeType][paramName], propertyValue) end until true end end -- fill citeParams for _, citeType in ipairs(citeTypes) do for paramName, paramValues in pairs(candidateParams[citeType]) do if #paramValues == 1 or not isValueInTable(paramName, citeConfig[citeType]["numbered-params"] or {}) then citeParams[citeType][paramName] = paramValues[1] else -- There is more than one value for this parameter - the values will -- go into separate numbered parameters (e.g. "author1", "author2") for paramNum, paramValue in pairs(paramValues) do citeParams[citeType][paramName .. paramNum] = paramValue end end end end -- handle missing mandatory parameters for the templates for _, citeType in ipairs(citeTypes) do for _, requiredCiteParam in pairs(citeConfig[citeType]["mandatory-params"] or {}) do if not citeParams[citeType][requiredCiteParam] then -- The required param is not present. if citeErrors[citeType] then -- Do not override the previous error, if it exists. break end local error_message = errorText("missing-mandatory-param", requiredCiteParam) assert(error_message) -- Should not be nil citeErrors[citeType] = error_message end end end local citeTypeToUse = nil -- choose the output template for _, citeType in ipairs(citeTypes) do if not citeErrors[citeType] then citeTypeToUse = citeType break end end -- set refContent local refContent = "" if citeTypeToUse then local templateToUse = citeConfig[citeTypeToUse]["template"] local paramsToUse = citeParams[citeTypeToUse] if not templateToUse or templateToUse == "" then throwError("no-such-reference-template", tostring(templateToUse), i18nPath, citeTypeToUse) end -- if this module is being substituted then build a regular template call, otherwise expand the template if mw.isSubsting() then for i, v in pairs(paramsToUse) do refContent = refContent .. "|" .. i .. "=" .. v end refContent = "{{" .. templateToUse .. refContent .. "}}" else xpcall( function () refContent = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=templateToUse, args=paramsToUse} end, function () throwError("no-such-reference-template", templateToUse, i18nPath, citeTypeToUse) end ) end -- If the citation couldn't be displayed using any template, but is not empty (barring ignored propeties), throw an error. elseif not referenceEmpty then refContent = errorText("malformed-reference-header") for _, citeType in ipairs(citeTypes) do refContent = refContent .. errorText("template-failure-reason", citeConfig[citeType]["template"], citeErrors[citeType]) end refContent = refContent .. errorText("malformed-reference-footer") end -- wrap refContent local ref = {} if refContent ~= "" then ref = {refContent} if not self.rawValue then -- this should become a <ref> tag, so save the reference's hash for later ref.refHash = "wikidata-" .. statement.hash .. "-v" .. (tonumber(i18n['version']) + version) end return {ref} else return {} end end -- gets a detail of one particular type for a reference function State:getReferenceDetail(snaks, dType, raw, link, anyLang) local switchLang = anyLang local value = nil if not snaks[dType] then return nil end -- if anyLang, first try the local language and otherwise any language repeat for _, v in ipairs(snaks[dType]) do value = self.conf:getValue(v, raw, link, false, anyLang and not switchLang, false, true) -- noSpecial = true if value then break end end if value or not anyLang then break end switchLang = not switchLang until anyLang and switchLang return value end -- gets the details of one particular type for a reference function State:getReferenceDetails(snaks, dType, raw, link, anyLang) local values = {} if not snaks[dType] then return {} end for _, v in ipairs(snaks[dType]) do -- if nil is returned then it will not be added to the table values[#values + 1] = self.conf:getValue(v, raw, link, false, anyLang, false, true) -- noSpecial = true end return values end -- level 1 hook function State:getAlias(object) local value = object.value local title = nil if value and self.linked then if self.conf.entityID:sub(1,1) == "Q" then title = mw.wikibase.getSitelink(self.conf.entityID) elseif self.conf.entityID:sub(1,1) == "P" then title = "d:Property:" .. self.conf.entityID end if title then value = buildWikilink(title, value) end end value = {value} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end -- level 1 hook function State:getBadge(value) value = self.conf:getLabel(value, self.rawValue, self.linked, self.shortName) if value == "" then value = nil end value = {value} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end function State:callHook(param, hooks, statement, result) -- call a parameter's hook if it has been defined and if it has not been called before if not result[param] and hooks[param] then local valuesArray = self[hooks[param]](self, statement, param, result, hooks) -- array with value objects -- add to the result if #valuesArray > 0 then result[param] = valuesArray result.count = result.count + 1 else result[param] = {} -- an empty array to indicate that we've tried this hook already return true -- miss == true end end return false end -- iterate through claims, claim's qualifiers or claim's references to collect values function State:iterate(statements, hooks, matchHook) matchHook = matchHook or alwaysTrue local matches = false local rankPos = nil local result, gotRequired for _, v in ipairs(statements) do -- rankPos will be nil for non-claim statements (e.g. qualifiers, references, etc.) matches, rankPos = matchHook(self, v) if matches then result = {count = 0} -- collection of arrays with value objects local function walk(formatTable) local miss for i2, v2 in pairs(formatTable.req) do -- call a hook, adding its return value to the result miss = self:callHook(i2, hooks, v, result) if miss then -- we miss a required value for this level, so return false return false end if result.count == hooks.count then -- we're done if all hooks have been called; -- returning at this point breaks the loop return true end end for _, v2 in ipairs(formatTable) do if result.count == hooks.count then -- we're done if all hooks have been called; -- returning at this point prevents further childs from being processed return true end if v2.child then walk(v2.child) end end return true end gotRequired = walk(self.parsedFormat) -- only append the result if we got values for all required parameters on the root level if gotRequired then -- if we have a rankPos (only with matchHook() for complete claims), then update the foundRank if rankPos and self.conf.foundRank > rankPos then self.conf.foundRank = rankPos end -- append the result self.results[#self.results + 1] = result -- break if we only need a single value if self.singleValue then break end end end end return self:out() end local function getEntityId(arg, eid, page, allowOmitPropPrefix, globalSiteId) local id = nil local prop = nil if arg then if arg:sub(1,1) == ":" then page = arg eid = nil elseif arg:sub(1,1):upper() == "Q" or arg:sub(1,9):lower() == "property:" or allowOmitPropPrefix then eid = arg page = nil else prop = arg end end if eid then if eid:sub(1,9):lower() == "property:" then id = replaceAlias(mw.text.trim(eid:sub(10))) if id:sub(1,1):upper() ~= "P" then id = "" end else id = replaceAlias(eid) end elseif page then if page:sub(1,1) == ":" then page = mw.text.trim(page:sub(2)) end id = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(page, globalSiteId) or "" end if not id then id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() or "" end id = id:upper() if not mw.wikibase.isValidEntityId(id) then id = "" end return id, prop end local function nextArg(args) local arg = args[args.pointer] if arg then args.pointer = args.pointer + 1 return mw.text.trim(arg) else return nil end end local function claimCommand(args, funcName) local cfg = Config:new() cfg:processFlagOrCommand(funcName) -- process first command (== function name) local lastArg, parsedFormat, formatParams, claims, value local hooks = {count = 0} -- set the date if given; -- must come BEFORE processing the flags if args[p.args.date] then cfg.atDate = {parseDate(args[p.args.date])} cfg.periods = {false, true, false} -- change default time constraint to 'current' end -- process flags and commands repeat lastArg = nextArg(args) until not cfg:processFlagOrCommand(lastArg) -- get the entity ID from either the positional argument, the eid argument or the page argument cfg.entityID, cfg.propertyID = getEntityId(lastArg, args[p.args.eid], args[p.args.page], false, args[p.args.globalSiteId]) if cfg.entityID == "" then return "" -- we cannot continue without a valid entity ID end cfg.entity = mw.wikibase.getEntity(cfg.entityID) if not cfg.propertyID then cfg.propertyID = nextArg(args) end cfg.propertyID = replaceAlias(cfg.propertyID) if not cfg.entity or not cfg.propertyID then return "" -- we cannot continue without an entity or a property ID end cfg.propertyID = cfg.propertyID:upper() if not cfg.entity.claims or not cfg.entity.claims[cfg.propertyID] then return "" -- there is no use to continue without any claims end claims = cfg.entity.claims[cfg.propertyID] if cfg.states.qualifiersCount > 0 then -- do further processing if "qualifier(s)" command was given if #args - args.pointer + 1 > cfg.states.qualifiersCount then -- claim ID or literal value has been given cfg.propertyValue = nextArg(args) end for i = 1, cfg.states.qualifiersCount do -- check if given qualifier ID is an alias and add it cfg.qualifierIDs[parameters.qualifier..i] = replaceAlias(nextArg(args) or ""):upper() end elseif cfg.states[parameters.reference] then -- do further processing if "reference(s)" command was given cfg.propertyValue = nextArg(args) end -- check for special property value 'somevalue' or 'novalue' if cfg.propertyValue then cfg.propertyValue = replaceSpecialChars(cfg.propertyValue) if cfg.propertyValue ~= "" and mw.text.trim(cfg.propertyValue) == "" then cfg.propertyValue = " " -- single space represents 'somevalue', whereas empty string represents 'novalue' else cfg.propertyValue = mw.text.trim(cfg.propertyValue) end end -- parse the desired format, or choose an appropriate format if args["format"] then parsedFormat, formatParams = parseFormat(args["format"]) elseif cfg.states.qualifiersCount > 0 then -- "qualifier(s)" command given if cfg.states[parameters.property] then -- "propert(y|ies)" command given parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.propertyWithQualifier) else parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.qualifier) end elseif cfg.states[parameters.property] then -- "propert(y|ies)" command given parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.property) else -- "reference(s)" command given parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.reference) end -- if a "qualifier(s)" command and no "propert(y|ies)" command has been given, make the movable separator a semicolon if cfg.states.qualifiersCount > 0 and not cfg.states[parameters.property] then cfg.separators["sep"..parameters.separator][1] = {";"} end -- if only "reference(s)" has been given, set the default separator to none (except when raw) if cfg.states[parameters.reference] and not cfg.states[parameters.property] and cfg.states.qualifiersCount == 0 and not cfg.states[parameters.reference].rawValue then cfg.separators["sep"][1] = nil end -- if exactly one "qualifier(s)" command has been given, make "sep%q" point to "sep%q1" to make them equivalent if cfg.states.qualifiersCount == 1 then cfg.separators["sep"..parameters.qualifier] = cfg.separators["sep"..parameters.qualifier.."1"] end -- process overridden separator values; -- must come AFTER tweaking the default separators cfg:processSeparators(args) -- define the hooks that should be called (getProperty, getQualifiers, getReferences); -- only define a hook if both its command ("propert(y|ies)", "reference(s)", "qualifier(s)") and its parameter ("%p", "%r", "%q1", "%q2", "%q3") have been given for i, v in pairs(cfg.states) do -- e.g. 'formatParams["%q1"] or formatParams["%q"]' to define hook even if "%q1" was not defined to be able to build a complete value for "%q" if formatParams[i] or formatParams[i:sub(1, 2)] then hooks[i] = getHookName(i, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end end -- the "%q" parameter is not attached to a state, but is a collection of the results of multiple states (attached to "%q1", "%q2", "%q3", ...); -- so if this parameter is given then this hook must be defined separately, but only if at least one "qualifier(s)" command has been given if formatParams[parameters.qualifier] and cfg.states.qualifiersCount > 0 then hooks[parameters.qualifier] = getHookName(parameters.qualifier, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end -- create a state for "properties" if it doesn't exist yet, which will be used as a base configuration for each claim iteration; -- must come AFTER defining the hooks if not cfg.states[parameters.property] then cfg.states[parameters.property] = State:new(cfg, parameters.property) -- if the "single" flag has been given then this state should be equivalent to "property" (singular) if cfg.singleClaim then cfg.states[parameters.property].singleValue = true end end -- if the "sourced" flag has been given then create a state for "reference" if it doesn't exist yet, using default values, -- which must exist in order to be able to determine if a claim has any references; -- must come AFTER defining the hooks if cfg.sourcedOnly and not cfg.states[parameters.reference] then cfg:processFlagOrCommand(p.claimCommands.reference) -- use singular "reference" to minimize overhead end -- set the parsed format and the separators (and optional punctuation mark); -- must come AFTER creating the additonal states cfg:setFormatAndSeparators(cfg.states[parameters.property], parsedFormat) -- process qualifier matching values, analogous to cfg.propertyValue for i, v in pairs(args) do i = tostring(i) if i:match('^[Pp]%d+$') or aliasesP[i] then v = replaceSpecialChars(v) -- check for special qualifier value 'somevalue' if v ~= "" and mw.text.trim(v) == "" then v = " " -- single space represents 'somevalue' end cfg.qualifierIDsAndValues[replaceAlias(i):upper()] = v end end -- first sort the claims on rank to pre-define the order of output (preferred first, then normal, then deprecated) claims = sortOnRank(claims) -- then iterate through the claims to collect values value = cfg:concatValues(cfg.states[parameters.property]:iterate(claims, hooks, State.claimMatches)) -- pass property state with level 1 hooks and matchHook -- if desired, add a clickable icon that may be used to edit the returned values on Wikidata if cfg.editable and value ~= "" then value = value .. cfg:getEditIcon() end return value end local function generalCommand(args, funcName) local cfg = Config:new() cfg.curState = State:new(cfg) local lastArg local value = nil repeat lastArg = nextArg(args) until not cfg:processFlag(lastArg) -- get the entity ID from either the positional argument, the eid argument or the page argument cfg.entityID = getEntityId(lastArg, args[p.args.eid], args[p.args.page], true, args[p.args.globalSiteId]) if cfg.entityID == "" or not mw.wikibase.entityExists(cfg.entityID) then return "" -- we cannot continue without an entity end -- serve according to the given command if funcName == p.generalCommands.label then value = cfg:getLabel(cfg.entityID, cfg.curState.rawValue, cfg.curState.linked, cfg.curState.shortName) elseif funcName == p.generalCommands.title then cfg.inSitelinks = true if cfg.entityID:sub(1,1) == "Q" then value = mw.wikibase.getSitelink(cfg.entityID) end if cfg.curState.linked and value then value = buildWikilink(value) end elseif funcName == p.generalCommands.description then value = mw.wikibase.getDescription(cfg.entityID) else local parsedFormat, formatParams local hooks = {count = 0} cfg.entity = mw.wikibase.getEntity(cfg.entityID) if funcName == p.generalCommands.alias or funcName == p.generalCommands.badge then cfg.curState.singleValue = true end if funcName == p.generalCommands.alias or funcName == p.generalCommands.aliases then if not cfg.entity.aliases or not cfg.entity.aliases[cfg.langCode] then return "" -- there is no use to continue without any aliasses end local aliases = cfg.entity.aliases[cfg.langCode] -- parse the desired format, or parse the default aliases format if args["format"] then parsedFormat, formatParams = parseFormat(args["format"]) else parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.alias) end -- process overridden separator values; -- must come AFTER tweaking the default separators cfg:processSeparators(args) -- define the hook that should be called (getAlias); -- only define the hook if the parameter ("%a") has been given if formatParams[parameters.alias] then hooks[parameters.alias] = getHookName(parameters.alias, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end -- set the parsed format and the separators (and optional punctuation mark) cfg:setFormatAndSeparators(cfg.curState, parsedFormat) -- iterate to collect values value = cfg:concatValues(cfg.curState:iterate(aliases, hooks)) elseif funcName == p.generalCommands.badge or funcName == p.generalCommands.badges then if not cfg.entity.sitelinks or not cfg.entity.sitelinks[cfg.siteID] or not cfg.entity.sitelinks[cfg.siteID].badges then return "" -- there is no use to continue without any badges end local badges = cfg.entity.sitelinks[cfg.siteID].badges cfg.inSitelinks = true -- parse the desired format, or parse the default aliases format if args["format"] then parsedFormat, formatParams = parseFormat(args["format"]) else parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.badge) end -- process overridden separator values; -- must come AFTER tweaking the default separators cfg:processSeparators(args) -- define the hook that should be called (getBadge); -- only define the hook if the parameter ("%b") has been given if formatParams[parameters.badge] then hooks[parameters.badge] = getHookName(parameters.badge, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end -- set the parsed format and the separators (and optional punctuation mark) cfg:setFormatAndSeparators(cfg.curState, parsedFormat) -- iterate to collect values value = cfg:concatValues(cfg.curState:iterate(badges, hooks)) end end value = value or "" if cfg.editable and value ~= "" then -- if desired, add a clickable icon that may be used to edit the returned value on Wikidata value = value .. cfg:getEditIcon() end return value end -- modules that include this module should call the functions with an underscore prepended, e.g.: p._property(args) local function establishCommands(commandList, commandFunc) for _, commandName in pairs(commandList) do local function wikitextWrapper(frame) local args = copyTable(frame.args) args.pointer = 1 loadI18n(aliasesP, frame) return commandFunc(args, commandName) end p[commandName] = wikitextWrapper local function luaWrapper(args) args = copyTable(args) args.pointer = 1 loadI18n(aliasesP) return commandFunc(args, commandName) end p["_" .. commandName] = luaWrapper end end establishCommands(p.claimCommands, claimCommand) establishCommands(p.generalCommands, generalCommand) -- main function that is supposed to be used by wrapper templates function p.main(frame) if not mw.wikibase then return nil end local f, args loadI18n(aliasesP, frame) -- get the parent frame to take the arguments that were passed to the wrapper template frame = frame:getParent() or frame if not frame.args[1] then throwError("no-function-specified") end f = mw.text.trim(frame.args[1]) if f == "main" then throwError("main-called-twice") end assert(p["_"..f], errorText('no-such-function', f)) -- copy arguments from immutable to mutable table args = copyTable(frame.args) -- remove the function name from the list table.remove(args, 1) return p["_"..f](args) end return p j5a6l03tjwodgrvfnv3lb4x5up93wlv 828 42003 337223 297607 2026-07-09T11:20:46Z Uzume 3095 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q29879601|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 337223 Scribunto text/plain -- The values and functions in this submodule should be localized per wiki. local p = {} function p.init(aliasesP) p = { ["version"] = "8", -- increment this each time the below parameters are changed to avoid reference conflict errors ["errors"] = { ["unknown-data-type"] = "Unknown or unsupported datatype '%s'.", ["missing-required-parameter"] = "No required parameters defined, needing at least one", ["extra-required-parameter"] = "Parameter '%s' must be defined as optional", ["no-function-specified"] = "You must specify a function to call", -- equal to the standard module error message ["main-called-twice"] = 'The function "main" cannot be called twice', ["no-such-function"] = 'The function "%s" does not exist', -- equal to the standard module error message ["no-such-reference-template"] = 'Error: template "%s", which is set in %s as the output template for the citation-output type "%s", does not exist', -- Parts of the error message signalling a malformed reference. ["malformed-reference-header"] = "<span style=\"color:#dd3333\">\nError: Unable to display the reference from Wikidata properly. Technical details:\n", ["malformed-reference-footer"] = "See [[Module:wd/doc#References|the documentation]] for further details.\n</span>\n[[Category:Module:Wd reference errors]]", ["template-failure-reason"] = "* Reason for the failure of {{tl|%s}}: %s\n", ["missing-mandatory-param"] = 'The output template call would miss the mandatory parameter <code>%s</code>.', ["unknown-property-in-ref"] = 'The Wikidata reference contains the property {{property|%s}}, which is not assigned to any parameter of this template.' }, ["info"] = { ["edit-on-wikidata"] = "Edit this on Wikidata" }, ["numeric"] = { ["decimal-mark"] = ".", ["delimiter"] = "," }, ["datetime"] = { ["prefixes"] = { ["decade-period"] = "" }, ["suffixes"] = { ["decade-period"] = "s", ["millennium"] = " millennium", ["century"] = " century", ["million-years"] = " million years", ["billion-years"] = " billion years", ["year"] = " year", ["years"] = " years" }, ["julian-calendar"] = "Julian calendar", -- linked page title ["julian"] = "Julian", ["BCE"] = "BCE", ["CE"] = "CE", ["common-era"] = "Common Era" -- linked page title }, ["coord"] = { ["latitude-north"] = "N", ["latitude-south"] = "S", ["longitude-east"] = "E", ["longitude-west"] = "W", ["degrees"] = "°", ["minutes"] = "'", ["seconds"] = '"', ["separator"] = ", " }, ["values"] = { ["unknown"] = "unknown", ["none"] = "none" }, ["cite"] = { ["output-types"] = {"web", "q"}, -- In this order, the output types will be tried ["param-mapping"] = { ["web"] = { -- <= left side: all allowed reference properties for *web page sources* per https://www.wikidata.org/wiki/Help:Sources -- => right side: corresponding parameter names in (equivalent of) [[:en:Template:Cite web]] (if non-existent, keep empty i.e. "") [aliasesP.statedIn] = "website", [aliasesP.referenceURL] = "url", [aliasesP.publicationDate] = "date", [aliasesP.lastUpdate] = "date", [aliasesP.retrieved] = "access-date", [aliasesP.title] = "title", [aliasesP.subjectNamedAs] = "title", [aliasesP.archiveURL] = "archive-url", [aliasesP.archiveDate] = "archive-date", [aliasesP.language] = "language", [aliasesP.author] = "author", [aliasesP.authorNameString] = "author", [aliasesP.publisher] = "publisher", [aliasesP.quote] = "quote", [aliasesP.pages] = "pages", -- extra option [aliasesP.publishedIn] = "website", [aliasesP.sectionVerseOrParagraph] = "at" }, ["q"] = { -- <= left side: all allowed reference properties for *sources other than web pages* per https://www.wikidata.org/wiki/Help:Sources -- => right side: corresponding parameter names in (equivalent of) [[:en:Template:Cite Q]] (if non-existent, keep empty i.e. "") [aliasesP.statedIn] = "1", [aliasesP.pages] = "pages", [aliasesP.column] = "at", [aliasesP.chapter] = "chapter", [aliasesP.sectionVerseOrParagraph] = "section", ["external-id"] = "id", -- used for any type of database property ID [aliasesP.title] = "title", [aliasesP.publicationDate] = "date", [aliasesP.lastUpdate] = "date", [aliasesP.retrieved] = "access-date" } }, ["config"] = { -- supported fields: -- - template: name of the template used for output -- - numbered-params: citation params accepting an arbitrary number of values by numbering the params (e.g. author1, author2) -- - raw-value-params: params taking a raw value (which means the property is rendered with getValue with raw=true) -- - mandatory-params: params that are required be in the template call (after potentially appending numbers to params listed in numbered-params) -- - prioritization: table associating a list of properties, in the order in which they are preferred, to template parameters; -- properties not mentioned here have the lowest priority; -- prioritization of properties handled through additionalProcessedProperties is unsupported; -- no key of this table can be from numbered-params -- Leaving out the "template" field causes the output type to be ignored. ["web"] = { ["template"] = "Cite web", ["numbered-params"] = {"author"}, ["mandatory-params"] = {"url"}, ["prioritization"] = { ["date"] = {aliasesP.lastUpdate, aliasesP.publicationDate}, ["title"] = {aliasesP.title, aliasesP.subjectNamedAs} } }, ["q"] = { ["template"] = "Cite Q", ["raw-value-params"] = {"1"}, -- the first, unnamed parameter of CiteQ takes a QID, not the name of the item cited ["mandatory-params"] = {"1"}, ["prioritization"] = { ["date"] = {aliasesP.lastUpdate, aliasesP.publicationDate} } } } } } p.getOrdinalSuffix = function(num) if tostring(num):sub(-2,-2) == '1' then return "th" -- 10th, 11th, 12th, 13th, ... 19th end num = tostring(num):sub(-1) if num == '1' then return "st" elseif num == '2' then return "nd" elseif num == '3' then return "rd" else return "th" end end p.addDelimiters = function(n) local left, num, right = string.match(n, "^([^%d]*%d)(%d*)(.-)$") if left and num and right then return left .. (num:reverse():gsub("(%d%d%d)", "%1" .. p['numeric']['delimiter']):reverse()) .. right else return n end end return p end return p pgkxz3kqyoyu0zj2nmtkjkdr0ntnin5 0 43741 337210 337202 2026-07-08T16:10:00Z TheRandomGoober 27248 /* ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥ */ 337210 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 5d500pnfjab7qndgumrah1jnma9j6je 337215 337210 2026-07-09T04:03:05Z TheRandomGoober 27248 /* ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥ */ 337215 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] aetr0sgn6241busuoh47dpblsmuq1cj 0 53906 337214 2026-07-09T02:29:14Z RattanakpisalTan 32837 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1302123209|History of Asia]]" 337214 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Chinese_silk,_4th_Century_BC.JPG|រូបភាពតូច|ព័ត៌មានលម្អិតអំពីសូត្រ ចិនចាប់ពីសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ការជួញដូរសូត្រដ៏ពិសេសតាមរយៈផ្លូវសូត្រ បានភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗពីប្រទេសចិន ឥណ្ឌា អាស៊ីកណ្តាល និងមជ្ឈិមបូព៌ាទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក។]] '''ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី''' អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាប្រវត្តិសាស្ត្ររួមនៃតំបន់ឆ្នេរតាមតំបន់ផ្សេងៗគ្នាដូចជា [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ដែលតភ្ជាប់ដោយមហាផ្ទៃទ្វីបនៃ វាលស្មៅ អឺរ៉ាស៊ី។ សូមមើល ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃមជ្ឈិមបូព៌ា និង ប្រវត្តិនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែមអំពីតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់តាមមាត់សមុទ្រគឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសាសនាដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយតំបន់នីមួយៗនៃតំបន់ទាំងបីបានអភិវឌ្ឍអរិយធម៌ដំបូងនៅជុំវិញជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ។ ជ្រលងភ្នំទាំងនេះមានជីជាតិ ដោយសារដីនៅទីនោះសម្បូរដីល្បាប់ ហើយអាចទទួលផលដំណាំមានឬសជាច្រើន។ អរិយធម៌នៅ មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌាបុរាណ និង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ចិនបុរាណ]] បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ហើយទំនងជាបានផ្លាស់ប្តូរបច្ចេកវិទ្យា និងគំនិតដូចជា គណិតវិទ្យា និងកង់ជាដើម។ គំនិតផ្សេងទៀតដូចជាការសរសេរទំនងជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលក្ខណៈបុគ្គលនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗ។ ទីក្រុង រដ្ឋ ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពបានអភិវឌ្ឍនៅតំបន់ទំនាបទាំងនេះ។ តំបន់វាលស្មៅត្រូវបានរស់នៅយូរមកហើយដោយពួកអ្នកពនេចរជិះសត្វ ហើយពីវាលស្មៅកណ្តាល ពួកគេអាចទៅដល់គ្រប់តំបន់ទាំងអស់នៃទ្វីបអាស៊ី។ ផ្នែកខាងជើងនៃទ្វីប ដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃ ស៊ីបេរី ក៏មិនមានវត្តមានពួកពនេចរទៅដល់ដែរ ដោយសារតែព្រៃឈើក្រាស់ និងទុនដ្រា។ តំបន់ទាំងនេះនៅស៊ីបេរីមានប្រជាជនតិចណាស់។ ផ្នែកកណ្តាល និងបរិវេណជំុវិញត្រូវបានការពារដោយភ្នំ និងវាលខ្សាច់។ ជួរភ្នំកូកាស ហិមាល័យ វាលខ្សាច់ការ៉ាកូម និង វាលខ្សាច់ហ្គោប៊ី បានបង្កើតរបាំងការពារដែលធ្វើឲ្យអ្នកជិះសេះតំបន់វាលស្មៅអាចឆ្លងកាត់ដោយការលំបាក។ ខណៈពេលដែលបច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌ អ្នករស់នៅទីក្រុងមានភាពជឿនលឿនជាង ពួកគេមានលទ្ធភាពខ្សោយក្នុងការការពារនឹងពួកពនេចរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តំបន់ទំនាបមិនមានវាលស្មៅគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទ្រទ្រង់កម្លាំងសេះដ៏ធំនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ ពួកពនេចរដែលបានសញ្ជ័យរដ្ឋនានានៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ត្រូវបានបង្ខំឱ្យសម្របខ្លួនទៅនឹងសង្គមក្នុងតំបន់។ ការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាម បានឈានទៅដល់យុគមាសរបស់ឥស្លាម និងយុគសម័យទីមូរីឌរុឺណេសង់ ដែលក្រោយមកបានជះឥទ្ធិពលដល់យុគសម័យនៃអាណាចក្រកាំភ្លើងធំអ៊ីស្លាម ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់អាស៊ីបង្ហាញពីការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗដែលបានឃើញនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ផ្សេងទៀតទាំងនោះ។ ទាំងនេះរួមមានពាណិជ្ជកម្មនៃផ្លូវសូត្រ ដែលផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ ភាសា សាសនា និងជំងឺនានាទូទាំងពាណិជ្ជកម្ម អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី ។ វឌ្ឍនភាពដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺការច្នៃប្រឌិតថ្មីនៃ ម្សៅកាំភ្លើង នៅក្នុងប្រទេសចិនមជ្ឈិមសម័យ ដែលក្រោយមកត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយចក្រភពដែលពឹងផ្អែកលើកាំភ្លើងភាគច្រើនគឺពួកមូហ្គល និង សាហ្វាវីឌ ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមជឿនលឿនតាមរយៈការប្រើប្រាស់កាំភ្លើង។<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> == បុរេប្រវត្តិ == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|រូបភាពតូច|សំណង់ថ្មបុរេប្រវត្តិ មួយចំនួននៅ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ ក្នុង [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]] ត្រូវបានសាងសង់តាំងពីឆ្នាំ៩៦០០មុនគ.ស ដោយមានអាយុកាលចាស់ជាងស្តូនហេញ ៧ពាន់ឆ្នាំ។<ref name="ArchMag">{{Cite web |date=November–December 2008 |title=The World's First Temple |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |website=Archaeology magazine |page=23}}</ref>]] របាយការណ៍មួយដោយបុរាណវិទូ រាគេស តេវ៉ារី នៅលហុរ៉ាទេវ៉ា [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] បង្ហាញពីកាលបរិច្ឆេទ C១៤ ថ្មីដែលមានចន្លោះពី ៩០០០ និង ៨០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ពាក់ព័ន្ធជាមួយនឹងអង្ករ ធ្វើឲ្យលហុរ៉ាទេវ៉ា ជាស្ថានីយយុគថ្មរំលីងចំណាស់ជាងគេនៅអាស៊ីខាងត្បូង។ <ref name="archae">{{Cite web |title=Second preliminary report of the excavations at Lahuradewa district |url=http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613040512/http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |archive-date=2011-06-13 |publisher=Directorate of Archaeology (U.P, India)}} </ref> ជីវិតដែលបានតាំងទីលំនៅ បានលេចឡើងនៅលើឧបទ្វីបក្នុងគែមខាងលិចនៃតំបន់ដីល្បាប់ទន្លេឥណ្ឌុស ប្រហែល៩០០០ឆ្នាំមុន ដោយបានវិវត្តបន្តិចម្តងៗទៅជា អរិយធម៌ជ្រលងភ្នំឥណ្ឌុស នៃសហសវត្សទី៣មុនគ.ស។ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ គឺជា​ទីតាំងស្ថានីយ​យុគថ្មរំលីងនៅតំបន់អាណាតូលីភាគ​អាគ្នេយ៍នៃ[[តួកគី|ប្រទេស​តួ​ក​គី]] ។ ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសម័យមុនយុគថ្មរំលីង រវាងប្រហែល៩៥០០ និង៨០០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ ទីតាំងនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធរាងជារង្វង់ធំជាច្រើនដែលទ្រដោយសសរថ្មដ៏ធំ ដែលជាមេហ្គាលីត ដែលគេស្គាល់ចំណាស់ជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក។ ទីតាំងបុរេប្រវត្តិបុីហ្វូទី នៅជិតអុីស៊ាន ក្នុងខេត្ត[[ខេត្តហឺបុី|ហឺបុី]] ប្រទេសចិន មានផ្ទុកស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌សម័យកាលប្រហាក់ប្រហែលជាមួយនឹងវប្បធម៌ស៊ីសាន និងស៊ីងឡុងវ៉ា ប្រហែល ៨០០០-៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដែលជាវប្បធម៌ថ្មរំលីងនៅភាគខាងកើតនៃភ្នំតៃហាង ដែលបំពេញចន្លោះប្រហោងខាងបុរាណវិទ្យារវាងវប្បធម៌ចិនខាងជើងទាំងពីរ។ ផ្ទៃដីកំណាយសរុបមានទំហំជាង ១២០០ ម៉ែត្រការ៉េ ហើយការប្រមូលការរកឃើញនៅទីតាំងយុគថ្មរំលីងនេះមានពីរដំណាក់កាល។ <ref name="archdis">{{Cite web |title=New Archaeological Discoveries and Researches in 2004 – The Fourth Archaeology Forum of CASS |url=http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174808/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |archive-date=2011-05-12 |access-date=2007-09-18 |publisher=Institute of Archaeology – Chinese Academy of Social Sciences}} </ref> ប្រហែលឆ្នាំ៥៥០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ វប្បធម៌ហាឡាហ្វៀន បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង[[លីបង់|ប្រទេសលីបង់]] អ៊ីស្រាអែល [[ស៊ីរី]] អាណាតូលៀ និងភាគខាងជើងមេសូប៉ូតាមី ដោយផ្អែកលើកសិកម្មដីស្ងួត។ នៅភាគខាងត្បូងមេសូប៉តាមី គឺជាវាលទំនាបនៃស៊ុយមែ និងអេឡាម ។ ដោយសារមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត គឺចាំបាច់។ វប្បធម៌អ៊ូបាអ៊ីត បានរីកចម្រើនតាំងពីឆ្នាំ៥៥០០មុនគ.ស។ == សម័យបុរាណ == === យុគសំរិទ្ធ === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Bronze_Age_End.svg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការលុកលុយ ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងចលនាប្រជាជនដែលអាចកើតមានក្នុងអំឡុងពេលនៃ ការដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ចាប់ផ្តើមប្រហែល១២០០ឆ្នាំមុនគ.ស។]] យុគសម័យ ឆាលកូលីទិក (ឬយុគទង់ដែង) បានចាប់ផ្តើមប្រហែល ៤៥០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ បន្ទាប់មកយុគសំរិទ្ធ បានចាប់ផ្តើមប្រហែល៣៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយជំនួសវប្បធម៌យុគថ្មរំលីង។ អរិយធម៌ជ្រលងឥណ្ឌុស (IVC) គឺជាអរិយធម៌សម័យសំរិទ្ធ (៣៣០០-១៣០០ មុនគ.ស; រយៈពេលចាស់ទុំ ២៦០០-១៩០០មុនគ.ស) ដែលផ្តោតភាគច្រើននៅភាគខាងលិចនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទម្រង់ដំបូងនៃសាសនាហិណ្ឌូត្រូវបានគោរពក្នុងអំឡុងពេលអារ្យធម៌នេះ។ ទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យមួយចំនួននៃអរិយធម៌នេះរួមមាន ហារ៉ាប៉ា និង ម៉ូហិនចូដារ៉ូ ដែលមានកម្រិតខ្ពស់នៃការរៀបចំទីក្រុង និងសិល្បៈ។ មូលហេតុនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃតំបន់ទាំងនេះនៅប្រហែលឆ្នាំ១៧០០មុនគ.ស គឺអាចជជែកវែកញែកបាន ទោះបីជាភស្តុតាងបង្ហាញថាវាបណ្តាលមកពីគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ (ជាពិសេសទឹកជំនន់)។ <ref>{{Cite web |title=The Indus Valley Civilisation |url=http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014129/http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |archive-date=9 May 2013 |access-date=9 February 2013 |website=ThinkQuest}}</ref> សម័យនេះសម្គាល់ជាសម័យវេទ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលមានអាយុកាលប្រហែលពី១៥០០ ទៅ៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស.។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ភាសា[[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] បានរីកចម្រើន ហើយគម្ពីរវេទ ត្រូវបានសរសេរ ជាទំនុកតម្កើងវីរភាពដែលប្រាប់រឿងនិទានអំពីព្រះ និងសង្គ្រាម។ នេះ​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​សាសនាវេទ ដែល​នៅ​ទី​បំផុត​នឹង​មាន​ភាព​ស្មុគ​ស្មាញ និង​វិវត្ត​ទៅ​ជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|​សាសនា​ហិណ្ឌូ]] ។<ref>Stearns 2011, p.68</ref> ប្រទេសចិន និង [[វៀតណាម]] ក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការងារផលិតកម្មលោហៈផងដែរ។ តាំងពីសម័យយុគថ្មរំលីង ស្គរសំរិទ្ធដំបូងគេហៅថា ស្គរដុងសឺន ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង និងជុំវិញតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមនៃប្រទេសវៀតណាម និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ ទាំងនេះទាក់ទងនឹងវប្បធម៌ដុងសឺន បុរេប្រវត្តិរបស់វៀតណាម។ នៅទីក្រុង បាន ឈាង ប្រទេសថៃ (អាស៊ីអាគ្នេយ៍) វត្ថុបុរាណធ្វើពីសំរិទ្ធត្រូវបានរកឃើញតាំងពីឆ្នាំ២១០០មុនគ.ស។ នៅណ្យួងកាន ឧបករណ៍សំរិទ្ធរបស់ភូមាត្រូវបានជីកកកាយ រួមជាមួយនឹងសេរ៉ាមិច និងវត្ថុបុរាណធ្វើពីថ្ម។ ការកំណត់អាយុកាលនៅតែមានភាពទូលំទូលាយ (៣៥០០-៥០០ មុនគ.ស)។ === យុគសម័យដែក និងសម័យប្រែប្រួល === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />យុគសម័យដែកបានឃើញការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ដែក អាវុធ និងអាវក្រោះយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងអរិយធម៌សំខាន់ៗនៃអាស៊ី។ ==== មជ្ឈិមបូព៌ា ==== [[ឯកសារ:Achaemenid_Empire_at_its_greatest_extent_according_to_Oxford_Atlas_of_World_History_2002.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ចក្រភពពែក្សទីមួយ ក្នុងវិសាលភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុតរបស់ខ្លួនកំឡុងឆ្នាំ ៥០០ មុនគ.ស។]] រាជវង្សអាខេមេនីឌនៃចក្រភពពែក្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយស្តេចស៊ីរុសមហារាជ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់លាតសន្ធឹងពី[[ក្រិក|ប្រទេសក្រិក]] និង[[តួកគី|ទួរគី]] រហូតដល់ ទន្លេឥណ្ឌុស និងអាស៊ីកណ្តាលក្នុងកំឡុងសតវត្សទី៦ដល់ទី៤មុនគ.ស។ នយោបាយពែក្សរួមមានការផ្តល់សមភាពចំពោះវប្បធម៌ផ្សេងទៀត រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្ពស់ និងការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗ។ ក្រោយមកនៅក្នុងរាជ្យរបស់ស្តេចដារីអុសមហារាជ ទឹកដីត្រូវបានរួមបញ្ចូល ការិយាធិបតេយ្យត្រូវបានបង្កើតឡើង ពួកអភិជនត្រូវបានតែងតាំងជាយោធា ការប្រមូលពន្ធត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន ហើយចារកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីធានាភក្តីភាពរបស់មន្ត្រីក្នុងតំបន់។ សាសនាចម្បងរបស់ពែក្សនៅពេលនេះគឺសាសនាហ្សូរ៉ាស្រ្ទាន ដែលបង្កើតឡើងដោយទស្សនវិទូហ្សូរ៉ាស្ទើ ។ វាបានបង្ហាញជាទម្រង់ដំបូងនៃ[[សាសនាឯកទេវនិយម]]ទៅកាន់តំបន់នេះ។ សាសនាបានហាមឃាត់ការបូជាសត្វ និងការប្រើប្រាស់ជាតិពុលក្នុងពិធីសាសនា។ ហើយ​បាន​ណែនាំ​ពី​គោលគំនិត​នៃ​សេចក្ដី​សង្គ្រោះ​ខាង​វិញ្ញាណ​តាម​រយៈ​សកម្មភាព​ខាង​សីលធម៌​ផ្ទាល់ខ្លួន ពេល​បញ្ចប់ និង​ទាំង​ការ​វិនិច្ឆ័យ​ទូទៅ និង​ពិសេស ​ជាមួយស្ថានសួគ៌ ឬ ឋាននរក ។ គំនិតទាំងនេះនឹងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអធិរាជ និងមហាជននៅសម័យក្រោយទៀត។ វាបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយជំនឿ និងការអនុវត្តសាសនាបុរាណដែលមានវ័យចំណាស់មុននេះ ដែលទាក់ទងនឹងការចាប់ផ្តើមនៃប្រវត្តិសាស្រ្តដែលគេស្គាល់ និងពីមុន។ ចក្រភពពែក្សបានទទួលជោគជ័យក្នុងការបង្កើតសន្តិភាព និងស្ថិរភាពនៅទូទាំងមជ្ឈឹមបូព៌ា ហើយជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់នៅក្នុងសិល្បៈ នយោបាយ (ប៉ះពាល់ដល់អ្នកដឹកនាំសាសនាបែបក្រិច) និងសាសនា។ [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ឌឺំមហារាជ]] បានធ្វើសញ្ជ័យរាជវង្សនេះនៅសតវត្សទី៤ មុនគ.ស ដោយបង្កើតបានជា សម័យកាលក្រិក ដ៏ខ្លីមួយ។ ព្រះអង្គមិនអាចបង្កើតស្ថិរភាពបានទេ ហើយបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ពែក្សបានបែកខ្ញែកទៅជារាជវង្សតូចៗ និងទន់ខ្សោយ រួមមានចក្រភពសេលូស៊ីឌ បន្ទាប់មកគឺ ចក្រភពប៉ាធៀន ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃយុគសម័យបុរាណ ពែក្សត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញទៅជា ចក្រភពសាសានីដ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចក្រភពពែក្សទីពីរ។ [[ចក្រភពរ៉ូម]] ក្រោយមកនឹងគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីខាងលិច។ រាជវង្សសេលូស៊ីឌ ប៉ាធៀ និងសាសានីដ នៃពែក្សបានគ្រប់គ្រងអាស៊ីខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្ស។ ==== ឥណ្ឌា ==== ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា និងគុប្តៈ ត្រូវបានគេហៅថាជាយុគសម័យមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយការច្នៃប្រឌិត និងការរកឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា សិល្បៈ សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដែលបង្កើតជាធាតុនៃអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ សាសនា[[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]]​​ និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា គឺជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់លើអាស៊ីខាងត្បូង បូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ [[ឯកសារ:Hinduism_Expansion_in_Asia_2023.svg|រូបភាពតូច|ការពង្រីកសាសនាហិណ្ឌូនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ពីតំបន់ស្នូលរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា ទៅកាន់តំបន់អាស៊ីផ្សេងទៀត ជាពិសេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានសម្គាល់ដោយការបង្កើត ការតាំងទីលំនៅ និងនយោបាយហិណ្ឌូដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។]] នៅឆ្នាំ៦០០មុនគ្រឹស្តសករាជ ឥណ្ឌាត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋក្នុងតំបន់ចំនួន១៧ ដែលមានជម្លោះជាមួយគ្នាជារឿយៗ។ នៅឆ្នាំ៣២៧មុនគ.ស [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អធិរាជអាឡិចសាន់ឌឺ]] បានមកដល់ប្រទេសឥណ្ឌាជាមួយនឹងទស្សនវិស័យនៃការដណ្តើមយកពិភពលោកទាំងមូល។ ព្រះអង្គបានឆ្លងកាត់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបង្កើតខេត្តបាក់ទ្រៀ ប៉ុន្តែមិនអាចបន្តទៅមុខទៀតបានទេ ដោយសារកងទ័ពរបស់ទ្រង់ចង់ត្រលប់ទៅគ្រួសាររបស់ពួកគេ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទាហានម្នាក់នាម ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ម៉ូរិយ៉ា បានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងទន្លេគង្គា ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានស្ថាបនា ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា (សំស្ក្រឹត៖ मौर्य राजवंश ម៉ូរិយ៉ា រាជវមសារ) គឺជាចក្រភពភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយ និងមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សម៉ូរិយ៉ា ពីឆ្នាំ៣២១ ដល់ឆ្នាំ១៨៥ មុនគ.ស។ វាជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោកក្នុងសម័យកាលរបស់វា ដែលលាតសន្ធឹងទៅភ្នំហិម៉ាឡ័យ នៅភាគខាងជើង អ្វីដែលឥឡូវជាអាសាមនៅភាគខាងកើត ប្រហែលជាហួសពី[[ប៉ាគីស្ថាន]] សម័យទំនើបនៅភាគខាងលិច ហើយបញ្ចូលបាឡូជីស្ថាន និងភាគច្រើននៃអ្វីដែលឥឡូវនេះជា[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ក្នុងកម្រិតធំបំផុតរបស់វា។ ភាគខាងត្បូងនៃចក្រភពម៉៉ូរិយ៉ា គឺជា តាមីលកាំ ដែលជាប្រទេសឯករាជ្យដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សបីគឺ ប៉ាណដ្យា [[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] និង ចេរ៉ា ។ រាជការដែលបង្កើតឡើងដោយ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ត្រូវបានដឹកនាំដោយស្តេចផ្តាច់ការ ដែលពឹងផ្អែកជាចម្បងលើយោធាដើម្បីអះអាងអំណាចរបស់ទ្រង់។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} គេក៏បានអនុវត្តការប្រើប្រាស់ការិយាធិបតេយ្យ និងថែមទាំងបានឧបត្ថម្ភសេវាកម្មប្រៃសណីយ៍ផងដែរ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} ព្រះនត្តារបស់ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈព្រះនាម អសោក បានពង្រីកចក្រភពយ៉ាងខ្លាំងដោយដណ្តើមយកភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យទំនើប (លើកលែងតែចុងភាគខាងត្បូង)។ ទីបំផុតព្រះអង្គបានប្រែចិត្តជឿព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយបានចាប់ផ្តើមជីវិតដ៏សុខសាន្ត ដែលទ្រង់បានផ្សព្វផ្សាយសាសនា ក៏ដូចជាផ្លូវមនុស្សធម៌ទូទាំងប្រទេសឥណ្ឌា។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា នឹងបែកបាក់ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់អសោក ហើយត្រូវបានសញ្ជ័យដោយពួកឈ្លានពានគុសាន ពីភាគពាយ័ព្យ បង្កើតជាចក្រភពគុសាន ។ ការ​ប្រែចិត្ត​ជឿ​របស់​ពួក​គេ​ទៅ​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​សាសនា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​នឹង​ជន​បរទេស ដូច្នេះ​ហើយ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​នៃ​ប្រជាប្រិយភាព​បាន​កើត​ឡើង។ <ref>Stearns 2011, p.68</ref> ចក្រភពគុសាន នឹងដួលរលំនៅត្រឹមឆ្នាំ២២០ នៃគ.ស ដែលបង្កើតភាពចលាចលនយោបាយបន្ថែមទៀតនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ៣២០ ចក្រភពគុប្តៈ (សំស្ក្រឹត៖ गुप्त राजवंश គុប្តៈរាជវមសារ) ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ បង្កើតឡើងដោយ មហារាជ ស្រីគុប្តៈ រាជវង្សនេះគឺជាគំរូនៃអរិយធម៌បុរាណ។ ស្តេចគុប្តៈ បានបង្រួបបង្រួមតំបន់នេះជាចម្បងតាមរយៈការចរចាររបស់មេដឹកនាំមូលដ្ឋាន និងក្រុមគ្រួសារ ព្រមទាំងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ <ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> ការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេគ្របដណ្តប់ទឹកដីតិចជាងចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ប៉ុន្តែបានបង្កើតស្ថេរភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ <ref>Sterns 2011, p.66</ref> នៅឆ្នាំ៥៣៥ ចក្រភពបានបញ្ចប់នៅពេលដែលប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកហ៊ូណាស់ ។ ==== ចិនបុរាណ ==== ===== រាជវង្សចូវ ===== [[ឯកសារ:Zhou_dynasty_1000_BC.png|រូបភាពតូច|ការប្រមូលផ្តុំប្រជាជន និងព្រំដែននៃរាជវង្ស[[រាជវង្សចូវខាងលិច|ចូវខាងលិច]] ក្នុងប្រទេសចិន]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១០២៩មុនគ.ស រាជវង្សចូវ ({{zh|c=周朝|p=Zhōu Cháo|w=Chou Ch'ao}}) មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ២៥៨ មុនគ.ស។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> រាជវង្សចូវបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ដោយផ្តល់អំណាចដល់ពួកអភិជនក្នុងស្រុក និងពឹងផ្អែកលើភាពស្វាមីភ័ក្រ្តរបស់ពួកគេ ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំរបស់ខ្លួន។<ref name=":0" /> ជាលទ្ធផល រាជការចិននៅពេលនេះ មានទំនោរទៅរកវិមជ្ឈការ និងទន់ខ្សោយ ហើយជារឿយៗមានរឿងតិចតួចណាស់ដែលព្រះចៅអធិរាជអាចធ្វើបានដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាតិ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលអាចរក្សាតំណែងរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងការបង្កើត អាណត្តិនៃឋានសួគ៌ ដែលអាចស្ថាបនាព្រះចៅអធិរាជមួយអង្គដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយឋានសួគ៌ឱ្យគ្រប់គ្រង។ លើសពីនេះ រាជវង្សចូវបានលុបបំបាត់ចំពោះការបូជាមនុស្ស ពីសម័យមុនៗ និងបានបង្រួបបង្រួម[[ភាសាចិន]]។ ជាចុងក្រោយ រាជការចូវបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនឱ្យផ្លាស់លំនៅទៅជ្រលងទន្លេយ៉ាងសេ ជាហេតុបានបង្កើតជានគរចិនភាគកណ្តាល។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ៥០០មុនគ.ស ស្ថិរភាពនយោបាយបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់ពួកពនេចរម្តងហើយម្តងទៀត<ref>Sterns 2011, p.43</ref>និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងដែលកើតចេញពីក្រុមព្រះអង្គម្ចាស់ និងបក្សពួកក្រុមគ្រួសារ។ ស្ថានភាពមានភាពប្រសើរបន្តិច ជាមួយនឹងការលេចឡើងនៃចលនាទស្សនវិជ្ជាជាច្រើន ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងជីវិតរបស់[[ខុងជឺ]]។ សំណេរទស្សនវិជ្ជារបស់គាត់ (ហៅថា ខុងជឺនិយម ) ទាក់ទងនឹងការគោរពចាស់ទុំ និងរដ្ឋ ក្រោយមកត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងរាជវង្សហាន។ លើសពីនេះ គោលគំនិតរបស់ ឡៅជឺ អំពី [[សាសនាតាវ]] រួមទាំង [[យិនយ៉ាង|យិន និងយ៉ាង]] និងភាពពីរយ៉ាងពីកំណើត និងតុល្យភាពនៃធម្មជាតិ និងសកលលោក បានក្លាយជាការពេញនិយមមួយក្នុងសម័យកាលនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រាជវង្សចូវបានបែកបាក់នៅទីបំផុត​ ខណៈពេលដែលពួកអភិជនក្នុងតំបន់ចាប់ផ្តើមទទួលបានអំណាចកាន់តែច្រើន ហើយជម្លោះរបស់ពួកគេបានវិវត្តទៅជាសម័យរដ្ឋសង្គ្រាម ពីឆ្នាំ៤០២​ ដល់ ២០១មុនគ.ស។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ===== រាជវង្សឈីន =====   មេដឹកនាំម្នាក់នៅទីបំផុតបានឡើងកាន់អំណាចរួម គឺ ស្តេច ឈីន ស៊ីហ័ង ( {{Lang-zh|始皇帝}} , ''Shǐ Huángdì'' ) ដែលបានផ្តួលរំលំព្រះចៅអធិរាជចូវចុងក្រោយ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សឈីន។<ref>Sterns 2011, p.43</ref> [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សឈីន]] (ភាសាចិន៖ 秦朝; ភីងអ៊ីង៖ Qín Cháo) គឺជារាជវង្សគ្រប់គ្រងដំបូងនៃសម័យកាលអធិរាជចិន ដែលមានអាយុកាលចាប់ពីឆ្នាំ២២១ ដល់២០៧មុនគ.ស។<ref>Sterns 2011, p.42</ref> ព្រះចៅអធិរាជថ្មីបានលុបបំបាត់ចោលប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ហើយបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់នូវស្ថាប័នរដ្ឋបាលដែលនឹងពឹងផ្អែកលើព្រះអង្គសម្រាប់អំណាច។ កងកម្លាំងអធិរាជរបស់ ព្រះអង្គ បានកម្ទេចការតស៊ូក្នុងតំបន់ណាមួយ ហើយពួកគេបានពង្រីកចក្រភពចិនដោយវាតទីចុះទៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និងភាគខាងជើង[[វៀតណាម]] ។ ការរៀបចំកាន់តែធំបាននាំមកនូវប្រព័ន្ធពន្ធដាររួម ជំរឿនជាតិ ការសាងសង់ផ្លូវដែលមានបទដ្ឋាន (និងទទឹងរទេះ) ការវាស់វែងស្តង់ដារ ការបោះកាក់ស្តង់ដារ ភាសាសរសេរ និងនិយាយផ្លូវការ។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> កំណែទម្រង់បន្ថែមទៀតរួមមានគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រថ្មីៗ ការលើកទឹកចិត្តដល់ការផលិតសូត្រ<ref name=":0" /> និង (ល្បីល្បាញបំផុត) ការចាប់ផ្តើមនៃការសាងសង់មហាកំពែងដ៏អស្ចារ្យនៃប្រទេសចិន ដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីការពារពួកចោរពនេចរដែលតែងតែធ្វើបាបប្រជាជនចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្តេច ស៊ីហ័ង មានភាពល្បីល្បាញដោយសារអំណាចផ្តាច់ការរបស់ទ្រង់ ដោយកេណ្ឌបង្ខំរាស្រ្តឱ្យសាងសង់កំពែង បញ្ជាឱ្យយកពន្ធយ៉ាងច្រើន និងដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកដែលប្រឆាំងនឹងទ្រង់។ ព្រះអង្គបានគាបសង្កត់ពួកខុងជឺ និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិច្បាប់និយម ដែលជាគំនិតដែលថាមនុស្សមានបាបដោយធម្មជាតិ ហើយថារដ្ឋាភិបាលដ៏រឹងមាំ និងខ្លាំងក្លាគឺត្រូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងពួកគេ។ លទ្ធិច្បាប់និយមត្រូវបានបញ្ចូលជាមួយនឹងទស្សនៈប្រាកដនិយម និងឡូជីខល ហើយបដិសេធការវែកញែកបែបបញ្ញាវន្តថាជារឿងឥតបានការ។ ទាំងអស់នេះហើយធ្វើឱ្យ ស្តេច ស៊ីហ័ង មិនទទួលបានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងជាមួយប្រជាជនទេ។ នៅពេលដែលរាជវង្សឈីនចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយ ក្រុមផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិន។ ===== រាជវង្សហាន ===== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:SeidenstrasseGMT.JPG|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|ផ្លូវសូត្រ នៅអាស៊ី]] [[រាជវង្សហាន]] ({{zh|s=汉朝|t=漢朝|p=Hàn Cháo}}; ២០៦ មុនគ.ស – ២២០នៃគ.ស) គឺជារាជវង្សអធិរាជទីពីររបស់ប្រទេសចិន ដែលបន្តពីរាជវង្សឈីន និងបន្តដោយសម័យនគរបី (២២០–២៦៥នៃគ.ស)។ រយៈពេលនៃរាជវង្សហាន ដែលលាតសន្ធឹងជាងបួនសតវត្ស ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយុគមាសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន។ អធិរាជដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយអង្គរបស់រាជវង្សហាន គឺ អធិរាជអ៊ូ នៃហាន បានបង្កើតសន្តិភាពទូទាំងប្រទេសចិន ដែលអាចប្រៀបធៀបទៅនឹង សន្តិភាពរ៉ូម៉ាណា ដែលឃើញមាននៅមេឌីទែរ៉ាណេ មួយរយឆ្នាំក្រោយមក។<ref>Sterns 2011, p.45</ref>រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក្រុមជនជាតិភាគធំរបស់ប្រទេសចិន ហៅខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាជនហាន"។ រាជវង្សហានត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលកសិករពីរនាក់ទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងបុត្រាស្នងរាជ្យរបស់ស្តេចស៊ីហ័ងដែលមានភាពទន់ខ្សោយ។ រាជការហានថ្មីបានរក្សាការធ្វើមជ្ឈការ និងរដ្ឋបាលរបស់ឈីន ប៉ុន្តែបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវការគាបសង្កត់ដែលមានពីមុន។ ពួកគេបានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅកាន់ [[កូរ៉េ|ប្រទេសកូរ៉េ]] [[វៀតណាម]] និង [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ដោយបង្កើតចក្រភពមួយដែលធំជាងឈីនទៅទៀត។ ជនជាតិហានបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពពែក្សនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងរ៉ូម តាមរយៈផ្លូវសូត្រ ដែលពួកគេអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មទំនិញជាច្រើន ជាពិសេសសូត្រ។ អរិយធម៌បុរាណជាច្រើនត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយផ្លូវសូត្រ ដែលភ្ជាប់ប្រទេសចិន [[ឥណ្ឌា]] មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុប។ អធិរាជហានដូចជា ស្តេចអ៊ូ ក៏បានលើកកម្ពស់លទ្ធិខុងជឺជា "សាសនារដ្ឋ" ផងដែរ (ទោះបីជាវាត្រូវបានជជែកវែកញែកដោយអ្នកទ្រឹស្ដីសាសនាថាតើវាត្រូវបានកំណត់ថាជាសាសនាឬជាទស្សនវិជ្ជាក៏ដោយ)។ ទីសក្ការៈបូជាដែលឧទ្ទិសដល់ខុងជឺត្រូវបានសាងសង់ ហើយទស្សនវិជ្ជាខុងជឺត្រូវបានបង្រៀនដល់អ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ដែលបានចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិន។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលត្រូវបានកែលម្អបន្ថែមទៀតជាមួយនឹងការស្ថាបនាប្រព័ន្ធប្រឡងដែលជ្រើសរើសអ្នកប្រាជ្ញដែលមានគុណសម្បត្តិខ្ពស់។ មន្ត្រីរាជការទាំងនេះច្រើនតែជាមនុស្សវណ្ណៈខ្ពស់ដែលបានសិក្សានៅក្នុងសាលាពិសេស ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ពួកគេត្រូវបានត្រួតពិនិត្យជាញឹកញាប់ដោយវណ្ណៈទាបដែលនាំចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលតាមរយៈជំនាញរបស់ពួកគេ។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលអធិរាជចិនមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងគោរពយ៉ាងខ្លាំងដោយមនុស្សគ្រប់គ្នានៅក្នុងចក្រភាព ហើយនឹងមានរយៈពេលជាងពីរពាន់ឆ្នាំ។ រដ្ឋាភិបាលហានមានការរៀបចំខ្ពស់ ហើយបានបញ្ជាកងទ័ព ច្បាប់តុលាការ (ដែលប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការ និងច្បាប់តឹងរ៉ឹង) ផលិតកម្មកសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងជីវិតទូទៅរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋាភិបាលក៏បានលើកកម្ពស់ទស្សនវិជ្ជាបញ្ញា ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រលម្អិតផងដែរ។ [[ឯកសារ:East-Hem_200bc.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សហាន]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ២០០ មុន​គ.ស.]] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើទោះបីជាមានស្ថិរភាពគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ទាំងអស់នេះក៏ដោយ អំណាចកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងនៅដើមនៃគ្រឹស្តសករាជ ។ នៅពេលដែលរាជវង្សហានធ្លាក់ចុះ កត្តាជាច្រើនបានបន្តវាយប្រហារវាឱ្យចុះធ្លាក់រហូតដល់ប្រទេសចិនត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពវឹកវរទាំងស្រុង។ នៅឆ្នាំ១០០នៃគ.ស សកម្មភាពទស្សនវិជ្ជាបានថយចុះ ហើយអំពើពុករលួយបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល។ ម្ចាស់ដីក្នុងស្រុកបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រង ខណៈដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញបានធ្វេសប្រហែសនូវកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេ ហើយនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការយកពន្ធយ៉ាងច្រើនលើកសិករ។ ពួកតាវបានចាប់ផ្តើមទទួលបានជំហរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងបានតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការធ្លាក់ចុះនេះ។ ពួកគេបានចាប់ផ្តើមប្រកាសអំណាចវេទមន្ត ហើយបានសន្យាថានឹងជួយសង្គ្រោះប្រទេសចិនជាមួយពួកគេ។ ការបះបោររបស់ពួកតាវឈ្នួតក្បាលលឿង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤ (ដឹកនាំដោយពួកឧទ្ទាមស្លៀកក្រមាពណ៌លឿង) បានបរាជ័យ ប៉ុន្តែអាចធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលចុះខ្សោយ។ ពួកពនេចរហ៊ុនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើបានរួមផ្សំជាមួយនឹងជម្ងឺបានសម្លាប់ប្រជាជនរហូតដល់ពាក់កណ្តាល ហើយបានបញ្ចប់រាជវង្សហានជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ២២០។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរជាបន្តបន្ទាប់គឺគួរមានសភាពអាក្រក់ខ្លាំងមានរយៈពេលបីសតវត្ស ដែលអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ និងរាជវង្សទន់ខ្សោយជាច្រើនបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងប្រទេសចិន។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរ និងការប៉ុនប៉ងរៀបចំសណ្តាប់ធ្នាប់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាសម័យរាជវង្សទាំងប្រាំមួយ ។ ផ្នែកដំបូងនៃសម័យនេះរួមមាន [[សម័យសាមកុក|នគរបី]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ២២០ ដែលពិពណ៌នាអំពី "រាជវង្ស" អ្នកស្នងតំណែងដ៏ខ្លី និងខ្សោយ ដែលបន្តពីរាជវង្សហាន។ នៅឆ្នាំ២៦៥ រាជវង្សជីន នៃប្រទេសចិនត្រូវបានចាប់ផ្តើម ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន វាបានបំបែកទៅជាចក្រភពពីរផ្សេងគ្នា ដែលគ្រប់គ្រងភាគពាយ័ព្យ និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ៤២០ ការធ្វើសញ្ជ័យ និងការដាក់រាជ្យនៃរាជវង្សទាំងពីរនោះ បាននាំឱ្យមាន[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង|រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]ដំបូងគេ។ រាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់រហូតដល់ទីបំផុត នៅឆ្នាំ៥៥៧ រាជវង្សចូវខាងជើង បានគ្រប់គ្រងភាគខាងជើង និង រាជវង្សឆិន បានគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូង។ == មជ្ឈិមសម័យ == ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពនៃលោកខាងកើត បានបន្តពង្រីកខ្លួនតាមរយៈការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ការធ្វើចំណាកស្រុក និងការធ្វើសញ្ជ័យតំបន់ជិតខាង។ ម្សៅកាំភ្លើងត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយតាំងពីនៅដើមសតវត្សទី១១ ហើយពួកគេបានប្រើប្រាស់ការបោះពុម្ពប្រភេទចល័តប្រាំរយឆ្នាំមុនពេលដែល លោកហ្គូទែនប៊ើក បានបង្កើតម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពរបស់គាត់។ ព្រះពុទ្ធសាសនា សាសនាតាវ និងលទ្ធិខុងជឺ គឺជាទស្សនវិជ្ជាលេចធ្លោនៅចុងបូព៌ាក្នុងយុគសម័យកណ្តាល។ ម៉ាកូ ប៉ូឡូ មិនមែនជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់បូព៌ា ហើយត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងរឿងរ៉ាវដ៏អស្ចារ្យនៃវប្បធម៌ខុសគ្នានេះទេ ប៉ុន្តែកំណត់ត្រារបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅចុងសតវត្សទី១៣ និងដើមសតវត្សទី ១៤ គឺជាកំណត់ត្រាដំបូងគេដែលត្រូវបានអានយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ === អាស៊ីខាងលិច (មជ្ឈិមបូព៌ា) === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Byzantine_and_Sassanid_Empires_in_600_CE.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល|ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និង សាសានីដ ក្នុងឆ្នាំ ៦០០ គ.ស]] ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ តំបន់ជុំវិញ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងតំបន់ជិតបូព៌ា បានមើលឃើញការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យ ដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការរីករាលដាលនៃ [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] និងការបង្កើតចក្រភពអារ៉ាប់។ នៅសតវត្សទី៥ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកជារដ្ឋតូចៗ និងទន់ខ្សោយ។ រដ្ឋពីរដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ ចក្រភពសាសានីដ របស់[[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីរ៉ង់|ជនជាតិពែក្ស]] នៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវជា [[អ៊ីរ៉ង់]] និង [[អ៊ីរ៉ាក់]] និងចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង នៅអាណាតូលី ( [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]]បច្ចុប្បន្ន)។ ពួកប៊ីហ្សង់តាំង និងសាសានីដ បានប្រយុទ្ធគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រជែងគ្នារវាងចក្រភពរ៉ូម និងចក្រភពពែក្សដែលធ្លាប់បានឃើញក្នុងរយៈពេលប្រាំរយឆ្នាំមុន។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានធ្វើឱ្យរដ្ឋទាំងពីរចុះខ្សោយ ដោយទុកចន្លោះបើកចំហសម្រាប់អំណាចថ្មីមួយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែឌ្វីនពនេចរ ដែលគ្របដណ្ដប់លើវាលខ្សាច់អារ៉ាប់បានឃើញនូវសម័យកាលនៃស្ថិរភាពកុលសម្ព័ន្ធ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មកាន់តែច្រើន និងភាពស៊ាំជាមួយសាសនាអាប្រាហាម ឬឯកទេពនិយម។ ខណៈពេលដែលចក្រភពរ៉ូម៉ាំង[[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ប៊ីហ្សង់តាំង]] និងចក្រភពពែក្សសាសានីដ ត្រូវបានចុះខ្សោយដោយ សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង-សាសានីដ ឆ្នាំ៦០២-៦២៨ អំណាចថ្មីមួយក្នុងទម្រង់ជា [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] បានរីកចម្រើននៅមជ្ឈិមបូព៌ាក្រោមការដឹកនាំរបស់ មហាម៉ាត់នៅមេឌីណា។ នៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យមូស្លីម យ៉ាងឆាប់រហ័សជាបន្តបន្ទាប់ កងទ័ពរ៉ាស៊ីឌុន ដែលដឹកនាំដោយកាលីហ្វ និងមេបញ្ជាការយោធាដែលមានសមត្ថភាពដូចជា ខាលីដ អ៊ីប៊ីន អាល់-វ៉ាលីដ បានវាយលុកពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន ដោយដណ្តើមយកទឹកដីប៊ីហ្សង់តាំងជាងពាក់កណ្តាលនៅក្នុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-ប៊ីហ្សង់តាំង និងលេបត្របាក់ពែក្សទាំងស្រុងនៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យលើពែក្សរបស់មូស្លីម។ កាលីហ្វែតអារ៉ាប់នៃយុគសម័យកណ្តាល នេះហើយ ដែលនឹងបង្រួបបង្រួមមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកមួយ និងបង្កើត អត្តសញ្ញាណជនជាតិភាគអារ៉ាប់ ដែលនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីហ្វែតទាំងនេះរួមមាន កាលីហ្វែតរ៉ាស៊ីឌុន កាលីហ្វែតអ៊ូម៉ាយ៉ាដ កាលីហ្វអាបាស៊ីដ និងក្រោយមក ចក្រភពសែលជូក ។ [[ឯកសារ:Caliphate_750.jpg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូងៗ ៦២២-៧៥០]] បន្ទាប់ពីមហាម៉ាត់ បានស្ថាបនាសាសនាអ៊ីស្លាម វាបានចាប់បោះវប្បធម៌មជ្ឈិមបូព៌ាចូលទៅក្នុង[[យុគសម័យមាសអ៊ីស្លាម]] ដោយជម្រុញសមិទ្ធផលក្នុង[[ស្ថាបត្យកម្ម]] ការរស់ឡើងវិញនៃវឌ្ឍនភាពចាស់ៗក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា និងការបង្កើតរបៀបរស់នៅដាច់ដោយឡែកមួយ។ ប្រជាជនមូស្លីមបានជួយសង្គ្រោះ និងផ្សព្វផ្សាយវឌ្ឍនភាពក្រិកក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ ពិជគណិត ធរណីមាត្រ តារាសាស្ត្រ កាយវិភាគវិទ្យា និង សីលធម៌ ដែលក្រោយមកនឹងរកឃើញផ្លូវរបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅអឺរ៉ុបខាងលិចវិញ។ ការត្រួតត្រារបស់ពួកអារ៉ាប់បានបញ្ចប់ភ្លាមៗនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរទី១១ ជាមួយនឹងការមកដល់របស់ពួកទួគសេលជូក ដោយធ្វើចំណាកស្រុកទៅភាគខាងត្បូងពីស្រុកកំណើតរបស់ពួកទួគនៅអាស៊ីកណ្តាល។ ពួកគេបានកាន់កាប់ពែក្ស អ៊ីរ៉ាក់(ដណ្តើមយកទីក្រុងបាកដាដក្នុងឆ្នាំ១០៥៥) ស៊ីរី ប៉ាឡេស្ទីន និងហេចាស។ បន្ទាប់មកបន្តដោយការឈ្លានពានរបស់គ្រិស្តសាសនិកអឺរ៉ុបខាងលិចជាបន្តបន្ទាប់។ ការបែកបាក់នៃមជ្ឈិមបូព៌ាបានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត ភាគច្រើនមកពីប្រទេសអង់គ្លេស បារាំង និង[[ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ|ចក្រភពហូលីរ៉ូម៉ាំង]]ដែលទើបលេចចេញមក ចូលទៅក្នុងតំបន់នេះ។ នៅឆ្នាំ១០៩៩ ពួកអ្នកចម្បាំងនៃគ្រ័រសាដទីមួយ បានដណ្តើមយក[[យេរូសាឡឹម|ទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និងបានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម ដែលបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១១៨៧ នៅពេលដែល សាឡាដាំង ដណ្តើមយកទីក្រុងនេះមកវិញ។ ទឹកដីគ្រ័រសាដតូចៗបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១២៩១។ នៅដើមសតវត្សទី១៣ រលកថ្មីនៃពួកឈ្លានពាន គឺកងទ័ពនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានវាយលុកឆ្លងកាត់តំបន់នេះ ដោយប្លន់យកទីក្រុងបាកដាដក្នុង ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងបាកដាដ(១២៥៨) និងឈានទៅមុខឆ្ងាយទៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់ព្រំដែននៃ [[អេស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]] ក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ម៉ុងហ្គោល ។ នៅទីបំផុត ពួកម៉ុងហ្គោលបានដកថយនៅឆ្នាំ១៣៥៥ ប៉ុន្តែភាពវឹកវរដែលបានកើតឡើងពាសពេញចក្រភពបានផ្តួលរំលំពួកទួគសេលជូក។ នៅឆ្នាំ១៤០១ តំបន់នេះត្រូវបានញាំញីបន្ថែមទៀតដោយពួកទួគម៉ុងហ្គោល គឺទីមួរ និងការវាយឆ្មក់ដ៏សាហាវរបស់គាត់។ នៅពេលនោះ ក្រុមទួគមួយក្រុមទៀតក៏បានលេចចេញមកដែរ គឺពួកអូតូម៉ង់ ។ === អាស៊ីកណ្តាល === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> ==== ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ==== [[ឯកសារ:Mongolia_1500_AD.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|រដ្ឋ និងដែនកំណើត របស់ទួរគី-ម៉ុងហ្គោល នៅសតវត្សទី១៥]] ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានធ្វើសញ្ជ័យផ្នែកធំមួយនៃទ្វីបអាស៊ីនៅក្នុងសតវត្សទី១៣ ដែលជាតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេសចិនដល់អឺរ៉ុប។ អាស៊ីមជ្ឈិមសម័យគឺជានគរនៃពួកខាន់។ មិនដែលមាននរណាម្នាក់គ្រប់គ្រងទឹកដីច្រើនដូច [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ពីមុនមកទេ។ ព្រះអង្គបានកសាងអំណាចរបស់ទ្រង់ដោយបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលតូចៗមុនពេលពង្រីកនគររបស់ទ្រង់ទៅភាគខាងត្បូងនិងខាងលិច។ ព្រះអង្គនិងរាជនត្តារបស់ទ្រង់ គឺ គូប្លៃខាន់បានគ្រប់គ្រងដែនដីនៅក្នុងប្រទេសចិន ភូមា អាស៊ីកណ្តាល រុស្ស៊ី អ៊ីរ៉ង់ មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុបខាងកើត។ ជិនហ្គីសខាន់គឺជាខាហ្កាន់មួយអង្គ ដែលផ្តល់តម្លាភាពស្ទើរតែគ្រប់សាសនា។ === អាស៊ីខាងត្បូង/អនុទ្វីបឥណ្ឌា === ==== ឥណ្ឌា ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Delhi_Sultanate_map.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ស៊ុលតង់ណេតដេលី ]] យុគសម័យដើមមជ្ឈិមសម័យរបស់ឥណ្ឌា ចាប់ពីឆ្នាំ៦០០ ដល់ ១២០០ ត្រូវបានកំណត់ដោយនគរនានាក្នុងតំបន់ និងភាពចម្រុះខាងវប្បធម៌។ នៅពេលដែល ហ៌សនៃកានុជ ដែលបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើននៃវាលទំនាបឥណ្ឌូ-គង្គា ពីឆ្នាំ៦០៦ ដល់៦៤៧ បានព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ព្រះអង្គត្រូវបានកម្ចាត់ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងចល្លលុគ នៃតំបន់ដេកង់។ នៅពេលដែលអ្នកស្នងតំណែងរបស់ទ្រង់បានព្យាយាមពង្រីកទៅខាងកើត ទ្រង់ទទួលបានបរាជ័យពីស្តេចបល្លវ នៃបេងហ្កាល់។ នៅពេលដែលពួកចល្លលុក ព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ពួកគេត្រូវបានកម្ចាត់ដោយ ពួកបល្លវ ពីភាគខាងត្បូង ដែលទីបំផុតក៏ត្រូវបានកម្ចាត់វិញម្តងដោយ ពួកប៉ាណដ្យា និង[[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] ពីភាគខាងត្បូងបំផុត។ ពួកចូឡា ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជារាជាចូឡា អាចកម្ចាត់គូប្រជែងរបស់ពួកគេ និងឡើងកាន់អំណាចក្នុងតំបន់។ ពួកចូឡា បានពង្រីកខ្លួនទៅភាគខាងជើង និងកម្ចាត់ពួកចល្លលុគខាងកើត កលិង្គ និងបល្លវ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជេន្រ្ទ ចូឡា ពួកចូឡា បានបង្កើតកងទ័ពជើងទឹកគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដំបូងនៃអនុទ្វីបឥណ្ឌា។ កងទ័ពជើងទឹកចូឡា បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពចូឡា ដល់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រជាជនដែលចិញ្ចឹមសត្វ ដែលដីរបស់ពួកគេត្រូវបានឈូសឆាយដើម្បីបើកផ្លូវសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មដែលកំពុងរីកចម្រើន ត្រូវបានផ្តល់កន្លែងក្នុងប្រព័ន្ធវណ្ណៈសង្គម ក៏ដូចជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងថ្មីដែលទើបលេចឡើងផងដែរ។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ភាគច្រើនបានកើតឡើងចាប់ពីសតវត្សទី១២តទៅ ទោះបីជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមមុនៗរួមមានការឈ្លានពានមានកំណត់ចូលទៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងប៉ាគីស្ថានបច្ចុប្បន្ន និងយុទ្ធនាការអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងអំឡុងពេលនៃនគររាជភុតក្នុងសតវត្សទី៨ ក៏ដោយ។ មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាធំៗ ដូចជា ស៊ុលតង់ណេតដេលី និង ស៊ុលតង់ណេត បេងហ្គាល់ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានវត្តមានឡើង។ ការស្វែងរកទ្រព្យសម្បត្តិនៃនគរទាំងនេះបាននាំឲ្យមាន ដំណើររុករករបស់ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ ។ ស្តេច ស៊ែសាសស៊ូរី នៃចក្រភពសួរ នៃប្រទេសឥណ្ឌា បានដាក់ឲ្យប្រើប្រាស់នូវកាក់រូព្យា ស្តង់ដារនៅក្នុងសតវត្សទី១៦ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើជារូបិយប័ណ្ណរបស់ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ឥណ្ឌា]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ស្រីលង្កា]] និង[[នេប៉ាល់]]។ ចក្រភពវិជ័យនាគ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ខ្ពង់រាបដេកង់នៃភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៣៣៦ ដោយបងប្អូនប្រុស ហរិហរទី១និង បុក្ខរាជទី១ នៃរាជវង្សសង្គាមា ដោយមានការគាំទ្រពី វិឌយៈរានយ៉ា ដែលជាសង្ឃរាជទី១២ នៃ ស្រិង្គគិរី ក្នុងកានាតាកា។ ចក្រភពនេះបានលេចធ្លោឡើងជាលទ្ធផលនៃការប៉ុនប៉ងរបស់មហាអំណាចភាគខាងត្បូងដើម្បីទប់ទល់ និងទប់ស្កាត់ការឈ្លានពានរបស់ពួកអ៊ីស្លាមទួគនៅចុងសតវត្សទី១៣។ នៅពេលឈានដល់កម្រិតកំពូល វាបានបង្ក្រាបអ្នកគ្រប់គ្រងស្ទើរតែទាំងអស់នៃភាគខាងត្បូងឥណ្ឌា និងបានរុញច្រានព្រះចៅស៊ុលតង់នៃដេកង់ហួសពីតំបន់ទន្លេ ទុង្គភទ្រា គ្រឹស្ណា។ បន្ទាប់ពីបញ្ចូលតំបន់អូឌីសាបច្ចុប្បន្ន (កលិង្គបុរាណ) ពីចក្រភពគជបតី បានក្លាយជាមហាអំណាចគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>Sterns 2011, p.66</ref> ចក្រភពនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៦៤៦ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យផ្នែកយោធាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងសមរភូមិតាលីកូតា ក្នុងឆ្នាំ១៥៦៥ ដោយកងទ័ពរួមបញ្ចូលគ្នានៃបណ្តានគរនៅដេកង់។ === អាស៊ីបូព៌ា === <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:East-Hem_1200ad.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សសុង]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ១២០០]] ==== ចិន ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>ប្រទេសចិនបានឃើញនូវការលេចឡើង និងការដួលរលំនៃរាជវង្សសួយ ថាង សុង និងយន់ ហើយក្នុងនោះមានការកែលម្អប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ការរីករាលដាលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និងការមកដល់នៃលទ្ធិខុងជឺថ្មី ។ វាគឺជាយុគសម័យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានសម្រាប់សេរ៉ាមិច និងគំនូររបស់ចិន។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មមជ្ឈិមសម័យ ច្រកទ្វារខាងត្បូងដ៏អស្ចារ្យនៅតូដាយជី ប្រទេសជប៉ុន និងវត្តទៀននីងនៅទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន គឺជាសំណង់មួយចំនួនដែលនៅសេសសល់ពីសម័យកាលនេះ។ ===== រាជវង្សសួយ ===== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />រាជវង្សដ៏មានអំណាចថ្មីមួយបានចាប់ផ្តើមលេចចេញឡើងនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ៥៨០ ក្នុងចំណោមក្រុមបក្សដែលបែកបាក់គ្នានៃប្រទេសចិន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលអភិជនម្នាក់ឈ្មោះ យ៉ាង ជៀន បានរៀបការកូនស្រីរបស់គាត់ចូលទៅក្នុងរាជវង្សចូវខាងជើង។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ វិននៃសួយ ហើយបានយកចិត្តពួកយោធាពនេចរ ដោយបោះបង់ចោលពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនខុងជឺ។ មិនយូរប៉ុន្មាន អធិរាជវិន បានដឹកនាំការធ្វើសញ្ជ័យនៃរាជវង្សឆិនភាគខាងត្បូង និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនម្តងទៀតក្រោម[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]]។ ព្រះចៅអធិរាជបានបន្ថយពន្ធ និងសាងសង់ឃ្លាំងស្តុកស្បៀងដែលទ្រង់ប្រើដើម្បីការពារទុរ្ភិក្ស និងគ្រប់គ្រងទីផ្សារ។ ក្រោយមក បុត្រារបស់ស្តេចវិន នឹងធ្វើគតព្រះអង្គដើម្បីឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ យ៉ាង នៃសួយ។ អធិរាជ យ៉ាង បានស្តារឡើងវិញនូវអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ដែលធ្វើឲ្យពួកអភិជន និងមេដឹកនាំយោធាពនេចរខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង។ ស្តេចយ៉ាង បានក្លាយជាមេដឹកនាំជ្រុលនិយម ដែលបានប្រើប្រាស់ធនធានរបស់ប្រទេសចិនហួសហេតុសម្រាប់សេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន និងបានបន្តការប៉ុនប៉ងឥតឈប់ឈរដើម្បីធ្វើសញ្ជ័យហ្គោហ្គូយីអូ។ ការបរាជ័យផ្នែកយោធា និងការធ្វេសប្រហែសរបស់ទ្រង់ចំពោះចក្រភព បានបង្ខំឱ្យពួកមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គធ្វើឃាតទ្រង់នៅឆ្នាំ៦១៨ ដោយបញ្ចប់រាជវង្សសួយ។ ===== រាជវង្សថាង ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Battle_of_Talas.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|សមរភូមិតាឡាស រវាងរាជវង្សថាង និង អាបាស៊ីដ ប្រហែលឆ្នាំ៧៥១]] ជាសំណាងល្អ ទីប្រឹក្សាដ៏គួរឱ្យគោរពបំផុតម្នាក់របស់ស្តេចយ៉ាង គឺលោក លី យន់ អាចកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយការពារការដួលរលំដ៏ច្របូកច្របល់។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជកាវជូ ហើយបានបង្កើត[[រាជវង្សថាង]] ក្នុងឆ្នាំ៦២៣។ រាជវង្សថាង បានឃើញនូវការពង្រីកខ្លួនរបស់ប្រទេសចិនតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យទៅកាន់ទីបេនៅភាគខាងលិច [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងត្បូង និងម៉ាន់ជូរីនៅភាគខាងជើង។ អធិរាជ ថាង ក៏បានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវការអប់រំរបស់អ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិនផងដែរ។ ក្រសួងពិធីសាសនាត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយប្រព័ន្ធប្រឡងត្រូវបានកែលម្អដើម្បីមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការងាររបស់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}}{{Rp|p. 270}}លើសពីនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានក្លាយជាសាសនាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសចិន ជាមួយនឹងនិកាយពីរផ្សេងគ្នារវាងពួកកសិករ និងឥស្សរជន គឺនិកាយ[[ការបង្រៀនដែនដីបរិសុទ្ធ|ដែនដីបរិសុទ្ធ]] និងនិកាយហ្សិនរៀងៗខ្លួន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|pp. 271–272}}ព្រះរាជនីអ៊ូ ដែលជាអ្នកគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងដល់ការរីករាលដាលនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលបានស្ថាបនា "រាជវង្សចូវ" ក្រៅផ្លូវការ និងបានបង្ហាញពីការអត់ឱនរបស់ប្រទេសចិនចំពោះអ្នកគ្រប់គ្រងស្ត្រី ដែលកម្រមាននៅពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏នឹងជួបប្រទះនឹងប្រតិកម្មខ្លះផងដែរ ជាពិសេសពីអ្នកកាន់សាសនាខុងជឺ និងតាវ។ សភាពការណ៏នេះនឹងជាធម្មតាលេចឡើងជារូបភាពពាក់ព័ន្ធនឹងការរិះគន់អំពីការខ្ជះខ្ជាយថវិការជាតិ ដោយសាររាជការមិនអាចយកពន្ធលើវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយថែមទាំងបានផ្តល់ជំនួយ និងអំណោយជាច្រើនដល់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 273}} រាជវង្សថាងបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អធិរាជសួនចុង ដែលបានចាប់ផ្តើមធ្វេសប្រហែសផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា ហើយបានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជវាំងដោយសារតែឥទ្ធិពលហួសហេតុរបស់ស្នំទ្រង់គឺ យ៉ាង គួហ្វី និងក្រុមគ្រួសាររបស់នាង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}នៅទីបំផុត នេះបានបង្កឱ្យមានការបះបោរនៅឆ្នាំ៧៥៥។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}ទោះបីជាការបះបោរបានបរាជ័យក៏ដោយ ការបង្ក្រាបវាតម្រូវឱ្យមានការចូលរួមជាមួយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរដែលមិនគោរពច្បាប់នៅខាងក្រៅប្រទេសចិន និងចែកចាយអំណាចបន្ថែមទៀតដល់មេដឹកនាំក្នុងស្រុក ដោយទុកឱ្យរដ្ឋាភិបាល និងសេដ្ឋកិច្ចស្ថិតក្នុងស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សថាងបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ០៧ ហើយក្រុមផ្សេងៗដែលដឹកនាំដោយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរ និងមេដឹកនាំក្នុងស្រុកដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនឹងប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិននៅក្នុង [[សម័យ​ 5 រាជវង្ស 10 នគរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]] ។ ===== រាជវង្សលាវ សុង និងជីន ===== [[ឯកសារ:Along_the_River_During_the_Qingming_Festival_(detail_of_original).jpg|រូបភាពតូច|260x260ភីកសែល|ជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនពីសម័យ [[រាជវង្សសុង|សុង]] នៅរាជធានីពានជីង ដែលសព្វថ្ងៃជា ទីក្រុងកៃហ្វឹង]] នៅឆ្នាំ៩៦០ ភាគច្រើននៃប្រទេសចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញក្រោម [[រាជវង្សសុង]] ទោះបីជាវាបានបាត់បង់ទឹកដីនៅភាគខាងជើង ហើយមិនអាចកម្ចាត់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរមួយនៅទីនោះបានក៏ដោយ គឺ[[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] របស់ជនជាតិគីតាន ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលពីចិន។ ចាប់ពីពេលនោះមក សុងនឹងត្រូវបង់សួយសារអាករដើម្បីជៀសវាងការឈ្លានពាន ហើយដូច្នេះបានបង្កើតគំរូសម្រាប់នគរពនេចរផ្សេងទៀតដើម្បីគាបសង្កត់ពួកគេ។ សុងក៏បានឃើញការរស់ឡើងវិញនៃលទ្ធិខុងជឺក្នុងទម្រង់ជា លទ្ធិខុងជឺថ្មី ផងដែរ។ ស្ថានភាពនេះមានឥទ្ធិពលធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមានឋានៈខ្ពស់ជាងពួកអភិជន ឬពុទ្ធសាសនិក ហើយក៏បង្កើនការកាត់បន្ថយអំណាចចំពោះស្ត្រីផងដែរ។ ការអនុវត្តដ៏ល្បីល្បាញនៃ ការចងជើង បានវិវត្តនៅក្នុងសម័យកាលនេះជាលទ្ធផល។ នៅទីបំផុត រាជវង្សលាវនៅភាគខាងជើងត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយ[[អាណាចក្រជិន|រាជវង្សជីន]] របស់ជនជាតិជូឈិន ដែលទាក់ទងនឹងពួកម៉ាន់ជូ។ នគរជីនថ្មី បានឈ្លានពានភាគខាងជើងប្រទេសចិន ដោយទុកឱ្យពួកសុងរត់គេចខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង ហើយបង្កើតជា[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សសុងខាងត្បូង]] នៅឆ្នាំ១១២៦។ នៅទីនោះ ជីវិតវប្បធម៌បានរីកចម្រើន។ ===== រាជវង្សយន់ ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Route_of_Marco_Polo.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីនៃដំណើររបស់ម៉ាកូប៉ូឡូ]] នៅឆ្នាំ១២២៧ ពួកម៉ុងហ្គោលបានធ្វើសញ្ជ័យនគរស៊ាខាងលិច នៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកម៉ុងហ្គោលបានវាយប្រហារចក្រភពជីនរបស់ពួកជូឈិន។ បណ្តាទីក្រុងចិនត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងទ័ពម៉ុងហ្គោលដែលមិនបានបង្ហាញសេចក្តីមេត្តាករុណាតិចតួចចំពោះអ្នកដែលប្រឆាំង ហើយជនជាតិចិនសុងខាងត្បូងបានកំពុងបាត់បង់ទឹកដីយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ១២៧១ មហាខាន់នាពេលនោះ គឺ [[គូប៊ីឡៃ ខាន់|គូប្លៃខាន់]] បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអធិរាជនៃប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតរាជវង្សយន់ជាផ្លូវការ។ នៅឆ្នាំ១២៩០ ប្រទេសចិនទាំងមូលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោល ដែលជាលើកទីមួយដែលពួកគេត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយពួកឈ្លានពានបរទេស។ រាជធានីថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ ខាន់បាលីក ( [[ប៉េកាំង]]សម័យទំនើប)។ គូប្លៃខាន់ បានបំបែកវប្បធម៌ម៉ុងហ្គោលចេញពីវប្បធម៌ចិនដោយរារាំងអន្តរកម្មរវាងប្រជាជនទាំងពីរ បំបែកកន្លែងរស់នៅ និងកន្លែងគោរពបូជា និងរក្សាតំណែងរដ្ឋបាលកំពូលទៅឱ្យម៉ុងហ្គោល ដោយហេតុនេះរារាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមិនឱ្យបន្តប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គូប្លៃ នៅតែចាប់អារម្មណ៍នឹងការគិតរបស់ចិន ដោយហ៊ុំព័ទ្ធខ្លួនព្រះអង្គជាមួយនឹងទីប្រឹក្សាពុទ្ធសាសនា តាវ ឬខុងជឺចិន។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបានបង្ហាញពីលក្ខណៈឯករាជ្យផ្ទុយស្រឡះពីស្ត្រីចិនដែលនៅតែបន្តត្រូវបានគាបសង្កត់។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលតែងតែចេញទៅបរបាញ់ ឬសូម្បីតែទៅធ្វើសង្គ្រាម។ មហេសីរបស់គូប្លៃគឺ ចាប៊ី គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អឥតខ្ចោះនៃរឿងនេះ។ ចាប៊ី បានប្រឹក្សាស្វាមីរបស់ព្រះនាងលើបញ្ហានយោបាយ និងការទូតជាច្រើន។ នាងបានបញ្ចុះបញ្ចូលព្រះអង្គថា ជនជាតិចិនគួរតែត្រូវបានគោរព និងធ្វើល្អដាក់ ដើម្បីធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 327}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជះឥទ្ធិពលដល់ជំហររបស់ស្ត្រីចិននោះទេ ហើយអ្នកស្នងតំណែងថ្មី-ខុងជឺរបស់គូប្លៃកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ បានគាបសង្កត់ស្ត្រីចិន និងរាលដាលដល់ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបន្ថែមទៀត។ ជម្ងឺ​ប៉េស្ត​ខ្មៅ ដែលក្រោយមកបានបំផ្លិចបំផ្លាញ​អឺរ៉ុបខាងលិច មានដើមកំណើតនៅអាស៊ី ជាកន្លែងដែលវាបានបំផ្លាញប្រជាជនយ៉ាងច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៣៣១។ ==== ជប៉ុន ==== {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ឯកសារ:Shotoku_Taishi.jpg|រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ]] ===== សម័យអាស៊ូកា ===== ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមសម័យរបស់ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង សម័យអាស៊ូកា ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ៦០០ ដល់ ៧១០។ សម័យកាលនេះត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ កំណែទម្រង់តៃកា និងការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអធិរាជ ដែលទាំងពីរនេះគឺជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃទំនាក់ទំនង និងឥទ្ធិពលរបស់ចិនដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅឆ្នាំ៦០៣ ព្រះអង្គម្ចាស់ សូតូគូ នៃ រាជវង្សយ៉ាម៉ាតូ បានចាប់ផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ និងវប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់។ ព្រះអង្គបានចេញ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលមានដប់ប្រាំពីរមាត្រា នៅឆ្នាំ៦០៤ ដោយធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចទៅឱ្យព្រះចៅអធិរាជ (ក្រោមឋានៈថា ''តេនណូ'' ឬមហាក្សត្រឋានសួគ៌) និងដកអំណាចក្នុងការយកពន្ធពីស្តេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់។ សូតូគូ ក៏ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានលើកទឹកចិត្តដល់ការសាងសង់វត្តអារាមប្រកបដោយភាពប្រកួតប្រជែង។ ===== សម័យណារ៉ា ===== កំណែទម្រង់របស់សូតូគូ បានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសជប៉ុនទៅកាន់សម័យណារ៉ា (ប្រហែលឆ្នាំ៧១០ ដល់ប្រហែលឆ្នាំ៧៩៤) ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូររាជធានីជប៉ុនទៅកាន់ ណារ៉ា ក្នុង [[ហុងស្ស៊ូ|ហុងស៊ូ]]។ សម័យកាលនេះបានឃើញពីចំណុចកំពូលនៃសំណេរ សីលធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មបែបចិននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន រួមជាមួយនឹងឧត្តមគតិរបស់ខុងជឺ <ref name="WDL">{{Cite web |date=1890–1923 |title=Official, India |url=http://www.wdl.org/en/item/393/ |access-date=2013-05-30 |website=[[World Digital Library]]}}</ref> ដើម្បីបំពេញបន្ថែមព្រះពុទ្ធសាសនាដែលមានស្រាប់។ កសិករគោរពបូជាទាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពី ជម្ងឺរាតត្បាតអុតរបស់ជប៉ុនឆ្នាំ៧៣៥-៧៣៧ ព្រះពុទ្ធសាសនាទទួលបានឋានៈជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយរាជការបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់ប្រាសាទ វត្តអារាម និងរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់រួមផ្សំជាមួយនឹងការពិតដែលថាពួកអភិជនជាច្រើនមិនបានបង់ពន្ធ បានដាក់បន្ទុកធ្ងន់លើកសិករដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពក្រីក្រ និងទុរ្ភិក្ស។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} នៅទីបំផុត ជំហរព្រះពុទ្ធសាសនាបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ដោយគំរាមកំហែងដណ្តើមអំណាចអធិរាជ និងបណ្តាលឱ្យ អធិរាជកាន់មូ ផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់ហេអានក្យូ ដើម្បីជៀសវាងការដណ្តើមអំណាចរបស់ពុទ្ធសាសនិក។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=291–301}} នេះបានសម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃសម័យហេអាន និងចុងបញ្ចប់នៃកំណែទម្រង់តៃកា។ ===== សម័យហេអាន ===== ជាមួយនឹងសម័យកាលហេអាន (ពីឆ្នាំ៧៩៤ ដល់១១៨៥) មានមកជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចអធិរាជ។ ឥទ្ធិពលចិនក៏បានធ្លាក់ចុះផងដែរ ដែលជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងរបស់វាជាមួយនឹងការធ្វើមជ្ឈការនៃអធិរាជ និងអាណត្តិស្ថានសួគ៌ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ នៅឆ្នាំ៨៣៨ រាជវាំងជប៉ុនបានបញ្ឈប់ការបញ្ជូនបេសកជនរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសចិន។ មានតែពាណិជ្ជករ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្លួនឯងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពជាជប៉ុនច្រើនជាងចិន ហើយនៅតែបន្តមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះសង្ឃ និងវត្តអារាមពុទ្ធសាសនាបានបន្តការប៉ុនប៉ងរបស់ពួកគេដើម្បីប្រមូលអំណាចផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងរាជវាំង រួមជាមួយពួកអភិជន។ គ្រួសារអភិជនជាក់លាក់មួយដែលគ្របដណ្ដប់លើឥទ្ធិពលនៅក្នុងការិយាធិបតេយ្យអធិរាជគឺ ត្រកូលហ្វូជីវ៉ារ៉ា ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជីវិតវប្បធម៌នៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានរីកចម្រើន។ មានការផ្តោតលើសម្រស់ និងអន្តរកម្មសង្គម ហើយការសរសេរ និងអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានភាពខ្ពង់ខ្ពស់ប្រណីត។ ស្ត្រីអភិជនត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាមួយនឹងវប្បធម៌ដូចគ្នានឹងពួកបុរសអភិជន ដោយចូលរួមក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត និងនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៃអក្សរសិល្ប៍ជប៉ុន និងតួនាទីរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងវប្បធម៌ថ្នាក់ខ្ពស់នៅពេលនេះគឺ ''រឿងនិទានរបស់ហ្គេនជី'' ដែលសរសេរដោយស្ត្រីបម្រើ [[មូរ៉ាសាគី ស៊ីគីប៊ូ]]។ ការពេញនិយមនៃវិមានឈើ និងទ្វាររុញសូជី ក្នុងចំណោមពួកអភិជនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ [[ឯកសារ:Machiya_in_Heian_period.jpeg|រូបភាពតូច|ម៉ាជីយ៉ា ក្នុងសម័យហេអាន]] ការបាត់បង់អំណាចអធិរាជក៏បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃឥស្សរជនអ្នកចម្បាំងខេត្តផងដែរ។ ពួកអភិជនតូចៗបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យ។ ពួកគេគ្រប់គ្រងច្បាប់ ត្រួតពិនិត្យគម្រោងការងារសាធារណៈ និងប្រមូលប្រាក់ចំណូលសម្រាប់ខ្លួនឯងជំនួសឱ្យរាជវាំងអធិរាជ។ ពួកអភិជនក្នុងតំបន់ក៏បានចាប់ផ្តើមកសាងកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកចម្បាំងទាំងនេះស្មោះត្រង់តែចំពោះពួកអភិជនក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ មិនមែនចំពោះព្រះចៅអធិរាជទេ ទោះបីជារាជការអធិរាជបានហៅពួកគេឱ្យមកការពាររាជធានីកាន់តែច្រើនឡើងក្តី។ វណ្ណៈអ្នកចម្បាំងក្នុងតំបន់បានវិវត្តទៅជា សាមូរ៉ៃ ដែលបានបង្កើតវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន៖ រួមមានអាវុធឯកទេសដូចជា កាតាណា និងទម្រង់នៃភាពក្លាហានមួយប្រភេទគឺ ប៊ូស៊ីដូ។ ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជការអធិរាជនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសម័យកាលហេអានបានអនុញ្ញាតឱ្យចោរកម្មកើនឡើង ដែលទាមទារឱ្យទាំងពួកអភិជនសក្តិភូមិ និងវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាទិញអ្នកចម្បាំងសម្រាប់ការការពារ។ នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសជប៉ុនធ្លាក់ចុះ ពួកអភិជនសក្តិភូមិក៏កាន់តែឯករាជ្យ និងបានបំបែកចេញពីចក្រភព។ រដ្ឋសក្តិភូមិទាំងនេះបានខ្ជះខ្ជាយកម្លាំងកសិករដែលរស់នៅក្នុងដែនពួកគេ ដោយកាត់បន្ថយកសិករឱ្យស្ទើរតែក្លាយជាទាសករ។ កសិករក៏ត្រូវបានរឹតត្បិតយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីការឡើងឋានៈទៅជាវណ្ណៈសាមូរ៉ៃ ដោយត្រូវបានបង្ខំឱ្យស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋាន និងហាមប្រាមប្រើប្រាស់អាវុធ។ ជាលទ្ធផលនៃការគាបសង្កត់របស់ពួកគេ កសិករជាច្រើនបានងាកទៅរកព្រះពុទ្ធសាសនាជាក្តីសង្ឃឹមសម្រាប់រង្វាន់នៅជាតិក្រោយសម្រាប់អាកប្បកិរិយាសុចរិត។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=296}} ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃរបបសក្តិភូមិ គ្រួសារនៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានចាប់ផ្តើមពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកអភិជនក្នុងតំបន់។ ត្រកូលហ្វ៊ូជីវ៉ារ៉ា បានធ្លាក់ចុះពីអំណាច ដោយត្រូវបានជំនួសដោយការប្រជែងគ្នារវាង ត្រកូលតៃរ៉ា និងត្រកូលមីណាម៉ូតូ ។ ការប្រជែងគ្នានេះបានរីកវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមហ្គេនបុី នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១១៨០។ សង្គ្រាមនេះបានឃើញនូវការប្រើប្រាស់ទាហានសាមូរ៉ៃ និងកសិករ។ សម្រាប់សាមូរ៉ៃ ការប្រយុទ្ធគឺជាប្រពៃណី ហើយពួកគេជារឿយៗបានយកជ័យជម្នះលើកសិករដែលមិនបានហ្វឹកហាត់បានល្អយ៉ាងងាយស្រួល។ ត្រកូលមីណាម៉ូតូ បានបង្ហាញថាទទួលបានជោគជ័យដោយសារតែសម្ព័ន្ធភាពជនបទរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលពួកតៃរ៉ា ត្រូវបានបំផ្លាញ ពួកមីណាម៉ូតូបានបង្កើតរាជការយោធាមួយហៅថា សូហ្កាន់ណេត (ឬបាគូហ៊្វូ) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ កាម៉ាគូរ៉ា ។ ===== សម័យកាលកាម៉ាគូរ៉ា ===== ចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមហ្កាន់បុី និងការបង្កើត សូហ្កាន់ណេត កាម៉ាគូរ៉ា បានសម្គាល់ចុងបញ្ចប់នៃសម័យហេអាន និងការចាប់ផ្តើមនៃសម័យកាម៉ាគូរ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១១៨៥ ដោយពង្រឹងប្រទេសជប៉ុនឲ្យក្លាយជារបបសក្តិភូមិ។ ==== កូរ៉េ ==== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េ ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-476.PNG|រូបភាពតូច|ឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងឆ្នាំ៤៧៦នៃគ.ស។ មាននគរបី និងសហភាពហ្កាយ៉ានៅក្នុងរូបភាព។ រូបភាពនេះបង្ហាញពីសម័យកាលរុងរឿងរបស់[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]]] នគរទាំងបីនៃប្រទេសកូរ៉េ រួមមាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]នៅភាគខាងជើង [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]]នៅភាគនិរតី និង[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]នៅឧបទ្វីបកូរ៉េភាគអាគ្នេយ៍។ នគរទាំងបីនេះដើរតួជាស្ពាននៃវប្បធម៌រវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ នៃប្រទេសជប៉ុន ត្រូវបានបង្រៀនដោយគ្រូពីររូប។ ម្នាក់មកពី[[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងម្នាក់ទៀតមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]។ នៅពេលដែលជប៉ុនឈ្លានពាន[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហ្គោហ្គូយីអូ បានជួយស៊ីឡាកម្ចាត់ជប៉ុន។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] បានជួបនឹងភាពរុងរឿងដំបូងគេបំផុត។ រយៈពេលរុងរឿងរបស់នគរនេះគឺនៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ រាជធានីរបស់វាគឺ [[សេអ៊ូល]]។ ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងនេះ នគរបានបង្កើតតំបន់អាណានិគមនៅក្រៅប្រទេស។ លាវដុង ប្រទេសចិន និងឃ្យូស៊ូ ប្រទេសជប៉ុន គឺជាដែនអាណានិគមរបស់ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងដ៏ខ្លីរបស់វា។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] គឺជានគរដ៏រឹងមាំបំផុត។ ពេលខ្លះពួកគេហៅខ្លួនឯងថាជាចក្រភព។ រយៈកាលរុងរឿង គឺនៅសតវត្សទី៦។ ស្តេចក្វាងហ្គេតូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង។ ដូច្នេះ ហ្គោហ្គូយីអូ បានគ្របដណ្ដប់ពីឧបទ្វីបកូរ៉េទៅម៉ាន់ជូរី។ ហើយបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ស្តេចចាងស៊ូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង។ ទ្រង់បានកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ហើយបានផ្លាស់ប្តូរររាជធានីរបស់ខ្លួនទៅ [[ព្យុងយ៉ាង]]។ ហ្គោហ្គូយីអូ ស្ទើរតែបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េខាងត្បូងបីភាគបួន ដោយសារស្តេចចាងស៊ូ ដែលបានពង្រីកទឹកដីនៃនគរទៅភាគខាងត្បូង។ [[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] បានជួបនឹងសម័យកាលរុងរឿងចុងក្រោយ។ ស្តេចជីនហឿងបានទៅភាគខាងជើង ហើយកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ ប៉ុន្តែវាខ្លីណាស់។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] កាន់តែរឹងមាំឡើង ហើយបានវាយប្រហារស៊ីឡា។ ប៊ែកជេបានកាន់កាប់ទីក្រុងជាង៤០នៃស៊ីឡា។ ដូច្នេះស៊ីឡាស្ទើរតែមិនអាចរស់រានមានជីវិតបាន។ រាជវង្សសួយរបស់ចិនបានឈ្លានពាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយសង្គ្រាមហ្គោហ្គូយីអូ-សួយ បានកើតឡើងរវាងកូរ៉េ និងចិន។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] បានយកឈ្នះប្រឆាំងនឹងចិន ហើយ[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]] បានដួលរលំ។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សថាង]] បានឈ្លានពាន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]ម្តងទៀត ហើយបានជួយ[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]ឱ្យបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងជប៉ុនបានជួយគ្នាទៅវិញទៅមកប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពថាង-ស៊ីឡា ប៉ុន្តែ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និង[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]បានដួលរលំ។ ជាអកុសល [[រាជវង្សថាង]] បានក្បត់[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហើយបានឈ្លានពានឧបទ្វីបកូរ៉េ ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូល(សង្គ្រាមស៊ីឡា-ថាង)។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> ស៊ីឡា បានប្រកាសពី«ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េទាំងបី» ដូច្នេះប្រជាជននៃប៊ែកជេ និងហ្គោហ្គូយីអូ ដែលដួលរលំបានជួយស៊ីឡាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ចិន។ នៅទីបំផុត ស៊ីឡាអាចយកឈ្នះប្រទេសចិន និងបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ សង្គ្រាមនេះបានជួយប្រជាជនកូរ៉េឱ្យរួបរួមគ្នាផ្នែកផ្ទៃក្នុង។ ===== សម័យរដ្ឋខាងជើង-ខាងត្បូង ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-Inter-country_Age-830_CE.gif|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាលហេ នៅភាគខាងជើង ក្រោយមកស៊ីឡា នៅភាគខាងត្បូង]] [[ឯកសារ:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|វត្ថុ​បុរាណហ្គោយីអូ ដែល​បង្ហាញ​ពី​វប្បធម៌​ដ៏​អស្ចារ្យ​របស់ហ្គោយីអូ ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ​សម័យ​មជ្ឈិមសម័យ។]] ប្រជាជន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ដែលនៅសល់បានបង្កើតនគរបាលហេ ហើយបានឈ្នះសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាងនៅចុងសតវត្សទី៧នៃគ.ស។ បាលហេ គឺជារដ្ឋភាគខាងជើង ហើយ ក្រោយមកស៊ីឡា គឺជារដ្ឋភាគខាងត្បូង។ បាលហេគឺជានគរដ៏រឹងមាំមួយដូចបុព្វបុរសរបស់ពួកគេហ្គោហ្គូយីអូបានធ្វើ។ ជាចុងក្រោយ ព្រះចៅអធិរាជនៃរាជវង្សថាងបានទទួលស្គាល់បាលហេថាជា 'ប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយនៅបូព៌ា'។ ពួកគេចូលចិត្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជប៉ុន ចិន និងស៊ីឡា។ បាលហេ និងក្រោយមកស៊ីឡាបានបញ្ជូននិស្សិតអន្តរជាតិជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ហើយពាណិជ្ជករអារ៉ាប់បានចូលមកឧបទ្វីបកូរ៉េ ដូច្នេះប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា 'ស៊ីឡា' នៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិច។ ស៊ីឡាបានកែលម្អប្រព័ន្ធសរសេរកូរ៉េដែលហៅថាអក្សរអ៊ីឌូ។ អ៊ីឌូមានឥទ្ធិពលដល់អក្សរ[[កាតាកាណា]] របស់ប្រទេសជប៉ុន។ [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] បានឈ្លានពាន បាលហេ នៅដើមសតវត្សទី១០ ដូច្នេះបាលហេ បានដួលរលំ។ ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េក្រោយមក ===== នគរកូរ៉េដែលបានបង្រួបបង្រួម គឺស៊ីឡាក្រោយ បានបែងចែកជាបីនគរម្តងទៀតដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលពុករលួយ។ វារួមមាន ហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ (ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "តេបុង") ប៊ែកជេក្រោយ និងស៊ីឡាក្រោយ។ មេទ័ពនៃហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ គឺ វ៉ាងហ្គន បានឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះនគរទៅជា ហ្គោយីអូ ដែលមានប្រភពមកពីនគរដ៏រឹងមាំបុរាណ គឺ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយ ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបនេះឡើងវិញ។ ===== ហ្គោយីអូ =====   ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងអំឡុងសម័យនគរបីចុងក្រោយ ហើយបានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា«ចក្រភព»។ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះ ហ្គោយីអូត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារាជាណាចក្រមួយ។ ឈ្មោះ«ហ្គោយីអូ» មានប្រភពមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយឈ្មោះ[[កូរ៉េ]] មានប្រភពមកពីហ្គោយីអូ។ ហ្គោយីអូ បានទទួលយកប្រជាជនមកពី បាលហេដែលដួលរលំ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅភាគខាងជើងដោយ ការពាររាជវង្សលាវ និងវាយប្រហារ ប្រជាជនជូឈិន។ ហ្គោយីអូបានបង្កើតវប្បធម៌ដ៏អស្ចារ្យមួយ។ ពុម្ពអក្សរចល័តដែកដំបូង ជីគជី ក៏មកពីប្រទេសកូរ៉េផងដែរ។ សម្ភារៈប្រើប្រាស់ហ្គោយីអូ គឺជាមរតកដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយរបស់នគរនេះ។ ហ្គោយីអូបាននាំចូលប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលចិន ហើយបានអភិវឌ្ឍតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ច្បាប់ត្រូវបានចងក្រងជាក្រម និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលសាធារណៈត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើន និងរីករាលដាលពាសពេញឧបទ្វីប។ ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ មានចំនួនសរុប ៨១.២៥៨ ក្បាល។ វាត្រូវបានសរសេរឡើងដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាពប្រទេសកូរ៉េពីការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលី។ ឥឡូវនេះវាជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ ហ្គោរីយ៉ូបានឈ្នះសមរភូមិប្រឆាំងនឹង [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] ។ បន្ទាប់មក ចក្រភពម៉ុងហ្គោលី បានឈ្លានពានហ្គោរីយ៉ូ។ ហ្គោរីយ៉ូមិនបានបាត់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែវាត្រូវតែគោរពតាមជនជាតិម៉ុងហ្គោលី។ បន្ទាប់ពី ៨០ ឆ្នាំ នៅសតវត្សទី ១៤ រាជវង្សម៉ុងហ្គោលីយន់បានបាត់បង់អំណាច ស្តេចហ្គុងមីនបានព្យាយាមរំដោះខ្លួនប្រឆាំងនឹងម៉ុងហ្គោល ទោះបីជាមហេសីរបស់ព្រះអង្គក៏ជាជនជាតិម៉ុងហ្គោលីក៏ដោយ។ នៅសតវត្សទី១៤ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ចង់ឱ្យហ្គោរីយ៉ូគោរពតាមប្រទេសចិន។ ប៉ុន្តែហ្គោរីយ៉ូមិនបានធ្វើទេ។ ពួកគេបានសម្រេចចិត្តឈ្លានពានប្រទេសចិន។ ក្នុងដំណើរទៅប្រទេសចិន មេទ័ពហ្គោរីយ៉ូ លីស៊ុងហ្គេ បានត្រឡប់មកវិញ ហើយបំផ្លាញហ្គោរីយ៉ូ។ បន្ទាប់មក នៅឆ្ន ១៣៩២ ព្រះអង្គបានបង្កើតរាជវង្សថ្មី [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ ហើយព្រះអង្គបានក្លាយជាស្តេចតេចូនៃចូសុន ដែលមានន័យថាស្តេចទីមួយនៃ [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ === អាស៊ីអាគ្នេយ៍ === ==== ខ្មែរ ==== [[ឯកសារ:Angkor_Wat_reflejado_en_un_estanque_02.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ប្រាសាទអង្គរវត្ត ដែលជា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទ]] ហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនា។]] នៅឆ្នាំ៨០២ [[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានពង្រឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គលើប្រជាជនជិតខាង ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា​ [[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវាទិន]] ឬ "អ្នកគ្រប់គ្រងសកល"។ ចក្រភពខ្មែរបានគ្របដណ្ដប់លើ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] ទាំងមូលចាប់ពីដើមសតវត្សទី៩ រហូតដល់សតវត្សទី១៥ ក្នុងអំឡុងពេលនោះពួកគេបានអភិវឌ្ឍស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យដ៏ទំនើបមួយដែលមានការបញ្ចេញមតិដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងជំនាញខាងសមាសភាពនៅ [[អង្គរ]] ។ ==== វៀតណាម ==== ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសវៀតណាមមានដានតាំងពីប្រហែល ២០,០០០ឆ្នាំមុន នៅពេលដែលមនុស្សសម័យទំនើបដំបូងបានមកដល់ និងតាំងទីលំនៅលើដីនេះ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាហូប៊ីញៀន ដែលមានពូជពង្សពីអម្បូរនេគ្រីតូសសម័យទំនើប។ ការរកឃើញខាងបុរាណវិទ្យាពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដែលនៅតែស្ថិតក្រោមការស្រាវជ្រាវ បង្ហាញពីសំណល់នៃមនុស្សប្រុសពីរនាក់ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយស៊ីណាត្រូពើស ដែលមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ ភ្លីតូសែនកណ្តាល ប្រហែលកន្លះលានឆ្នាំមុន។ [[ឯកសារ:Nam_Tien.PNG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|317x317ភីកសែល|ផែនទី [[វៀតណាម]] ដែលបង្ហាញពីការសញ្ជ័យភាគខាងត្បូង (''ណាំទៀន, ១០៦៩–១៧៥៧'' )។]] ប្រទេសវៀតណាមបុរេប្រវត្តិ គឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសង្គមដំបូងបំផុតមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ក្នុងពិភពលោកដែលបានប្រកបរបរកសិកម្ម។ ជ្រលងទន្លេក្រហមបានបង្កើតជាចំណុចភូមិសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចធម្មជាតិ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងភាគខាងជើង និងខាងលិចដោយភ្នំ និងព្រៃឈើ នៅខាងកើតដោយសមុទ្រ និងនៅភាគខាងត្បូងដោយ[[ដីសណ្ដទន្លេក្រហម|ដីសណ្តទន្លេក្រហម]]។ តម្រូវការក្នុងការមានសិទ្ធិអំណាចតែមួយដើម្បីការពារទឹកជំនន់ទន្លេក្រហម ដើម្បីសហការក្នុងការសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ ការផ្លាស់ប្តូរពាណិជ្ជកម្ម និងដើម្បីបណ្តេញអ្នកឈ្លានពាន បាននាំឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋវៀតណាមរឿងព្រេងនិទានដំបូងគេប្រហែលឆ្នាំ២៨៧៩មុនគ.ស។ ខណៈពេលដែលនៅសម័យក្រោយៗទៀត ការស្រាវជ្រាវជាបន្តបន្ទាប់ពីអ្នកបុរាណវិទូបានបង្ហាញថា [[វប្បធម៌ដុងសឺន]] របស់វៀតណាមអាចឃើញមាននៅវៀតណាមខាងជើង ក្វាងស៊ី និងឡាវប្រហែលឆ្នាំ ៧០០មុនគ.ស។ ដីឆ្នេរសមុទ្រវែង និងតូចចង្អៀតរបស់ប្រទេសវៀតណាម តំបន់ភ្នំរដិបរដុប ជាមួយនឹងដីសណ្តរធំៗពីរ មិនយូរប៉ុន្មាន បានក្លាយជាជម្រកនៃវប្បធម៌ និងអរិយធម៌បុរាណជាច្រើនប្រភេទ។ នៅភាគខាងជើង វប្បធម៌ដុងសឺន និងដែនកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមភាគតិចគឺ [[រាជវង្សហុងបាង|វ៉ាន់ឡាង]] និង អូឡាក់ បានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើននៅឆ្នាំ៥០០ មុនគ.ស។ នៅភាគកណ្តាលវប្បធម៌សាហ៊ួន របស់[[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាមអូស្ត្រូនេស៊ី]] ក៏បានរីកចម្រើនផងដែរ។ តំបន់ទាំងពីរត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយការពង្រីកទឹកដីនៃ[[រាជវង្សហាន]] របស់ចិនពីភាគខាងជើង ដោយការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ហាននៅណានយឿ បាននាំឲ្យផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសវៀតណាមស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិននៅឆ្នាំ១១១មុនគ.ស។ អក្សរចិនបុរាណបានក្លាយជាអក្សរផ្លូវការ ជាមួយនឹងអក្សរមួយទៀតដែលវិវឌ្ឍជាអក្សរណូម នៃវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ៤០នៃគ.ស បងប្អូនស្រីទ្រុង បានដឹកនាំការបះបោរលើកដំបូងរបស់កុលសម្ព័ន្ធ និងប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិចប្រឆាំងនឹង [[វៀតណាមក្រោមការត្រួតត្រារបស់ចិន|ការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបះបោរត្រូវបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលរាជវង្សហានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយនៅចុងសតវត្សទី ២ ហើយប្រទេសចិន (中国) ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចូលទៅក្នុងស្ថានភាពចលាចល ជនជាតិដើមភាគតិចនៃប្រទេសវៀតណាមបានងើបឡើងម្តងទៀត ហើយខ្លះបានទទួលសេរីភាព។ នៅឆ្នាំ១៩២នៃគ.ស. ជនជាតិចាមនៃវៀតណាមកណ្តាលបានបះបោរប្រឆាំងនឹងជនជាតិចិន ហើយក្រោយមកបានក្លាយជា [[ចាម្ប៉ា|ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃចាម្ប៉ា]] ខណៈដែលតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមបានឃើញនូវការបន្ធូរបន្ថយការគ្រប់គ្រងពីភាគខាងជើង។ នៅពេលនោះ ជាមួយនឹងការនាំចូលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] នៅសតវត្សទី២នៃគ.សប្រទេសវៀតណាមគឺជាកន្លែងដំបូងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលចែករំលែកឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា និង[[រង្វង់វប្បធម៌តួអក្សរចិន|ចិន]] និងការលេចឡើងនៃនគរឥណ្ឌាភាវូបនីយកម្មដំបូងគឺចាម្ប៉ា និង[[ហ៊្វូណន|ហ្វូណន]] ។ [[ឯកសារ:Southeast_Asian_history_-_13th_century.png|រូបភាពតូច|[[អណ្ណាម|ដាយវៀត]] [[ចាម្ប៉ា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចក្រភពអង្គរ]] និងប្រទេសជិតខាង ចុងសតវត្សទី១៣]] ក្នុងរយៈពេល ១០០០ឆ្នាំនេះ មានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ចិន ហើយនៅសម័យកាលជាក់លាក់មួយចំនួន វៀតណាមត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បងប្អូនស្រីទ្រុង រាជវង្សលីដំបូង ត្រកូលឃុក និង ឌឿង ឌិញញេ ទោះបីជាជ័យជំនះ និងរជ្ជកាលរបស់ពួកគេគឺមានរយៈពេលបណ្តោះអាសន្នក៏ដោយ។ នៅពេលដែល ង៉ូ គុយយិន ( ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម ៩៣៨-៩៤៤) បានស្ដារអំណាចអធិបតេយ្យភាពឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសជាមួយនឹងជ័យជម្នះនៅ សមរភូមិទន្លេបាចដាង (៩៣៨) សហស្សវត្ស បន្ទាប់ត្រូវបានជម្រុញដោយសមិទ្ធផលនៃរាជវង្សក្នុងស្រុកជាបន្តបន្ទាប់៖ [[រាជវង្សង៉ូ|ង៉ោ]], [[រាជវង្សឌិញ|ឌិញ]], ឡេដំបូង, លី, ត្រាន់, ហូ, ថ្រាន់សម័យក្រោយ , ឡេសម័យក្រោយ, ម៉ាក់, ឡេស្តារឡើងវិញ, តៃ សឺន និង [[រាជវង្សង្វៀន|ង្វៀន]] ។ អក្សរណូម (Chữ Nôm) របស់ជនជាតិវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ និងកាន់តែមានភាពផូរផង់ ដោយអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ និងសរសេរជាភាសាណូម។ នៅចំណុចផ្សេងៗគ្នាក្នុងអំឡុងរាជវង្សអធិរាជ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងបែងចែកដោយសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយបានឃើញអន្តរាគមន៍ដោយរាជវង្ស[[រាជវង្សសុង|សុង]], [[រាជវង្សយាន|យន់]], [[ចាម្ប៉ា|ចាម]], [[រាជវង្សមិង|មីង]], [[ថៃ|សៀម]], [[រាជវង្សឈីង|ឆេង]], [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|បារាំង]] និង [[ចក្រភពជប៉ុន]] ។ [[រាជវង្សមិង|ចក្រភពមីង]] បានធ្វើសញ្ជ័យជ្រលងភ្នំទន្លេក្រហមមួយរយៈមុនពេលដែល ជនជាតិវៀតណាមម្ចាស់ស្រុក ទទួលបានការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ ហើយចក្រភពបារាំងបានបន្ថយវៀតណាមទៅជាអាណានិគមបារាំងអស់រយៈពេលជិតមួយសតវត្ស បន្ទាប់មកដោយការកាន់កាប់រយៈពេលខ្លីប៉ុន្តែឃោរឃៅដោយចក្រភពជប៉ុន។ ក្នុងអំឡុងសម័យបារាំង ភាពឃោរឃៅយ៉ាងទូលំទូលាយ វិសមភាព និងសំណល់វប្បធម៌របស់ហាន់-ណូម កំពុងត្រូវបានបំផ្លាញ ដោយបារាំងចង់កម្ចាត់ជនជាតិវៀតណាមចេញពី មរតកខុងជឺ របស់ពួកគេចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៨៨០។ ភាសាបារាំង គឺជាភាសាផ្លូវការក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ អក្សរឡាតាំងវៀតណាម ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការសរសេរតាមសូរស័ព្ទឡាតាំងនៃហាន់-ណូម បានជំនួសអក្សររូបហាន់-ណូម ហើយបានក្លាយជាមធ្យោបាយសំខាន់នៃការសរសេរក៏ដូចជាភាសានិយាយចាប់តាំងពីសតវត្សទី២០។ ប្រទេសជប៉ុនបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ១៩៤០ ដោយបង្កើតការគុំគួនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដែលបានជម្រុញឱ្យមានការតស៊ូប្រឆាំងនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយោធា-នយោបាយក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយអំណាចត្រឡប់មកវិញរបស់បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិកដែលបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកប្រយុទ្ធដើម្បីសេរីភាព និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រឆាំងនឹងរលកក្រហមនៃ[[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត]]។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] សហរដ្ឋអាមេរិក ឬប្លុកខាងលិច បានគាំទ្រ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] ហើយ[[សហភាពសូវៀត]] ឬប្លុកខាងកើត បានគាំទ្រ [[វៀតណាមខាងជើង]] ។ ការបះបោរនយោបាយ រយៈពេលនៃការប្រយុទ្ធគ្នា និងសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំងក្លា បន្ទាប់មកដោយការបះបោរ និងជ័យជម្នះរបស់កុម្មុយនិស្ត បានបញ្ចប់របបរាជានិយមបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម។ ប្រទេសវៀតណាមបានរងទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ក៏ដូចជាភាពឯកោខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមដ៏ឃោរឃៅជាមួយប្រទេសចិន និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំជាប់ៗគ្នា។ បន្ទាប់ពីសម័យនោះ ការកែទម្រង់[[ដូយមុឺយ]] (ការជួសជុល/នវានុវត្តន៍) ត្រូវបានអនុវត្ត។ កម្លាំងនៃសេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារ និងសកលភាវូបនីយកម្មបានកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធស្ថានភាព [[សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាម|សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរបស់ប្រទេសវៀតណាម]] ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ == ដើមសម័យទំនើប == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Modern_Asia_(1796).tif|រូបភាពតូច|308x308ភីកសែល|ផែនទីឆ្នាំ១៧៩៦នៃទ្វីបអាស៊ី (ឬ " ពិភពលោកខាងកើត ") ដែលក៏រួមបញ្ចូលទាំងទ្វីប[[អូស្ត្រាលី]](ដែលពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាញូវហូឡង់) នៅក្នុងពិភពរបស់ខ្លួន។]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] បានចាប់ផ្តើមពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ហើយនៅទីបំផុតនឹងគ្រប់គ្រងតំបន់ស៊ីបេរីទាំងមូល និងអាស៊ីកណ្តាលភាគច្រើននៅចុងសតវត្សរទី១៩។ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] បានគ្រប់គ្រងអាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីសតវត្សទី១៦តទៅ។ នៅសតវត្សទី១៧ ពួកម៉ាន់ជូ បានសញ្ជ័យប្រទេសចិន និងបានបង្កើត[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]។ នៅសតវត្សទី១៦ ចក្រភពមូហ្កាល់ បានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន និងបានផ្តួចផ្តើមយុគមាសទីពីរសម្រាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ ប្រទេសចិនគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ភាគច្រើននៃពេលវេលា បន្ទាប់មកគឺប្រទេសឥណ្ឌារហូតដល់សតវត្សទី១៨។ === រាជវង្សមីងចិន === នៅឆ្នាំ១៣៦៨ ជូ យានចាង បានប្រកាសខ្លួនជា អធិរាជ ហុងអ៊ូ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សមីងនៃប្រទេសចិន។ ភ្លាមៗនោះ អធិរាជថ្មី និងអ្នកដើរតាមទ្រង់បានបណ្តេញពួកម៉ុងហ្គោល និងវប្បធម៌របស់ពួកគេចេញពីប្រទេសចិន និងចេញក្រៅមហាកំពែង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}ព្រះចៅអធិរាជថ្មីមានការសង្ស័យខ្លះៗចំពោះអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្របដណ្ដប់លើប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ព្រោះទ្រង់ប្រសូតមកជារាស្រ្ត ហើយមិនមានការអប់រំ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ គឺចាំបាច់សម្រាប់ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញ ក៏ដូចជាកំណែទម្រង់ដែលនឹងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវប្រព័ន្ធប្រឡង និងធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែមានសារៈសំខាន់ក្នុងការចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលជាងពេលណាៗទាំងអស់។ ការប្រឡងកាន់តែមានភាពតឹងរ៉ឹង កាត់បន្ថយការលួចចម្លងយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ហើយអ្នកដែលពូកែត្រូវបានវាយតម្លៃខ្ពស់ជាងមុន។ ជាចុងក្រោយ ស្តេចហុងអ៊ូ ក៏បានដឹកនាំអំណាចកាន់តែច្រើនឆ្ពោះទៅរកតួនាទីជាអធិរាជ ដើម្បីបញ្ចប់ឥទ្ធិពលពុករលួយរបស់មន្ត្រីរាជការ។ ==== សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច ==== ព្រះចៅអធិរាជហុងអ៊ូ ប្រហែលជាដោយសារមានការអាណិតអាសូរចំពោះប្រជាជនសាមញ្ញ ទើបព្រះអង្គបានសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រជាច្រើន និងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត ដែលផ្តល់ជំនួយដល់កសិករ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ពួកគេក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យដាំដុះ និងទាមទារដីដែលមិនទាន់បានកាន់កាប់ដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធណាមួយឡើយ ហើយតម្រូវការកម្លាំងពលកម្មត្រូវបានបន្ទាប។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានរឿងណាមួយអាចបញ្ឈប់វណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលទទួលបានឯកសិទ្ធិជាច្រើនពីរដ្ឋាភិបាល និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើកសិករបន្តិចម្តងៗនោះទេ។ អ្នកឱ្យខ្ចីប្រាក់បានរឹបអូសបំណុលកសិករជាថ្នូរនឹងប្រាក់កម្ចីទិញផ្ទះ និងបានទិញដីកសិករ ដោយបង្ខំពួកគេឱ្យក្លាយជាអ្នកជួលរបស់ម្ចាស់ផ្ទះ ឬត្រាច់ចរទៅកន្លែងផ្សេងដើម្បីធ្វើការ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=505}} ក្នុងអំឡុងពេលនេះផងដែរ លទ្ធិខុងជឺថ្មី បានកាន់តែមានភាពខ្លាំងឡើងជាងរាជវង្សពីរមុនៗ (សុង និងយន់)។ ការផ្តោតលើឧត្តមភាពរបស់មនុស្សចាស់ជាងយុវជន បុរសជាងស្ត្រី និងគ្រូបង្រៀនជាងសិស្ស បានបណ្តាលឱ្យមានការរើសអើងតិចតួចចំពោះវណ្ណៈ"ទាបជាង"។ សិល្បៈវិចិត្របានរីកចម្រើននៅក្នុងសម័យមីង ជាមួយនឹងបច្ចេកទេសប្រសើរឡើងក្នុងការគូរគំនូរដោយប្រើជក់ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកនៃជីវិតរាជវាំង ទីក្រុង ឬជនបទ មនុស្សដូចជាអ្នកប្រាជ្ញ ឬអ្នកធ្វើដំណើរ ឬសម្រស់នៃភ្នំ បឹង ឬវាលភក់។ ប្រលោមលោកចិនបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងសម័យនេះ ជាមួយនឹងស្នាដៃបុរាណបែបនេះដែលត្រូវបានសរសេរដូចជា''ស៊ុយហ៊ូ'' ''ដំណើរទៅទិសខាងលិច'' និង ''ជីន ពីង មុី'' ។ សេដ្ឋកិច្ចក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្នុងរាជវង្សមីងផងដែរ។ ការនាំចូលដំណាំអាមេរិកដូចជា [[ពោត]] ដំឡូងជ្វា និងសណ្តែកដី បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដាំដុះដំណាំនៅលើដីដែលគ្មានជីជាតិ និងជួយទប់ស្កាត់ទុរ្ភិក្ស។ កំណើនប្រជាជនដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរាជវង្សសុងបានបង្កើនល្បឿនរហូតដល់ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី៨០ ឬ៩០លាននាក់ទៅ ១៥០លាននាក់ក្នុងរយៈពេលបីសតវត្ស ដោយឈានដល់កម្រិតកំពូលនៅឆ្នាំ១៦០០។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}នេះស្របគ្នានឹងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ សូត្រ តែ សេរ៉ាមិច និងសម្ភារៈខ្មុកត្រូវបានផលិតដោយសិប្បករដែលបានជួញដូរវានៅអាស៊ី និងទៅឱ្យជនជាតិអឺរ៉ុប។ ជនជាតិលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមធ្វើពាណិជ្ជកម្ម (ជាមួយនឹងដែនកំណត់មួយចំនួនដែលបានកំណត់ដោយជនជាតិចិន) ជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងកំពង់ផែ [[ម៉ាកាវ]] និង[[ក្វាងចូវ|គ័ងតុង]] ។ ទោះបីជាពាណិជ្ជករទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីរឿងនេះក៏ដោយ ដីធ្លីនៅតែជានិមិត្តរូបចម្បងនៃទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពាណិជ្ជករជារឿយៗត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដីធ្លីបន្ថែមទៀត។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}ដូច្នេះហើយ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះតិចតួចណាស់ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសហគ្រាសឯកជន ដែលអាចអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសចិនអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដែលជារឿយៗអមជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចដែលទទួលបានជោគជ័យខ្ពស់។ ==== ផលប្រយោជន៍បរទេស ==== [[ឯកសារ:Fort_St._George,_Chennai.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយសាំងចច ក្នុង ទីក្រុងម៉ាដ្រាស នៃសតវត្សរទី១៨។]] ដើម្បីផលប្រយោជន៍នៃភាពរុងរឿងរបស់ជាតិ ជនជាតិចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនសំពៅដ៏មហិមាឆ្លងកាត់ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៤០៣ដល់ឆ្នាំ 1433 ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងលិ បានបញ្ជាឱ្យមាន បេសកកម្ម ដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក ចឹង ហឺ ដែលជាអាមាត្យមូស្លីមមកពីប្រទេសចិន។ សំពៅចិនដែលដឹកទាហានរាប់រយនាក់ ទំនិញ និងសត្វសម្រាប់សួនសត្វ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពែក្ស ភាគខាងត្បូងអារ៉ាប់ និងអាហ្វ្រិកខាងកើត ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរបស់ចិន។ សមត្ថភាពរបស់ពួកគេលើសពីជនជាតិអឺរ៉ុបបច្ចុប្បន្ននៅពេលនោះ ហើយប្រសិនបើបេសកកម្មទាំងនេះមិនទាន់បានបញ្ចប់ទេ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកអាចខុសពីសព្វថ្ងៃនេះ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 339}}នៅឆ្នាំ១៤៣៣ រាជការចិនបានសម្រេចថា ការចំណាយលើកងទ័ពជើងទឹកគឺជាការចំណាយដែលមិនចាំបាច់។ កងទ័ពជើងទឹកចិនត្រូវបានរុះរើបន្តិចម្តងៗ ហើយការផ្តោតលើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង និងការការពារយោធាបានចាប់ផ្តើម។ វាជាអាទិភាពយូរអង្វែងរបស់ប្រទេសចិន ដែលពួកគេត្រូវការពារខ្លួនពីពួកពនេចរ ហើយពួកគេបានវិលត្រឡប់ទៅរកវាវិញ។ ដែនកំណត់កាន់តែខ្លាំងឡើងលើកងទ័ពជើងទឹកចិននឹងធ្វើឱ្យពួកគេងាយរងគ្រោះដោយការឈ្លានពានពីបរទេសតាមសមុទ្រនៅពេលក្រោយ។ [[ឯកសារ:Schall-von-bell.jpg|រូបភាពតូច|នៅទីនេះ អាដាម សឆាល វុនប៊ែល(១៥៩២–១៦៦៦) ដែលជាអ្នកកាន់សាសនាជេស៊ូវីត ស្លៀកពាក់ជាមន្ត្រីនៃនាយកដ្ឋានតារាសាស្ត្រចិន។]] ដូចដែលជៀសមិនរួច ពួកលោកខាងលិចបានមកដល់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតរបស់ប្រទេសចិន ជាពិសេសអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជេស៊ូវីត ដែលបានទៅដល់ដីគោកក្នុងឆ្នាំ១៥៨២។ ពួកគេបានព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលប្រជាជនចិនទៅក្នុងគ្រិស្តសាសនា ដោយចាប់ផ្តើមពីថ្នាក់លើនៃឋានានុក្រមសង្គមជាមុនសិន ហើយនាំឱ្យវណ្ណៈទាបចូលសាសនាតាមជាបន្តបន្ទាប់។ ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្របន្ថែមទៀត ពួកជេស៊ូវីតជាច្រើនបានទទួលយកសម្លៀកបំពាក់ ទំនៀមទម្លាប់ និងភាសាចិន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}អ្នកប្រាជ្ញចិនមួយចំនួនចាប់អារម្មណ៍លើការបង្រៀនរបស់លោកខាងលិចមួយចំនួន និងជាពិសេសលើបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិច។ នៅទសវត្សឆ្នាំ1580 អ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីតដូចជា ម៉ាតេអូ រីឈី និងអាដាម សឆាល បានធ្វើឱ្យឥស្សរជនចិនភ្ញាក់ផ្អើលជាមួយនឹងការរីកចម្រើនខាងបច្ចេកវិទ្យាដូចជានាឡិកាអឺរ៉ុប ប្រតិទិន និងកាំភ្លើងធំដែលមានភាពប្រសើរ និងការទស្សន៍ទាយសូរ្យគ្រាសបានត្រឹមត្រូវ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}ទោះបីជាពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនមួយចំនួនបានប្តូរសាសនាក៏ដោយ ក៏មនុស្សជាច្រើនមានការសង្ស័យចំពោះជនជាតិលោកខាងលិច ដែលពួកគេហៅថា "អនារ្យជន" ហើយថែមទាំងមានការអាក់អន់ចិត្តចំពោះភាពអាម៉ាស់ដែលពួកគេទទួលបានពីការកែតម្រូវរបស់ពួកលោកខាងលិច។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីត មួយក្រុមតូចនៅតែស្ថិតនៅក្នុងរាជវាំងដើម្បីធ្វើឱ្យអធិរាជ និងទីប្រឹក្សារបស់ទ្រង់ចាប់អារម្មណ៍។ ==== ការធ្លាក់ចុះ ==== [[ឯកសារ:Batavia,_C._de_Jonghe_(1740).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាតាវ្យ៉ារបស់ហូឡង់ក្នុងសតវត្សទី១៧ ត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជា ទីក្រុងហ្សាកាតាខាងជើង]] នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៥០០ រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល ដែលបានផ្តល់អំណាចយ៉ាងច្រើនដល់ព្រះចៅអធិរាជ បានចាប់ផ្តើមបរាជ័យ នៅពេលដែលអ្នកគ្រប់គ្រងដែលគ្មានសមត្ថភាពកាន់តែច្រើនឡើងៗ បានឡើងកាន់តំណែង។ រួមជាមួយនឹងអ្នកគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយទាំងនេះ ក៏មានមន្ត្រីពុករលួយកាន់តែច្រើនឡើងៗ ដែលបានឆ្លៀតឱកាសពីការធ្លាក់ចុះនេះ។ ជាថ្មីម្តងទៀត គម្រោងសាធារណៈបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពទ្រុឌទ្រោម ដោយសារតែការធ្វេសប្រហែសរបស់រដ្ឋបាល ហើយបានបណ្តាលឱ្យមានទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត និងទុរ្ភិក្ស ដែលបានវាយប្រហារកសិករ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទុរ្ភិក្សបានក្លាយទៅជាអាក្រក់ខ្លាំង រហូតដល់កសិករមួយចំនួនបានងាកទៅរកការលក់កូនៗរបស់ពួកគេទៅជាទាសករ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកគេពីភាពអត់ឃ្លាន ឬការបរិភោគសំបកឈើ លាមករបស់សត្វក្ងាន ឬ មនុស្សផ្សេងទៀត ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 509}}ម្ចាស់ដីជាច្រើនបានរំលោភបំពានស្ថានភាពនេះដោយសាងសង់ភូមិដ្ឋានធំៗជាកន្លែងដែលកសិករអស់សង្ឃឹមនឹងធ្វើការ និងត្រូវបានគេកេងប្រវ័ញ្ច។ ជាលទ្ធផល កសិករជាច្រើននាក់បានងាកទៅរកការរត់គេចខ្លួន ការប្លន់ និងការបះបោរជាចំហ។ [[ឯកសារ:Qing_Empire_circa_1820_EN.svg|រូបភាពតូច|ការធ្វើសញ្ជ័យលើរាជវង្សមីង និងការពង្រីកចក្រភពឆេង]] ទាំងអស់នេះត្រូវគ្នានឹងការធ្លាក់ចុះនៃរាជវង្សរបស់ប្រទេសចិនដូចដែលធ្លាប់ឃើញពីមុន ក៏ដូចជាការគំរាមកំហែងពីបរទេសដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦ ចោរសមុទ្រជប៉ុន និងចិនបានចាប់ផ្តើមវាយឆ្មក់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូង ហើយទាំងមន្ត្រីរាជការ និងយោធាមិនអាចបញ្ឈប់ពួកគេបានទេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ការគំរាមកំហែងពីប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងក៏បានកើនឡើងផងដែរ។ ម៉ាន់ជូគឺជារដ្ឋដ៏ធំមួយរួចទៅហើយនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន នៅពេលដែលនៅដើមសតវត្សទី១៧ មេដឹកនាំក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះ នួហាឈី បានបង្រួបបង្រួមពួកគេភ្លាមៗនៅក្រោមកងទ័ពប្រាំបីបដា - កងទ័ពដែលគ្រួសារប្រឆាំងគ្នាត្រូវបានរៀបចំឡើង។ ម៉ាន់ជូបានទទួលយកទំនៀមទម្លាប់ចិនជាច្រើន ជាពិសេសយកតាមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកម៉ាន់ជូនៅតែជាចំណុះចិន។ នៅឆ្នាំ១៦៤៤ រដ្ឋបាលចិនបានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ដែលព្រះចៅអធិរាជទី១៦ និងជាព្រះចៅអធិរាជចុងក្រោយ គឺ ព្រះចៅអធិរាជឆុងចិន មិនបានឆ្លើយតបទៅនឹងភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ដោយអ្នកប្រឆាំងក្នុងស្រុករហូតដល់សត្រូវបានឈ្លានពានទីក្រុងហាមឃាត់ (ទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គ)។ មិនយូរប៉ុន្មានទ្រង់បានចងកធ្វើអត្តឃាតនៅក្នុងសួនច្បារអធិរាជ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ក្នុងរយៈពេលខ្លីមួយ រាជវង្សស៊ុន ត្រូវបានប្រកាសឡើង រហូតដល់មន្ត្រីមីងដ៏ស្មោះត្រង់ម្នាក់បានហៅការគាំទ្រពីម៉ាន់ជូដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សថ្មី។ រាជវង្សស៊ុនបានបញ្ចប់ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ ហើយម៉ាន់ជូឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងដែនមហាកំពែង។ ដោយឆ្លៀតឱកាសនេះ ពួកម៉ាន់ជូបានលើកទ័ពទៅកាន់រាជធានីប៉េកាំងរបស់ប្រទេសចិន។ ក្នុងរយៈពេលពីរទសវត្ស ប្រទេសចិនទាំងមូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ពួកម៉ាន់ជូ ហើយ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]] ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ === កូរ៉េ៖ រាជវង្សចូសុន (១៣៩២–១៨៩៧) === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> [[ឯកសារ:Gyeongbokgung-Gyeonghoeru-02.jpg|រូបភាពតូច|ក្យុងហឺរូ នៃក្យុងបុកគុង ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងនៃរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]] ។]] នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េដើមសម័យទំនើប នគរហ្គោរីយ៉ោ ដែលមានអាយុកាល៥០០ឆ្នាំបានដួលរលំ ហើយរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]]ថ្មីបានឡើងសោយរាជ្យនៅថ្ងៃទី៥ ខែសីហាឆ្នាំ១៣៩២។ ស្តេចតេចូនៃចូសុន បានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះប្រទេសពីហ្គោរីយ៉ោ ទៅជា[[ចូសន់|ចូសុន]]។ ស្តេចសេចុងមហារាជ បានបង្កើត[[ហាន់ហ្គឹល|ហាន់ហ្គុល]] ដែលជាអក្ខរក្រមកូរ៉េសម័យទំនើបក្នុងឆ្នាំ១៤៤៣ ដូចគ្នានេះដែរ រាជវង្សចូសុនបានឃើញនូវការកែលម្អជាច្រើននៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ដូចជានាឡិកាព្រះអាទិត្យ នាឡិកាទឹក ប្រព័ន្ធវាស់ទឹកភ្លៀង ផែនទីផ្កាយ និងកំណត់ត្រាលម្អិតនៃភូមិតូចៗកូរ៉េ។ ស្តេចទីប្រាំបួន សុងជុង បានសម្រេចក្រមច្បាប់កូរ៉េពេញលេញដំបូងនៅឆ្នាំ១៤៨៥។ ដូច្នេះវប្បធម៌ និងជីវិតរបស់ប្រជាជនត្រូវបានកែលម្អម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ១៥៩២ ប្រទេសជប៉ុនក្រោមការដឹកនាំរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី បានឈ្លានពានប្រទេសកូរ៉េ។ សង្គ្រាមនោះគឺជាសង្គ្រាមអ៊ីមជីន។ មុនសង្គ្រាមនោះ ចូសុន ស្ថិតក្នុងសន្តិភាពយូរអង្វែងដូចជា ផេករ៉ូម៉ាណាដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន​ មិនទាន់បានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាមនៅឡើយទេ។ ចូសុន បានបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត។ កងទ័ពជប៉ុនបានកាន់កាប់[[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ [[កូរ៉េ|ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ទាំងមូលស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់។ ប៉ុន្តែ យី​ ស៊ុនស៊ីន ដែលជាមេទ័ពដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់ប្រទេសកូរ៉េ បានកម្ចាត់កងនាវាជប៉ុននៅឆ្នេរសមុទ្រកូរ៉េខាងត្បូងដោយប្រើសំពៅ១៣គ្រឿងទល់នឹង១៣៣ គ្រឿង។ សមរភូមិដ៏អស្ចារ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា " សមរភូមិម៉្យុងណ្យ៉ាង "។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]]បានជួយ ចូសុន ហើយជប៉ុនបានចាញ់ក្នុងសមរភូមិ។ ដូច្នេះយុទ្ធនាការរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េបានបរាជ័យ ហើយក្រោយមក សូហ្កាន់ណេត តូគូកាវ៉ា បានចាប់ផ្តើម។ ប្រទេសកូរ៉េបានរងរបួសយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីមជីន ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនម៉ាន់ជូបានឈ្លានពានចូសុនម្តងទៀត។ វាត្រូវបានគេហៅថា ការឈ្លានពានរបស់ឆេងលើចូសុន ។ ការឈ្លានពានលើកដំបូងគឺដើម្បីផលប្រយោជន៍។ ដោយសារតែពួកឆេងកំពុងធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួកមីង ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពរបស់មីងជាមួយចូសុន ជាការគំរាមកំហែង។ ហើយការឈ្លានពានលើកទីពីរគឺសម្រាប់ឲ្យចូសុនស្ថិតក្រោមចំណុះពួកឆេង។ បន្ទាប់ពីនោះ ឆេងបានកម្ចាត់មីង ហើយដណ្តើមយកទឹកដីចិនទាំងមូល។ ចូសុនក៏ត្រូវគោរពតាមឆេងដែរ ពីព្រោះចូសុនចាញ់សង្គ្រាមលើកទីពីរប្រឆាំងនឹងឆេង។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ឈីង ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សចូសុនបានចំណាយវ័យកុមារភាពរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ស្តេចអ៊ីនចូបានជួបជាមួយ អាដាម ស្កាល នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ដូច្នេះព្រះអង្គចង់ណែនាំបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចដល់ប្រជាជនកូរ៉េនៅពេលដែលព្រះអង្គក្លាយជាស្តេច។ ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតមុនពេលព្រះអង្គអាចឡើងគ្រងរាជ្យ។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ជំនួសទ្រង់បានក្លាយជាស្តេចទី១៧ នៃរាជវង្សចូសុន គឺហ្យ៉ូជុង ដោយព្យាយាមសងសឹកនគររបស់ព្រះអង្គ និងរាជវង្សមីងដែលដួលរលំទៅឱ្យឈីង។ ព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗទៀតដូចជា យ៉ុងចូ និង ជុងចូ បានព្យាយាមកែលម្អជីវិតប្រជាជនរបស់ពួកគេ និងបញ្ឈប់ការប្រកួតប្រជែងមិនសមហេតុផលរបស់ចៅហ្វាយស្រុក។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ដល់សតវត្សទី១៨ ចូសុនបានបញ្ជូនអ្នកការទូត និងវិចិត្រករទៅកាន់ប្រទេសជប៉ុនជាង១០ ដង។ ក្រុមនេះត្រូវបានគេហៅថា 'តុងស៊ីនសា'។ ពួកគេត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសជប៉ុនដើម្បីបង្រៀនជប៉ុនអំពីវប្បធម៌កូរ៉េជឿនលឿន។ ប្រជាជនជប៉ុនចូលចិត្តទទួលកំណាព្យពីពួកអភិជនកូរ៉េ។ នៅពេលនោះ កូរ៉េមានអំណាចជាងជប៉ុន។ ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងចូសុន និងជប៉ុនត្រូវបានបញ្ច្រាស់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី១៩។ ដោយសារតែជប៉ុនកាន់តែមានអំណាចជាងកូរ៉េ និងចិនផងដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន បានបញ្ជូនអ្នកការទូតម្នាក់ឈ្មោះ 'ស៊ូស៊ីនសា' ដើម្បីរៀនបច្ចេកវិទ្យាទំនើបៗរបស់ជប៉ុន។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ស្តេចជុងចូ គ្រួសារអភិជនមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រងនគរទាំងមូលនៅដើមសតវត្សទី១៩។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសម័យកាលនោះ ប្រជាជនលោកខាងលិចបានឈ្លានពានចូសុន។ នៅឆ្នាំ១៨៧៦ ចូសុនត្រូវបានដោះលែងពីចំណុះរាជវង្សឆេង ដូច្នេះពួកគេមិនចាំបាច់គោរពតាមរាជវង្សឆេងទេ។ ប៉ុន្តែចក្រភពជប៉ុនមានសេចក្តីរីករាយ ពីព្រោះចូសុនបានក្លាយជានគរឯករាជ្យដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។ ដូច្នេះជប៉ុនអាចជ្រៀតជ្រែកក្នុងនគរបានកាន់តែច្រើន។ បន្ទាប់ពីនេះ ចូសុនបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ហើយបានបញ្ជូន 'ស៊ូស៊ីនសា' ទៅប្រទេសជប៉ុន 'យ៉ង់ស៊ីនសា' ទៅរាជវង្សឆេង និង 'បូប៊ីងសា' ទៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប។ ក្រុមទាំងនេះបានយករបស់របរទំនើបៗជាច្រើនទៅកាន់ឧបទ្វីបកូរ៉េ។ === ប្រទេសជប៉ុន៖ សម័យតូគូហ្គាវ៉ា ឬ អេដូ (១៦០៣-១៨៦៧) ===   [[ឯកសារ:Great_Wave_off_Kanagawa2.jpg|រូបភាពតូច|''រលកយក្សនៅឆ្នេរសមុទ្រកាណាហ្គាវ៉ា'' ប្រហែលឆ្នាំ១៨៣០ ដោយ[[ហុគុសាយ|ហូគូសៃ]] ដែលជាឧទាហរណ៍នៃសិល្បៈរីកចម្រើននៅសម័យអេដូ]] នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនដើមសម័យទំនើប បន្ទាប់ពី សម័យសេនហ្គូគូ នៃ "រដ្ឋសង្គ្រាម" រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញជាចម្បងដោយ អូដា ណូប៊ូណាហ្គា និង តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី ក្នុង សម័យអាហ្ស៊ូជី-ម៉ូម៉ូយ៉ាម៉ា ។ បន្ទាប់ពី សមរភូមិសេគីហ្គាហារ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ អំណាចកណ្តាលបានធ្លាក់ទៅលើ តូគូហ្គាវ៉ា អ៊ីអេយ៉ាស៊ូ ដែលបានបញ្ចប់ដំណើរការនេះ និងទទួលបានងារជា ''ស៊ូហ្គាន់'' ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៣។ សង្គមនៅក្នុងសម័យតូគូហ្គាវ៉ារបស់ជប៉ុន (សូមមើលសង្គមអេដូ) មិនដូចសូហ្កាន់ណេតពីមុនទេ គឺផ្អែកលើ ឋានានុក្រមវណ្ណៈដ៏តឹងរ៉ឹងដែលដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដេយ៉ូស៊ី ។ ''ដាមីយ៉ូ'' (ពួកមេសក្តិភូមិ) ស្ថិតនៅកំពូល បន្ទាប់មកដោយវណ្ណៈអ្នកចម្បាំងសាមូរ៉ៃ ជាមួយនឹងកសិករ សិប្បករ និងពាណិជ្ជករដែលមានចំណាត់ថ្នាក់នៅខាងក្រោម។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបិទយ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះជនបរទេស លើកលែងតែករណីមួយចំនួនជាមួយនឹងគោលនយោបាយ''សាកូគុ'' ។ អក្ខរកម្មបានកើនឡើងក្នុងរយៈពេលពីរសតវត្សនៃភាពឯកោ។ នៅតំបន់ខ្លះនៃប្រទេស ជាពិសេសតំបន់តូចៗ ''ដាមីយ៉ូ'' និងសាមូរ៉ៃ គឺដូចគ្នាបេះបិទ ព្រោះ ''ដាមីយ៉ូ'' អាចត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាសាមូរ៉ៃ ហើយសាមូរ៉ៃអាចដើរតួជាម្ចាស់ក្នុងស្រុក។ បើមិនដូច្នោះទេ លក្ខណៈដែលមិនអាចបត់បែនបាននៃប្រព័ន្ធចំណាត់ថ្នាក់សង្គម នេះបានបញ្ចេញកម្លាំងរំខានតាមពេលវេលា។ ពន្ធលើកសិករ ត្រូវបានកំណត់ក្នុងចំនួនថេរ ដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលអតិផរណា ឬការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងទៀតនៃតម្លៃរូបិយវត្ថុ។ ជាលទ្ធផល ចំណូលពន្ធដែលប្រមូលបានដោយម្ចាស់ដីសាមូរ៉ៃមានតម្លៃតិចទៅៗតាមពេលវេលា។ នេះជារឿយៗនាំឱ្យមានការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាច្រើនរវាងសាមូរ៉ៃអភិជនប៉ុន្តែក្រីក្រ និងកសិករដែលមានជីវភាពធូរធារ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានមួយណាដែលបង្ហាញថាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីប្រកួតប្រជែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះសណ្តាប់ធ្នាប់ដែលបានបង្កើតឡើងរហូតដល់ការមកដល់នៃមហាអំណាចបរទេសនោះទេ។   [[ឯកសារ:Shah_Abbas_the_Great_receiving_the_Mughal_ambassador_Khan’Alam_in_1618.jpg|រូបភាពតូច|នៅឆ្នាំ១៦១៨ រាជទូតមូហ្គល ខាន់អាឡាំ បានចរចាជាមួយ សាហ៍ អាបាសមហារាជ នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ។]] នៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ចក្រភពមូហ្គលបានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើននៅដើមសតវត្សទី១៨។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃរជ្ជកាលរបស់អធិរាជ សាហ៍ ចាហាន់ និងបុត្រារបស់ព្រះអង្គអ៊ូរ៉ង់ហ្សេប ចក្រភពនេះបានឈានដល់កម្រិតកំពូលខាងស្ថាបត្យកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ច ហើយបានក្លាយជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលមានតម្លៃជាង ២៥% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ពិភពលោក។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ វាគឺជាតំបន់ឧស្សាហកម្មដើម ដ៏សំខាន់មួយ។ <ref name="voss">{{Cite book|author-link=Tirthankar Roy|year=2010|title=The Ashgate Companion to the History of Textile Workers, 1650–2000|page=255|isbn=978-0-7546-6428-4}}</ref> បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដូចជា ការឈ្លានពានរបស់ ណាឌែ សាហ៍ លើចក្រភពមូហ្គល សមរភូមិផ្លាសី សមរភូមិ ប៊ូសា និង សង្គ្រាមអង់គ្លេស មីស៊រ ដ៏វែងអន្លាយ អាស៊ីខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើអាណានិគម និងគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយហេតុនេះបានបង្កើតជារាជអង់គ្លេស ។ <ref>{{Cite web |title=Manas: History and Politics, Mughals |url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130704144023/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=July 4, 2013}}</ref>សម័យកាលបុរាណ បានបញ្ចប់ដោយការសោយទិវង្គតរបស់អធិរាជមូហ្គល អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប។ <ref name="BBC">{{Cite web |title=Mughal Empire (1500s, 1600s) |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |access-date=18 October 2010 |website=bbc.co.uk |publisher=BBC |location=London |at=Section 5: Aurangzeb}}</ref> ទោះបីជារាជវង្សបានបន្តរយៈពេល១៥០ឆ្នាំទៀតក៏ដោយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពត្រូវបានសម្គាល់ដោយរដ្ឋបាលកណ្តាលខ្ពស់ដែលភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ វិមានសំខាន់ៗទាំងអស់របស់មូហ្គល ដែលជាបេតិកភណ្ឌដែលអាចមើលឃើញបំផុតរបស់ពួកគេ មានតាំងពីសម័យកាលនេះ ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការពង្រីកឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពែក្សនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ជាមួយនឹងលទ្ធផលអក្សរសាស្ត្រ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ។ ចក្រភពម៉ារ៉ាថា មានទីតាំងនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យបច្ចុប្បន្ន ហើយបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកពេស្វាស ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពម៉ារ៉ាថា។ នៅឆ្នាំ១៧៦១ កងទ័ពម៉ារ៉ាថាបានចាញ់ សមរភូមិប៉ានីប៉ាតលើកទីបី ប្រឆាំងនឹង ស្តេចអាហ្វហ្គានីស្ថាន អាម៉ាដ សាហ៍ ឌូរ៉ានី ដែលបានបញ្ឈប់ការពង្រីកចក្រភព ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពត្រូវបានបែងចែកទៅជាសម្ព័ន្ធភាពនៃរដ្ឋម៉ារ៉ាថា។ === អាណានិគមអង់គ្លេស និងហូឡង់ ===   មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងកងទ័ពជើងទឹកអឺរ៉ុបបានរុញច្រានចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ដំបូងឡើយដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ហើយបន្ទាប់មកដណ្តើមយកអាណានិគមធំៗ។ ហូឡង់បាននាំមុខ បន្ទាប់មកដោយអង់គ្លេស។ ព័រទុយហ្គាល់បានមកដល់មុនគេ ប៉ុន្តែខ្សោយពេកមិនអាចរក្សាការកាន់កាប់តិចតួចរបស់ខ្លួនបាន ហើយភាគច្រើនត្រូវបានរុញច្រានចេញ ដោយរក្សាបានតែ ហ្គោ និង [[ម៉ាកាវ]] ប៉ុណ្ណោះ។ អង់គ្លេសបានបង្កើតអង្គការឯកជនមួយគឺ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត ដែលគ្រប់គ្រងទាំងពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន។ អាណានិគមកិច្ចបែបពាណិជ្ជកម្មលើឥណ្ឌា បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៧៥៧ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្លាសស៊ី នៅពេលដែល ណាវ៉ាបនៃបេងហ្កាល់ បានប្រគល់ដែនដីរបស់ព្រះអង្គទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ១៧៦៥ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិ ''ឌីវ៉ានី'' ឬសិទ្ធិប្រមូលប្រាក់ចំណូលនៅ បេងហ្កាល់ និង ប៊ីហារ ឬនៅឆ្នាំ ១៧៧២ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនបានបង្កើតធានីនៅ កាល់គូតា ហើយបានតែងតាំងអគ្គទេសាភិបាលដំបូងរបស់ខ្លួនគឺ វ៉ារេន ហេស្ទីង និងបានចូលរួមដោយផ្ទាល់ក្នុងការគ្រប់គ្រង។ [[ឯកសារ:Robert_Clive_and_Mir_Jafar_after_the_Battle_of_Plassey,_1757_by_Francis_Hayman.jpg|រូបភាពតូច|រ៉ូប៊ឺត គ្លីវ និង មៀ ចាហ្វា បន្ទាប់ពី សមរភូមិប្លាសស៊ី ឆ្នាំ១៧៥៧ ដោយ ហ្វ្រង់ស៊ីស ហៃម៉ាន]] រដ្ឋម៉ារ៉ាថា បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថា នៅទីបំផុតបានចាញ់ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ ១៨១៨ជាមួយនឹងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថាលើកទីបី។ ការគ្រប់គ្រងនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៥៨ នៅពេលដែលបន្ទាប់ពីការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ ១៨៥៧ និងជាលទ្ធផលនៃច្បាប់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាឆ្នាំ១៨៥៨ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស បានទទួលភារកិច្ចគ្រប់គ្រងឥណ្ឌាដោយផ្ទាល់នៅក្នុងរាជអង់គ្លេស ថ្មី។ <ref name="WDL">{{Cite web |date=1890–1923 |title=Official, India |url=http://www.wdl.org/en/item/393/ |access-date=2013-05-30 |website=[[World Digital Library]]}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៩ [[ស្តេមហ្វដ រ៉ាហ្វល|ស្ទេមហ្វត រ៉ាហ្វល]] បានបង្កើត[[សិង្ហបុរី]] ជាទីតាំងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់សម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយហូឡង់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រកួតប្រជែងរបស់ពួកគេបានស្ងប់ស្ងាត់នៅឆ្នាំ១៨២៤ នៅពេលដែលសន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស-ហូឡង់ បានកំណត់ព្រំដែនផលប្រយោជន៍រៀងៗខ្លួនរបស់ពួកគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ១៨៥០តទៅ ល្បឿននៃអាណានិគមបានផ្លាស់ប្តូរទៅកម្រិតខ្ពស់ជាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតហូឡង់ (១៨០០) និង ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតអង់គ្លេស (១៨៥៨) ត្រូវបានរំលាយដោយរដ្ឋាភិបាលរៀងៗខ្លួន ដែលបានកាន់កាប់រដ្ឋបាលដោយផ្ទាល់នៃអាណានិគម។ មានតែ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ទេដែលមិនបានទទួលបទពិសោធន៍នៃការគ្រប់គ្រងពីបរទេស ទោះបីជាប្រទេសថៃខ្លួនឯងក៏រងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដោយនយោបាយអំណាចរបស់មហាអំណាចលោកខាងលិចក៏ដោយ។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ខណៈពេលដែលមហាអំណាចអាណានិគមទទួលបានផលប្រយោជន៍ច្រើនពីធនធានដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងទីផ្សារដ៏ធំរបស់តំបន់នេះ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបានអភិវឌ្ឍតំបន់នេះក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា។ == ចុងសម័យទំនើប == {{Asia topics}} === អាស៊ីកណ្តាល៖ មហាល្បែង រុស្ស៊ី ទល់នឹង ចក្រភពអង់គ្លេស === [[ឯកសារ:Great_Game_cartoon_from_1878.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|រូបតុក្កតានយោបាយដែលពណ៌នាអំពី អ៊ីមាអាហ្វហ្គានីស្ថាន ស៊ែ អាលី ជាមួយ "មិត្តភក្តិ"គូប្រជែងគឺ ខ្លាឃ្មុំរុស្ស៊ី និងតោអង់គ្លេស (១៨៧៨)]] មហាល្បែង គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងនយោបាយ និងការទូតរវាងចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី លើបញ្ហា អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងទឹកដីជិតខាងនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]]។ វាមានរយៈពេលពីឆ្នាំ១៨២៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩០៧។ មិនមានសង្គ្រាមទេ ប៉ុន្តែមានការគំរាមកំហែងជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមានការភ័យខ្លាចចំពោះការឈ្លានពានផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម និងយោធារបស់អង់គ្លេសចូលទៅក្នុង[[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ហើយអង់គ្លេសមានការភ័យខ្លាចចំពោះរុស្ស៊ីដែលគំរាមកំហែងដល់កម្មសិទ្ធិដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតរបស់ខ្លួនគឺប្រទេសឥណ្ឌា។ នេះបានបណ្តាលឱ្យមានបរិយាកាសនៃការមិនទុកចិត្ត និងការគំរាមកំហែងឥតឈប់ឈរនៃសង្គ្រាមរវាងចក្រភពទាំងពីរ។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាទិភាពខ្ពស់ក្នុងការការពារវិធីសាស្រ្តទាំងអស់ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយ "មហាល្បែង" គឺជារបៀបដែលអង់គ្លេសបានធ្វើបែបនេះទាក់ទងនឹងការគំរាមកំហែងដែលអាចកើតមានរបស់រុស្ស៊ី។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានសិទ្ធិចូលមើលបណ្ណសារបានសន្និដ្ឋានថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការពាក់ព័ន្ធនឹងឥណ្ឌាទេ ដូចដែលរុស្ស៊ីបានអះអាងម្តងហើយម្តងទៀត។ មហាល្បែងបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៨៣៨ នៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានសម្រេចចិត្តទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើអេមីរ៉ាតអាហ្វហ្គានីស្ថាន ហើយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាណាព្យាបាល និងប្រើប្រាស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ចក្រភពពែក្ស ខាន់ណេតនៃឃីវ៉ា និងអេមីរ៉ាតនៃប៊ូខារ៉ា ជារដ្ឋទ្រនាប់រវាងចក្រភពទាំងពីរ។ នេះនឹងការពារប្រទេសឥណ្ឌា និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រសំខាន់ៗរបស់អង់គ្លេស ដោយបញ្ឈប់រុស្ស៊ីពីការទទួលបានកំពង់ផែនៅលើឈូងសមុទ្រពែក្ស ឬមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ រុស្ស៊ីបានស្នើអាហ្វហ្គានីស្ថានជាតំបន់អព្យាក្រឹត ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយគឺការជ្រៀតចូលអាហ្វហ្គានីស្ថានជាមួយនឹងតំបន់អព្យាក្រឹតនៅចំកណ្តាលរវាងតំបន់រុស្ស៊ីនៅភាគខាងជើង និងអង់គ្លេសនៅភាគខាងត្បូង។ វគ្គសំខាន់ៗរួមមាន សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីមួយ ដែលបានបរាជ័យនៅឆ្នាំ១៨៣៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីមួយនៅឆ្នាំ ១៨៤៥ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៤៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៧៨ និងការបញ្ចូលកូកាន់ទៅក្នុងរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite journal|last=Ingram|first=Edward|year=1980|title=Great Britain's Great Game: An Introduction|journal=The International History Review|volume=2|issue=2|pages=160–171|doi=10.1080/07075332.1980.9640210|jstor=40105749}}</ref> ប្រលោមលោកឆ្នាំ១៩០៧ ដែលមានចំណងជើងថា <nowiki><i id="mwBNQ">គីម</i></nowiki> ដោយ រូដ្យាដ គីភ្លីង បានធ្វើឱ្យពាក្យនេះមានប្រជាប្រិយភាព និងបានណែនាំអត្ថន័យថ្មីនៃការប្រជែងអំណាចដ៏អស្ចារ្យ។ វាកាន់តែមានប្រជាប្រិយភាពថែមទៀតបន្ទាប់ពីការមកដល់នៃសង្គ្រាមសូវៀត-អាហ្វហ្គានីស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩។ === រាជវង្សឆេងប្រទេសចិន === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Empire_Chinois,_Japon_(1832).jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ចក្រភពឆេងក្នុងឆ្នាំ១៨៣២។]] នៅឆ្នាំ១៦៤៤ ប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងបានសញ្ជ័យ[[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ហើយបានបង្កើតរាជវង្សបរទេសមួយ គឺ[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]ម្តងទៀត។ អធិរាជឆេងម៉ាន់ជូ ជាពិសេសអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ស្តេចកាងស៊ី នៅតែរក្សាបាននូវភាពអភិរក្សនិយមជាចម្បង ដោយរក្សាបាននូវប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល និងអ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងនោះ ក៏ដូចជាឧត្តមគតិខុងជឺដែលមាននៅក្នុងសង្គមចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងការប៉ុនប៉ងថ្មីៗក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ ទាំងនេះរួមមានការកើនឡើងនៃពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ដែលបាននាំមកនូវប្រាក់យ៉ាងច្រើនចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចចិន ជាថ្នូរនឹងតែ ប៉សឺឡែន និងក្រណាត់សូត្រ។ នេះអនុញ្ញាតឱ្យវណ្ណៈពាណិជ្ជករថ្មីមួយ គឺ អ្នកសម្របសម្រួលឲ្យអភិវឌ្ឍ។ លើសពីនេះ ការជួសជុលត្រូវបានធ្វើឡើងលើ ទំនប់ ប្រឡាយ ផ្លូវថ្នល់ និងការងារធារាសាស្ត្រ ដែលមានស្រាប់។ នេះ រួមផ្សំជាមួយនឹងការបន្ថយពន្ធ និងកម្លាំងពលកម្មដែលរដ្ឋាភិបាលបានចាត់តាំង ត្រូវបានគេសន្មត់ថានឹងធ្វើឱ្យភាពចលាចលរបស់កសិករស្ងប់ស្ងាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឆេងបានបរាជ័យក្នុងការគ្រប់គ្រងវណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលបានចាប់ផ្តើមកេងប្រវ័ញ្ចកសិករ និងរំលោភបំពានតួនាទីរបស់ពួកគេ។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ បញ្ហាទាំងផ្ទៃក្នុង និងខាងក្រៅបានចាប់ផ្តើមកើតឡើងនៅក្នុងនយោបាយ សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសម័យឆេង។ ប្រព័ន្ធប្រឡងដែលអ្នកប្រាជ្ញត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលកាន់តែពុករលួយ។ ការសូកប៉ាន់ និងទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការបន្លំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្មានបទពិសោធន៍ និងគ្មានសមត្ថភាពចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ហើយនៅទីបំផុតនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការធ្វេសប្រហែសយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកសិករ យោធា និងគម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ភាពក្រីក្រ និងចោរកម្មបានកើនឡើងជាលំដាប់ ជាពិសេសនៅតំបន់ជនបទ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកយ៉ាងច្រើនដើម្បីស្វែងរកការងារធ្វើទូទាំងប្រទេសចិនបានកើតឡើង។ រដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមជាប់លាប់បានបដិសេធមិនធ្វើការកែទម្រង់ដែលអាចដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនេះ។ ==== សង្គ្រាមអាភៀន ==== [[ឯកសារ:98th_Foot_at_Chinkiang.jpg|រូបភាពតូច|កងទ័ពអង់គ្លេសដណ្តើមយក ចិនជៀងពីកងទ័ពឆេង]] ប្រទេសចិនបានឃើញឋានៈរបស់ខ្លួនត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយអ្វីដែលខ្លួនយល់ឃើញថាជាពាណិជ្ជកម្មប៉ារ៉ាស៊ីតជាមួយពួកលោកខាងលិច។ ដំបូងឡើយ ពាណិជ្ជករអឺរ៉ុបស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមិនអំណោយផល ពីព្រោះជនជាតិចិនមិនសូវខ្វល់ខ្វាយពីទំនិញរបស់ពួកគេទេ ខណៈដែលតម្រូវការរបស់អឺរ៉ុបចំពោះទំនិញចិនដូចជាតែ និងប៉សឺឡែនបានកើនឡើង។ ដើម្បីបង្វែរអតុល្យភាពពាណិជ្ជកម្មឱ្យមករកពួកគេ ពាណិជ្ជករអង់គ្លេសបានចាប់ផ្តើមលក់អាភៀន ឥណ្ឌាទៅឱ្យជនជាតិចិន។ ការណ៍នេះមិនត្រឹមតែធ្វើឱ្យទុនបម្រុងមាសចិនចុះខ្សោយប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនាំឱ្យមានការញៀនថ្នាំយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជការ និងសង្គមជាទូទៅផងដែរ។ ការហាមឃាត់អាភៀនត្រូវបានដាក់នៅដើមឆ្នាំ១៧២៩ ដោយព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងចិន ប៉ុន្តែមានតិចតួចណាស់ដែលត្រូវធ្វើដើម្បីអនុវត្តវា។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមព្រះចៅអធិរាជតាវគ័ងថ្មី រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ដើម្បីលុបបំបាត់អាភៀនចេញពីសង្គមចិន។ អ្នកដឹកនាំកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះគឺមន្ត្រីអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ រួមមាន ស្នងការអធិរាជ លីន ចេស៊ូ ។ បន្ទាប់ពីលោកលីន បានបំផ្លាញប្រអប់អាភៀនជាងពីរមុឺនប្រអប់ នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ១៨៣៩ ជនជាតិអឺរ៉ុបបានទាមទារសំណងសម្រាប់អ្វីដែលពួកគេយល់ថាជាការជ្រៀតជ្រែករបស់ចិនដោយមិនសមហេតុផលនៅក្នុងជំនួញរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលវាមិនត្រូវបានបង់ អង់គ្លេសបានប្រកាសសង្គ្រាមនៅពេលក្រោយក្នុងឆ្នាំដដែល ដោយចាប់ផ្តើមអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ។ សំពៅចម្បាំងចិនហួសសម័យមិនអាចប្រៀបធៀបជាមួយទូកកាំភ្លើងទំនើបរបស់អង់គ្លេសបានទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានតំបន់ទន្លេយ៉ាងហ្ស៊ី បានស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងនៃការបំផ្លោងគ្រាប់ និងការឈ្លានពានរបស់អង់គ្លេស។ ព្រះចៅអធិរាជគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីចរចារសុំសន្តិភាពទេ ដែលបណ្តាលឱ្យលោកលីនត្រូវបាននិរទេសខ្លួន និងការ ចុះសន្ធិសញ្ញាណានគីង ដែលបានប្រគល់ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសលើ[[ហុងកុង]] និងបើកពាណិជ្ជកម្ម និងការទូតជាមួយប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត រួមទាំងអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[ឯកសារ:1859-60_CE_world_map.PNG|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ផែនទីនយោបាយនៃអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៦០]] ==== ម៉ាន់ជូរី ==== ម៉ាន់ជូរី/ភាគឦសានប្រទេសចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីជាមួយនឹងការសាងសង់ ផ្លូវដែកភាគខាងកើតរបស់ចិន ឆ្លងកាត់ ហាប៊ីន ទៅ វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក ។ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានជំនួសឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់នេះ ជាលទ្ធផលនៃ សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤-១៩០៥ ហើយជប៉ុនបានដាក់ ផ្លូវដែកម៉ាន់ជូរីខាងត្បូង ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦ ទៅកាន់ កំពង់ផែអាធើរ ។ ក្នុងអំឡុង សម័យមេទ័ព នៅក្នុងប្រទេសចិន ចាង ហ្ស៊ូលីន បានតាំងខ្លួនឯងនៅភាគឦសានប្រទេសចិន ប៉ុន្តែត្រូវបានជប៉ុនធ្វើឃាតដោយសារតែឯករាជ្យពេក។ អតីតអធិរាជចិន [[ពូយី]] ត្រូវបានតែងតាំងឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យដើម្បីដឹកនាំរដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន ម៉ាន់ជូគួ ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ សហភាពសូវៀតបានឈ្លានពានតំបន់នេះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ ១៩៤៨ ភាគឦសានប្រទេសចិនគឺជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] របស់លោកម៉ៅ សេទុង ក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ។ ដោយមានការលើកទឹកចិត្តពីវិមានក្រឹមឡាំង តំបន់នេះត្រូវបានប្រើជាទីលានប្រយុទ្ធក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលសម្រាប់ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|ពួកកុម្មុយនិស្តចិន]] ដែលទទួលបានជ័យជម្នះនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយបានគ្រប់គ្រងតាំងពីពេលនោះមក។ === ចូសុន === [[ឯកសារ:Korea-Portrait_of_Emperor_Gojong-01.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[ហ្គោជុងនៃកូរ៉េ|ហ្គោជុង]] (១៨៥២-១៩១៩) ជាស្តេចទី ២៦ នៃរាជវង្ស[[ចូសន់|ចូសុន]] និងជាអធិរាជទីមួយនៃ [[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] [[ឯកសារ:Deoksugung_Palace.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ដុកស៊ូហ្គុង ជាកន្លែងដែលព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបង្កើត[[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] នៅពេលដែលសតវត្សទី១៩មកដល់ ព្រះរាជានៃ[[ចូសន់|ចូសុន]]គ្មានអំណាចទេ។ ដោយសារតែគ្រួសារអភិជនរបស់មហេសីរបស់ស្តេចទទួលបានអំណាច ហើយគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ បិតារបស់ស្តេចទី២៦នៃរាជវង្សចូសុន គឺ យ៉ុងសាន់ ដេវុនហ្គូន ចង់ឱ្យមហាក្សត្រមានអំណាចម្តងទៀត។ ទោះបីជាគាត់មិនមែនជាព្រះរាជាក៏ដោយ។ ក្នុងនាមជាឪពុករបស់ស្តេចវ័យក្មេង គាត់បានបំផ្លាញគ្រួសារអភិជន និងអង្គការពុករលួយ។ ដូច្នេះគ្រួសាររាជវង្សទទួលបានអំណាចម្តងទៀត។ ប៉ុន្តែគាត់ចង់កសាងរាជវាំងគ្យុងបុកហ្គុងឡើងវិញ ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរាជវង្សដល់ប្រជាជន។ ដូច្នេះគាត់ត្រូវបានរិះគន់ដោយប្រជាជន ពីព្រោះគាត់បានចំណាយប្រាក់យ៉ាងច្រើន ហើយអតិផរណាបានកើតឡើងដោយសារតែរឿងនោះ។ ដូច្នេះកូនប្រុសរបស់គាត់ គឺស្តេចហ្គោជុង ពិតប្រាកដ ទទួលបានអំណាច។ === ចក្រភពកូរ៉េ === តាមរយៈ [[សន្ធិសញ្ញា សុីមូនូសេគី|សន្ធិសញ្ញាស៊ីមូណូសេគី]] មាត្រា១ នៃសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានឯករាជ្យពីប្រទេសចិន។ ស្តេចទី២៦នៃ[[ចូសន់|ចូសុន]] គឺ ហ្គោជុង បានប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជា ''ដេហាន ចេហ្គុក'' ([[ចក្រភពកូរ៉េ]])។ ហើយទ្រង់ក៏បានតម្លើងខ្លួនឯងថាជាអធិរាជផងដែរ។ ចក្រភពថ្មីបានទទួលយកបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចកាន់តែច្រើន និងពង្រឹងអំណាចយោធា។ ហើយ[[ចក្រភពកូរ៉េ]] នឹងក្លាយជាប្រទេសអព្យាក្រឹត។ ជាអកុសល នៅក្នុង សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ជប៉ុនបានមិនអើពើនឹងរឿងនេះ ហើយនៅទីបំផុតជប៉ុនបានឈ្នះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ហើយបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានកូរ៉េ។ ជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិការទូតពីចក្រភពកូរ៉េដោយខុសច្បាប់ជាលើកដំបូង។ ប៉ុន្តែប្រទេសលោកខាងលិចទាំងអស់មិនបានអើពើនឹងការឈ្លានពាននេះទេ ពីព្រោះពួកគេដឹងថាជប៉ុនបានក្លាយជាប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយ នៅពេលដែលពួកគេបានកម្ចាត់ចក្រភពរុស្ស៊ី។ ដូច្នេះ ព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបញ្ជូនអ្នកការទូតទៅកាន់ទីក្រុងហូឡង់មួយ ដែលគេស្គាល់ថាឡាអេ ដើម្បីឲ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាដឹងថាជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិរបស់ចក្រភពដោយខុសច្បាប់។ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យ។ ដោយសារតែអ្នកការទូតមិនអាចចូលទៅក្នុងបន្ទប់សន្និសីទបាន។ ជប៉ុនបានបណ្តេញហ្គោជុង ចេញដោយសារតែហេតុផលនេះ។ បីឆ្នាំក្រោយមក នៅឆ្នាំ១៩១០ ចក្រភពកូរ៉េបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពជប៉ុន។ នេះជាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់រាជវង្សហានក្នុងឆ្នាំ ១០៨មុនគ.ស។ == សហសម័យ == [[ឯកសារ:Asia_(late_19th_century-_early_20th_century).jpg|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីអាស៊ីសម្រាប់ដើមសតវត្សទី ២០]] នៅដើមសតវត្សទី២០ មហាអំណាចអឺរ៉ុបបានគ្រប់គ្រងផ្នែកផ្សេងទៀតនៃអាស៊ី ដូចជាឥណ្ឌាអង់គ្លេស [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] ឥណ្ឌាខាងកើតអេស្ប៉ាញ និង [[ម៉ាកាវ]] និងហ្គោអា របស់ព័រទុយហ្គាល់។ មហាល្បែង រវាងរុស្ស៊ី និងអង់គ្លេសគឺការតស៊ូដើម្បីអំណាចនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្តាលក្នុងសតវត្សទី១៩។ ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ស៊ីបេរី ដែលឆ្លងកាត់អាស៊ីដោយរថភ្លើង ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩១៦។ ផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីនៅតែគ្មានការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប ទោះបីជាមិនមានឥទ្ធិពលក៏ដោយ ដូចជា [[អ៊ីរ៉ង់|ពែក្ស]] [[ថៃ]] និងភាគច្រើននៃប្រទេសចិន។ នៅសតវត្សទី២០ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងប្រទេសចិន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី២។]] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រទេសអាស៊ីជាច្រើនបានទទួលឯករាជ្យពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ផ្នែកខាងជើងនៃអាស៊ីត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុម្មុយនិស្តជាមួយនឹង [[សហភាពសូវៀត]] និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈដែលសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចបានបង្កើតកតិកាសញ្ញាដូចជា សេនតូ និង [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|សេអាតូ]] ។ ជម្លោះដូចជា [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និង ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើអាហ្វហ្គានីស្ថាន ត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាងកុម្មុយនិស្ត និងអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ផែនការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញដ៏ធំមួយបានជម្រុញឱ្យប្រទេសជប៉ុនក្លាយជាប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលជាបាតុភូតមួយដែលគេស្គាល់ថាជា អព្ភូតហេតុសេដ្ឋកិច្ចក្រោយសង្គ្រាមរបស់ជប៉ុន ។ ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល បានគ្របដណ្ដប់លើប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗភាគច្រើននៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មានប្រទេសឯករាជ្យថ្មីៗជាច្រើននៅអាស៊ីកណ្តាល។ === ប្រទេសចិន === មុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប្រទេសចិនបានប្រឈមមុខនឹងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងគណបក្សកុម្មុយនិស្តរបស់ [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] និងគណបក្សជាតិនិយមរបស់ [[ឈៀង កៃសេក|លោក ជៀង កៃសេក]] ។ ពួកជាតិនិយមហាក់ដូចជានាំមុខគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ជប៉ុនឈ្លានពាន]] នៅឆ្នាំ១៩៣៧ គណបក្សទាំងពីរត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង្កើតបទឈប់បាញ់ជាបណ្តោះអាសន្ន ដើម្បីការពារប្រទេសចិន។ ពួកជាតិនិយមបានប្រឈមមុខនឹងការបរាជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើន ដែលបណ្តាលឱ្យពួកគេបាត់បង់ទឹកដី និងក្រោយមកបាត់បង់ការគោរពពីមហាជនចិន។ ផ្ទុយទៅវិញ ការប្រើប្រាស់សង្គ្រាមទ័ពព្រៃរបស់ពួកកុម្មុយនិស្ត (ដឹកនាំដោយ លីន ពាវ ) បានបង្ហាញថាមានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹងវិធីសាស្ត្រធម្មតារបស់ជប៉ុន ហើយបានដាក់គណបក្សកុម្មុយនិស្តនៅកំពូលនៅឆ្នាំ១៩៤៥។ ពួកគេក៏ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពចំពោះកំណែទម្រង់ដែលពួកគេកំពុងអនុវត្តរួចហើយនៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រង រួមទាំងការចែកចាយដីធ្លី កំណែទម្រង់អប់រំ និងការថែទាំសុខភាពយ៉ាងទូលំទូលាយ។ សម្រាប់រយៈពេលបួនឆ្នាំបន្ទាប់ ពួកជាតិនិយមនឹងត្រូវបង្ខំឱ្យដកថយទៅកាន់កោះតូចមួយនៅភាគខាងកើតនៃខេត្តហ្វូជាន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា តៃវ៉ាន់ (ដែលពីមុនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ហ្វម៉ូសា) ជាកន្លែងដែលពួកគេនៅសេសសល់សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅចិនដីគោក [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ដោយមាន [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានរដ្ឋ]] ។ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានកំណត់ដោយ កម្មាភិបាលបក្ស។ មន្ត្រីតឹងរ៉ឹងទាំងនេះបានគ្រប់គ្រង[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] ដែលខ្លួនវាផ្ទាល់បានគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលមួយចំនួនធំ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងបន្ថែមទៀតដោយ គណៈកម្មាធិការកណ្តាល ដែលគាំទ្របន្ថែមដល់ប្រធានរដ្ឋ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតរួមមានការបង្ក្រាបការប៉ុនប៉ងបំបែកខ្លួន នៅម៉ុងហ្គោលី និងទីបេ និងការគាំទ្រ[[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]] ក្នុង [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] រៀងៗខ្លួន។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប្រទេសចិន និងសហភាពសូវៀតបានក្លាយជាសត្រូវ ដោយប្រយុទ្ធគ្នាទូទាំងពិភពលោកដើម្បីគ្រប់គ្រងចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងស្រុក។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសចិនដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយពិភពលោក។ ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក និងជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុតទីពីរ។ [[ឯកសារ:Partition_of_India.PNG|រូបភាពតូច|ការកាន់កាប់របស់ចក្រភពអង់គ្លេសនៅលើអនុទ្វីបឥណ្ឌា ត្រូវបានផ្តល់ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៧ និង១៩៤៨ ដោយក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីចំនួនប្រាំគឺ ឥណ្ឌា [[សហភាពភូមា (១៩៤៨–១៩៦២)|ភូមា]] ស៊ីគីម សីឡុង និងប៉ាគីស្ថាន (រួមទាំងបេងហ្គាល់ខាងកើត ហើយពីឆ្នាំ ១៩៧១ក្លាយជា[[បង់ក្លាដែស]])។]] ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ តំបន់ធំៗនៃប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត បញ្ចូលបន្តិចម្តងៗ ដែលជាក្រុមហ៊ុនដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ដែលដើរតួជាអំណាចអធិបតេយ្យភាពក្នុងនាមរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស។ ការមិនពេញចិត្តនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា បាននាំឱ្យមានការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧ ដែលបានរញ្ជួយផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងជើង និងកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយនាំឱ្យមានការរំលាយក្រុមហ៊ុនចោល។ ក្រោយមក ប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ដោយរាជបល្ល័ង្កអង់គ្លេស ក្នុងរាជអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ការតស៊ូទូទាំងប្រទេសដើម្បីឯករាជ្យភាពត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយ សមាជជាតិឥណ្ឌា ដែលដឹកនាំដោយ [[មហាត្មះគន្ធី|មហាត្មៈគន្ធី]] និងត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ចំពោះអហិង្សា។ ក្រោយមកសម្ព័ន្ធមូស្លីមឥណ្ឌាទាំងអស់ នឹងតស៊ូមតិសម្រាប់ ប្រជាជាតិ ដាច់ដោយឡែកមួយដែលមានប្រជាជនមូស្លីមភាគច្រើនរស់នៅ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ ចក្រភពឥណ្ឌាអង់គ្លេសត្រូវបានបែងចែកទៅជា សហភាពឥណ្ឌា និងដែនដីប៉ាគីស្ថាន ។ ជាពិសេស ការបែងចែករដ្ឋប៉ុនចាប់ និងបេងហ្គាល់ បាននាំឱ្យមានកុបកម្មរវាងពួកហិណ្ឌូ មូស្លីម និងស៊ីកនៅក្នុងខេត្តទាំងនេះ ហើយបានរីករាលដាលដល់តំបន់ក្បែរៗផ្សេងទៀត ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សប្រហែល ៥០០,០០០នាក់ស្លាប់។ អង្គភាពប៉ូលីស និងកងទ័ពភាគច្រើនគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ មន្ត្រីអង់គ្លេសបានចាកចេញ ហើយអង្គភាពទាំងនោះចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាត ហើយពេលខ្លះទៀតបានចូលរួមក្នុងហិង្សាប្រឆាំងនឹងសត្រូវសាសនារបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|last=Philip Ziegler|title=Mountbatten|page=40|year=1985}}</ref> <ref name="symonds">{{Cite book|last1=Symonds|first1=Richard|author-link=Richard Symonds (academic)|title=The Making of Pakistan|year=1950|location=London|page=74|quote=ក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណទាបបំផុត មនុស្សកន្លះលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង១២លាននាក់គ្មានទីលំនៅ។}}</ref> <ref name="Abid2014">{{Cite news|last=Abid|first=Abdul Majeed|date=29 December 2014|title=The Forgotten Massacre|work=The Nation|url=https://www.nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre|url-status=live|quote=នៅក្នុងថ្ងៃដដែល (០៤ និង០៥មីនា ១៩៤៧) ក្រុមកុបករសម្ព័ន្ធមូស្លីម បានតាំងចិត្ត និងត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចលើពួកហិណ្ឌូ និងពួកស៊ីក ស្លូតត្រង់នៅពាសពេញភូមិមូលតង់ រាវ៉ាល់ពិនឌី កាំប៊ែលពួរ ចេលុម និងសាគត។ ពួកហ្វូងឃាតករដែលមានប្រដាប់ដោយអាវុធដូចជា កាំបិតខ្លី ដាវ លំពែង និងកាំភ្លើង។ (អតីតមន្រ្តីរាជការម្នាក់បានលើកឡើងក្នុងស្វ័យជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា អាវុធទាំងនោះត្រូវបានឧបត្ថម្ភពីតំបន់ពាយ័ព្យ និងពួកអ្នកនយោបាយនៅដេលី។)}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត សម័យកាលនេះបានឃើញការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ដោយមានសរុបមនុស្សចំនួន១២លាននាក់នៃជនជាតិហិណ្ឌូ ស៊ីក និងមូស្លីម ដែលធ្វើដំណើររវាងប្រទេសដែលទើបបង្កើតថ្មីគឺប្រទេសឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន (ដែលទទួលបានឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី១៥ និង១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ រៀងៗខ្លួន)។ <ref>{{Cite book|title=1971|last=Srinath Raghavan|date=12 November 2013|url=https://books.google.com/books?id=2S-wAQAAQBAJ|isbn=978-0-674-73129-5}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៧១ [[បង់ក្លាដែស|ប្រទេសបង់ក្លាដែស]] ដែលពីមុនជាប៉ាគីស្ថានខាងកើត និងបេងហ្គាល់ខាងកើត បានផ្តាច់ចេញពីប៉ាគីស្ថាន<ref name="Abid2014" />តាមរយៈជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ដែលបង្កឡើងដោយការកើនឡើងនៃចលនា ជាតិនិយមបេងហ្គាល់ និងការសម្រេចចិត្តដោយខ្លួនឯង ។ === កូរ៉េ === [[ឯកសារ:2018_inter-Korean_summit_01.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|កិច្ចប្រជុំកំពូលអន្តរកូរ៉េលើកទីបី ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០១៨ រវាងប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] និងមេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង [[គីម ជុងអ៊ុន|លោក គីម ជុងអ៊ុន]] ។ វាគឺជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយ ដែលតំណាងឱ្យសន្តិភាពនៃអាស៊ី។]] ក្នុងអំឡុងពេលដែល [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] បានកើតឡើង ប្រទេសកូរ៉េបានបែងចែកជាខាងជើង និងខាងត្បូង។ [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងគេរបស់[[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ហើយ[[គីម អ៊ីលស៊ុង|លោក គីម អុីលស៊ុង]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូលរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]]។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង លោក ស៊ីងម៉ាន់​​ រី បានព្យាយាមក្លាយជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ។ ដូច្នេះបដិវត្តន៍ខែមេសា បានកើតឡើង ដែលនៅទីបំផុត [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] ត្រូវបាននិរទេសចេញពីប្រទេសរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាក ចុងហុី]] ត្រូវបានផ្តល់អំណាចដោយរដ្ឋប្រហារយោធា។ លោកបានបញ្ជូន កងទ័ពសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ ទៅកាន់ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ ហើយក្នុងយុគសម័យនេះ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] បានវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]] ។ ទោះបីជា [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាកចុងហ៊ុី]] បានធ្វើឲ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិប្រសើរឡើងក៏ដោយ ក៏លោកជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ ដូច្នេះប្រជាជនមិនចូលចិត្តលោកទេ។ នៅទីបំផុត លោកត្រូវបានសម្លាប់ដោយ លោក គីម ចេគ្យូ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ លោក ជន់ ដូវ៉ាន ត្រូវបានយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយផ្សេងទៀត។ លោកបានគាបសង្កត់ក្រុមអ្នកតស៊ូនៅក្នុងទីក្រុង[[ក្វាងជូ]] ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេហៅថា ការបះបោរក្វាងជូ។ ទោះបីជាមានការបះបោរក្វាងជូក៏ដោយ លោក ជន់ ដូវ៉ាន បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែប្រជាជនបានតស៊ូម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧។ ចលនានេះត្រូវបានគេហៅថា ការតស៊ូខែមិថុនា។ ជាលទ្ធផលនៃការបះបោរក្វាងជូ និងការតស៊ូខែមិថុនា កូរ៉េខាងត្បូងបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ១៩៨៧។ លោក រ៉ូ តេវូ (១៩៨៨–៩៣) លោក គីម យ៉ុងសាម (១៩៩៣–៩៨ លោក គីម ដេជុង (១៩៩៨–២០០៣) លោក រ៉ូ មូយុន (២០០៣–២០០៨) លោក លី ម្យ៉ុងបាក់ (២០០៨–២០១៣) [[ផាក ហ្គឺនហ្យេ|លោកស្រី ផាក ហ្គីនហ្យេ]] ២០១៣–២០១៧) [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] (២០១៧–២០២២) លោក យូន សុកយុល (២០២២–២០២៥) លោក លី ជេម្យុង(២០២៥–) ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីតាមលំដាប់លំដោយបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៧។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ [[កូរ៉េខាងជើង]] មានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនជាង [[កូរ៉េខាងត្បូង]]ឆ្ងាយណាស់។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧០ កូរ៉េខាងត្បូងចាប់ផ្តើមវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងជើង។ នៅឆ្នាំ២០១៨ កូរ៉េខាងត្បូងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១០ ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]]ពិភពលោក។ == សូមមើលផងដែរ == * ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីបុរាណ * បញ្ជីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី == ឯកសារយោង == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{បញ្ជីឯកសារយោង}} == គន្ថនិទ្ទេស == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 6sgbu6m7r7aknxilrvcgl260hg8w9xj 337217 337214 2026-07-09T04:28:29Z TheRandomGoober 27248 Article contains rough translation 337217 wikitext text/x-wiki {{Rough translation|វិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Chinese_silk,_4th_Century_BC.JPG|រូបភាពតូច|ព័ត៌មានលម្អិតអំពីសូត្រ ចិនចាប់ពីសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ការជួញដូរសូត្រដ៏ពិសេសតាមរយៈផ្លូវសូត្រ បានភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗពីប្រទេសចិន ឥណ្ឌា អាស៊ីកណ្តាល និងមជ្ឈិមបូព៌ាទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក។]] '''ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី''' អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាប្រវត្តិសាស្ត្ររួមនៃតំបន់ឆ្នេរតាមតំបន់ផ្សេងៗគ្នាដូចជា [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ដែលតភ្ជាប់ដោយមហាផ្ទៃទ្វីបនៃ វាលស្មៅ អឺរ៉ាស៊ី។ សូមមើល ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃមជ្ឈិមបូព៌ា និង ប្រវត្តិនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែមអំពីតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់តាមមាត់សមុទ្រគឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសាសនាដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយតំបន់នីមួយៗនៃតំបន់ទាំងបីបានអភិវឌ្ឍអរិយធម៌ដំបូងនៅជុំវិញជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ។ ជ្រលងភ្នំទាំងនេះមានជីជាតិ ដោយសារដីនៅទីនោះសម្បូរដីល្បាប់ ហើយអាចទទួលផលដំណាំមានឬសជាច្រើន។ អរិយធម៌នៅ មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌាបុរាណ និង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ចិនបុរាណ]] បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ហើយទំនងជាបានផ្លាស់ប្តូរបច្ចេកវិទ្យា និងគំនិតដូចជា គណិតវិទ្យា និងកង់ជាដើម។ គំនិតផ្សេងទៀតដូចជាការសរសេរទំនងជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលក្ខណៈបុគ្គលនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗ។ ទីក្រុង រដ្ឋ ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពបានអភិវឌ្ឍនៅតំបន់ទំនាបទាំងនេះ។ តំបន់វាលស្មៅត្រូវបានរស់នៅយូរមកហើយដោយពួកអ្នកពនេចរជិះសត្វ ហើយពីវាលស្មៅកណ្តាល ពួកគេអាចទៅដល់គ្រប់តំបន់ទាំងអស់នៃទ្វីបអាស៊ី។ ផ្នែកខាងជើងនៃទ្វីប ដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃ ស៊ីបេរី ក៏មិនមានវត្តមានពួកពនេចរទៅដល់ដែរ ដោយសារតែព្រៃឈើក្រាស់ និងទុនដ្រា។ តំបន់ទាំងនេះនៅស៊ីបេរីមានប្រជាជនតិចណាស់។ ផ្នែកកណ្តាល និងបរិវេណជំុវិញត្រូវបានការពារដោយភ្នំ និងវាលខ្សាច់។ ជួរភ្នំកូកាស ហិមាល័យ វាលខ្សាច់ការ៉ាកូម និង វាលខ្សាច់ហ្គោប៊ី បានបង្កើតរបាំងការពារដែលធ្វើឲ្យអ្នកជិះសេះតំបន់វាលស្មៅអាចឆ្លងកាត់ដោយការលំបាក។ ខណៈពេលដែលបច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌ អ្នករស់នៅទីក្រុងមានភាពជឿនលឿនជាង ពួកគេមានលទ្ធភាពខ្សោយក្នុងការការពារនឹងពួកពនេចរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តំបន់ទំនាបមិនមានវាលស្មៅគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទ្រទ្រង់កម្លាំងសេះដ៏ធំនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ ពួកពនេចរដែលបានសញ្ជ័យរដ្ឋនានានៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ត្រូវបានបង្ខំឱ្យសម្របខ្លួនទៅនឹងសង្គមក្នុងតំបន់។ ការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាម បានឈានទៅដល់យុគមាសរបស់ឥស្លាម និងយុគសម័យទីមូរីឌរុឺណេសង់ ដែលក្រោយមកបានជះឥទ្ធិពលដល់យុគសម័យនៃអាណាចក្រកាំភ្លើងធំអ៊ីស្លាម ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់អាស៊ីបង្ហាញពីការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗដែលបានឃើញនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ផ្សេងទៀតទាំងនោះ។ ទាំងនេះរួមមានពាណិជ្ជកម្មនៃផ្លូវសូត្រ ដែលផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ ភាសា សាសនា និងជំងឺនានាទូទាំងពាណិជ្ជកម្ម អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី ។ វឌ្ឍនភាពដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺការច្នៃប្រឌិតថ្មីនៃ ម្សៅកាំភ្លើង នៅក្នុងប្រទេសចិនមជ្ឈិមសម័យ ដែលក្រោយមកត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយចក្រភពដែលពឹងផ្អែកលើកាំភ្លើងភាគច្រើនគឺពួកមូហ្គល និង សាហ្វាវីឌ ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមជឿនលឿនតាមរយៈការប្រើប្រាស់កាំភ្លើង។<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> == បុរេប្រវត្តិ == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|រូបភាពតូច|សំណង់ថ្មបុរេប្រវត្តិ មួយចំនួននៅ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ ក្នុង [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]] ត្រូវបានសាងសង់តាំងពីឆ្នាំ៩៦០០មុនគ.ស ដោយមានអាយុកាលចាស់ជាងស្តូនហេញ ៧ពាន់ឆ្នាំ។<ref name="ArchMag">{{Cite web |date=November–December 2008 |title=The World's First Temple |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |website=Archaeology magazine |page=23}}</ref>]] របាយការណ៍មួយដោយបុរាណវិទូ រាគេស តេវ៉ារី នៅលហុរ៉ាទេវ៉ា [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] បង្ហាញពីកាលបរិច្ឆេទ C១៤ ថ្មីដែលមានចន្លោះពី ៩០០០ និង ៨០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ពាក់ព័ន្ធជាមួយនឹងអង្ករ ធ្វើឲ្យលហុរ៉ាទេវ៉ា ជាស្ថានីយយុគថ្មរំលីងចំណាស់ជាងគេនៅអាស៊ីខាងត្បូង។ <ref name="archae">{{Cite web |title=Second preliminary report of the excavations at Lahuradewa district |url=http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613040512/http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |archive-date=2011-06-13 |publisher=Directorate of Archaeology (U.P, India)}} </ref> ជីវិតដែលបានតាំងទីលំនៅ បានលេចឡើងនៅលើឧបទ្វីបក្នុងគែមខាងលិចនៃតំបន់ដីល្បាប់ទន្លេឥណ្ឌុស ប្រហែល៩០០០ឆ្នាំមុន ដោយបានវិវត្តបន្តិចម្តងៗទៅជា អរិយធម៌ជ្រលងភ្នំឥណ្ឌុស នៃសហសវត្សទី៣មុនគ.ស។ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ គឺជា​ទីតាំងស្ថានីយ​យុគថ្មរំលីងនៅតំបន់អាណាតូលីភាគ​អាគ្នេយ៍នៃ[[តួកគី|ប្រទេស​តួ​ក​គី]] ។ ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសម័យមុនយុគថ្មរំលីង រវាងប្រហែល៩៥០០ និង៨០០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ ទីតាំងនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធរាងជារង្វង់ធំជាច្រើនដែលទ្រដោយសសរថ្មដ៏ធំ ដែលជាមេហ្គាលីត ដែលគេស្គាល់ចំណាស់ជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក។ ទីតាំងបុរេប្រវត្តិបុីហ្វូទី នៅជិតអុីស៊ាន ក្នុងខេត្ត[[ខេត្តហឺបុី|ហឺបុី]] ប្រទេសចិន មានផ្ទុកស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌សម័យកាលប្រហាក់ប្រហែលជាមួយនឹងវប្បធម៌ស៊ីសាន និងស៊ីងឡុងវ៉ា ប្រហែល ៨០០០-៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដែលជាវប្បធម៌ថ្មរំលីងនៅភាគខាងកើតនៃភ្នំតៃហាង ដែលបំពេញចន្លោះប្រហោងខាងបុរាណវិទ្យារវាងវប្បធម៌ចិនខាងជើងទាំងពីរ។ ផ្ទៃដីកំណាយសរុបមានទំហំជាង ១២០០ ម៉ែត្រការ៉េ ហើយការប្រមូលការរកឃើញនៅទីតាំងយុគថ្មរំលីងនេះមានពីរដំណាក់កាល។ <ref name="archdis">{{Cite web |title=New Archaeological Discoveries and Researches in 2004 – The Fourth Archaeology Forum of CASS |url=http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174808/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |archive-date=2011-05-12 |access-date=2007-09-18 |publisher=Institute of Archaeology – Chinese Academy of Social Sciences}} </ref> ប្រហែលឆ្នាំ៥៥០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ វប្បធម៌ហាឡាហ្វៀន បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង[[លីបង់|ប្រទេសលីបង់]] អ៊ីស្រាអែល [[ស៊ីរី]] អាណាតូលៀ និងភាគខាងជើងមេសូប៉ូតាមី ដោយផ្អែកលើកសិកម្មដីស្ងួត។ នៅភាគខាងត្បូងមេសូប៉តាមី គឺជាវាលទំនាបនៃស៊ុយមែ និងអេឡាម ។ ដោយសារមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត គឺចាំបាច់។ វប្បធម៌អ៊ូបាអ៊ីត បានរីកចម្រើនតាំងពីឆ្នាំ៥៥០០មុនគ.ស។ == សម័យបុរាណ == === យុគសំរិទ្ធ === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Bronze_Age_End.svg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការលុកលុយ ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងចលនាប្រជាជនដែលអាចកើតមានក្នុងអំឡុងពេលនៃ ការដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ចាប់ផ្តើមប្រហែល១២០០ឆ្នាំមុនគ.ស។]] យុគសម័យ ឆាលកូលីទិក (ឬយុគទង់ដែង) បានចាប់ផ្តើមប្រហែល ៤៥០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ បន្ទាប់មកយុគសំរិទ្ធ បានចាប់ផ្តើមប្រហែល៣៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយជំនួសវប្បធម៌យុគថ្មរំលីង។ អរិយធម៌ជ្រលងឥណ្ឌុស (IVC) គឺជាអរិយធម៌សម័យសំរិទ្ធ (៣៣០០-១៣០០ មុនគ.ស; រយៈពេលចាស់ទុំ ២៦០០-១៩០០មុនគ.ស) ដែលផ្តោតភាគច្រើននៅភាគខាងលិចនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទម្រង់ដំបូងនៃសាសនាហិណ្ឌូត្រូវបានគោរពក្នុងអំឡុងពេលអារ្យធម៌នេះ។ ទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យមួយចំនួននៃអរិយធម៌នេះរួមមាន ហារ៉ាប៉ា និង ម៉ូហិនចូដារ៉ូ ដែលមានកម្រិតខ្ពស់នៃការរៀបចំទីក្រុង និងសិល្បៈ។ មូលហេតុនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃតំបន់ទាំងនេះនៅប្រហែលឆ្នាំ១៧០០មុនគ.ស គឺអាចជជែកវែកញែកបាន ទោះបីជាភស្តុតាងបង្ហាញថាវាបណ្តាលមកពីគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ (ជាពិសេសទឹកជំនន់)។ <ref>{{Cite web |title=The Indus Valley Civilisation |url=http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014129/http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |archive-date=9 May 2013 |access-date=9 February 2013 |website=ThinkQuest}}</ref> សម័យនេះសម្គាល់ជាសម័យវេទ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលមានអាយុកាលប្រហែលពី១៥០០ ទៅ៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស.។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ភាសា[[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] បានរីកចម្រើន ហើយគម្ពីរវេទ ត្រូវបានសរសេរ ជាទំនុកតម្កើងវីរភាពដែលប្រាប់រឿងនិទានអំពីព្រះ និងសង្គ្រាម។ នេះ​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​សាសនាវេទ ដែល​នៅ​ទី​បំផុត​នឹង​មាន​ភាព​ស្មុគ​ស្មាញ និង​វិវត្ត​ទៅ​ជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|​សាសនា​ហិណ្ឌូ]] ។<ref>Stearns 2011, p.68</ref> ប្រទេសចិន និង [[វៀតណាម]] ក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការងារផលិតកម្មលោហៈផងដែរ។ តាំងពីសម័យយុគថ្មរំលីង ស្គរសំរិទ្ធដំបូងគេហៅថា ស្គរដុងសឺន ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង និងជុំវិញតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមនៃប្រទេសវៀតណាម និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ ទាំងនេះទាក់ទងនឹងវប្បធម៌ដុងសឺន បុរេប្រវត្តិរបស់វៀតណាម។ នៅទីក្រុង បាន ឈាង ប្រទេសថៃ (អាស៊ីអាគ្នេយ៍) វត្ថុបុរាណធ្វើពីសំរិទ្ធត្រូវបានរកឃើញតាំងពីឆ្នាំ២១០០មុនគ.ស។ នៅណ្យួងកាន ឧបករណ៍សំរិទ្ធរបស់ភូមាត្រូវបានជីកកកាយ រួមជាមួយនឹងសេរ៉ាមិច និងវត្ថុបុរាណធ្វើពីថ្ម។ ការកំណត់អាយុកាលនៅតែមានភាពទូលំទូលាយ (៣៥០០-៥០០ មុនគ.ស)។ === យុគសម័យដែក និងសម័យប្រែប្រួល === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />យុគសម័យដែកបានឃើញការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ដែក អាវុធ និងអាវក្រោះយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងអរិយធម៌សំខាន់ៗនៃអាស៊ី។ ==== មជ្ឈិមបូព៌ា ==== [[ឯកសារ:Achaemenid_Empire_at_its_greatest_extent_according_to_Oxford_Atlas_of_World_History_2002.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ចក្រភពពែក្សទីមួយ ក្នុងវិសាលភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុតរបស់ខ្លួនកំឡុងឆ្នាំ ៥០០ មុនគ.ស។]] រាជវង្សអាខេមេនីឌនៃចក្រភពពែក្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយស្តេចស៊ីរុសមហារាជ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់លាតសន្ធឹងពី[[ក្រិក|ប្រទេសក្រិក]] និង[[តួកគី|ទួរគី]] រហូតដល់ ទន្លេឥណ្ឌុស និងអាស៊ីកណ្តាលក្នុងកំឡុងសតវត្សទី៦ដល់ទី៤មុនគ.ស។ នយោបាយពែក្សរួមមានការផ្តល់សមភាពចំពោះវប្បធម៌ផ្សេងទៀត រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្ពស់ និងការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗ។ ក្រោយមកនៅក្នុងរាជ្យរបស់ស្តេចដារីអុសមហារាជ ទឹកដីត្រូវបានរួមបញ្ចូល ការិយាធិបតេយ្យត្រូវបានបង្កើតឡើង ពួកអភិជនត្រូវបានតែងតាំងជាយោធា ការប្រមូលពន្ធត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន ហើយចារកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីធានាភក្តីភាពរបស់មន្ត្រីក្នុងតំបន់។ សាសនាចម្បងរបស់ពែក្សនៅពេលនេះគឺសាសនាហ្សូរ៉ាស្រ្ទាន ដែលបង្កើតឡើងដោយទស្សនវិទូហ្សូរ៉ាស្ទើ ។ វាបានបង្ហាញជាទម្រង់ដំបូងនៃ[[សាសនាឯកទេវនិយម]]ទៅកាន់តំបន់នេះ។ សាសនាបានហាមឃាត់ការបូជាសត្វ និងការប្រើប្រាស់ជាតិពុលក្នុងពិធីសាសនា។ ហើយ​បាន​ណែនាំ​ពី​គោលគំនិត​នៃ​សេចក្ដី​សង្គ្រោះ​ខាង​វិញ្ញាណ​តាម​រយៈ​សកម្មភាព​ខាង​សីលធម៌​ផ្ទាល់ខ្លួន ពេល​បញ្ចប់ និង​ទាំង​ការ​វិនិច្ឆ័យ​ទូទៅ និង​ពិសេស ​ជាមួយស្ថានសួគ៌ ឬ ឋាននរក ។ គំនិតទាំងនេះនឹងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអធិរាជ និងមហាជននៅសម័យក្រោយទៀត។ វាបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយជំនឿ និងការអនុវត្តសាសនាបុរាណដែលមានវ័យចំណាស់មុននេះ ដែលទាក់ទងនឹងការចាប់ផ្តើមនៃប្រវត្តិសាស្រ្តដែលគេស្គាល់ និងពីមុន។ ចក្រភពពែក្សបានទទួលជោគជ័យក្នុងការបង្កើតសន្តិភាព និងស្ថិរភាពនៅទូទាំងមជ្ឈឹមបូព៌ា ហើយជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់នៅក្នុងសិល្បៈ នយោបាយ (ប៉ះពាល់ដល់អ្នកដឹកនាំសាសនាបែបក្រិច) និងសាសនា។ [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ឌឺំមហារាជ]] បានធ្វើសញ្ជ័យរាជវង្សនេះនៅសតវត្សទី៤ មុនគ.ស ដោយបង្កើតបានជា សម័យកាលក្រិក ដ៏ខ្លីមួយ។ ព្រះអង្គមិនអាចបង្កើតស្ថិរភាពបានទេ ហើយបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ពែក្សបានបែកខ្ញែកទៅជារាជវង្សតូចៗ និងទន់ខ្សោយ រួមមានចក្រភពសេលូស៊ីឌ បន្ទាប់មកគឺ ចក្រភពប៉ាធៀន ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃយុគសម័យបុរាណ ពែក្សត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញទៅជា ចក្រភពសាសានីដ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចក្រភពពែក្សទីពីរ។ [[ចក្រភពរ៉ូម]] ក្រោយមកនឹងគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីខាងលិច។ រាជវង្សសេលូស៊ីឌ ប៉ាធៀ និងសាសានីដ នៃពែក្សបានគ្រប់គ្រងអាស៊ីខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្ស។ ==== ឥណ្ឌា ==== ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា និងគុប្តៈ ត្រូវបានគេហៅថាជាយុគសម័យមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយការច្នៃប្រឌិត និងការរកឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា សិល្បៈ សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដែលបង្កើតជាធាតុនៃអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ សាសនា[[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]]​​ និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា គឺជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់លើអាស៊ីខាងត្បូង បូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ [[ឯកសារ:Hinduism_Expansion_in_Asia_2023.svg|រូបភាពតូច|ការពង្រីកសាសនាហិណ្ឌូនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ពីតំបន់ស្នូលរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា ទៅកាន់តំបន់អាស៊ីផ្សេងទៀត ជាពិសេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានសម្គាល់ដោយការបង្កើត ការតាំងទីលំនៅ និងនយោបាយហិណ្ឌូដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។]] នៅឆ្នាំ៦០០មុនគ្រឹស្តសករាជ ឥណ្ឌាត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋក្នុងតំបន់ចំនួន១៧ ដែលមានជម្លោះជាមួយគ្នាជារឿយៗ។ នៅឆ្នាំ៣២៧មុនគ.ស [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អធិរាជអាឡិចសាន់ឌឺ]] បានមកដល់ប្រទេសឥណ្ឌាជាមួយនឹងទស្សនវិស័យនៃការដណ្តើមយកពិភពលោកទាំងមូល។ ព្រះអង្គបានឆ្លងកាត់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបង្កើតខេត្តបាក់ទ្រៀ ប៉ុន្តែមិនអាចបន្តទៅមុខទៀតបានទេ ដោយសារកងទ័ពរបស់ទ្រង់ចង់ត្រលប់ទៅគ្រួសាររបស់ពួកគេ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទាហានម្នាក់នាម ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ម៉ូរិយ៉ា បានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងទន្លេគង្គា ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានស្ថាបនា ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា (សំស្ក្រឹត៖ मौर्य राजवंश ម៉ូរិយ៉ា រាជវមសារ) គឺជាចក្រភពភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយ និងមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សម៉ូរិយ៉ា ពីឆ្នាំ៣២១ ដល់ឆ្នាំ១៨៥ មុនគ.ស។ វាជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោកក្នុងសម័យកាលរបស់វា ដែលលាតសន្ធឹងទៅភ្នំហិម៉ាឡ័យ នៅភាគខាងជើង អ្វីដែលឥឡូវជាអាសាមនៅភាគខាងកើត ប្រហែលជាហួសពី[[ប៉ាគីស្ថាន]] សម័យទំនើបនៅភាគខាងលិច ហើយបញ្ចូលបាឡូជីស្ថាន និងភាគច្រើននៃអ្វីដែលឥឡូវនេះជា[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ក្នុងកម្រិតធំបំផុតរបស់វា។ ភាគខាងត្បូងនៃចក្រភពម៉៉ូរិយ៉ា គឺជា តាមីលកាំ ដែលជាប្រទេសឯករាជ្យដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សបីគឺ ប៉ាណដ្យា [[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] និង ចេរ៉ា ។ រាជការដែលបង្កើតឡើងដោយ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ត្រូវបានដឹកនាំដោយស្តេចផ្តាច់ការ ដែលពឹងផ្អែកជាចម្បងលើយោធាដើម្បីអះអាងអំណាចរបស់ទ្រង់។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} គេក៏បានអនុវត្តការប្រើប្រាស់ការិយាធិបតេយ្យ និងថែមទាំងបានឧបត្ថម្ភសេវាកម្មប្រៃសណីយ៍ផងដែរ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} ព្រះនត្តារបស់ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈព្រះនាម អសោក បានពង្រីកចក្រភពយ៉ាងខ្លាំងដោយដណ្តើមយកភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យទំនើប (លើកលែងតែចុងភាគខាងត្បូង)។ ទីបំផុតព្រះអង្គបានប្រែចិត្តជឿព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយបានចាប់ផ្តើមជីវិតដ៏សុខសាន្ត ដែលទ្រង់បានផ្សព្វផ្សាយសាសនា ក៏ដូចជាផ្លូវមនុស្សធម៌ទូទាំងប្រទេសឥណ្ឌា។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា នឹងបែកបាក់ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់អសោក ហើយត្រូវបានសញ្ជ័យដោយពួកឈ្លានពានគុសាន ពីភាគពាយ័ព្យ បង្កើតជាចក្រភពគុសាន ។ ការ​ប្រែចិត្ត​ជឿ​របស់​ពួក​គេ​ទៅ​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​សាសនា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​នឹង​ជន​បរទេស ដូច្នេះ​ហើយ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​នៃ​ប្រជាប្រិយភាព​បាន​កើត​ឡើង។ <ref>Stearns 2011, p.68</ref> ចក្រភពគុសាន នឹងដួលរលំនៅត្រឹមឆ្នាំ២២០ នៃគ.ស ដែលបង្កើតភាពចលាចលនយោបាយបន្ថែមទៀតនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ៣២០ ចក្រភពគុប្តៈ (សំស្ក្រឹត៖ गुप्त राजवंश គុប្តៈរាជវមសារ) ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ បង្កើតឡើងដោយ មហារាជ ស្រីគុប្តៈ រាជវង្សនេះគឺជាគំរូនៃអរិយធម៌បុរាណ។ ស្តេចគុប្តៈ បានបង្រួបបង្រួមតំបន់នេះជាចម្បងតាមរយៈការចរចាររបស់មេដឹកនាំមូលដ្ឋាន និងក្រុមគ្រួសារ ព្រមទាំងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ <ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> ការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេគ្របដណ្តប់ទឹកដីតិចជាងចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ប៉ុន្តែបានបង្កើតស្ថេរភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ <ref>Sterns 2011, p.66</ref> នៅឆ្នាំ៥៣៥ ចក្រភពបានបញ្ចប់នៅពេលដែលប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកហ៊ូណាស់ ។ ==== ចិនបុរាណ ==== ===== រាជវង្សចូវ ===== [[ឯកសារ:Zhou_dynasty_1000_BC.png|រូបភាពតូច|ការប្រមូលផ្តុំប្រជាជន និងព្រំដែននៃរាជវង្ស[[រាជវង្សចូវខាងលិច|ចូវខាងលិច]] ក្នុងប្រទេសចិន]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១០២៩មុនគ.ស រាជវង្សចូវ ({{zh|c=周朝|p=Zhōu Cháo|w=Chou Ch'ao}}) មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ២៥៨ មុនគ.ស។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> រាជវង្សចូវបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ដោយផ្តល់អំណាចដល់ពួកអភិជនក្នុងស្រុក និងពឹងផ្អែកលើភាពស្វាមីភ័ក្រ្តរបស់ពួកគេ ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំរបស់ខ្លួន។<ref name=":0" /> ជាលទ្ធផល រាជការចិននៅពេលនេះ មានទំនោរទៅរកវិមជ្ឈការ និងទន់ខ្សោយ ហើយជារឿយៗមានរឿងតិចតួចណាស់ដែលព្រះចៅអធិរាជអាចធ្វើបានដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាតិ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលអាចរក្សាតំណែងរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងការបង្កើត អាណត្តិនៃឋានសួគ៌ ដែលអាចស្ថាបនាព្រះចៅអធិរាជមួយអង្គដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយឋានសួគ៌ឱ្យគ្រប់គ្រង។ លើសពីនេះ រាជវង្សចូវបានលុបបំបាត់ចំពោះការបូជាមនុស្ស ពីសម័យមុនៗ និងបានបង្រួបបង្រួម[[ភាសាចិន]]។ ជាចុងក្រោយ រាជការចូវបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនឱ្យផ្លាស់លំនៅទៅជ្រលងទន្លេយ៉ាងសេ ជាហេតុបានបង្កើតជានគរចិនភាគកណ្តាល។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ៥០០មុនគ.ស ស្ថិរភាពនយោបាយបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់ពួកពនេចរម្តងហើយម្តងទៀត<ref>Sterns 2011, p.43</ref>និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងដែលកើតចេញពីក្រុមព្រះអង្គម្ចាស់ និងបក្សពួកក្រុមគ្រួសារ។ ស្ថានភាពមានភាពប្រសើរបន្តិច ជាមួយនឹងការលេចឡើងនៃចលនាទស្សនវិជ្ជាជាច្រើន ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងជីវិតរបស់[[ខុងជឺ]]។ សំណេរទស្សនវិជ្ជារបស់គាត់ (ហៅថា ខុងជឺនិយម ) ទាក់ទងនឹងការគោរពចាស់ទុំ និងរដ្ឋ ក្រោយមកត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងរាជវង្សហាន។ លើសពីនេះ គោលគំនិតរបស់ ឡៅជឺ អំពី [[សាសនាតាវ]] រួមទាំង [[យិនយ៉ាង|យិន និងយ៉ាង]] និងភាពពីរយ៉ាងពីកំណើត និងតុល្យភាពនៃធម្មជាតិ និងសកលលោក បានក្លាយជាការពេញនិយមមួយក្នុងសម័យកាលនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រាជវង្សចូវបានបែកបាក់នៅទីបំផុត​ ខណៈពេលដែលពួកអភិជនក្នុងតំបន់ចាប់ផ្តើមទទួលបានអំណាចកាន់តែច្រើន ហើយជម្លោះរបស់ពួកគេបានវិវត្តទៅជាសម័យរដ្ឋសង្គ្រាម ពីឆ្នាំ៤០២​ ដល់ ២០១មុនគ.ស។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ===== រាជវង្សឈីន =====   មេដឹកនាំម្នាក់នៅទីបំផុតបានឡើងកាន់អំណាចរួម គឺ ស្តេច ឈីន ស៊ីហ័ង ( {{Lang-zh|始皇帝}} , ''Shǐ Huángdì'' ) ដែលបានផ្តួលរំលំព្រះចៅអធិរាជចូវចុងក្រោយ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សឈីន។<ref>Sterns 2011, p.43</ref> [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សឈីន]] (ភាសាចិន៖ 秦朝; ភីងអ៊ីង៖ Qín Cháo) គឺជារាជវង្សគ្រប់គ្រងដំបូងនៃសម័យកាលអធិរាជចិន ដែលមានអាយុកាលចាប់ពីឆ្នាំ២២១ ដល់២០៧មុនគ.ស។<ref>Sterns 2011, p.42</ref> ព្រះចៅអធិរាជថ្មីបានលុបបំបាត់ចោលប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ហើយបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់នូវស្ថាប័នរដ្ឋបាលដែលនឹងពឹងផ្អែកលើព្រះអង្គសម្រាប់អំណាច។ កងកម្លាំងអធិរាជរបស់ ព្រះអង្គ បានកម្ទេចការតស៊ូក្នុងតំបន់ណាមួយ ហើយពួកគេបានពង្រីកចក្រភពចិនដោយវាតទីចុះទៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និងភាគខាងជើង[[វៀតណាម]] ។ ការរៀបចំកាន់តែធំបាននាំមកនូវប្រព័ន្ធពន្ធដាររួម ជំរឿនជាតិ ការសាងសង់ផ្លូវដែលមានបទដ្ឋាន (និងទទឹងរទេះ) ការវាស់វែងស្តង់ដារ ការបោះកាក់ស្តង់ដារ ភាសាសរសេរ និងនិយាយផ្លូវការ។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> កំណែទម្រង់បន្ថែមទៀតរួមមានគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រថ្មីៗ ការលើកទឹកចិត្តដល់ការផលិតសូត្រ<ref name=":0" /> និង (ល្បីល្បាញបំផុត) ការចាប់ផ្តើមនៃការសាងសង់មហាកំពែងដ៏អស្ចារ្យនៃប្រទេសចិន ដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីការពារពួកចោរពនេចរដែលតែងតែធ្វើបាបប្រជាជនចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្តេច ស៊ីហ័ង មានភាពល្បីល្បាញដោយសារអំណាចផ្តាច់ការរបស់ទ្រង់ ដោយកេណ្ឌបង្ខំរាស្រ្តឱ្យសាងសង់កំពែង បញ្ជាឱ្យយកពន្ធយ៉ាងច្រើន និងដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកដែលប្រឆាំងនឹងទ្រង់។ ព្រះអង្គបានគាបសង្កត់ពួកខុងជឺ និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិច្បាប់និយម ដែលជាគំនិតដែលថាមនុស្សមានបាបដោយធម្មជាតិ ហើយថារដ្ឋាភិបាលដ៏រឹងមាំ និងខ្លាំងក្លាគឺត្រូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងពួកគេ។ លទ្ធិច្បាប់និយមត្រូវបានបញ្ចូលជាមួយនឹងទស្សនៈប្រាកដនិយម និងឡូជីខល ហើយបដិសេធការវែកញែកបែបបញ្ញាវន្តថាជារឿងឥតបានការ។ ទាំងអស់នេះហើយធ្វើឱ្យ ស្តេច ស៊ីហ័ង មិនទទួលបានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងជាមួយប្រជាជនទេ។ នៅពេលដែលរាជវង្សឈីនចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយ ក្រុមផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិន។ ===== រាជវង្សហាន ===== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:SeidenstrasseGMT.JPG|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|ផ្លូវសូត្រ នៅអាស៊ី]] [[រាជវង្សហាន]] ({{zh|s=汉朝|t=漢朝|p=Hàn Cháo}}; ២០៦ មុនគ.ស – ២២០នៃគ.ស) គឺជារាជវង្សអធិរាជទីពីររបស់ប្រទេសចិន ដែលបន្តពីរាជវង្សឈីន និងបន្តដោយសម័យនគរបី (២២០–២៦៥នៃគ.ស)។ រយៈពេលនៃរាជវង្សហាន ដែលលាតសន្ធឹងជាងបួនសតវត្ស ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយុគមាសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន។ អធិរាជដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយអង្គរបស់រាជវង្សហាន គឺ អធិរាជអ៊ូ នៃហាន បានបង្កើតសន្តិភាពទូទាំងប្រទេសចិន ដែលអាចប្រៀបធៀបទៅនឹង សន្តិភាពរ៉ូម៉ាណា ដែលឃើញមាននៅមេឌីទែរ៉ាណេ មួយរយឆ្នាំក្រោយមក។<ref>Sterns 2011, p.45</ref>រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក្រុមជនជាតិភាគធំរបស់ប្រទេសចិន ហៅខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាជនហាន"។ រាជវង្សហានត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលកសិករពីរនាក់ទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងបុត្រាស្នងរាជ្យរបស់ស្តេចស៊ីហ័ងដែលមានភាពទន់ខ្សោយ។ រាជការហានថ្មីបានរក្សាការធ្វើមជ្ឈការ និងរដ្ឋបាលរបស់ឈីន ប៉ុន្តែបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវការគាបសង្កត់ដែលមានពីមុន។ ពួកគេបានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅកាន់ [[កូរ៉េ|ប្រទេសកូរ៉េ]] [[វៀតណាម]] និង [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ដោយបង្កើតចក្រភពមួយដែលធំជាងឈីនទៅទៀត។ ជនជាតិហានបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពពែក្សនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងរ៉ូម តាមរយៈផ្លូវសូត្រ ដែលពួកគេអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មទំនិញជាច្រើន ជាពិសេសសូត្រ។ អរិយធម៌បុរាណជាច្រើនត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយផ្លូវសូត្រ ដែលភ្ជាប់ប្រទេសចិន [[ឥណ្ឌា]] មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុប។ អធិរាជហានដូចជា ស្តេចអ៊ូ ក៏បានលើកកម្ពស់លទ្ធិខុងជឺជា "សាសនារដ្ឋ" ផងដែរ (ទោះបីជាវាត្រូវបានជជែកវែកញែកដោយអ្នកទ្រឹស្ដីសាសនាថាតើវាត្រូវបានកំណត់ថាជាសាសនាឬជាទស្សនវិជ្ជាក៏ដោយ)។ ទីសក្ការៈបូជាដែលឧទ្ទិសដល់ខុងជឺត្រូវបានសាងសង់ ហើយទស្សនវិជ្ជាខុងជឺត្រូវបានបង្រៀនដល់អ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ដែលបានចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិន។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលត្រូវបានកែលម្អបន្ថែមទៀតជាមួយនឹងការស្ថាបនាប្រព័ន្ធប្រឡងដែលជ្រើសរើសអ្នកប្រាជ្ញដែលមានគុណសម្បត្តិខ្ពស់។ មន្ត្រីរាជការទាំងនេះច្រើនតែជាមនុស្សវណ្ណៈខ្ពស់ដែលបានសិក្សានៅក្នុងសាលាពិសេស ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ពួកគេត្រូវបានត្រួតពិនិត្យជាញឹកញាប់ដោយវណ្ណៈទាបដែលនាំចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលតាមរយៈជំនាញរបស់ពួកគេ។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលអធិរាជចិនមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងគោរពយ៉ាងខ្លាំងដោយមនុស្សគ្រប់គ្នានៅក្នុងចក្រភាព ហើយនឹងមានរយៈពេលជាងពីរពាន់ឆ្នាំ។ រដ្ឋាភិបាលហានមានការរៀបចំខ្ពស់ ហើយបានបញ្ជាកងទ័ព ច្បាប់តុលាការ (ដែលប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការ និងច្បាប់តឹងរ៉ឹង) ផលិតកម្មកសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងជីវិតទូទៅរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋាភិបាលក៏បានលើកកម្ពស់ទស្សនវិជ្ជាបញ្ញា ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រលម្អិតផងដែរ។ [[ឯកសារ:East-Hem_200bc.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សហាន]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ២០០ មុន​គ.ស.]] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើទោះបីជាមានស្ថិរភាពគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ទាំងអស់នេះក៏ដោយ អំណាចកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងនៅដើមនៃគ្រឹស្តសករាជ ។ នៅពេលដែលរាជវង្សហានធ្លាក់ចុះ កត្តាជាច្រើនបានបន្តវាយប្រហារវាឱ្យចុះធ្លាក់រហូតដល់ប្រទេសចិនត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពវឹកវរទាំងស្រុង។ នៅឆ្នាំ១០០នៃគ.ស សកម្មភាពទស្សនវិជ្ជាបានថយចុះ ហើយអំពើពុករលួយបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល។ ម្ចាស់ដីក្នុងស្រុកបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រង ខណៈដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញបានធ្វេសប្រហែសនូវកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេ ហើយនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការយកពន្ធយ៉ាងច្រើនលើកសិករ។ ពួកតាវបានចាប់ផ្តើមទទួលបានជំហរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងបានតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការធ្លាក់ចុះនេះ។ ពួកគេបានចាប់ផ្តើមប្រកាសអំណាចវេទមន្ត ហើយបានសន្យាថានឹងជួយសង្គ្រោះប្រទេសចិនជាមួយពួកគេ។ ការបះបោររបស់ពួកតាវឈ្នួតក្បាលលឿង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤ (ដឹកនាំដោយពួកឧទ្ទាមស្លៀកក្រមាពណ៌លឿង) បានបរាជ័យ ប៉ុន្តែអាចធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលចុះខ្សោយ។ ពួកពនេចរហ៊ុនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើបានរួមផ្សំជាមួយនឹងជម្ងឺបានសម្លាប់ប្រជាជនរហូតដល់ពាក់កណ្តាល ហើយបានបញ្ចប់រាជវង្សហានជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ២២០។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរជាបន្តបន្ទាប់គឺគួរមានសភាពអាក្រក់ខ្លាំងមានរយៈពេលបីសតវត្ស ដែលអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ និងរាជវង្សទន់ខ្សោយជាច្រើនបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងប្រទេសចិន។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរ និងការប៉ុនប៉ងរៀបចំសណ្តាប់ធ្នាប់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាសម័យរាជវង្សទាំងប្រាំមួយ ។ ផ្នែកដំបូងនៃសម័យនេះរួមមាន [[សម័យសាមកុក|នគរបី]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ២២០ ដែលពិពណ៌នាអំពី "រាជវង្ស" អ្នកស្នងតំណែងដ៏ខ្លី និងខ្សោយ ដែលបន្តពីរាជវង្សហាន។ នៅឆ្នាំ២៦៥ រាជវង្សជីន នៃប្រទេសចិនត្រូវបានចាប់ផ្តើម ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន វាបានបំបែកទៅជាចក្រភពពីរផ្សេងគ្នា ដែលគ្រប់គ្រងភាគពាយ័ព្យ និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ៤២០ ការធ្វើសញ្ជ័យ និងការដាក់រាជ្យនៃរាជវង្សទាំងពីរនោះ បាននាំឱ្យមាន[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង|រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]ដំបូងគេ។ រាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់រហូតដល់ទីបំផុត នៅឆ្នាំ៥៥៧ រាជវង្សចូវខាងជើង បានគ្រប់គ្រងភាគខាងជើង និង រាជវង្សឆិន បានគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូង។ == មជ្ឈិមសម័យ == ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពនៃលោកខាងកើត បានបន្តពង្រីកខ្លួនតាមរយៈការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ការធ្វើចំណាកស្រុក និងការធ្វើសញ្ជ័យតំបន់ជិតខាង។ ម្សៅកាំភ្លើងត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយតាំងពីនៅដើមសតវត្សទី១១ ហើយពួកគេបានប្រើប្រាស់ការបោះពុម្ពប្រភេទចល័តប្រាំរយឆ្នាំមុនពេលដែល លោកហ្គូទែនប៊ើក បានបង្កើតម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពរបស់គាត់។ ព្រះពុទ្ធសាសនា សាសនាតាវ និងលទ្ធិខុងជឺ គឺជាទស្សនវិជ្ជាលេចធ្លោនៅចុងបូព៌ាក្នុងយុគសម័យកណ្តាល។ ម៉ាកូ ប៉ូឡូ មិនមែនជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់បូព៌ា ហើយត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងរឿងរ៉ាវដ៏អស្ចារ្យនៃវប្បធម៌ខុសគ្នានេះទេ ប៉ុន្តែកំណត់ត្រារបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅចុងសតវត្សទី១៣ និងដើមសតវត្សទី ១៤ គឺជាកំណត់ត្រាដំបូងគេដែលត្រូវបានអានយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ === អាស៊ីខាងលិច (មជ្ឈិមបូព៌ា) === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Byzantine_and_Sassanid_Empires_in_600_CE.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល|ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និង សាសានីដ ក្នុងឆ្នាំ ៦០០ គ.ស]] ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ តំបន់ជុំវិញ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងតំបន់ជិតបូព៌ា បានមើលឃើញការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យ ដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការរីករាលដាលនៃ [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] និងការបង្កើតចក្រភពអារ៉ាប់។ នៅសតវត្សទី៥ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកជារដ្ឋតូចៗ និងទន់ខ្សោយ។ រដ្ឋពីរដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ ចក្រភពសាសានីដ របស់[[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីរ៉ង់|ជនជាតិពែក្ស]] នៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវជា [[អ៊ីរ៉ង់]] និង [[អ៊ីរ៉ាក់]] និងចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង នៅអាណាតូលី ( [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]]បច្ចុប្បន្ន)។ ពួកប៊ីហ្សង់តាំង និងសាសានីដ បានប្រយុទ្ធគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រជែងគ្នារវាងចក្រភពរ៉ូម និងចក្រភពពែក្សដែលធ្លាប់បានឃើញក្នុងរយៈពេលប្រាំរយឆ្នាំមុន។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានធ្វើឱ្យរដ្ឋទាំងពីរចុះខ្សោយ ដោយទុកចន្លោះបើកចំហសម្រាប់អំណាចថ្មីមួយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែឌ្វីនពនេចរ ដែលគ្របដណ្ដប់លើវាលខ្សាច់អារ៉ាប់បានឃើញនូវសម័យកាលនៃស្ថិរភាពកុលសម្ព័ន្ធ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មកាន់តែច្រើន និងភាពស៊ាំជាមួយសាសនាអាប្រាហាម ឬឯកទេពនិយម។ ខណៈពេលដែលចក្រភពរ៉ូម៉ាំង[[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ប៊ីហ្សង់តាំង]] និងចក្រភពពែក្សសាសានីដ ត្រូវបានចុះខ្សោយដោយ សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង-សាសានីដ ឆ្នាំ៦០២-៦២៨ អំណាចថ្មីមួយក្នុងទម្រង់ជា [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] បានរីកចម្រើននៅមជ្ឈិមបូព៌ាក្រោមការដឹកនាំរបស់ មហាម៉ាត់នៅមេឌីណា។ នៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យមូស្លីម យ៉ាងឆាប់រហ័សជាបន្តបន្ទាប់ កងទ័ពរ៉ាស៊ីឌុន ដែលដឹកនាំដោយកាលីហ្វ និងមេបញ្ជាការយោធាដែលមានសមត្ថភាពដូចជា ខាលីដ អ៊ីប៊ីន អាល់-វ៉ាលីដ បានវាយលុកពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន ដោយដណ្តើមយកទឹកដីប៊ីហ្សង់តាំងជាងពាក់កណ្តាលនៅក្នុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-ប៊ីហ្សង់តាំង និងលេបត្របាក់ពែក្សទាំងស្រុងនៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យលើពែក្សរបស់មូស្លីម។ កាលីហ្វែតអារ៉ាប់នៃយុគសម័យកណ្តាល នេះហើយ ដែលនឹងបង្រួបបង្រួមមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកមួយ និងបង្កើត អត្តសញ្ញាណជនជាតិភាគអារ៉ាប់ ដែលនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីហ្វែតទាំងនេះរួមមាន កាលីហ្វែតរ៉ាស៊ីឌុន កាលីហ្វែតអ៊ូម៉ាយ៉ាដ កាលីហ្វអាបាស៊ីដ និងក្រោយមក ចក្រភពសែលជូក ។ [[ឯកសារ:Caliphate_750.jpg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូងៗ ៦២២-៧៥០]] បន្ទាប់ពីមហាម៉ាត់ បានស្ថាបនាសាសនាអ៊ីស្លាម វាបានចាប់បោះវប្បធម៌មជ្ឈិមបូព៌ាចូលទៅក្នុង[[យុគសម័យមាសអ៊ីស្លាម]] ដោយជម្រុញសមិទ្ធផលក្នុង[[ស្ថាបត្យកម្ម]] ការរស់ឡើងវិញនៃវឌ្ឍនភាពចាស់ៗក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា និងការបង្កើតរបៀបរស់នៅដាច់ដោយឡែកមួយ។ ប្រជាជនមូស្លីមបានជួយសង្គ្រោះ និងផ្សព្វផ្សាយវឌ្ឍនភាពក្រិកក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ ពិជគណិត ធរណីមាត្រ តារាសាស្ត្រ កាយវិភាគវិទ្យា និង សីលធម៌ ដែលក្រោយមកនឹងរកឃើញផ្លូវរបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅអឺរ៉ុបខាងលិចវិញ។ ការត្រួតត្រារបស់ពួកអារ៉ាប់បានបញ្ចប់ភ្លាមៗនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរទី១១ ជាមួយនឹងការមកដល់របស់ពួកទួគសេលជូក ដោយធ្វើចំណាកស្រុកទៅភាគខាងត្បូងពីស្រុកកំណើតរបស់ពួកទួគនៅអាស៊ីកណ្តាល។ ពួកគេបានកាន់កាប់ពែក្ស អ៊ីរ៉ាក់(ដណ្តើមយកទីក្រុងបាកដាដក្នុងឆ្នាំ១០៥៥) ស៊ីរី ប៉ាឡេស្ទីន និងហេចាស។ បន្ទាប់មកបន្តដោយការឈ្លានពានរបស់គ្រិស្តសាសនិកអឺរ៉ុបខាងលិចជាបន្តបន្ទាប់។ ការបែកបាក់នៃមជ្ឈិមបូព៌ាបានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត ភាគច្រើនមកពីប្រទេសអង់គ្លេស បារាំង និង[[ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ|ចក្រភពហូលីរ៉ូម៉ាំង]]ដែលទើបលេចចេញមក ចូលទៅក្នុងតំបន់នេះ។ នៅឆ្នាំ១០៩៩ ពួកអ្នកចម្បាំងនៃគ្រ័រសាដទីមួយ បានដណ្តើមយក[[យេរូសាឡឹម|ទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និងបានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម ដែលបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១១៨៧ នៅពេលដែល សាឡាដាំង ដណ្តើមយកទីក្រុងនេះមកវិញ។ ទឹកដីគ្រ័រសាដតូចៗបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១២៩១។ នៅដើមសតវត្សទី១៣ រលកថ្មីនៃពួកឈ្លានពាន គឺកងទ័ពនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានវាយលុកឆ្លងកាត់តំបន់នេះ ដោយប្លន់យកទីក្រុងបាកដាដក្នុង ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងបាកដាដ(១២៥៨) និងឈានទៅមុខឆ្ងាយទៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់ព្រំដែននៃ [[អេស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]] ក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ម៉ុងហ្គោល ។ នៅទីបំផុត ពួកម៉ុងហ្គោលបានដកថយនៅឆ្នាំ១៣៥៥ ប៉ុន្តែភាពវឹកវរដែលបានកើតឡើងពាសពេញចក្រភពបានផ្តួលរំលំពួកទួគសេលជូក។ នៅឆ្នាំ១៤០១ តំបន់នេះត្រូវបានញាំញីបន្ថែមទៀតដោយពួកទួគម៉ុងហ្គោល គឺទីមួរ និងការវាយឆ្មក់ដ៏សាហាវរបស់គាត់។ នៅពេលនោះ ក្រុមទួគមួយក្រុមទៀតក៏បានលេចចេញមកដែរ គឺពួកអូតូម៉ង់ ។ === អាស៊ីកណ្តាល === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> ==== ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ==== [[ឯកសារ:Mongolia_1500_AD.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|រដ្ឋ និងដែនកំណើត របស់ទួរគី-ម៉ុងហ្គោល នៅសតវត្សទី១៥]] ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានធ្វើសញ្ជ័យផ្នែកធំមួយនៃទ្វីបអាស៊ីនៅក្នុងសតវត្សទី១៣ ដែលជាតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេសចិនដល់អឺរ៉ុប។ អាស៊ីមជ្ឈិមសម័យគឺជានគរនៃពួកខាន់។ មិនដែលមាននរណាម្នាក់គ្រប់គ្រងទឹកដីច្រើនដូច [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ពីមុនមកទេ។ ព្រះអង្គបានកសាងអំណាចរបស់ទ្រង់ដោយបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលតូចៗមុនពេលពង្រីកនគររបស់ទ្រង់ទៅភាគខាងត្បូងនិងខាងលិច។ ព្រះអង្គនិងរាជនត្តារបស់ទ្រង់ គឺ គូប្លៃខាន់បានគ្រប់គ្រងដែនដីនៅក្នុងប្រទេសចិន ភូមា អាស៊ីកណ្តាល រុស្ស៊ី អ៊ីរ៉ង់ មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុបខាងកើត។ ជិនហ្គីសខាន់គឺជាខាហ្កាន់មួយអង្គ ដែលផ្តល់តម្លាភាពស្ទើរតែគ្រប់សាសនា។ === អាស៊ីខាងត្បូង/អនុទ្វីបឥណ្ឌា === ==== ឥណ្ឌា ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Delhi_Sultanate_map.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ស៊ុលតង់ណេតដេលី ]] យុគសម័យដើមមជ្ឈិមសម័យរបស់ឥណ្ឌា ចាប់ពីឆ្នាំ៦០០ ដល់ ១២០០ ត្រូវបានកំណត់ដោយនគរនានាក្នុងតំបន់ និងភាពចម្រុះខាងវប្បធម៌។ នៅពេលដែល ហ៌សនៃកានុជ ដែលបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើននៃវាលទំនាបឥណ្ឌូ-គង្គា ពីឆ្នាំ៦០៦ ដល់៦៤៧ បានព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ព្រះអង្គត្រូវបានកម្ចាត់ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងចល្លលុគ នៃតំបន់ដេកង់។ នៅពេលដែលអ្នកស្នងតំណែងរបស់ទ្រង់បានព្យាយាមពង្រីកទៅខាងកើត ទ្រង់ទទួលបានបរាជ័យពីស្តេចបល្លវ នៃបេងហ្កាល់។ នៅពេលដែលពួកចល្លលុក ព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ពួកគេត្រូវបានកម្ចាត់ដោយ ពួកបល្លវ ពីភាគខាងត្បូង ដែលទីបំផុតក៏ត្រូវបានកម្ចាត់វិញម្តងដោយ ពួកប៉ាណដ្យា និង[[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] ពីភាគខាងត្បូងបំផុត។ ពួកចូឡា ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជារាជាចូឡា អាចកម្ចាត់គូប្រជែងរបស់ពួកគេ និងឡើងកាន់អំណាចក្នុងតំបន់។ ពួកចូឡា បានពង្រីកខ្លួនទៅភាគខាងជើង និងកម្ចាត់ពួកចល្លលុគខាងកើត កលិង្គ និងបល្លវ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជេន្រ្ទ ចូឡា ពួកចូឡា បានបង្កើតកងទ័ពជើងទឹកគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដំបូងនៃអនុទ្វីបឥណ្ឌា។ កងទ័ពជើងទឹកចូឡា បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពចូឡា ដល់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រជាជនដែលចិញ្ចឹមសត្វ ដែលដីរបស់ពួកគេត្រូវបានឈូសឆាយដើម្បីបើកផ្លូវសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មដែលកំពុងរីកចម្រើន ត្រូវបានផ្តល់កន្លែងក្នុងប្រព័ន្ធវណ្ណៈសង្គម ក៏ដូចជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងថ្មីដែលទើបលេចឡើងផងដែរ។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ភាគច្រើនបានកើតឡើងចាប់ពីសតវត្សទី១២តទៅ ទោះបីជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមមុនៗរួមមានការឈ្លានពានមានកំណត់ចូលទៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងប៉ាគីស្ថានបច្ចុប្បន្ន និងយុទ្ធនាការអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងអំឡុងពេលនៃនគររាជភុតក្នុងសតវត្សទី៨ ក៏ដោយ។ មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាធំៗ ដូចជា ស៊ុលតង់ណេតដេលី និង ស៊ុលតង់ណេត បេងហ្គាល់ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានវត្តមានឡើង។ ការស្វែងរកទ្រព្យសម្បត្តិនៃនគរទាំងនេះបាននាំឲ្យមាន ដំណើររុករករបស់ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ ។ ស្តេច ស៊ែសាសស៊ូរី នៃចក្រភពសួរ នៃប្រទេសឥណ្ឌា បានដាក់ឲ្យប្រើប្រាស់នូវកាក់រូព្យា ស្តង់ដារនៅក្នុងសតវត្សទី១៦ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើជារូបិយប័ណ្ណរបស់ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ឥណ្ឌា]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ស្រីលង្កា]] និង[[នេប៉ាល់]]។ ចក្រភពវិជ័យនាគ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ខ្ពង់រាបដេកង់នៃភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៣៣៦ ដោយបងប្អូនប្រុស ហរិហរទី១និង បុក្ខរាជទី១ នៃរាជវង្សសង្គាមា ដោយមានការគាំទ្រពី វិឌយៈរានយ៉ា ដែលជាសង្ឃរាជទី១២ នៃ ស្រិង្គគិរី ក្នុងកានាតាកា។ ចក្រភពនេះបានលេចធ្លោឡើងជាលទ្ធផលនៃការប៉ុនប៉ងរបស់មហាអំណាចភាគខាងត្បូងដើម្បីទប់ទល់ និងទប់ស្កាត់ការឈ្លានពានរបស់ពួកអ៊ីស្លាមទួគនៅចុងសតវត្សទី១៣។ នៅពេលឈានដល់កម្រិតកំពូល វាបានបង្ក្រាបអ្នកគ្រប់គ្រងស្ទើរតែទាំងអស់នៃភាគខាងត្បូងឥណ្ឌា និងបានរុញច្រានព្រះចៅស៊ុលតង់នៃដេកង់ហួសពីតំបន់ទន្លេ ទុង្គភទ្រា គ្រឹស្ណា។ បន្ទាប់ពីបញ្ចូលតំបន់អូឌីសាបច្ចុប្បន្ន (កលិង្គបុរាណ) ពីចក្រភពគជបតី បានក្លាយជាមហាអំណាចគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>Sterns 2011, p.66</ref> ចក្រភពនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៦៤៦ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យផ្នែកយោធាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងសមរភូមិតាលីកូតា ក្នុងឆ្នាំ១៥៦៥ ដោយកងទ័ពរួមបញ្ចូលគ្នានៃបណ្តានគរនៅដេកង់។ === អាស៊ីបូព៌ា === <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:East-Hem_1200ad.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សសុង]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ១២០០]] ==== ចិន ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>ប្រទេសចិនបានឃើញនូវការលេចឡើង និងការដួលរលំនៃរាជវង្សសួយ ថាង សុង និងយន់ ហើយក្នុងនោះមានការកែលម្អប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ការរីករាលដាលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និងការមកដល់នៃលទ្ធិខុងជឺថ្មី ។ វាគឺជាយុគសម័យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានសម្រាប់សេរ៉ាមិច និងគំនូររបស់ចិន។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មមជ្ឈិមសម័យ ច្រកទ្វារខាងត្បូងដ៏អស្ចារ្យនៅតូដាយជី ប្រទេសជប៉ុន និងវត្តទៀននីងនៅទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន គឺជាសំណង់មួយចំនួនដែលនៅសេសសល់ពីសម័យកាលនេះ។ ===== រាជវង្សសួយ ===== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />រាជវង្សដ៏មានអំណាចថ្មីមួយបានចាប់ផ្តើមលេចចេញឡើងនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ៥៨០ ក្នុងចំណោមក្រុមបក្សដែលបែកបាក់គ្នានៃប្រទេសចិន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលអភិជនម្នាក់ឈ្មោះ យ៉ាង ជៀន បានរៀបការកូនស្រីរបស់គាត់ចូលទៅក្នុងរាជវង្សចូវខាងជើង។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ វិននៃសួយ ហើយបានយកចិត្តពួកយោធាពនេចរ ដោយបោះបង់ចោលពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនខុងជឺ។ មិនយូរប៉ុន្មាន អធិរាជវិន បានដឹកនាំការធ្វើសញ្ជ័យនៃរាជវង្សឆិនភាគខាងត្បូង និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនម្តងទៀតក្រោម[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]]។ ព្រះចៅអធិរាជបានបន្ថយពន្ធ និងសាងសង់ឃ្លាំងស្តុកស្បៀងដែលទ្រង់ប្រើដើម្បីការពារទុរ្ភិក្ស និងគ្រប់គ្រងទីផ្សារ។ ក្រោយមក បុត្រារបស់ស្តេចវិន នឹងធ្វើគតព្រះអង្គដើម្បីឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ យ៉ាង នៃសួយ។ អធិរាជ យ៉ាង បានស្តារឡើងវិញនូវអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ដែលធ្វើឲ្យពួកអភិជន និងមេដឹកនាំយោធាពនេចរខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង។ ស្តេចយ៉ាង បានក្លាយជាមេដឹកនាំជ្រុលនិយម ដែលបានប្រើប្រាស់ធនធានរបស់ប្រទេសចិនហួសហេតុសម្រាប់សេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន និងបានបន្តការប៉ុនប៉ងឥតឈប់ឈរដើម្បីធ្វើសញ្ជ័យហ្គោហ្គូយីអូ។ ការបរាជ័យផ្នែកយោធា និងការធ្វេសប្រហែសរបស់ទ្រង់ចំពោះចក្រភព បានបង្ខំឱ្យពួកមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គធ្វើឃាតទ្រង់នៅឆ្នាំ៦១៨ ដោយបញ្ចប់រាជវង្សសួយ។ ===== រាជវង្សថាង ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Battle_of_Talas.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|សមរភូមិតាឡាស រវាងរាជវង្សថាង និង អាបាស៊ីដ ប្រហែលឆ្នាំ៧៥១]] ជាសំណាងល្អ ទីប្រឹក្សាដ៏គួរឱ្យគោរពបំផុតម្នាក់របស់ស្តេចយ៉ាង គឺលោក លី យន់ អាចកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយការពារការដួលរលំដ៏ច្របូកច្របល់។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជកាវជូ ហើយបានបង្កើត[[រាជវង្សថាង]] ក្នុងឆ្នាំ៦២៣។ រាជវង្សថាង បានឃើញនូវការពង្រីកខ្លួនរបស់ប្រទេសចិនតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យទៅកាន់ទីបេនៅភាគខាងលិច [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងត្បូង និងម៉ាន់ជូរីនៅភាគខាងជើង។ អធិរាជ ថាង ក៏បានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវការអប់រំរបស់អ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិនផងដែរ។ ក្រសួងពិធីសាសនាត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយប្រព័ន្ធប្រឡងត្រូវបានកែលម្អដើម្បីមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការងាររបស់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}}{{Rp|p. 270}}លើសពីនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានក្លាយជាសាសនាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសចិន ជាមួយនឹងនិកាយពីរផ្សេងគ្នារវាងពួកកសិករ និងឥស្សរជន គឺនិកាយ[[ការបង្រៀនដែនដីបរិសុទ្ធ|ដែនដីបរិសុទ្ធ]] និងនិកាយហ្សិនរៀងៗខ្លួន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|pp. 271–272}}ព្រះរាជនីអ៊ូ ដែលជាអ្នកគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងដល់ការរីករាលដាលនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលបានស្ថាបនា "រាជវង្សចូវ" ក្រៅផ្លូវការ និងបានបង្ហាញពីការអត់ឱនរបស់ប្រទេសចិនចំពោះអ្នកគ្រប់គ្រងស្ត្រី ដែលកម្រមាននៅពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏នឹងជួបប្រទះនឹងប្រតិកម្មខ្លះផងដែរ ជាពិសេសពីអ្នកកាន់សាសនាខុងជឺ និងតាវ។ សភាពការណ៏នេះនឹងជាធម្មតាលេចឡើងជារូបភាពពាក់ព័ន្ធនឹងការរិះគន់អំពីការខ្ជះខ្ជាយថវិការជាតិ ដោយសាររាជការមិនអាចយកពន្ធលើវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយថែមទាំងបានផ្តល់ជំនួយ និងអំណោយជាច្រើនដល់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 273}} រាជវង្សថាងបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អធិរាជសួនចុង ដែលបានចាប់ផ្តើមធ្វេសប្រហែសផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា ហើយបានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជវាំងដោយសារតែឥទ្ធិពលហួសហេតុរបស់ស្នំទ្រង់គឺ យ៉ាង គួហ្វី និងក្រុមគ្រួសាររបស់នាង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}នៅទីបំផុត នេះបានបង្កឱ្យមានការបះបោរនៅឆ្នាំ៧៥៥។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}ទោះបីជាការបះបោរបានបរាជ័យក៏ដោយ ការបង្ក្រាបវាតម្រូវឱ្យមានការចូលរួមជាមួយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរដែលមិនគោរពច្បាប់នៅខាងក្រៅប្រទេសចិន និងចែកចាយអំណាចបន្ថែមទៀតដល់មេដឹកនាំក្នុងស្រុក ដោយទុកឱ្យរដ្ឋាភិបាល និងសេដ្ឋកិច្ចស្ថិតក្នុងស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សថាងបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ០៧ ហើយក្រុមផ្សេងៗដែលដឹកនាំដោយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរ និងមេដឹកនាំក្នុងស្រុកដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនឹងប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិននៅក្នុង [[សម័យ​ 5 រាជវង្ស 10 នគរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]] ។ ===== រាជវង្សលាវ សុង និងជីន ===== [[ឯកសារ:Along_the_River_During_the_Qingming_Festival_(detail_of_original).jpg|រូបភាពតូច|260x260ភីកសែល|ជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនពីសម័យ [[រាជវង្សសុង|សុង]] នៅរាជធានីពានជីង ដែលសព្វថ្ងៃជា ទីក្រុងកៃហ្វឹង]] នៅឆ្នាំ៩៦០ ភាគច្រើននៃប្រទេសចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញក្រោម [[រាជវង្សសុង]] ទោះបីជាវាបានបាត់បង់ទឹកដីនៅភាគខាងជើង ហើយមិនអាចកម្ចាត់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរមួយនៅទីនោះបានក៏ដោយ គឺ[[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] របស់ជនជាតិគីតាន ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលពីចិន។ ចាប់ពីពេលនោះមក សុងនឹងត្រូវបង់សួយសារអាករដើម្បីជៀសវាងការឈ្លានពាន ហើយដូច្នេះបានបង្កើតគំរូសម្រាប់នគរពនេចរផ្សេងទៀតដើម្បីគាបសង្កត់ពួកគេ។ សុងក៏បានឃើញការរស់ឡើងវិញនៃលទ្ធិខុងជឺក្នុងទម្រង់ជា លទ្ធិខុងជឺថ្មី ផងដែរ។ ស្ថានភាពនេះមានឥទ្ធិពលធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមានឋានៈខ្ពស់ជាងពួកអភិជន ឬពុទ្ធសាសនិក ហើយក៏បង្កើនការកាត់បន្ថយអំណាចចំពោះស្ត្រីផងដែរ។ ការអនុវត្តដ៏ល្បីល្បាញនៃ ការចងជើង បានវិវត្តនៅក្នុងសម័យកាលនេះជាលទ្ធផល។ នៅទីបំផុត រាជវង្សលាវនៅភាគខាងជើងត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយ[[អាណាចក្រជិន|រាជវង្សជីន]] របស់ជនជាតិជូឈិន ដែលទាក់ទងនឹងពួកម៉ាន់ជូ។ នគរជីនថ្មី បានឈ្លានពានភាគខាងជើងប្រទេសចិន ដោយទុកឱ្យពួកសុងរត់គេចខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង ហើយបង្កើតជា[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សសុងខាងត្បូង]] នៅឆ្នាំ១១២៦។ នៅទីនោះ ជីវិតវប្បធម៌បានរីកចម្រើន។ ===== រាជវង្សយន់ ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Route_of_Marco_Polo.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីនៃដំណើររបស់ម៉ាកូប៉ូឡូ]] នៅឆ្នាំ១២២៧ ពួកម៉ុងហ្គោលបានធ្វើសញ្ជ័យនគរស៊ាខាងលិច នៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកម៉ុងហ្គោលបានវាយប្រហារចក្រភពជីនរបស់ពួកជូឈិន។ បណ្តាទីក្រុងចិនត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងទ័ពម៉ុងហ្គោលដែលមិនបានបង្ហាញសេចក្តីមេត្តាករុណាតិចតួចចំពោះអ្នកដែលប្រឆាំង ហើយជនជាតិចិនសុងខាងត្បូងបានកំពុងបាត់បង់ទឹកដីយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ១២៧១ មហាខាន់នាពេលនោះ គឺ [[គូប៊ីឡៃ ខាន់|គូប្លៃខាន់]] បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអធិរាជនៃប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតរាជវង្សយន់ជាផ្លូវការ។ នៅឆ្នាំ១២៩០ ប្រទេសចិនទាំងមូលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោល ដែលជាលើកទីមួយដែលពួកគេត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយពួកឈ្លានពានបរទេស។ រាជធានីថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ ខាន់បាលីក ( [[ប៉េកាំង]]សម័យទំនើប)។ គូប្លៃខាន់ បានបំបែកវប្បធម៌ម៉ុងហ្គោលចេញពីវប្បធម៌ចិនដោយរារាំងអន្តរកម្មរវាងប្រជាជនទាំងពីរ បំបែកកន្លែងរស់នៅ និងកន្លែងគោរពបូជា និងរក្សាតំណែងរដ្ឋបាលកំពូលទៅឱ្យម៉ុងហ្គោល ដោយហេតុនេះរារាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមិនឱ្យបន្តប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គូប្លៃ នៅតែចាប់អារម្មណ៍នឹងការគិតរបស់ចិន ដោយហ៊ុំព័ទ្ធខ្លួនព្រះអង្គជាមួយនឹងទីប្រឹក្សាពុទ្ធសាសនា តាវ ឬខុងជឺចិន។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបានបង្ហាញពីលក្ខណៈឯករាជ្យផ្ទុយស្រឡះពីស្ត្រីចិនដែលនៅតែបន្តត្រូវបានគាបសង្កត់។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលតែងតែចេញទៅបរបាញ់ ឬសូម្បីតែទៅធ្វើសង្គ្រាម។ មហេសីរបស់គូប្លៃគឺ ចាប៊ី គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អឥតខ្ចោះនៃរឿងនេះ។ ចាប៊ី បានប្រឹក្សាស្វាមីរបស់ព្រះនាងលើបញ្ហានយោបាយ និងការទូតជាច្រើន។ នាងបានបញ្ចុះបញ្ចូលព្រះអង្គថា ជនជាតិចិនគួរតែត្រូវបានគោរព និងធ្វើល្អដាក់ ដើម្បីធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 327}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជះឥទ្ធិពលដល់ជំហររបស់ស្ត្រីចិននោះទេ ហើយអ្នកស្នងតំណែងថ្មី-ខុងជឺរបស់គូប្លៃកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ បានគាបសង្កត់ស្ត្រីចិន និងរាលដាលដល់ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបន្ថែមទៀត។ ជម្ងឺ​ប៉េស្ត​ខ្មៅ ដែលក្រោយមកបានបំផ្លិចបំផ្លាញ​អឺរ៉ុបខាងលិច មានដើមកំណើតនៅអាស៊ី ជាកន្លែងដែលវាបានបំផ្លាញប្រជាជនយ៉ាងច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៣៣១។ ==== ជប៉ុន ==== {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ឯកសារ:Shotoku_Taishi.jpg|រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ]] ===== សម័យអាស៊ូកា ===== ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមសម័យរបស់ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង សម័យអាស៊ូកា ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ៦០០ ដល់ ៧១០។ សម័យកាលនេះត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ កំណែទម្រង់តៃកា និងការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអធិរាជ ដែលទាំងពីរនេះគឺជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃទំនាក់ទំនង និងឥទ្ធិពលរបស់ចិនដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅឆ្នាំ៦០៣ ព្រះអង្គម្ចាស់ សូតូគូ នៃ រាជវង្សយ៉ាម៉ាតូ បានចាប់ផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ និងវប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់។ ព្រះអង្គបានចេញ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលមានដប់ប្រាំពីរមាត្រា នៅឆ្នាំ៦០៤ ដោយធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចទៅឱ្យព្រះចៅអធិរាជ (ក្រោមឋានៈថា ''តេនណូ'' ឬមហាក្សត្រឋានសួគ៌) និងដកអំណាចក្នុងការយកពន្ធពីស្តេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់។ សូតូគូ ក៏ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានលើកទឹកចិត្តដល់ការសាងសង់វត្តអារាមប្រកបដោយភាពប្រកួតប្រជែង។ ===== សម័យណារ៉ា ===== កំណែទម្រង់របស់សូតូគូ បានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសជប៉ុនទៅកាន់សម័យណារ៉ា (ប្រហែលឆ្នាំ៧១០ ដល់ប្រហែលឆ្នាំ៧៩៤) ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូររាជធានីជប៉ុនទៅកាន់ ណារ៉ា ក្នុង [[ហុងស្ស៊ូ|ហុងស៊ូ]]។ សម័យកាលនេះបានឃើញពីចំណុចកំពូលនៃសំណេរ សីលធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មបែបចិននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន រួមជាមួយនឹងឧត្តមគតិរបស់ខុងជឺ <ref name="WDL">{{Cite web |date=1890–1923 |title=Official, India |url=http://www.wdl.org/en/item/393/ |access-date=2013-05-30 |website=[[World Digital Library]]}}</ref> ដើម្បីបំពេញបន្ថែមព្រះពុទ្ធសាសនាដែលមានស្រាប់។ កសិករគោរពបូជាទាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពី ជម្ងឺរាតត្បាតអុតរបស់ជប៉ុនឆ្នាំ៧៣៥-៧៣៧ ព្រះពុទ្ធសាសនាទទួលបានឋានៈជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយរាជការបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់ប្រាសាទ វត្តអារាម និងរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់រួមផ្សំជាមួយនឹងការពិតដែលថាពួកអភិជនជាច្រើនមិនបានបង់ពន្ធ បានដាក់បន្ទុកធ្ងន់លើកសិករដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពក្រីក្រ និងទុរ្ភិក្ស។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} នៅទីបំផុត ជំហរព្រះពុទ្ធសាសនាបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ដោយគំរាមកំហែងដណ្តើមអំណាចអធិរាជ និងបណ្តាលឱ្យ អធិរាជកាន់មូ ផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់ហេអានក្យូ ដើម្បីជៀសវាងការដណ្តើមអំណាចរបស់ពុទ្ធសាសនិក។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=291–301}} នេះបានសម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃសម័យហេអាន និងចុងបញ្ចប់នៃកំណែទម្រង់តៃកា។ ===== សម័យហេអាន ===== ជាមួយនឹងសម័យកាលហេអាន (ពីឆ្នាំ៧៩៤ ដល់១១៨៥) មានមកជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចអធិរាជ។ ឥទ្ធិពលចិនក៏បានធ្លាក់ចុះផងដែរ ដែលជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងរបស់វាជាមួយនឹងការធ្វើមជ្ឈការនៃអធិរាជ និងអាណត្តិស្ថានសួគ៌ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ នៅឆ្នាំ៨៣៨ រាជវាំងជប៉ុនបានបញ្ឈប់ការបញ្ជូនបេសកជនរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសចិន។ មានតែពាណិជ្ជករ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្លួនឯងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពជាជប៉ុនច្រើនជាងចិន ហើយនៅតែបន្តមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះសង្ឃ និងវត្តអារាមពុទ្ធសាសនាបានបន្តការប៉ុនប៉ងរបស់ពួកគេដើម្បីប្រមូលអំណាចផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងរាជវាំង រួមជាមួយពួកអភិជន។ គ្រួសារអភិជនជាក់លាក់មួយដែលគ្របដណ្ដប់លើឥទ្ធិពលនៅក្នុងការិយាធិបតេយ្យអធិរាជគឺ ត្រកូលហ្វូជីវ៉ារ៉ា ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជីវិតវប្បធម៌នៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានរីកចម្រើន។ មានការផ្តោតលើសម្រស់ និងអន្តរកម្មសង្គម ហើយការសរសេរ និងអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានភាពខ្ពង់ខ្ពស់ប្រណីត។ ស្ត្រីអភិជនត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាមួយនឹងវប្បធម៌ដូចគ្នានឹងពួកបុរសអភិជន ដោយចូលរួមក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត និងនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៃអក្សរសិល្ប៍ជប៉ុន និងតួនាទីរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងវប្បធម៌ថ្នាក់ខ្ពស់នៅពេលនេះគឺ ''រឿងនិទានរបស់ហ្គេនជី'' ដែលសរសេរដោយស្ត្រីបម្រើ [[មូរ៉ាសាគី ស៊ីគីប៊ូ]]។ ការពេញនិយមនៃវិមានឈើ និងទ្វាររុញសូជី ក្នុងចំណោមពួកអភិជនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ [[ឯកសារ:Machiya_in_Heian_period.jpeg|រូបភាពតូច|ម៉ាជីយ៉ា ក្នុងសម័យហេអាន]] ការបាត់បង់អំណាចអធិរាជក៏បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃឥស្សរជនអ្នកចម្បាំងខេត្តផងដែរ។ ពួកអភិជនតូចៗបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យ។ ពួកគេគ្រប់គ្រងច្បាប់ ត្រួតពិនិត្យគម្រោងការងារសាធារណៈ និងប្រមូលប្រាក់ចំណូលសម្រាប់ខ្លួនឯងជំនួសឱ្យរាជវាំងអធិរាជ។ ពួកអភិជនក្នុងតំបន់ក៏បានចាប់ផ្តើមកសាងកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកចម្បាំងទាំងនេះស្មោះត្រង់តែចំពោះពួកអភិជនក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ មិនមែនចំពោះព្រះចៅអធិរាជទេ ទោះបីជារាជការអធិរាជបានហៅពួកគេឱ្យមកការពាររាជធានីកាន់តែច្រើនឡើងក្តី។ វណ្ណៈអ្នកចម្បាំងក្នុងតំបន់បានវិវត្តទៅជា សាមូរ៉ៃ ដែលបានបង្កើតវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន៖ រួមមានអាវុធឯកទេសដូចជា កាតាណា និងទម្រង់នៃភាពក្លាហានមួយប្រភេទគឺ ប៊ូស៊ីដូ។ ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជការអធិរាជនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសម័យកាលហេអានបានអនុញ្ញាតឱ្យចោរកម្មកើនឡើង ដែលទាមទារឱ្យទាំងពួកអភិជនសក្តិភូមិ និងវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាទិញអ្នកចម្បាំងសម្រាប់ការការពារ។ នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសជប៉ុនធ្លាក់ចុះ ពួកអភិជនសក្តិភូមិក៏កាន់តែឯករាជ្យ និងបានបំបែកចេញពីចក្រភព។ រដ្ឋសក្តិភូមិទាំងនេះបានខ្ជះខ្ជាយកម្លាំងកសិករដែលរស់នៅក្នុងដែនពួកគេ ដោយកាត់បន្ថយកសិករឱ្យស្ទើរតែក្លាយជាទាសករ។ កសិករក៏ត្រូវបានរឹតត្បិតយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីការឡើងឋានៈទៅជាវណ្ណៈសាមូរ៉ៃ ដោយត្រូវបានបង្ខំឱ្យស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋាន និងហាមប្រាមប្រើប្រាស់អាវុធ។ ជាលទ្ធផលនៃការគាបសង្កត់របស់ពួកគេ កសិករជាច្រើនបានងាកទៅរកព្រះពុទ្ធសាសនាជាក្តីសង្ឃឹមសម្រាប់រង្វាន់នៅជាតិក្រោយសម្រាប់អាកប្បកិរិយាសុចរិត។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=296}} ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃរបបសក្តិភូមិ គ្រួសារនៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានចាប់ផ្តើមពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកអភិជនក្នុងតំបន់។ ត្រកូលហ្វ៊ូជីវ៉ារ៉ា បានធ្លាក់ចុះពីអំណាច ដោយត្រូវបានជំនួសដោយការប្រជែងគ្នារវាង ត្រកូលតៃរ៉ា និងត្រកូលមីណាម៉ូតូ ។ ការប្រជែងគ្នានេះបានរីកវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមហ្គេនបុី នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១១៨០។ សង្គ្រាមនេះបានឃើញនូវការប្រើប្រាស់ទាហានសាមូរ៉ៃ និងកសិករ។ សម្រាប់សាមូរ៉ៃ ការប្រយុទ្ធគឺជាប្រពៃណី ហើយពួកគេជារឿយៗបានយកជ័យជម្នះលើកសិករដែលមិនបានហ្វឹកហាត់បានល្អយ៉ាងងាយស្រួល។ ត្រកូលមីណាម៉ូតូ បានបង្ហាញថាទទួលបានជោគជ័យដោយសារតែសម្ព័ន្ធភាពជនបទរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលពួកតៃរ៉ា ត្រូវបានបំផ្លាញ ពួកមីណាម៉ូតូបានបង្កើតរាជការយោធាមួយហៅថា សូហ្កាន់ណេត (ឬបាគូហ៊្វូ) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ កាម៉ាគូរ៉ា ។ ===== សម័យកាលកាម៉ាគូរ៉ា ===== ចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមហ្កាន់បុី និងការបង្កើត សូហ្កាន់ណេត កាម៉ាគូរ៉ា បានសម្គាល់ចុងបញ្ចប់នៃសម័យហេអាន និងការចាប់ផ្តើមនៃសម័យកាម៉ាគូរ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១១៨៥ ដោយពង្រឹងប្រទេសជប៉ុនឲ្យក្លាយជារបបសក្តិភូមិ។ ==== កូរ៉េ ==== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េ ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-476.PNG|រូបភាពតូច|ឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងឆ្នាំ៤៧៦នៃគ.ស។ មាននគរបី និងសហភាពហ្កាយ៉ានៅក្នុងរូបភាព។ រូបភាពនេះបង្ហាញពីសម័យកាលរុងរឿងរបស់[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]]] នគរទាំងបីនៃប្រទេសកូរ៉េ រួមមាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]នៅភាគខាងជើង [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]]នៅភាគនិរតី និង[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]នៅឧបទ្វីបកូរ៉េភាគអាគ្នេយ៍។ នគរទាំងបីនេះដើរតួជាស្ពាននៃវប្បធម៌រវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ នៃប្រទេសជប៉ុន ត្រូវបានបង្រៀនដោយគ្រូពីររូប។ ម្នាក់មកពី[[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងម្នាក់ទៀតមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]។ នៅពេលដែលជប៉ុនឈ្លានពាន[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហ្គោហ្គូយីអូ បានជួយស៊ីឡាកម្ចាត់ជប៉ុន។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] បានជួបនឹងភាពរុងរឿងដំបូងគេបំផុត។ រយៈពេលរុងរឿងរបស់នគរនេះគឺនៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ រាជធានីរបស់វាគឺ [[សេអ៊ូល]]។ ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងនេះ នគរបានបង្កើតតំបន់អាណានិគមនៅក្រៅប្រទេស។ លាវដុង ប្រទេសចិន និងឃ្យូស៊ូ ប្រទេសជប៉ុន គឺជាដែនអាណានិគមរបស់ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងដ៏ខ្លីរបស់វា។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] គឺជានគរដ៏រឹងមាំបំផុត។ ពេលខ្លះពួកគេហៅខ្លួនឯងថាជាចក្រភព។ រយៈកាលរុងរឿង គឺនៅសតវត្សទី៦។ ស្តេចក្វាងហ្គេតូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង។ ដូច្នេះ ហ្គោហ្គូយីអូ បានគ្របដណ្ដប់ពីឧបទ្វីបកូរ៉េទៅម៉ាន់ជូរី។ ហើយបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ស្តេចចាងស៊ូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង។ ទ្រង់បានកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ហើយបានផ្លាស់ប្តូរររាជធានីរបស់ខ្លួនទៅ [[ព្យុងយ៉ាង]]។ ហ្គោហ្គូយីអូ ស្ទើរតែបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េខាងត្បូងបីភាគបួន ដោយសារស្តេចចាងស៊ូ ដែលបានពង្រីកទឹកដីនៃនគរទៅភាគខាងត្បូង។ [[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] បានជួបនឹងសម័យកាលរុងរឿងចុងក្រោយ។ ស្តេចជីនហឿងបានទៅភាគខាងជើង ហើយកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ ប៉ុន្តែវាខ្លីណាស់។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] កាន់តែរឹងមាំឡើង ហើយបានវាយប្រហារស៊ីឡា។ ប៊ែកជេបានកាន់កាប់ទីក្រុងជាង៤០នៃស៊ីឡា។ ដូច្នេះស៊ីឡាស្ទើរតែមិនអាចរស់រានមានជីវិតបាន។ រាជវង្សសួយរបស់ចិនបានឈ្លានពាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយសង្គ្រាមហ្គោហ្គូយីអូ-សួយ បានកើតឡើងរវាងកូរ៉េ និងចិន។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] បានយកឈ្នះប្រឆាំងនឹងចិន ហើយ[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]] បានដួលរលំ។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សថាង]] បានឈ្លានពាន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]ម្តងទៀត ហើយបានជួយ[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]ឱ្យបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងជប៉ុនបានជួយគ្នាទៅវិញទៅមកប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពថាង-ស៊ីឡា ប៉ុន្តែ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និង[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]បានដួលរលំ។ ជាអកុសល [[រាជវង្សថាង]] បានក្បត់[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហើយបានឈ្លានពានឧបទ្វីបកូរ៉េ ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូល(សង្គ្រាមស៊ីឡា-ថាង)។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> ស៊ីឡា បានប្រកាសពី«ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េទាំងបី» ដូច្នេះប្រជាជននៃប៊ែកជេ និងហ្គោហ្គូយីអូ ដែលដួលរលំបានជួយស៊ីឡាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ចិន។ នៅទីបំផុត ស៊ីឡាអាចយកឈ្នះប្រទេសចិន និងបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ សង្គ្រាមនេះបានជួយប្រជាជនកូរ៉េឱ្យរួបរួមគ្នាផ្នែកផ្ទៃក្នុង។ ===== សម័យរដ្ឋខាងជើង-ខាងត្បូង ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-Inter-country_Age-830_CE.gif|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាលហេ នៅភាគខាងជើង ក្រោយមកស៊ីឡា នៅភាគខាងត្បូង]] [[ឯកសារ:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|វត្ថុ​បុរាណហ្គោយីអូ ដែល​បង្ហាញ​ពី​វប្បធម៌​ដ៏​អស្ចារ្យ​របស់ហ្គោយីអូ ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ​សម័យ​មជ្ឈិមសម័យ។]] ប្រជាជន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ដែលនៅសល់បានបង្កើតនគរបាលហេ ហើយបានឈ្នះសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាងនៅចុងសតវត្សទី៧នៃគ.ស។ បាលហេ គឺជារដ្ឋភាគខាងជើង ហើយ ក្រោយមកស៊ីឡា គឺជារដ្ឋភាគខាងត្បូង។ បាលហេគឺជានគរដ៏រឹងមាំមួយដូចបុព្វបុរសរបស់ពួកគេហ្គោហ្គូយីអូបានធ្វើ។ ជាចុងក្រោយ ព្រះចៅអធិរាជនៃរាជវង្សថាងបានទទួលស្គាល់បាលហេថាជា 'ប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយនៅបូព៌ា'។ ពួកគេចូលចិត្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជប៉ុន ចិន និងស៊ីឡា។ បាលហេ និងក្រោយមកស៊ីឡាបានបញ្ជូននិស្សិតអន្តរជាតិជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ហើយពាណិជ្ជករអារ៉ាប់បានចូលមកឧបទ្វីបកូរ៉េ ដូច្នេះប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា 'ស៊ីឡា' នៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិច។ ស៊ីឡាបានកែលម្អប្រព័ន្ធសរសេរកូរ៉េដែលហៅថាអក្សរអ៊ីឌូ។ អ៊ីឌូមានឥទ្ធិពលដល់អក្សរ[[កាតាកាណា]] របស់ប្រទេសជប៉ុន។ [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] បានឈ្លានពាន បាលហេ នៅដើមសតវត្សទី១០ ដូច្នេះបាលហេ បានដួលរលំ។ ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េក្រោយមក ===== នគរកូរ៉េដែលបានបង្រួបបង្រួម គឺស៊ីឡាក្រោយ បានបែងចែកជាបីនគរម្តងទៀតដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលពុករលួយ។ វារួមមាន ហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ (ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "តេបុង") ប៊ែកជេក្រោយ និងស៊ីឡាក្រោយ។ មេទ័ពនៃហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ គឺ វ៉ាងហ្គន បានឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះនគរទៅជា ហ្គោយីអូ ដែលមានប្រភពមកពីនគរដ៏រឹងមាំបុរាណ គឺ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយ ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបនេះឡើងវិញ។ ===== ហ្គោយីអូ =====   ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងអំឡុងសម័យនគរបីចុងក្រោយ ហើយបានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា«ចក្រភព»។ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះ ហ្គោយីអូត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារាជាណាចក្រមួយ។ ឈ្មោះ«ហ្គោយីអូ» មានប្រភពមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយឈ្មោះ[[កូរ៉េ]] មានប្រភពមកពីហ្គោយីអូ។ ហ្គោយីអូ បានទទួលយកប្រជាជនមកពី បាលហេដែលដួលរលំ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅភាគខាងជើងដោយ ការពាររាជវង្សលាវ និងវាយប្រហារ ប្រជាជនជូឈិន។ ហ្គោយីអូបានបង្កើតវប្បធម៌ដ៏អស្ចារ្យមួយ។ ពុម្ពអក្សរចល័តដែកដំបូង ជីគជី ក៏មកពីប្រទេសកូរ៉េផងដែរ។ សម្ភារៈប្រើប្រាស់ហ្គោយីអូ គឺជាមរតកដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយរបស់នគរនេះ។ ហ្គោយីអូបាននាំចូលប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលចិន ហើយបានអភិវឌ្ឍតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ច្បាប់ត្រូវបានចងក្រងជាក្រម និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលសាធារណៈត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើន និងរីករាលដាលពាសពេញឧបទ្វីប។ ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ មានចំនួនសរុប ៨១.២៥៨ ក្បាល។ វាត្រូវបានសរសេរឡើងដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាពប្រទេសកូរ៉េពីការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលី។ ឥឡូវនេះវាជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ ហ្គោរីយ៉ូបានឈ្នះសមរភូមិប្រឆាំងនឹង [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] ។ បន្ទាប់មក ចក្រភពម៉ុងហ្គោលី បានឈ្លានពានហ្គោរីយ៉ូ។ ហ្គោរីយ៉ូមិនបានបាត់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែវាត្រូវតែគោរពតាមជនជាតិម៉ុងហ្គោលី។ បន្ទាប់ពី ៨០ ឆ្នាំ នៅសតវត្សទី ១៤ រាជវង្សម៉ុងហ្គោលីយន់បានបាត់បង់អំណាច ស្តេចហ្គុងមីនបានព្យាយាមរំដោះខ្លួនប្រឆាំងនឹងម៉ុងហ្គោល ទោះបីជាមហេសីរបស់ព្រះអង្គក៏ជាជនជាតិម៉ុងហ្គោលីក៏ដោយ។ នៅសតវត្សទី១៤ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ចង់ឱ្យហ្គោរីយ៉ូគោរពតាមប្រទេសចិន។ ប៉ុន្តែហ្គោរីយ៉ូមិនបានធ្វើទេ។ ពួកគេបានសម្រេចចិត្តឈ្លានពានប្រទេសចិន។ ក្នុងដំណើរទៅប្រទេសចិន មេទ័ពហ្គោរីយ៉ូ លីស៊ុងហ្គេ បានត្រឡប់មកវិញ ហើយបំផ្លាញហ្គោរីយ៉ូ។ បន្ទាប់មក នៅឆ្ន ១៣៩២ ព្រះអង្គបានបង្កើតរាជវង្សថ្មី [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ ហើយព្រះអង្គបានក្លាយជាស្តេចតេចូនៃចូសុន ដែលមានន័យថាស្តេចទីមួយនៃ [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ === អាស៊ីអាគ្នេយ៍ === ==== ខ្មែរ ==== [[ឯកសារ:Angkor_Wat_reflejado_en_un_estanque_02.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ប្រាសាទអង្គរវត្ត ដែលជា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទ]] ហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនា។]] នៅឆ្នាំ៨០២ [[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានពង្រឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គលើប្រជាជនជិតខាង ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា​ [[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវាទិន]] ឬ "អ្នកគ្រប់គ្រងសកល"។ ចក្រភពខ្មែរបានគ្របដណ្ដប់លើ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] ទាំងមូលចាប់ពីដើមសតវត្សទី៩ រហូតដល់សតវត្សទី១៥ ក្នុងអំឡុងពេលនោះពួកគេបានអភិវឌ្ឍស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យដ៏ទំនើបមួយដែលមានការបញ្ចេញមតិដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងជំនាញខាងសមាសភាពនៅ [[អង្គរ]] ។ ==== វៀតណាម ==== ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសវៀតណាមមានដានតាំងពីប្រហែល ២០,០០០ឆ្នាំមុន នៅពេលដែលមនុស្សសម័យទំនើបដំបូងបានមកដល់ និងតាំងទីលំនៅលើដីនេះ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាហូប៊ីញៀន ដែលមានពូជពង្សពីអម្បូរនេគ្រីតូសសម័យទំនើប។ ការរកឃើញខាងបុរាណវិទ្យាពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដែលនៅតែស្ថិតក្រោមការស្រាវជ្រាវ បង្ហាញពីសំណល់នៃមនុស្សប្រុសពីរនាក់ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយស៊ីណាត្រូពើស ដែលមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ ភ្លីតូសែនកណ្តាល ប្រហែលកន្លះលានឆ្នាំមុន។ [[ឯកសារ:Nam_Tien.PNG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|317x317ភីកសែល|ផែនទី [[វៀតណាម]] ដែលបង្ហាញពីការសញ្ជ័យភាគខាងត្បូង (''ណាំទៀន, ១០៦៩–១៧៥៧'' )។]] ប្រទេសវៀតណាមបុរេប្រវត្តិ គឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសង្គមដំបូងបំផុតមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ក្នុងពិភពលោកដែលបានប្រកបរបរកសិកម្ម។ ជ្រលងទន្លេក្រហមបានបង្កើតជាចំណុចភូមិសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចធម្មជាតិ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងភាគខាងជើង និងខាងលិចដោយភ្នំ និងព្រៃឈើ នៅខាងកើតដោយសមុទ្រ និងនៅភាគខាងត្បូងដោយ[[ដីសណ្ដទន្លេក្រហម|ដីសណ្តទន្លេក្រហម]]។ តម្រូវការក្នុងការមានសិទ្ធិអំណាចតែមួយដើម្បីការពារទឹកជំនន់ទន្លេក្រហម ដើម្បីសហការក្នុងការសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ ការផ្លាស់ប្តូរពាណិជ្ជកម្ម និងដើម្បីបណ្តេញអ្នកឈ្លានពាន បាននាំឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋវៀតណាមរឿងព្រេងនិទានដំបូងគេប្រហែលឆ្នាំ២៨៧៩មុនគ.ស។ ខណៈពេលដែលនៅសម័យក្រោយៗទៀត ការស្រាវជ្រាវជាបន្តបន្ទាប់ពីអ្នកបុរាណវិទូបានបង្ហាញថា [[វប្បធម៌ដុងសឺន]] របស់វៀតណាមអាចឃើញមាននៅវៀតណាមខាងជើង ក្វាងស៊ី និងឡាវប្រហែលឆ្នាំ ៧០០មុនគ.ស។ ដីឆ្នេរសមុទ្រវែង និងតូចចង្អៀតរបស់ប្រទេសវៀតណាម តំបន់ភ្នំរដិបរដុប ជាមួយនឹងដីសណ្តរធំៗពីរ មិនយូរប៉ុន្មាន បានក្លាយជាជម្រកនៃវប្បធម៌ និងអរិយធម៌បុរាណជាច្រើនប្រភេទ។ នៅភាគខាងជើង វប្បធម៌ដុងសឺន និងដែនកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមភាគតិចគឺ [[រាជវង្សហុងបាង|វ៉ាន់ឡាង]] និង អូឡាក់ បានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើននៅឆ្នាំ៥០០ មុនគ.ស។ នៅភាគកណ្តាលវប្បធម៌សាហ៊ួន របស់[[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាមអូស្ត្រូនេស៊ី]] ក៏បានរីកចម្រើនផងដែរ។ តំបន់ទាំងពីរត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយការពង្រីកទឹកដីនៃ[[រាជវង្សហាន]] របស់ចិនពីភាគខាងជើង ដោយការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ហាននៅណានយឿ បាននាំឲ្យផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសវៀតណាមស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិននៅឆ្នាំ១១១មុនគ.ស។ អក្សរចិនបុរាណបានក្លាយជាអក្សរផ្លូវការ ជាមួយនឹងអក្សរមួយទៀតដែលវិវឌ្ឍជាអក្សរណូម នៃវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ៤០នៃគ.ស បងប្អូនស្រីទ្រុង បានដឹកនាំការបះបោរលើកដំបូងរបស់កុលសម្ព័ន្ធ និងប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិចប្រឆាំងនឹង [[វៀតណាមក្រោមការត្រួតត្រារបស់ចិន|ការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបះបោរត្រូវបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលរាជវង្សហានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយនៅចុងសតវត្សទី ២ ហើយប្រទេសចិន (中国) ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចូលទៅក្នុងស្ថានភាពចលាចល ជនជាតិដើមភាគតិចនៃប្រទេសវៀតណាមបានងើបឡើងម្តងទៀត ហើយខ្លះបានទទួលសេរីភាព។ នៅឆ្នាំ១៩២នៃគ.ស. ជនជាតិចាមនៃវៀតណាមកណ្តាលបានបះបោរប្រឆាំងនឹងជនជាតិចិន ហើយក្រោយមកបានក្លាយជា [[ចាម្ប៉ា|ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃចាម្ប៉ា]] ខណៈដែលតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមបានឃើញនូវការបន្ធូរបន្ថយការគ្រប់គ្រងពីភាគខាងជើង។ នៅពេលនោះ ជាមួយនឹងការនាំចូលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] នៅសតវត្សទី២នៃគ.សប្រទេសវៀតណាមគឺជាកន្លែងដំបូងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលចែករំលែកឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា និង[[រង្វង់វប្បធម៌តួអក្សរចិន|ចិន]] និងការលេចឡើងនៃនគរឥណ្ឌាភាវូបនីយកម្មដំបូងគឺចាម្ប៉ា និង[[ហ៊្វូណន|ហ្វូណន]] ។ [[ឯកសារ:Southeast_Asian_history_-_13th_century.png|រូបភាពតូច|[[អណ្ណាម|ដាយវៀត]] [[ចាម្ប៉ា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចក្រភពអង្គរ]] និងប្រទេសជិតខាង ចុងសតវត្សទី១៣]] ក្នុងរយៈពេល ១០០០ឆ្នាំនេះ មានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ចិន ហើយនៅសម័យកាលជាក់លាក់មួយចំនួន វៀតណាមត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បងប្អូនស្រីទ្រុង រាជវង្សលីដំបូង ត្រកូលឃុក និង ឌឿង ឌិញញេ ទោះបីជាជ័យជំនះ និងរជ្ជកាលរបស់ពួកគេគឺមានរយៈពេលបណ្តោះអាសន្នក៏ដោយ។ នៅពេលដែល ង៉ូ គុយយិន ( ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម ៩៣៨-៩៤៤) បានស្ដារអំណាចអធិបតេយ្យភាពឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសជាមួយនឹងជ័យជម្នះនៅ សមរភូមិទន្លេបាចដាង (៩៣៨) សហស្សវត្ស បន្ទាប់ត្រូវបានជម្រុញដោយសមិទ្ធផលនៃរាជវង្សក្នុងស្រុកជាបន្តបន្ទាប់៖ [[រាជវង្សង៉ូ|ង៉ោ]], [[រាជវង្សឌិញ|ឌិញ]], ឡេដំបូង, លី, ត្រាន់, ហូ, ថ្រាន់សម័យក្រោយ , ឡេសម័យក្រោយ, ម៉ាក់, ឡេស្តារឡើងវិញ, តៃ សឺន និង [[រាជវង្សង្វៀន|ង្វៀន]] ។ អក្សរណូម (Chữ Nôm) របស់ជនជាតិវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ និងកាន់តែមានភាពផូរផង់ ដោយអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ និងសរសេរជាភាសាណូម។ នៅចំណុចផ្សេងៗគ្នាក្នុងអំឡុងរាជវង្សអធិរាជ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងបែងចែកដោយសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយបានឃើញអន្តរាគមន៍ដោយរាជវង្ស[[រាជវង្សសុង|សុង]], [[រាជវង្សយាន|យន់]], [[ចាម្ប៉ា|ចាម]], [[រាជវង្សមិង|មីង]], [[ថៃ|សៀម]], [[រាជវង្សឈីង|ឆេង]], [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|បារាំង]] និង [[ចក្រភពជប៉ុន]] ។ [[រាជវង្សមិង|ចក្រភពមីង]] បានធ្វើសញ្ជ័យជ្រលងភ្នំទន្លេក្រហមមួយរយៈមុនពេលដែល ជនជាតិវៀតណាមម្ចាស់ស្រុក ទទួលបានការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ ហើយចក្រភពបារាំងបានបន្ថយវៀតណាមទៅជាអាណានិគមបារាំងអស់រយៈពេលជិតមួយសតវត្ស បន្ទាប់មកដោយការកាន់កាប់រយៈពេលខ្លីប៉ុន្តែឃោរឃៅដោយចក្រភពជប៉ុន។ ក្នុងអំឡុងសម័យបារាំង ភាពឃោរឃៅយ៉ាងទូលំទូលាយ វិសមភាព និងសំណល់វប្បធម៌របស់ហាន់-ណូម កំពុងត្រូវបានបំផ្លាញ ដោយបារាំងចង់កម្ចាត់ជនជាតិវៀតណាមចេញពី មរតកខុងជឺ របស់ពួកគេចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៨៨០។ ភាសាបារាំង គឺជាភាសាផ្លូវការក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ អក្សរឡាតាំងវៀតណាម ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការសរសេរតាមសូរស័ព្ទឡាតាំងនៃហាន់-ណូម បានជំនួសអក្សររូបហាន់-ណូម ហើយបានក្លាយជាមធ្យោបាយសំខាន់នៃការសរសេរក៏ដូចជាភាសានិយាយចាប់តាំងពីសតវត្សទី២០។ ប្រទេសជប៉ុនបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ១៩៤០ ដោយបង្កើតការគុំគួនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដែលបានជម្រុញឱ្យមានការតស៊ូប្រឆាំងនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយោធា-នយោបាយក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយអំណាចត្រឡប់មកវិញរបស់បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិកដែលបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកប្រយុទ្ធដើម្បីសេរីភាព និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រឆាំងនឹងរលកក្រហមនៃ[[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត]]។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] សហរដ្ឋអាមេរិក ឬប្លុកខាងលិច បានគាំទ្រ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] ហើយ[[សហភាពសូវៀត]] ឬប្លុកខាងកើត បានគាំទ្រ [[វៀតណាមខាងជើង]] ។ ការបះបោរនយោបាយ រយៈពេលនៃការប្រយុទ្ធគ្នា និងសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំងក្លា បន្ទាប់មកដោយការបះបោរ និងជ័យជម្នះរបស់កុម្មុយនិស្ត បានបញ្ចប់របបរាជានិយមបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម។ ប្រទេសវៀតណាមបានរងទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ក៏ដូចជាភាពឯកោខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមដ៏ឃោរឃៅជាមួយប្រទេសចិន និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំជាប់ៗគ្នា។ បន្ទាប់ពីសម័យនោះ ការកែទម្រង់[[ដូយមុឺយ]] (ការជួសជុល/នវានុវត្តន៍) ត្រូវបានអនុវត្ត។ កម្លាំងនៃសេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារ និងសកលភាវូបនីយកម្មបានកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធស្ថានភាព [[សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាម|សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរបស់ប្រទេសវៀតណាម]] ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ == ដើមសម័យទំនើប == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Modern_Asia_(1796).tif|រូបភាពតូច|308x308ភីកសែល|ផែនទីឆ្នាំ១៧៩៦នៃទ្វីបអាស៊ី (ឬ " ពិភពលោកខាងកើត ") ដែលក៏រួមបញ្ចូលទាំងទ្វីប[[អូស្ត្រាលី]](ដែលពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាញូវហូឡង់) នៅក្នុងពិភពរបស់ខ្លួន។]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] បានចាប់ផ្តើមពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ហើយនៅទីបំផុតនឹងគ្រប់គ្រងតំបន់ស៊ីបេរីទាំងមូល និងអាស៊ីកណ្តាលភាគច្រើននៅចុងសតវត្សរទី១៩។ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] បានគ្រប់គ្រងអាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីសតវត្សទី១៦តទៅ។ នៅសតវត្សទី១៧ ពួកម៉ាន់ជូ បានសញ្ជ័យប្រទេសចិន និងបានបង្កើត[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]។ នៅសតវត្សទី១៦ ចក្រភពមូហ្កាល់ បានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន និងបានផ្តួចផ្តើមយុគមាសទីពីរសម្រាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ ប្រទេសចិនគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ភាគច្រើននៃពេលវេលា បន្ទាប់មកគឺប្រទេសឥណ្ឌារហូតដល់សតវត្សទី១៨។ === រាជវង្សមីងចិន === នៅឆ្នាំ១៣៦៨ ជូ យានចាង បានប្រកាសខ្លួនជា អធិរាជ ហុងអ៊ូ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សមីងនៃប្រទេសចិន។ ភ្លាមៗនោះ អធិរាជថ្មី និងអ្នកដើរតាមទ្រង់បានបណ្តេញពួកម៉ុងហ្គោល និងវប្បធម៌របស់ពួកគេចេញពីប្រទេសចិន និងចេញក្រៅមហាកំពែង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}ព្រះចៅអធិរាជថ្មីមានការសង្ស័យខ្លះៗចំពោះអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្របដណ្ដប់លើប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ព្រោះទ្រង់ប្រសូតមកជារាស្រ្ត ហើយមិនមានការអប់រំ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ គឺចាំបាច់សម្រាប់ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញ ក៏ដូចជាកំណែទម្រង់ដែលនឹងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវប្រព័ន្ធប្រឡង និងធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែមានសារៈសំខាន់ក្នុងការចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលជាងពេលណាៗទាំងអស់។ ការប្រឡងកាន់តែមានភាពតឹងរ៉ឹង កាត់បន្ថយការលួចចម្លងយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ហើយអ្នកដែលពូកែត្រូវបានវាយតម្លៃខ្ពស់ជាងមុន។ ជាចុងក្រោយ ស្តេចហុងអ៊ូ ក៏បានដឹកនាំអំណាចកាន់តែច្រើនឆ្ពោះទៅរកតួនាទីជាអធិរាជ ដើម្បីបញ្ចប់ឥទ្ធិពលពុករលួយរបស់មន្ត្រីរាជការ។ ==== សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច ==== ព្រះចៅអធិរាជហុងអ៊ូ ប្រហែលជាដោយសារមានការអាណិតអាសូរចំពោះប្រជាជនសាមញ្ញ ទើបព្រះអង្គបានសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រជាច្រើន និងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត ដែលផ្តល់ជំនួយដល់កសិករ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ពួកគេក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យដាំដុះ និងទាមទារដីដែលមិនទាន់បានកាន់កាប់ដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធណាមួយឡើយ ហើយតម្រូវការកម្លាំងពលកម្មត្រូវបានបន្ទាប។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានរឿងណាមួយអាចបញ្ឈប់វណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលទទួលបានឯកសិទ្ធិជាច្រើនពីរដ្ឋាភិបាល និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើកសិករបន្តិចម្តងៗនោះទេ។ អ្នកឱ្យខ្ចីប្រាក់បានរឹបអូសបំណុលកសិករជាថ្នូរនឹងប្រាក់កម្ចីទិញផ្ទះ និងបានទិញដីកសិករ ដោយបង្ខំពួកគេឱ្យក្លាយជាអ្នកជួលរបស់ម្ចាស់ផ្ទះ ឬត្រាច់ចរទៅកន្លែងផ្សេងដើម្បីធ្វើការ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=505}} ក្នុងអំឡុងពេលនេះផងដែរ លទ្ធិខុងជឺថ្មី បានកាន់តែមានភាពខ្លាំងឡើងជាងរាជវង្សពីរមុនៗ (សុង និងយន់)។ ការផ្តោតលើឧត្តមភាពរបស់មនុស្សចាស់ជាងយុវជន បុរសជាងស្ត្រី និងគ្រូបង្រៀនជាងសិស្ស បានបណ្តាលឱ្យមានការរើសអើងតិចតួចចំពោះវណ្ណៈ"ទាបជាង"។ សិល្បៈវិចិត្របានរីកចម្រើននៅក្នុងសម័យមីង ជាមួយនឹងបច្ចេកទេសប្រសើរឡើងក្នុងការគូរគំនូរដោយប្រើជក់ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកនៃជីវិតរាជវាំង ទីក្រុង ឬជនបទ មនុស្សដូចជាអ្នកប្រាជ្ញ ឬអ្នកធ្វើដំណើរ ឬសម្រស់នៃភ្នំ បឹង ឬវាលភក់។ ប្រលោមលោកចិនបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងសម័យនេះ ជាមួយនឹងស្នាដៃបុរាណបែបនេះដែលត្រូវបានសរសេរដូចជា''ស៊ុយហ៊ូ'' ''ដំណើរទៅទិសខាងលិច'' និង ''ជីន ពីង មុី'' ។ សេដ្ឋកិច្ចក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្នុងរាជវង្សមីងផងដែរ។ ការនាំចូលដំណាំអាមេរិកដូចជា [[ពោត]] ដំឡូងជ្វា និងសណ្តែកដី បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដាំដុះដំណាំនៅលើដីដែលគ្មានជីជាតិ និងជួយទប់ស្កាត់ទុរ្ភិក្ស។ កំណើនប្រជាជនដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរាជវង្សសុងបានបង្កើនល្បឿនរហូតដល់ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី៨០ ឬ៩០លាននាក់ទៅ ១៥០លាននាក់ក្នុងរយៈពេលបីសតវត្ស ដោយឈានដល់កម្រិតកំពូលនៅឆ្នាំ១៦០០។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}នេះស្របគ្នានឹងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ សូត្រ តែ សេរ៉ាមិច និងសម្ភារៈខ្មុកត្រូវបានផលិតដោយសិប្បករដែលបានជួញដូរវានៅអាស៊ី និងទៅឱ្យជនជាតិអឺរ៉ុប។ ជនជាតិលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមធ្វើពាណិជ្ជកម្ម (ជាមួយនឹងដែនកំណត់មួយចំនួនដែលបានកំណត់ដោយជនជាតិចិន) ជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងកំពង់ផែ [[ម៉ាកាវ]] និង[[ក្វាងចូវ|គ័ងតុង]] ។ ទោះបីជាពាណិជ្ជករទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីរឿងនេះក៏ដោយ ដីធ្លីនៅតែជានិមិត្តរូបចម្បងនៃទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពាណិជ្ជករជារឿយៗត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដីធ្លីបន្ថែមទៀត។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}ដូច្នេះហើយ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះតិចតួចណាស់ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសហគ្រាសឯកជន ដែលអាចអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសចិនអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដែលជារឿយៗអមជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចដែលទទួលបានជោគជ័យខ្ពស់។ ==== ផលប្រយោជន៍បរទេស ==== [[ឯកសារ:Fort_St._George,_Chennai.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយសាំងចច ក្នុង ទីក្រុងម៉ាដ្រាស នៃសតវត្សរទី១៨។]] ដើម្បីផលប្រយោជន៍នៃភាពរុងរឿងរបស់ជាតិ ជនជាតិចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនសំពៅដ៏មហិមាឆ្លងកាត់ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៤០៣ដល់ឆ្នាំ 1433 ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងលិ បានបញ្ជាឱ្យមាន បេសកកម្ម ដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក ចឹង ហឺ ដែលជាអាមាត្យមូស្លីមមកពីប្រទេសចិន។ សំពៅចិនដែលដឹកទាហានរាប់រយនាក់ ទំនិញ និងសត្វសម្រាប់សួនសត្វ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពែក្ស ភាគខាងត្បូងអារ៉ាប់ និងអាហ្វ្រិកខាងកើត ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរបស់ចិន។ សមត្ថភាពរបស់ពួកគេលើសពីជនជាតិអឺរ៉ុបបច្ចុប្បន្ននៅពេលនោះ ហើយប្រសិនបើបេសកកម្មទាំងនេះមិនទាន់បានបញ្ចប់ទេ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកអាចខុសពីសព្វថ្ងៃនេះ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 339}}នៅឆ្នាំ១៤៣៣ រាជការចិនបានសម្រេចថា ការចំណាយលើកងទ័ពជើងទឹកគឺជាការចំណាយដែលមិនចាំបាច់។ កងទ័ពជើងទឹកចិនត្រូវបានរុះរើបន្តិចម្តងៗ ហើយការផ្តោតលើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង និងការការពារយោធាបានចាប់ផ្តើម។ វាជាអាទិភាពយូរអង្វែងរបស់ប្រទេសចិន ដែលពួកគេត្រូវការពារខ្លួនពីពួកពនេចរ ហើយពួកគេបានវិលត្រឡប់ទៅរកវាវិញ។ ដែនកំណត់កាន់តែខ្លាំងឡើងលើកងទ័ពជើងទឹកចិននឹងធ្វើឱ្យពួកគេងាយរងគ្រោះដោយការឈ្លានពានពីបរទេសតាមសមុទ្រនៅពេលក្រោយ។ [[ឯកសារ:Schall-von-bell.jpg|រូបភាពតូច|នៅទីនេះ អាដាម សឆាល វុនប៊ែល(១៥៩២–១៦៦៦) ដែលជាអ្នកកាន់សាសនាជេស៊ូវីត ស្លៀកពាក់ជាមន្ត្រីនៃនាយកដ្ឋានតារាសាស្ត្រចិន។]] ដូចដែលជៀសមិនរួច ពួកលោកខាងលិចបានមកដល់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតរបស់ប្រទេសចិន ជាពិសេសអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជេស៊ូវីត ដែលបានទៅដល់ដីគោកក្នុងឆ្នាំ១៥៨២។ ពួកគេបានព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលប្រជាជនចិនទៅក្នុងគ្រិស្តសាសនា ដោយចាប់ផ្តើមពីថ្នាក់លើនៃឋានានុក្រមសង្គមជាមុនសិន ហើយនាំឱ្យវណ្ណៈទាបចូលសាសនាតាមជាបន្តបន្ទាប់។ ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្របន្ថែមទៀត ពួកជេស៊ូវីតជាច្រើនបានទទួលយកសម្លៀកបំពាក់ ទំនៀមទម្លាប់ និងភាសាចិន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}អ្នកប្រាជ្ញចិនមួយចំនួនចាប់អារម្មណ៍លើការបង្រៀនរបស់លោកខាងលិចមួយចំនួន និងជាពិសេសលើបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិច។ នៅទសវត្សឆ្នាំ1580 អ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីតដូចជា ម៉ាតេអូ រីឈី និងអាដាម សឆាល បានធ្វើឱ្យឥស្សរជនចិនភ្ញាក់ផ្អើលជាមួយនឹងការរីកចម្រើនខាងបច្ចេកវិទ្យាដូចជានាឡិកាអឺរ៉ុប ប្រតិទិន និងកាំភ្លើងធំដែលមានភាពប្រសើរ និងការទស្សន៍ទាយសូរ្យគ្រាសបានត្រឹមត្រូវ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}ទោះបីជាពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនមួយចំនួនបានប្តូរសាសនាក៏ដោយ ក៏មនុស្សជាច្រើនមានការសង្ស័យចំពោះជនជាតិលោកខាងលិច ដែលពួកគេហៅថា "អនារ្យជន" ហើយថែមទាំងមានការអាក់អន់ចិត្តចំពោះភាពអាម៉ាស់ដែលពួកគេទទួលបានពីការកែតម្រូវរបស់ពួកលោកខាងលិច។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីត មួយក្រុមតូចនៅតែស្ថិតនៅក្នុងរាជវាំងដើម្បីធ្វើឱ្យអធិរាជ និងទីប្រឹក្សារបស់ទ្រង់ចាប់អារម្មណ៍។ ==== ការធ្លាក់ចុះ ==== [[ឯកសារ:Batavia,_C._de_Jonghe_(1740).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាតាវ្យ៉ារបស់ហូឡង់ក្នុងសតវត្សទី១៧ ត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជា ទីក្រុងហ្សាកាតាខាងជើង]] នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៥០០ រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល ដែលបានផ្តល់អំណាចយ៉ាងច្រើនដល់ព្រះចៅអធិរាជ បានចាប់ផ្តើមបរាជ័យ នៅពេលដែលអ្នកគ្រប់គ្រងដែលគ្មានសមត្ថភាពកាន់តែច្រើនឡើងៗ បានឡើងកាន់តំណែង។ រួមជាមួយនឹងអ្នកគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយទាំងនេះ ក៏មានមន្ត្រីពុករលួយកាន់តែច្រើនឡើងៗ ដែលបានឆ្លៀតឱកាសពីការធ្លាក់ចុះនេះ។ ជាថ្មីម្តងទៀត គម្រោងសាធារណៈបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពទ្រុឌទ្រោម ដោយសារតែការធ្វេសប្រហែសរបស់រដ្ឋបាល ហើយបានបណ្តាលឱ្យមានទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត និងទុរ្ភិក្ស ដែលបានវាយប្រហារកសិករ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទុរ្ភិក្សបានក្លាយទៅជាអាក្រក់ខ្លាំង រហូតដល់កសិករមួយចំនួនបានងាកទៅរកការលក់កូនៗរបស់ពួកគេទៅជាទាសករ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកគេពីភាពអត់ឃ្លាន ឬការបរិភោគសំបកឈើ លាមករបស់សត្វក្ងាន ឬ មនុស្សផ្សេងទៀត ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 509}}ម្ចាស់ដីជាច្រើនបានរំលោភបំពានស្ថានភាពនេះដោយសាងសង់ភូមិដ្ឋានធំៗជាកន្លែងដែលកសិករអស់សង្ឃឹមនឹងធ្វើការ និងត្រូវបានគេកេងប្រវ័ញ្ច។ ជាលទ្ធផល កសិករជាច្រើននាក់បានងាកទៅរកការរត់គេចខ្លួន ការប្លន់ និងការបះបោរជាចំហ។ [[ឯកសារ:Qing_Empire_circa_1820_EN.svg|រូបភាពតូច|ការធ្វើសញ្ជ័យលើរាជវង្សមីង និងការពង្រីកចក្រភពឆេង]] ទាំងអស់នេះត្រូវគ្នានឹងការធ្លាក់ចុះនៃរាជវង្សរបស់ប្រទេសចិនដូចដែលធ្លាប់ឃើញពីមុន ក៏ដូចជាការគំរាមកំហែងពីបរទេសដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦ ចោរសមុទ្រជប៉ុន និងចិនបានចាប់ផ្តើមវាយឆ្មក់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូង ហើយទាំងមន្ត្រីរាជការ និងយោធាមិនអាចបញ្ឈប់ពួកគេបានទេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ការគំរាមកំហែងពីប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងក៏បានកើនឡើងផងដែរ។ ម៉ាន់ជូគឺជារដ្ឋដ៏ធំមួយរួចទៅហើយនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន នៅពេលដែលនៅដើមសតវត្សទី១៧ មេដឹកនាំក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះ នួហាឈី បានបង្រួបបង្រួមពួកគេភ្លាមៗនៅក្រោមកងទ័ពប្រាំបីបដា - កងទ័ពដែលគ្រួសារប្រឆាំងគ្នាត្រូវបានរៀបចំឡើង។ ម៉ាន់ជូបានទទួលយកទំនៀមទម្លាប់ចិនជាច្រើន ជាពិសេសយកតាមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកម៉ាន់ជូនៅតែជាចំណុះចិន។ នៅឆ្នាំ១៦៤៤ រដ្ឋបាលចិនបានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ដែលព្រះចៅអធិរាជទី១៦ និងជាព្រះចៅអធិរាជចុងក្រោយ គឺ ព្រះចៅអធិរាជឆុងចិន មិនបានឆ្លើយតបទៅនឹងភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ដោយអ្នកប្រឆាំងក្នុងស្រុករហូតដល់សត្រូវបានឈ្លានពានទីក្រុងហាមឃាត់ (ទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គ)។ មិនយូរប៉ុន្មានទ្រង់បានចងកធ្វើអត្តឃាតនៅក្នុងសួនច្បារអធិរាជ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ក្នុងរយៈពេលខ្លីមួយ រាជវង្សស៊ុន ត្រូវបានប្រកាសឡើង រហូតដល់មន្ត្រីមីងដ៏ស្មោះត្រង់ម្នាក់បានហៅការគាំទ្រពីម៉ាន់ជូដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សថ្មី។ រាជវង្សស៊ុនបានបញ្ចប់ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ ហើយម៉ាន់ជូឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងដែនមហាកំពែង។ ដោយឆ្លៀតឱកាសនេះ ពួកម៉ាន់ជូបានលើកទ័ពទៅកាន់រាជធានីប៉េកាំងរបស់ប្រទេសចិន។ ក្នុងរយៈពេលពីរទសវត្ស ប្រទេសចិនទាំងមូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ពួកម៉ាន់ជូ ហើយ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]] ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ === កូរ៉េ៖ រាជវង្សចូសុន (១៣៩២–១៨៩៧) === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> [[ឯកសារ:Gyeongbokgung-Gyeonghoeru-02.jpg|រូបភាពតូច|ក្យុងហឺរូ នៃក្យុងបុកគុង ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងនៃរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]] ។]] នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េដើមសម័យទំនើប នគរហ្គោរីយ៉ោ ដែលមានអាយុកាល៥០០ឆ្នាំបានដួលរលំ ហើយរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]]ថ្មីបានឡើងសោយរាជ្យនៅថ្ងៃទី៥ ខែសីហាឆ្នាំ១៣៩២។ ស្តេចតេចូនៃចូសុន បានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះប្រទេសពីហ្គោរីយ៉ោ ទៅជា[[ចូសន់|ចូសុន]]។ ស្តេចសេចុងមហារាជ បានបង្កើត[[ហាន់ហ្គឹល|ហាន់ហ្គុល]] ដែលជាអក្ខរក្រមកូរ៉េសម័យទំនើបក្នុងឆ្នាំ១៤៤៣ ដូចគ្នានេះដែរ រាជវង្សចូសុនបានឃើញនូវការកែលម្អជាច្រើននៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ដូចជានាឡិកាព្រះអាទិត្យ នាឡិកាទឹក ប្រព័ន្ធវាស់ទឹកភ្លៀង ផែនទីផ្កាយ និងកំណត់ត្រាលម្អិតនៃភូមិតូចៗកូរ៉េ។ ស្តេចទីប្រាំបួន សុងជុង បានសម្រេចក្រមច្បាប់កូរ៉េពេញលេញដំបូងនៅឆ្នាំ១៤៨៥។ ដូច្នេះវប្បធម៌ និងជីវិតរបស់ប្រជាជនត្រូវបានកែលម្អម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ១៥៩២ ប្រទេសជប៉ុនក្រោមការដឹកនាំរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី បានឈ្លានពានប្រទេសកូរ៉េ។ សង្គ្រាមនោះគឺជាសង្គ្រាមអ៊ីមជីន។ មុនសង្គ្រាមនោះ ចូសុន ស្ថិតក្នុងសន្តិភាពយូរអង្វែងដូចជា ផេករ៉ូម៉ាណាដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន​ មិនទាន់បានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាមនៅឡើយទេ។ ចូសុន បានបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត។ កងទ័ពជប៉ុនបានកាន់កាប់[[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ [[កូរ៉េ|ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ទាំងមូលស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់។ ប៉ុន្តែ យី​ ស៊ុនស៊ីន ដែលជាមេទ័ពដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់ប្រទេសកូរ៉េ បានកម្ចាត់កងនាវាជប៉ុននៅឆ្នេរសមុទ្រកូរ៉េខាងត្បូងដោយប្រើសំពៅ១៣គ្រឿងទល់នឹង១៣៣ គ្រឿង។ សមរភូមិដ៏អស្ចារ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា " សមរភូមិម៉្យុងណ្យ៉ាង "។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]]បានជួយ ចូសុន ហើយជប៉ុនបានចាញ់ក្នុងសមរភូមិ។ ដូច្នេះយុទ្ធនាការរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េបានបរាជ័យ ហើយក្រោយមក សូហ្កាន់ណេត តូគូកាវ៉ា បានចាប់ផ្តើម។ ប្រទេសកូរ៉េបានរងរបួសយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីមជីន ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនម៉ាន់ជូបានឈ្លានពានចូសុនម្តងទៀត។ វាត្រូវបានគេហៅថា ការឈ្លានពានរបស់ឆេងលើចូសុន ។ ការឈ្លានពានលើកដំបូងគឺដើម្បីផលប្រយោជន៍។ ដោយសារតែពួកឆេងកំពុងធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួកមីង ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពរបស់មីងជាមួយចូសុន ជាការគំរាមកំហែង។ ហើយការឈ្លានពានលើកទីពីរគឺសម្រាប់ឲ្យចូសុនស្ថិតក្រោមចំណុះពួកឆេង។ បន្ទាប់ពីនោះ ឆេងបានកម្ចាត់មីង ហើយដណ្តើមយកទឹកដីចិនទាំងមូល។ ចូសុនក៏ត្រូវគោរពតាមឆេងដែរ ពីព្រោះចូសុនចាញ់សង្គ្រាមលើកទីពីរប្រឆាំងនឹងឆេង។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ឈីង ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សចូសុនបានចំណាយវ័យកុមារភាពរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ស្តេចអ៊ីនចូបានជួបជាមួយ អាដាម ស្កាល នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ដូច្នេះព្រះអង្គចង់ណែនាំបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចដល់ប្រជាជនកូរ៉េនៅពេលដែលព្រះអង្គក្លាយជាស្តេច។ ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតមុនពេលព្រះអង្គអាចឡើងគ្រងរាជ្យ។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ជំនួសទ្រង់បានក្លាយជាស្តេចទី១៧ នៃរាជវង្សចូសុន គឺហ្យ៉ូជុង ដោយព្យាយាមសងសឹកនគររបស់ព្រះអង្គ និងរាជវង្សមីងដែលដួលរលំទៅឱ្យឈីង។ ព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗទៀតដូចជា យ៉ុងចូ និង ជុងចូ បានព្យាយាមកែលម្អជីវិតប្រជាជនរបស់ពួកគេ និងបញ្ឈប់ការប្រកួតប្រជែងមិនសមហេតុផលរបស់ចៅហ្វាយស្រុក។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ដល់សតវត្សទី១៨ ចូសុនបានបញ្ជូនអ្នកការទូត និងវិចិត្រករទៅកាន់ប្រទេសជប៉ុនជាង១០ ដង។ ក្រុមនេះត្រូវបានគេហៅថា 'តុងស៊ីនសា'។ ពួកគេត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសជប៉ុនដើម្បីបង្រៀនជប៉ុនអំពីវប្បធម៌កូរ៉េជឿនលឿន។ ប្រជាជនជប៉ុនចូលចិត្តទទួលកំណាព្យពីពួកអភិជនកូរ៉េ។ នៅពេលនោះ កូរ៉េមានអំណាចជាងជប៉ុន។ ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងចូសុន និងជប៉ុនត្រូវបានបញ្ច្រាស់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី១៩។ ដោយសារតែជប៉ុនកាន់តែមានអំណាចជាងកូរ៉េ និងចិនផងដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន បានបញ្ជូនអ្នកការទូតម្នាក់ឈ្មោះ 'ស៊ូស៊ីនសា' ដើម្បីរៀនបច្ចេកវិទ្យាទំនើបៗរបស់ជប៉ុន។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ស្តេចជុងចូ គ្រួសារអភិជនមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រងនគរទាំងមូលនៅដើមសតវត្សទី១៩។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសម័យកាលនោះ ប្រជាជនលោកខាងលិចបានឈ្លានពានចូសុន។ នៅឆ្នាំ១៨៧៦ ចូសុនត្រូវបានដោះលែងពីចំណុះរាជវង្សឆេង ដូច្នេះពួកគេមិនចាំបាច់គោរពតាមរាជវង្សឆេងទេ។ ប៉ុន្តែចក្រភពជប៉ុនមានសេចក្តីរីករាយ ពីព្រោះចូសុនបានក្លាយជានគរឯករាជ្យដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។ ដូច្នេះជប៉ុនអាចជ្រៀតជ្រែកក្នុងនគរបានកាន់តែច្រើន។ បន្ទាប់ពីនេះ ចូសុនបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ហើយបានបញ្ជូន 'ស៊ូស៊ីនសា' ទៅប្រទេសជប៉ុន 'យ៉ង់ស៊ីនសា' ទៅរាជវង្សឆេង និង 'បូប៊ីងសា' ទៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប។ ក្រុមទាំងនេះបានយករបស់របរទំនើបៗជាច្រើនទៅកាន់ឧបទ្វីបកូរ៉េ។ === ប្រទេសជប៉ុន៖ សម័យតូគូហ្គាវ៉ា ឬ អេដូ (១៦០៣-១៨៦៧) ===   [[ឯកសារ:Great_Wave_off_Kanagawa2.jpg|រូបភាពតូច|''រលកយក្សនៅឆ្នេរសមុទ្រកាណាហ្គាវ៉ា'' ប្រហែលឆ្នាំ១៨៣០ ដោយ[[ហុគុសាយ|ហូគូសៃ]] ដែលជាឧទាហរណ៍នៃសិល្បៈរីកចម្រើននៅសម័យអេដូ]] នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនដើមសម័យទំនើប បន្ទាប់ពី សម័យសេនហ្គូគូ នៃ "រដ្ឋសង្គ្រាម" រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញជាចម្បងដោយ អូដា ណូប៊ូណាហ្គា និង តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី ក្នុង សម័យអាហ្ស៊ូជី-ម៉ូម៉ូយ៉ាម៉ា ។ បន្ទាប់ពី សមរភូមិសេគីហ្គាហារ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ អំណាចកណ្តាលបានធ្លាក់ទៅលើ តូគូហ្គាវ៉ា អ៊ីអេយ៉ាស៊ូ ដែលបានបញ្ចប់ដំណើរការនេះ និងទទួលបានងារជា ''ស៊ូហ្គាន់'' ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៣។ សង្គមនៅក្នុងសម័យតូគូហ្គាវ៉ារបស់ជប៉ុន (សូមមើលសង្គមអេដូ) មិនដូចសូហ្កាន់ណេតពីមុនទេ គឺផ្អែកលើ ឋានានុក្រមវណ្ណៈដ៏តឹងរ៉ឹងដែលដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដេយ៉ូស៊ី ។ ''ដាមីយ៉ូ'' (ពួកមេសក្តិភូមិ) ស្ថិតនៅកំពូល បន្ទាប់មកដោយវណ្ណៈអ្នកចម្បាំងសាមូរ៉ៃ ជាមួយនឹងកសិករ សិប្បករ និងពាណិជ្ជករដែលមានចំណាត់ថ្នាក់នៅខាងក្រោម។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបិទយ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះជនបរទេស លើកលែងតែករណីមួយចំនួនជាមួយនឹងគោលនយោបាយ''សាកូគុ'' ។ អក្ខរកម្មបានកើនឡើងក្នុងរយៈពេលពីរសតវត្សនៃភាពឯកោ។ នៅតំបន់ខ្លះនៃប្រទេស ជាពិសេសតំបន់តូចៗ ''ដាមីយ៉ូ'' និងសាមូរ៉ៃ គឺដូចគ្នាបេះបិទ ព្រោះ ''ដាមីយ៉ូ'' អាចត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាសាមូរ៉ៃ ហើយសាមូរ៉ៃអាចដើរតួជាម្ចាស់ក្នុងស្រុក។ បើមិនដូច្នោះទេ លក្ខណៈដែលមិនអាចបត់បែនបាននៃប្រព័ន្ធចំណាត់ថ្នាក់សង្គម នេះបានបញ្ចេញកម្លាំងរំខានតាមពេលវេលា។ ពន្ធលើកសិករ ត្រូវបានកំណត់ក្នុងចំនួនថេរ ដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលអតិផរណា ឬការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងទៀតនៃតម្លៃរូបិយវត្ថុ។ ជាលទ្ធផល ចំណូលពន្ធដែលប្រមូលបានដោយម្ចាស់ដីសាមូរ៉ៃមានតម្លៃតិចទៅៗតាមពេលវេលា។ នេះជារឿយៗនាំឱ្យមានការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាច្រើនរវាងសាមូរ៉ៃអភិជនប៉ុន្តែក្រីក្រ និងកសិករដែលមានជីវភាពធូរធារ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានមួយណាដែលបង្ហាញថាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីប្រកួតប្រជែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះសណ្តាប់ធ្នាប់ដែលបានបង្កើតឡើងរហូតដល់ការមកដល់នៃមហាអំណាចបរទេសនោះទេ។   [[ឯកសារ:Shah_Abbas_the_Great_receiving_the_Mughal_ambassador_Khan’Alam_in_1618.jpg|រូបភាពតូច|នៅឆ្នាំ១៦១៨ រាជទូតមូហ្គល ខាន់អាឡាំ បានចរចាជាមួយ សាហ៍ អាបាសមហារាជ នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ។]] នៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ចក្រភពមូហ្គលបានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើននៅដើមសតវត្សទី១៨។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃរជ្ជកាលរបស់អធិរាជ សាហ៍ ចាហាន់ និងបុត្រារបស់ព្រះអង្គអ៊ូរ៉ង់ហ្សេប ចក្រភពនេះបានឈានដល់កម្រិតកំពូលខាងស្ថាបត្យកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ច ហើយបានក្លាយជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលមានតម្លៃជាង ២៥% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ពិភពលោក។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ វាគឺជាតំបន់ឧស្សាហកម្មដើម ដ៏សំខាន់មួយ។ <ref name="voss">{{Cite book|author-link=Tirthankar Roy|year=2010|title=The Ashgate Companion to the History of Textile Workers, 1650–2000|page=255|isbn=978-0-7546-6428-4}}</ref> បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដូចជា ការឈ្លានពានរបស់ ណាឌែ សាហ៍ លើចក្រភពមូហ្គល សមរភូមិផ្លាសី សមរភូមិ ប៊ូសា និង សង្គ្រាមអង់គ្លេស មីស៊រ ដ៏វែងអន្លាយ អាស៊ីខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើអាណានិគម និងគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយហេតុនេះបានបង្កើតជារាជអង់គ្លេស ។ <ref>{{Cite web |title=Manas: History and Politics, Mughals |url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130704144023/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=July 4, 2013}}</ref>សម័យកាលបុរាណ បានបញ្ចប់ដោយការសោយទិវង្គតរបស់អធិរាជមូហ្គល អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប។ <ref name="BBC">{{Cite web |title=Mughal Empire (1500s, 1600s) |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |access-date=18 October 2010 |website=bbc.co.uk |publisher=BBC |location=London |at=Section 5: Aurangzeb}}</ref> ទោះបីជារាជវង្សបានបន្តរយៈពេល១៥០ឆ្នាំទៀតក៏ដោយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពត្រូវបានសម្គាល់ដោយរដ្ឋបាលកណ្តាលខ្ពស់ដែលភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ វិមានសំខាន់ៗទាំងអស់របស់មូហ្គល ដែលជាបេតិកភណ្ឌដែលអាចមើលឃើញបំផុតរបស់ពួកគេ មានតាំងពីសម័យកាលនេះ ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការពង្រីកឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពែក្សនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ជាមួយនឹងលទ្ធផលអក្សរសាស្ត្រ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ។ ចក្រភពម៉ារ៉ាថា មានទីតាំងនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យបច្ចុប្បន្ន ហើយបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកពេស្វាស ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពម៉ារ៉ាថា។ នៅឆ្នាំ១៧៦១ កងទ័ពម៉ារ៉ាថាបានចាញ់ សមរភូមិប៉ានីប៉ាតលើកទីបី ប្រឆាំងនឹង ស្តេចអាហ្វហ្គានីស្ថាន អាម៉ាដ សាហ៍ ឌូរ៉ានី ដែលបានបញ្ឈប់ការពង្រីកចក្រភព ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពត្រូវបានបែងចែកទៅជាសម្ព័ន្ធភាពនៃរដ្ឋម៉ារ៉ាថា។ === អាណានិគមអង់គ្លេស និងហូឡង់ ===   មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងកងទ័ពជើងទឹកអឺរ៉ុបបានរុញច្រានចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ដំបូងឡើយដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ហើយបន្ទាប់មកដណ្តើមយកអាណានិគមធំៗ។ ហូឡង់បាននាំមុខ បន្ទាប់មកដោយអង់គ្លេស។ ព័រទុយហ្គាល់បានមកដល់មុនគេ ប៉ុន្តែខ្សោយពេកមិនអាចរក្សាការកាន់កាប់តិចតួចរបស់ខ្លួនបាន ហើយភាគច្រើនត្រូវបានរុញច្រានចេញ ដោយរក្សាបានតែ ហ្គោ និង [[ម៉ាកាវ]] ប៉ុណ្ណោះ។ អង់គ្លេសបានបង្កើតអង្គការឯកជនមួយគឺ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត ដែលគ្រប់គ្រងទាំងពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន។ អាណានិគមកិច្ចបែបពាណិជ្ជកម្មលើឥណ្ឌា បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៧៥៧ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្លាសស៊ី នៅពេលដែល ណាវ៉ាបនៃបេងហ្កាល់ បានប្រគល់ដែនដីរបស់ព្រះអង្គទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ១៧៦៥ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិ ''ឌីវ៉ានី'' ឬសិទ្ធិប្រមូលប្រាក់ចំណូលនៅ បេងហ្កាល់ និង ប៊ីហារ ឬនៅឆ្នាំ ១៧៧២ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនបានបង្កើតធានីនៅ កាល់គូតា ហើយបានតែងតាំងអគ្គទេសាភិបាលដំបូងរបស់ខ្លួនគឺ វ៉ារេន ហេស្ទីង និងបានចូលរួមដោយផ្ទាល់ក្នុងការគ្រប់គ្រង។ [[ឯកសារ:Robert_Clive_and_Mir_Jafar_after_the_Battle_of_Plassey,_1757_by_Francis_Hayman.jpg|រូបភាពតូច|រ៉ូប៊ឺត គ្លីវ និង មៀ ចាហ្វា បន្ទាប់ពី សមរភូមិប្លាសស៊ី ឆ្នាំ១៧៥៧ ដោយ ហ្វ្រង់ស៊ីស ហៃម៉ាន]] រដ្ឋម៉ារ៉ាថា បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថា នៅទីបំផុតបានចាញ់ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ ១៨១៨ជាមួយនឹងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថាលើកទីបី។ ការគ្រប់គ្រងនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៥៨ នៅពេលដែលបន្ទាប់ពីការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ ១៨៥៧ និងជាលទ្ធផលនៃច្បាប់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាឆ្នាំ១៨៥៨ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស បានទទួលភារកិច្ចគ្រប់គ្រងឥណ្ឌាដោយផ្ទាល់នៅក្នុងរាជអង់គ្លេស ថ្មី។ <ref name="WDL">{{Cite web |date=1890–1923 |title=Official, India |url=http://www.wdl.org/en/item/393/ |access-date=2013-05-30 |website=[[World Digital Library]]}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៩ [[ស្តេមហ្វដ រ៉ាហ្វល|ស្ទេមហ្វត រ៉ាហ្វល]] បានបង្កើត[[សិង្ហបុរី]] ជាទីតាំងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់សម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយហូឡង់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រកួតប្រជែងរបស់ពួកគេបានស្ងប់ស្ងាត់នៅឆ្នាំ១៨២៤ នៅពេលដែលសន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស-ហូឡង់ បានកំណត់ព្រំដែនផលប្រយោជន៍រៀងៗខ្លួនរបស់ពួកគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ១៨៥០តទៅ ល្បឿននៃអាណានិគមបានផ្លាស់ប្តូរទៅកម្រិតខ្ពស់ជាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតហូឡង់ (១៨០០) និង ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតអង់គ្លេស (១៨៥៨) ត្រូវបានរំលាយដោយរដ្ឋាភិបាលរៀងៗខ្លួន ដែលបានកាន់កាប់រដ្ឋបាលដោយផ្ទាល់នៃអាណានិគម។ មានតែ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ទេដែលមិនបានទទួលបទពិសោធន៍នៃការគ្រប់គ្រងពីបរទេស ទោះបីជាប្រទេសថៃខ្លួនឯងក៏រងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដោយនយោបាយអំណាចរបស់មហាអំណាចលោកខាងលិចក៏ដោយ។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ខណៈពេលដែលមហាអំណាចអាណានិគមទទួលបានផលប្រយោជន៍ច្រើនពីធនធានដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងទីផ្សារដ៏ធំរបស់តំបន់នេះ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបានអភិវឌ្ឍតំបន់នេះក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា។ == ចុងសម័យទំនើប == {{Asia topics}} === អាស៊ីកណ្តាល៖ មហាល្បែង រុស្ស៊ី ទល់នឹង ចក្រភពអង់គ្លេស === [[ឯកសារ:Great_Game_cartoon_from_1878.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|រូបតុក្កតានយោបាយដែលពណ៌នាអំពី អ៊ីមាអាហ្វហ្គានីស្ថាន ស៊ែ អាលី ជាមួយ "មិត្តភក្តិ"គូប្រជែងគឺ ខ្លាឃ្មុំរុស្ស៊ី និងតោអង់គ្លេស (១៨៧៨)]] មហាល្បែង គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងនយោបាយ និងការទូតរវាងចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី លើបញ្ហា អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងទឹកដីជិតខាងនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]]។ វាមានរយៈពេលពីឆ្នាំ១៨២៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩០៧។ មិនមានសង្គ្រាមទេ ប៉ុន្តែមានការគំរាមកំហែងជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមានការភ័យខ្លាចចំពោះការឈ្លានពានផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម និងយោធារបស់អង់គ្លេសចូលទៅក្នុង[[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ហើយអង់គ្លេសមានការភ័យខ្លាចចំពោះរុស្ស៊ីដែលគំរាមកំហែងដល់កម្មសិទ្ធិដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតរបស់ខ្លួនគឺប្រទេសឥណ្ឌា។ នេះបានបណ្តាលឱ្យមានបរិយាកាសនៃការមិនទុកចិត្ត និងការគំរាមកំហែងឥតឈប់ឈរនៃសង្គ្រាមរវាងចក្រភពទាំងពីរ។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាទិភាពខ្ពស់ក្នុងការការពារវិធីសាស្រ្តទាំងអស់ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយ "មហាល្បែង" គឺជារបៀបដែលអង់គ្លេសបានធ្វើបែបនេះទាក់ទងនឹងការគំរាមកំហែងដែលអាចកើតមានរបស់រុស្ស៊ី។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានសិទ្ធិចូលមើលបណ្ណសារបានសន្និដ្ឋានថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការពាក់ព័ន្ធនឹងឥណ្ឌាទេ ដូចដែលរុស្ស៊ីបានអះអាងម្តងហើយម្តងទៀត។ មហាល្បែងបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៨៣៨ នៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានសម្រេចចិត្តទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើអេមីរ៉ាតអាហ្វហ្គានីស្ថាន ហើយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាណាព្យាបាល និងប្រើប្រាស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ចក្រភពពែក្ស ខាន់ណេតនៃឃីវ៉ា និងអេមីរ៉ាតនៃប៊ូខារ៉ា ជារដ្ឋទ្រនាប់រវាងចក្រភពទាំងពីរ។ នេះនឹងការពារប្រទេសឥណ្ឌា និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រសំខាន់ៗរបស់អង់គ្លេស ដោយបញ្ឈប់រុស្ស៊ីពីការទទួលបានកំពង់ផែនៅលើឈូងសមុទ្រពែក្ស ឬមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ រុស្ស៊ីបានស្នើអាហ្វហ្គានីស្ថានជាតំបន់អព្យាក្រឹត ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយគឺការជ្រៀតចូលអាហ្វហ្គានីស្ថានជាមួយនឹងតំបន់អព្យាក្រឹតនៅចំកណ្តាលរវាងតំបន់រុស្ស៊ីនៅភាគខាងជើង និងអង់គ្លេសនៅភាគខាងត្បូង។ វគ្គសំខាន់ៗរួមមាន សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីមួយ ដែលបានបរាជ័យនៅឆ្នាំ១៨៣៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីមួយនៅឆ្នាំ ១៨៤៥ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៤៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៧៨ និងការបញ្ចូលកូកាន់ទៅក្នុងរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite journal|last=Ingram|first=Edward|year=1980|title=Great Britain's Great Game: An Introduction|journal=The International History Review|volume=2|issue=2|pages=160–171|doi=10.1080/07075332.1980.9640210|jstor=40105749}}</ref> ប្រលោមលោកឆ្នាំ១៩០៧ ដែលមានចំណងជើងថា <nowiki><i id="mwBNQ">គីម</i></nowiki> ដោយ រូដ្យាដ គីភ្លីង បានធ្វើឱ្យពាក្យនេះមានប្រជាប្រិយភាព និងបានណែនាំអត្ថន័យថ្មីនៃការប្រជែងអំណាចដ៏អស្ចារ្យ។ វាកាន់តែមានប្រជាប្រិយភាពថែមទៀតបន្ទាប់ពីការមកដល់នៃសង្គ្រាមសូវៀត-អាហ្វហ្គានីស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩។ === រាជវង្សឆេងប្រទេសចិន === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Empire_Chinois,_Japon_(1832).jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ចក្រភពឆេងក្នុងឆ្នាំ១៨៣២។]] នៅឆ្នាំ១៦៤៤ ប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងបានសញ្ជ័យ[[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ហើយបានបង្កើតរាជវង្សបរទេសមួយ គឺ[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]ម្តងទៀត។ អធិរាជឆេងម៉ាន់ជូ ជាពិសេសអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ស្តេចកាងស៊ី នៅតែរក្សាបាននូវភាពអភិរក្សនិយមជាចម្បង ដោយរក្សាបាននូវប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល និងអ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងនោះ ក៏ដូចជាឧត្តមគតិខុងជឺដែលមាននៅក្នុងសង្គមចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងការប៉ុនប៉ងថ្មីៗក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ ទាំងនេះរួមមានការកើនឡើងនៃពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ដែលបាននាំមកនូវប្រាក់យ៉ាងច្រើនចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចចិន ជាថ្នូរនឹងតែ ប៉សឺឡែន និងក្រណាត់សូត្រ។ នេះអនុញ្ញាតឱ្យវណ្ណៈពាណិជ្ជករថ្មីមួយ គឺ អ្នកសម្របសម្រួលឲ្យអភិវឌ្ឍ។ លើសពីនេះ ការជួសជុលត្រូវបានធ្វើឡើងលើ ទំនប់ ប្រឡាយ ផ្លូវថ្នល់ និងការងារធារាសាស្ត្រ ដែលមានស្រាប់។ នេះ រួមផ្សំជាមួយនឹងការបន្ថយពន្ធ និងកម្លាំងពលកម្មដែលរដ្ឋាភិបាលបានចាត់តាំង ត្រូវបានគេសន្មត់ថានឹងធ្វើឱ្យភាពចលាចលរបស់កសិករស្ងប់ស្ងាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឆេងបានបរាជ័យក្នុងការគ្រប់គ្រងវណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលបានចាប់ផ្តើមកេងប្រវ័ញ្ចកសិករ និងរំលោភបំពានតួនាទីរបស់ពួកគេ។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ បញ្ហាទាំងផ្ទៃក្នុង និងខាងក្រៅបានចាប់ផ្តើមកើតឡើងនៅក្នុងនយោបាយ សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសម័យឆេង។ ប្រព័ន្ធប្រឡងដែលអ្នកប្រាជ្ញត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលកាន់តែពុករលួយ។ ការសូកប៉ាន់ និងទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការបន្លំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្មានបទពិសោធន៍ និងគ្មានសមត្ថភាពចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ហើយនៅទីបំផុតនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការធ្វេសប្រហែសយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកសិករ យោធា និងគម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ភាពក្រីក្រ និងចោរកម្មបានកើនឡើងជាលំដាប់ ជាពិសេសនៅតំបន់ជនបទ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកយ៉ាងច្រើនដើម្បីស្វែងរកការងារធ្វើទូទាំងប្រទេសចិនបានកើតឡើង។ រដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមជាប់លាប់បានបដិសេធមិនធ្វើការកែទម្រង់ដែលអាចដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនេះ។ ==== សង្គ្រាមអាភៀន ==== [[ឯកសារ:98th_Foot_at_Chinkiang.jpg|រូបភាពតូច|កងទ័ពអង់គ្លេសដណ្តើមយក ចិនជៀងពីកងទ័ពឆេង]] ប្រទេសចិនបានឃើញឋានៈរបស់ខ្លួនត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយអ្វីដែលខ្លួនយល់ឃើញថាជាពាណិជ្ជកម្មប៉ារ៉ាស៊ីតជាមួយពួកលោកខាងលិច។ ដំបូងឡើយ ពាណិជ្ជករអឺរ៉ុបស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមិនអំណោយផល ពីព្រោះជនជាតិចិនមិនសូវខ្វល់ខ្វាយពីទំនិញរបស់ពួកគេទេ ខណៈដែលតម្រូវការរបស់អឺរ៉ុបចំពោះទំនិញចិនដូចជាតែ និងប៉សឺឡែនបានកើនឡើង។ ដើម្បីបង្វែរអតុល្យភាពពាណិជ្ជកម្មឱ្យមករកពួកគេ ពាណិជ្ជករអង់គ្លេសបានចាប់ផ្តើមលក់អាភៀន ឥណ្ឌាទៅឱ្យជនជាតិចិន។ ការណ៍នេះមិនត្រឹមតែធ្វើឱ្យទុនបម្រុងមាសចិនចុះខ្សោយប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនាំឱ្យមានការញៀនថ្នាំយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជការ និងសង្គមជាទូទៅផងដែរ។ ការហាមឃាត់អាភៀនត្រូវបានដាក់នៅដើមឆ្នាំ១៧២៩ ដោយព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងចិន ប៉ុន្តែមានតិចតួចណាស់ដែលត្រូវធ្វើដើម្បីអនុវត្តវា។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមព្រះចៅអធិរាជតាវគ័ងថ្មី រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ដើម្បីលុបបំបាត់អាភៀនចេញពីសង្គមចិន។ អ្នកដឹកនាំកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះគឺមន្ត្រីអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ រួមមាន ស្នងការអធិរាជ លីន ចេស៊ូ ។ បន្ទាប់ពីលោកលីន បានបំផ្លាញប្រអប់អាភៀនជាងពីរមុឺនប្រអប់ នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ១៨៣៩ ជនជាតិអឺរ៉ុបបានទាមទារសំណងសម្រាប់អ្វីដែលពួកគេយល់ថាជាការជ្រៀតជ្រែករបស់ចិនដោយមិនសមហេតុផលនៅក្នុងជំនួញរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលវាមិនត្រូវបានបង់ អង់គ្លេសបានប្រកាសសង្គ្រាមនៅពេលក្រោយក្នុងឆ្នាំដដែល ដោយចាប់ផ្តើមអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ។ សំពៅចម្បាំងចិនហួសសម័យមិនអាចប្រៀបធៀបជាមួយទូកកាំភ្លើងទំនើបរបស់អង់គ្លេសបានទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានតំបន់ទន្លេយ៉ាងហ្ស៊ី បានស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងនៃការបំផ្លោងគ្រាប់ និងការឈ្លានពានរបស់អង់គ្លេស។ ព្រះចៅអធិរាជគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីចរចារសុំសន្តិភាពទេ ដែលបណ្តាលឱ្យលោកលីនត្រូវបាននិរទេសខ្លួន និងការ ចុះសន្ធិសញ្ញាណានគីង ដែលបានប្រគល់ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសលើ[[ហុងកុង]] និងបើកពាណិជ្ជកម្ម និងការទូតជាមួយប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត រួមទាំងអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[ឯកសារ:1859-60_CE_world_map.PNG|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ផែនទីនយោបាយនៃអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៦០]] ==== ម៉ាន់ជូរី ==== ម៉ាន់ជូរី/ភាគឦសានប្រទេសចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីជាមួយនឹងការសាងសង់ ផ្លូវដែកភាគខាងកើតរបស់ចិន ឆ្លងកាត់ ហាប៊ីន ទៅ វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក ។ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានជំនួសឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់នេះ ជាលទ្ធផលនៃ សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤-១៩០៥ ហើយជប៉ុនបានដាក់ ផ្លូវដែកម៉ាន់ជូរីខាងត្បូង ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦ ទៅកាន់ កំពង់ផែអាធើរ ។ ក្នុងអំឡុង សម័យមេទ័ព នៅក្នុងប្រទេសចិន ចាង ហ្ស៊ូលីន បានតាំងខ្លួនឯងនៅភាគឦសានប្រទេសចិន ប៉ុន្តែត្រូវបានជប៉ុនធ្វើឃាតដោយសារតែឯករាជ្យពេក។ អតីតអធិរាជចិន [[ពូយី]] ត្រូវបានតែងតាំងឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យដើម្បីដឹកនាំរដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន ម៉ាន់ជូគួ ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ សហភាពសូវៀតបានឈ្លានពានតំបន់នេះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ ១៩៤៨ ភាគឦសានប្រទេសចិនគឺជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] របស់លោកម៉ៅ សេទុង ក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ។ ដោយមានការលើកទឹកចិត្តពីវិមានក្រឹមឡាំង តំបន់នេះត្រូវបានប្រើជាទីលានប្រយុទ្ធក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលសម្រាប់ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|ពួកកុម្មុយនិស្តចិន]] ដែលទទួលបានជ័យជម្នះនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយបានគ្រប់គ្រងតាំងពីពេលនោះមក។ === ចូសុន === [[ឯកសារ:Korea-Portrait_of_Emperor_Gojong-01.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[ហ្គោជុងនៃកូរ៉េ|ហ្គោជុង]] (១៨៥២-១៩១៩) ជាស្តេចទី ២៦ នៃរាជវង្ស[[ចូសន់|ចូសុន]] និងជាអធិរាជទីមួយនៃ [[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] [[ឯកសារ:Deoksugung_Palace.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ដុកស៊ូហ្គុង ជាកន្លែងដែលព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបង្កើត[[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] នៅពេលដែលសតវត្សទី១៩មកដល់ ព្រះរាជានៃ[[ចូសន់|ចូសុន]]គ្មានអំណាចទេ។ ដោយសារតែគ្រួសារអភិជនរបស់មហេសីរបស់ស្តេចទទួលបានអំណាច ហើយគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ បិតារបស់ស្តេចទី២៦នៃរាជវង្សចូសុន គឺ យ៉ុងសាន់ ដេវុនហ្គូន ចង់ឱ្យមហាក្សត្រមានអំណាចម្តងទៀត។ ទោះបីជាគាត់មិនមែនជាព្រះរាជាក៏ដោយ។ ក្នុងនាមជាឪពុករបស់ស្តេចវ័យក្មេង គាត់បានបំផ្លាញគ្រួសារអភិជន និងអង្គការពុករលួយ។ ដូច្នេះគ្រួសាររាជវង្សទទួលបានអំណាចម្តងទៀត។ ប៉ុន្តែគាត់ចង់កសាងរាជវាំងគ្យុងបុកហ្គុងឡើងវិញ ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរាជវង្សដល់ប្រជាជន។ ដូច្នេះគាត់ត្រូវបានរិះគន់ដោយប្រជាជន ពីព្រោះគាត់បានចំណាយប្រាក់យ៉ាងច្រើន ហើយអតិផរណាបានកើតឡើងដោយសារតែរឿងនោះ។ ដូច្នេះកូនប្រុសរបស់គាត់ គឺស្តេចហ្គោជុង ពិតប្រាកដ ទទួលបានអំណាច។ === ចក្រភពកូរ៉េ === តាមរយៈ [[សន្ធិសញ្ញា សុីមូនូសេគី|សន្ធិសញ្ញាស៊ីមូណូសេគី]] មាត្រា១ នៃសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានឯករាជ្យពីប្រទេសចិន។ ស្តេចទី២៦នៃ[[ចូសន់|ចូសុន]] គឺ ហ្គោជុង បានប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជា ''ដេហាន ចេហ្គុក'' ([[ចក្រភពកូរ៉េ]])។ ហើយទ្រង់ក៏បានតម្លើងខ្លួនឯងថាជាអធិរាជផងដែរ។ ចក្រភពថ្មីបានទទួលយកបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចកាន់តែច្រើន និងពង្រឹងអំណាចយោធា។ ហើយ[[ចក្រភពកូរ៉េ]] នឹងក្លាយជាប្រទេសអព្យាក្រឹត។ ជាអកុសល នៅក្នុង សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ជប៉ុនបានមិនអើពើនឹងរឿងនេះ ហើយនៅទីបំផុតជប៉ុនបានឈ្នះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ហើយបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានកូរ៉េ។ ជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិការទូតពីចក្រភពកូរ៉េដោយខុសច្បាប់ជាលើកដំបូង។ ប៉ុន្តែប្រទេសលោកខាងលិចទាំងអស់មិនបានអើពើនឹងការឈ្លានពាននេះទេ ពីព្រោះពួកគេដឹងថាជប៉ុនបានក្លាយជាប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយ នៅពេលដែលពួកគេបានកម្ចាត់ចក្រភពរុស្ស៊ី។ ដូច្នេះ ព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបញ្ជូនអ្នកការទូតទៅកាន់ទីក្រុងហូឡង់មួយ ដែលគេស្គាល់ថាឡាអេ ដើម្បីឲ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាដឹងថាជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិរបស់ចក្រភពដោយខុសច្បាប់។ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យ។ ដោយសារតែអ្នកការទូតមិនអាចចូលទៅក្នុងបន្ទប់សន្និសីទបាន។ ជប៉ុនបានបណ្តេញហ្គោជុង ចេញដោយសារតែហេតុផលនេះ។ បីឆ្នាំក្រោយមក នៅឆ្នាំ១៩១០ ចក្រភពកូរ៉េបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពជប៉ុន។ នេះជាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់រាជវង្សហានក្នុងឆ្នាំ ១០៨មុនគ.ស។ == សហសម័យ == [[ឯកសារ:Asia_(late_19th_century-_early_20th_century).jpg|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីអាស៊ីសម្រាប់ដើមសតវត្សទី ២០]] នៅដើមសតវត្សទី២០ មហាអំណាចអឺរ៉ុបបានគ្រប់គ្រងផ្នែកផ្សេងទៀតនៃអាស៊ី ដូចជាឥណ្ឌាអង់គ្លេស [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] ឥណ្ឌាខាងកើតអេស្ប៉ាញ និង [[ម៉ាកាវ]] និងហ្គោអា របស់ព័រទុយហ្គាល់។ មហាល្បែង រវាងរុស្ស៊ី និងអង់គ្លេសគឺការតស៊ូដើម្បីអំណាចនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្តាលក្នុងសតវត្សទី១៩។ ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ស៊ីបេរី ដែលឆ្លងកាត់អាស៊ីដោយរថភ្លើង ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩១៦។ ផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីនៅតែគ្មានការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប ទោះបីជាមិនមានឥទ្ធិពលក៏ដោយ ដូចជា [[អ៊ីរ៉ង់|ពែក្ស]] [[ថៃ]] និងភាគច្រើននៃប្រទេសចិន។ នៅសតវត្សទី២០ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងប្រទេសចិន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី២។]] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រទេសអាស៊ីជាច្រើនបានទទួលឯករាជ្យពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ផ្នែកខាងជើងនៃអាស៊ីត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុម្មុយនិស្តជាមួយនឹង [[សហភាពសូវៀត]] និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈដែលសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចបានបង្កើតកតិកាសញ្ញាដូចជា សេនតូ និង [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|សេអាតូ]] ។ ជម្លោះដូចជា [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និង ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើអាហ្វហ្គានីស្ថាន ត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាងកុម្មុយនិស្ត និងអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ផែនការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញដ៏ធំមួយបានជម្រុញឱ្យប្រទេសជប៉ុនក្លាយជាប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលជាបាតុភូតមួយដែលគេស្គាល់ថាជា អព្ភូតហេតុសេដ្ឋកិច្ចក្រោយសង្គ្រាមរបស់ជប៉ុន ។ ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល បានគ្របដណ្ដប់លើប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗភាគច្រើននៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មានប្រទេសឯករាជ្យថ្មីៗជាច្រើននៅអាស៊ីកណ្តាល។ === ប្រទេសចិន === មុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប្រទេសចិនបានប្រឈមមុខនឹងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងគណបក្សកុម្មុយនិស្តរបស់ [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] និងគណបក្សជាតិនិយមរបស់ [[ឈៀង កៃសេក|លោក ជៀង កៃសេក]] ។ ពួកជាតិនិយមហាក់ដូចជានាំមុខគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ជប៉ុនឈ្លានពាន]] នៅឆ្នាំ១៩៣៧ គណបក្សទាំងពីរត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង្កើតបទឈប់បាញ់ជាបណ្តោះអាសន្ន ដើម្បីការពារប្រទេសចិន។ ពួកជាតិនិយមបានប្រឈមមុខនឹងការបរាជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើន ដែលបណ្តាលឱ្យពួកគេបាត់បង់ទឹកដី និងក្រោយមកបាត់បង់ការគោរពពីមហាជនចិន។ ផ្ទុយទៅវិញ ការប្រើប្រាស់សង្គ្រាមទ័ពព្រៃរបស់ពួកកុម្មុយនិស្ត (ដឹកនាំដោយ លីន ពាវ ) បានបង្ហាញថាមានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹងវិធីសាស្ត្រធម្មតារបស់ជប៉ុន ហើយបានដាក់គណបក្សកុម្មុយនិស្តនៅកំពូលនៅឆ្នាំ១៩៤៥។ ពួកគេក៏ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពចំពោះកំណែទម្រង់ដែលពួកគេកំពុងអនុវត្តរួចហើយនៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រង រួមទាំងការចែកចាយដីធ្លី កំណែទម្រង់អប់រំ និងការថែទាំសុខភាពយ៉ាងទូលំទូលាយ។ សម្រាប់រយៈពេលបួនឆ្នាំបន្ទាប់ ពួកជាតិនិយមនឹងត្រូវបង្ខំឱ្យដកថយទៅកាន់កោះតូចមួយនៅភាគខាងកើតនៃខេត្តហ្វូជាន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា តៃវ៉ាន់ (ដែលពីមុនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ហ្វម៉ូសា) ជាកន្លែងដែលពួកគេនៅសេសសល់សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅចិនដីគោក [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ដោយមាន [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានរដ្ឋ]] ។ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានកំណត់ដោយ កម្មាភិបាលបក្ស។ មន្ត្រីតឹងរ៉ឹងទាំងនេះបានគ្រប់គ្រង[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] ដែលខ្លួនវាផ្ទាល់បានគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលមួយចំនួនធំ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងបន្ថែមទៀតដោយ គណៈកម្មាធិការកណ្តាល ដែលគាំទ្របន្ថែមដល់ប្រធានរដ្ឋ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតរួមមានការបង្ក្រាបការប៉ុនប៉ងបំបែកខ្លួន នៅម៉ុងហ្គោលី និងទីបេ និងការគាំទ្រ[[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]] ក្នុង [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] រៀងៗខ្លួន។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប្រទេសចិន និងសហភាពសូវៀតបានក្លាយជាសត្រូវ ដោយប្រយុទ្ធគ្នាទូទាំងពិភពលោកដើម្បីគ្រប់គ្រងចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងស្រុក។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសចិនដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយពិភពលោក។ ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក និងជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុតទីពីរ។ [[ឯកសារ:Partition_of_India.PNG|រូបភាពតូច|ការកាន់កាប់របស់ចក្រភពអង់គ្លេសនៅលើអនុទ្វីបឥណ្ឌា ត្រូវបានផ្តល់ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៧ និង១៩៤៨ ដោយក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីចំនួនប្រាំគឺ ឥណ្ឌា [[សហភាពភូមា (១៩៤៨–១៩៦២)|ភូមា]] ស៊ីគីម សីឡុង និងប៉ាគីស្ថាន (រួមទាំងបេងហ្គាល់ខាងកើត ហើយពីឆ្នាំ ១៩៧១ក្លាយជា[[បង់ក្លាដែស]])។]] ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ តំបន់ធំៗនៃប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត បញ្ចូលបន្តិចម្តងៗ ដែលជាក្រុមហ៊ុនដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ដែលដើរតួជាអំណាចអធិបតេយ្យភាពក្នុងនាមរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស។ ការមិនពេញចិត្តនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា បាននាំឱ្យមានការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧ ដែលបានរញ្ជួយផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងជើង និងកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយនាំឱ្យមានការរំលាយក្រុមហ៊ុនចោល។ ក្រោយមក ប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ដោយរាជបល្ល័ង្កអង់គ្លេស ក្នុងរាជអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ការតស៊ូទូទាំងប្រទេសដើម្បីឯករាជ្យភាពត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយ សមាជជាតិឥណ្ឌា ដែលដឹកនាំដោយ [[មហាត្មះគន្ធី|មហាត្មៈគន្ធី]] និងត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ចំពោះអហិង្សា។ ក្រោយមកសម្ព័ន្ធមូស្លីមឥណ្ឌាទាំងអស់ នឹងតស៊ូមតិសម្រាប់ ប្រជាជាតិ ដាច់ដោយឡែកមួយដែលមានប្រជាជនមូស្លីមភាគច្រើនរស់នៅ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ ចក្រភពឥណ្ឌាអង់គ្លេសត្រូវបានបែងចែកទៅជា សហភាពឥណ្ឌា និងដែនដីប៉ាគីស្ថាន ។ ជាពិសេស ការបែងចែករដ្ឋប៉ុនចាប់ និងបេងហ្គាល់ បាននាំឱ្យមានកុបកម្មរវាងពួកហិណ្ឌូ មូស្លីម និងស៊ីកនៅក្នុងខេត្តទាំងនេះ ហើយបានរីករាលដាលដល់តំបន់ក្បែរៗផ្សេងទៀត ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សប្រហែល ៥០០,០០០នាក់ស្លាប់។ អង្គភាពប៉ូលីស និងកងទ័ពភាគច្រើនគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ មន្ត្រីអង់គ្លេសបានចាកចេញ ហើយអង្គភាពទាំងនោះចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាត ហើយពេលខ្លះទៀតបានចូលរួមក្នុងហិង្សាប្រឆាំងនឹងសត្រូវសាសនារបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|last=Philip Ziegler|title=Mountbatten|page=40|year=1985}}</ref> <ref name="symonds">{{Cite book|last1=Symonds|first1=Richard|author-link=Richard Symonds (academic)|title=The Making of Pakistan|year=1950|location=London|page=74|quote=ក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណទាបបំផុត មនុស្សកន្លះលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង១២លាននាក់គ្មានទីលំនៅ។}}</ref> <ref name="Abid2014">{{Cite news|last=Abid|first=Abdul Majeed|date=29 December 2014|title=The Forgotten Massacre|work=The Nation|url=https://www.nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre|url-status=live|quote=នៅក្នុងថ្ងៃដដែល (០៤ និង០៥មីនា ១៩៤៧) ក្រុមកុបករសម្ព័ន្ធមូស្លីម បានតាំងចិត្ត និងត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចលើពួកហិណ្ឌូ និងពួកស៊ីក ស្លូតត្រង់នៅពាសពេញភូមិមូលតង់ រាវ៉ាល់ពិនឌី កាំប៊ែលពួរ ចេលុម និងសាគត។ ពួកហ្វូងឃាតករដែលមានប្រដាប់ដោយអាវុធដូចជា កាំបិតខ្លី ដាវ លំពែង និងកាំភ្លើង។ (អតីតមន្រ្តីរាជការម្នាក់បានលើកឡើងក្នុងស្វ័យជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា អាវុធទាំងនោះត្រូវបានឧបត្ថម្ភពីតំបន់ពាយ័ព្យ និងពួកអ្នកនយោបាយនៅដេលី។)}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត សម័យកាលនេះបានឃើញការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ដោយមានសរុបមនុស្សចំនួន១២លាននាក់នៃជនជាតិហិណ្ឌូ ស៊ីក និងមូស្លីម ដែលធ្វើដំណើររវាងប្រទេសដែលទើបបង្កើតថ្មីគឺប្រទេសឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន (ដែលទទួលបានឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី១៥ និង១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ រៀងៗខ្លួន)។ <ref>{{Cite book|title=1971|last=Srinath Raghavan|date=12 November 2013|url=https://books.google.com/books?id=2S-wAQAAQBAJ|isbn=978-0-674-73129-5}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៧១ [[បង់ក្លាដែស|ប្រទេសបង់ក្លាដែស]] ដែលពីមុនជាប៉ាគីស្ថានខាងកើត និងបេងហ្គាល់ខាងកើត បានផ្តាច់ចេញពីប៉ាគីស្ថាន<ref name="Abid2014" />តាមរយៈជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ដែលបង្កឡើងដោយការកើនឡើងនៃចលនា ជាតិនិយមបេងហ្គាល់ និងការសម្រេចចិត្តដោយខ្លួនឯង ។ === កូរ៉េ === [[ឯកសារ:2018_inter-Korean_summit_01.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|កិច្ចប្រជុំកំពូលអន្តរកូរ៉េលើកទីបី ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០១៨ រវាងប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] និងមេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង [[គីម ជុងអ៊ុន|លោក គីម ជុងអ៊ុន]] ។ វាគឺជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយ ដែលតំណាងឱ្យសន្តិភាពនៃអាស៊ី។]] ក្នុងអំឡុងពេលដែល [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] បានកើតឡើង ប្រទេសកូរ៉េបានបែងចែកជាខាងជើង និងខាងត្បូង។ [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងគេរបស់[[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ហើយ[[គីម អ៊ីលស៊ុង|លោក គីម អុីលស៊ុង]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូលរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]]។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង លោក ស៊ីងម៉ាន់​​ រី បានព្យាយាមក្លាយជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ។ ដូច្នេះបដិវត្តន៍ខែមេសា បានកើតឡើង ដែលនៅទីបំផុត [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] ត្រូវបាននិរទេសចេញពីប្រទេសរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាក ចុងហុី]] ត្រូវបានផ្តល់អំណាចដោយរដ្ឋប្រហារយោធា។ លោកបានបញ្ជូន កងទ័ពសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ ទៅកាន់ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ ហើយក្នុងយុគសម័យនេះ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] បានវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]] ។ ទោះបីជា [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាកចុងហ៊ុី]] បានធ្វើឲ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិប្រសើរឡើងក៏ដោយ ក៏លោកជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ ដូច្នេះប្រជាជនមិនចូលចិត្តលោកទេ។ នៅទីបំផុត លោកត្រូវបានសម្លាប់ដោយ លោក គីម ចេគ្យូ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ លោក ជន់ ដូវ៉ាន ត្រូវបានយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយផ្សេងទៀត។ លោកបានគាបសង្កត់ក្រុមអ្នកតស៊ូនៅក្នុងទីក្រុង[[ក្វាងជូ]] ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេហៅថា ការបះបោរក្វាងជូ។ ទោះបីជាមានការបះបោរក្វាងជូក៏ដោយ លោក ជន់ ដូវ៉ាន បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែប្រជាជនបានតស៊ូម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧។ ចលនានេះត្រូវបានគេហៅថា ការតស៊ូខែមិថុនា។ ជាលទ្ធផលនៃការបះបោរក្វាងជូ និងការតស៊ូខែមិថុនា កូរ៉េខាងត្បូងបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ១៩៨៧។ លោក រ៉ូ តេវូ (១៩៨៨–៩៣) លោក គីម យ៉ុងសាម (១៩៩៣–៩៨ លោក គីម ដេជុង (១៩៩៨–២០០៣) លោក រ៉ូ មូយុន (២០០៣–២០០៨) លោក លី ម្យ៉ុងបាក់ (២០០៨–២០១៣) [[ផាក ហ្គឺនហ្យេ|លោកស្រី ផាក ហ្គីនហ្យេ]] ២០១៣–២០១៧) [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] (២០១៧–២០២២) លោក យូន សុកយុល (២០២២–២០២៥) លោក លី ជេម្យុង(២០២៥–) ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីតាមលំដាប់លំដោយបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៧។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ [[កូរ៉េខាងជើង]] មានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនជាង [[កូរ៉េខាងត្បូង]]ឆ្ងាយណាស់។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧០ កូរ៉េខាងត្បូងចាប់ផ្តើមវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងជើង។ នៅឆ្នាំ២០១៨ កូរ៉េខាងត្បូងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១០ ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]]ពិភពលោក។ == សូមមើលផងដែរ == * ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីបុរាណ * បញ្ជីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី == ឯកសារយោង == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{បញ្ជីឯកសារយោង}} == គន្ថនិទ្ទេស == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 4agqk5k7wrtsk8q9fgx20vx7mo709zq 0 53907 337218 2026-07-09T06:06:41Z ~2026-38873-07 51930 បង្កើតចូឡសុញ្ញតសូត្រ 337218 wikitext text/x-wiki == អត្ថបទសង្ខេប == === ១. មូលបទ និងគោលបំណង (Core Theme) === ព្រះសូត្រនេះបង្ហាញអំពី '''«ការចូលកាន់សុញ្ញតៈ (សេចក្តីសូន្យ) តាមលំដាប់លំដោយ»''' ដែលជាវិធីសមាធិ និងវិបស្សនាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះពុទ្ធ។ ព្រះអង្គទ្រង់ពន្យល់ថា សេចក្តីសូន្យនៅក្នុងទីនេះ មិនមែនជាភាពទទេស្អាតគ្មានសល់អ្វីសោះ ឬជាភាពវង្វេងបាត់ស្មារតីនោះទេ ប៉ុន្តែជា '''ការដឹងច្បាស់នូវអ្វីដែល «សូន្យចាក» (មិនមានវត្តមាន) និងការដឹងច្បាស់នូវអ្វីដែល «នៅសេសសល់» (មានវត្តមាន)''' នៅក្នុងចិត្ត។ === ២. ជំហាននៃការលះបង់សញ្ញា (The Progressive Steps) === ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានដឹកនាំព្រះអានន្ទ ឲ្យពិនិត្យមើលការរំងាប់ទៅនៃ «សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ» (ភាពវឹកវរនៃចិត្ត) តាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរ និងលះបង់សញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់) ពីគគ្រើមទៅរកល្អិត ដូចតទៅ៖ * '''លះបង់សញ្ញាខាងលោកិយ និងមនុស្ស៖''' ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវ ''គាមសញ្ញា'' (ស្រុក) និង ''មនុស្សសញ្ញា'' ឡើយ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែលើ ''អរញ្ញសញ្ញា'' (ព្រៃ)។ ចិត្តក៏សូន្យចាកភាពវឹកវរនៃស្រុកនិងមនុស្ស ប៉ុន្តែនៅសល់តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃព្រៃ។ * '''លះបង់សញ្ញានៃធម្មជាតិ ចូលទៅរកធាតុពិត៖''' ភិក្ខុលះបង់អរញ្ញសញ្ញា ហើយមកសំគាល់លើ ''បឋវីសញ្ញា'' (ដី/ផែនដី) ដោយធ្វើចិត្តឲ្យរាបស្មើ (ដូចស្បែកគោដែលគេលាតសន្ធឹង) មិនគិតពីភ្នំ ជ្រលង ឬបន្លាឡើយ។ * '''ចូលទៅកាន់អរូបជ្ឈាន (Formless Realms)៖''' ចិត្តចាប់ផ្តើមលះបង់រូបធាតុទាំងពួង ហើយឈានឡើងទៅតាមលំដាប់នៃអរូបសញ្ញាទាំង ៤ គឺ៖ *# ''អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា'' (អាកាសមិនមានទីបំផុត) *# ''វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា'' (វិញ្ញាណមិនមានទីបំផុត) *# ''អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា'' (សេចក្តីមិនមានអ្វីបន្តិចបន្តួច) *# ''នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា'' (សេចក្តីសំគាល់ក៏មិនមែន មិនមែនសេចក្តីសំគាល់ក៏មិនមែន) * '''ចូលកាន់អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Signless Concentration)៖''' ភិក្ខុលះបង់អរូបសញ្ញាទាំងអស់ រួចតាំងចិត្តក្នុងសមាធិដែលប្រកបដោយវិបស្សនា (គ្មាននិមិត្ត/សញ្ញានៃភាពទៀងទាត់ឡើយ)។ ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ចិត្តដឹងច្បាស់ថា សូន្យចាកអរូបសញ្ញាទាំងអស់ ប៉ុន្តែនៅសល់ «សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃរូបកាយ និងជីវិត» ប៉ុណ្ណោះ។ === ៣. ការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងការរលត់អាសវធម៌ (Ultimate Liberation) === ចំណុចកំពូលនៃព្រះសូត្រនេះ គឺនៅពេលដែលភិក្ខុពិចារណាឃើញថា សូម្បីតែ «អនិមិត្តចេតោសមាធិ» នេះ ក៏ជារបស់ដែលចិត្តតាក់តែងឡើង វាមិនទៀង និងមានការរលត់ជាធម្មតា។ '''ប្រសិនបើដឹងឃើញយ៉ាងនេះ''' ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តក៏រួចស្រឡះចាកអាសវធម៌ទាំង ៣ គឺ៖ # '''កាមាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងកាម) # '''ភវាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងភព) # '''អវិជ្ជាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងអវិជ្ជា/ភាពមិនដឹង) នៅពេលនោះ ភិក្ខុដឹងច្បាស់ថា «ជាតិអស់ហើយ ព្រហ្មចារ្យបានប្រព្រឹត្តិស្រេចហើយ»។ ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្តគឺ '''សូន្យចាកអាសវធម៌ទាំងស្រុង''' ហើយអ្វីដែលមិនសូន្យ (នៅសេសសល់) មានតែរូបកាយដែលមានសឡាយតនៈ (វិញ្ញាណទាំង ៦) ដែលរស់នៅដោយសារកម្លាំងជីវិតដែលនៅសល់ប៉ុណ្ណោះ។ === ៤. សេចក្តីសន្និដ្ឋាន (Conclusion) === ព្រះពុទ្ធទ្រង់បញ្ជាក់ថា ការចូលកាន់សុញ្ញតៈដ៏បរិសុទ្ធ ស្អាត និងប្រសើរក្រៃលែងបែបនេះ គឺជា '''មាគ៌ាដ៏ទូទៅ និងជាសកល''' របស់ព្រះពុទ្ធ និងព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ទាំងក្នុងអតីតកាល អនាគតកាល និងបច្ចុប្បន្នកាល។ ព្រះអង្គទ្រង់ដាស់តឿនភិក្ខុទាំងឡាយ រួមទាំងព្រះអានន្ទ ឲ្យខំប្រឹងសិក្សារៀនសូត្រ និងអនុវត្តតាមមាគ៌ានេះឯង។ == អត្ថបទដើមនៃចូឡសុញ្ញតសូត្រ == === [១] សេចក្តីផ្តើម === ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងប្រាសាទរបស់មិគារមាតា ក្នុងបុព្វារាម ទៀបក្រុងសាវត្ថី ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទមានអាយុចេញអំពីទីសម្ងំ ក្នុងសាយណ្ហសម័យ ហើយចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូលទៅដល់ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះព្រះអានន្ទមានអាយុគង់ក្នុងទីសមគួរហើយ ក៏ទូលសួរនឹងព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា “បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងនគរតូច ជានិគមរបស់ពួកសក្យៈក្នុងសក្កជនបទ ។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ បានរៀនក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីនោះថា ‘ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះតថាគតនៅច្រើនដោយការនៅស្ងប់ស្ងាត់ ។’ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពាក្យនុ៎ះឈ្មោះថាខ្ញុំព្រះអង្គ បានស្តាប់ដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយឬ?” === [២] ការនៅដោយសេចក្តីសូន្យ៖ អំពីស្រុក ទៅព្រៃ === ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “អើអានន្ទ ពាក្យនុ៎ះឈ្មោះថាអ្នកបានស្តាប់ដោយប្រពៃ រៀនដោយប្រពៃ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ចងចាំដោយប្រពៃហើយ ។” “ម្នាលអានន្ទ កាលពីដើមក្តី ឥឡូវនេះក្តី តថាគតធ្លាប់នៅច្រើនដោយការនៅស្ងប់ស្ងាត់ (សុញ្ញតា) ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រាសាទរបស់មិគារមាតានេះសូន្យចាកដំរី គោ សេះ លា សូន្យចាកមាស និងប្រាក់ សូន្យចាកការជួបជុំស្រី និងប្រុសអស់ហើយ ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យភិក្ខុសង្ឃ ។” “មានឧបមាដូចម្តេចមិញ ម្នាលអានន្ទ មានឧបមេយ្យដូចជាភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវគាមសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាស្រុក) ។” “មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមនុស្សសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាមនុស្ស) ទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាព្រៃ) ក៏ដូច្នោះដែរ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអរញ្ញសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យគាមសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកគាមសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកមនុស្សសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណា មិនដែលមានត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះថាជារបស់សូន្យត្រង់កន្លែងនោះ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៣] អំពីព្រៃ ទៅផែនដី === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវមនុស្សសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវអរញ្ញសញ្ញាទេ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសភាវៈមួយ ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាដី) ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។” “ម្នាលអានន្ទ ស្បែកគោដែលគេកោស គេរូសដោយខ្នោស មានឧបមាដូចម្តេចមិញ ម្នាលអានន្ទមានឧបមេយ្យ ដូចជាទីណាខ្ពស់ ទាប ឆ្លងទឹក ឆ្លងភក់ មានដង្គត់ និងបន្លាច្រូងច្រាង មានភ្នំរដិបរដុបដែលមាននៅលើផែនដីនេះ ។” “ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវទីទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័បឋវីសញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកមនុស្សសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកអរញ្ញសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះថាជារបស់សូន្យត្រង់កន្លែងនោះ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៤] អំពីផែនដី ទៅអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអរញ្ញសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបឋវីសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអរញ្ញសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យ ចាកបឋវីសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះទេ ភិក្ខុពិចារណា ឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៥] អំពីអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទៅវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបឋវីសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកបឋវីសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះទេ ភិក្ខុពិចារណា ឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៦] អំពីវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទៅអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះ ដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តី ក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់ទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៧] អំពីអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទៅនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមានគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវ សេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ នោះត្រង់ទីនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណានៅមានសល់ត្រង់ទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់ថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលនៅមាន នោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៨] អំពីនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ទៅអនិមិត្តចេតោសមាធិ === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” ''[អនិមិត្តចេតោសមាធិនោះ បានដល់សមាធិចិត្តដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ។ ព្រោះសមាធិនោះ ប្រាសចាកនិមិត្ត មានសេចក្តីមិនទៀងជាដើម បានជាលោកហៅថាអនិមិត្ត]'' “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមានគឺមានព្រោះអាស្រ័យនូវកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះ ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះ ដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះ ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ពិចារណា ឃើញសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់ទីនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសល់នៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលមាននោះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៩] ការរួចផុតចាកអាសវធម៌ (ការសម្រេចអរហត្តផល) === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាអនិមិត្តចេតោសមាធិនេះអាត្មាអញបានតាក់តែងហើយ បានរិះគិតសន្សំហើយ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងទៀតថា ប្រសិនបើធម្មជាតិណាមួយដែលអាត្មាអញតាក់តែងហើយ រិះគិតសន្សំហើយ ធម្មជាតិនោះមិនទៀង មានការរលត់ជាធម្មតា ។” “ប្រសិនបើភិក្ខុដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តក៏រួចចាកកាមាសវៈផង ចិត្តក៏រួចចាកភវាវៈផង ចិត្តក៏រួចចាកអវិជ្ជាសវៈផង ។” “ប្រសិនបើចិត្តរួចស្រឡះហើយ ញាណក៏កើតឡើងថា អាត្មាអញមានចិត្តរួចស្រឡះហើយ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ជាតិអស់ហើយ ព្រហ្មចារ្យអាត្មាអញបានប្រព្រឹត្តិស្រេចហើយ កិច្ចដែលអញត្រូវធ្វើ ក៏ធ្វើស្រេចហើយ មិនមានកិច្ចដទៃក្រៅពីនេះទៀតទេ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យភវាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអវិជ្ជាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះឯង ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកកាមាសវៈ ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកភវាសវៈ ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអវិជ្ជាសវៈ ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះឯង ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់ទីនេះ ថាជារបស់សូន្យ ។” “ពុំនោះប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសល់នៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងយ៉ាងនេះឯង ។” === [១០] សេចក្តីសន្និដ្ឋាន === “ម្នាលអានន្ទ សមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងអតីតកាលបានចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះតែងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងអនាគតកាលនឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះនឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះតែងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះក្នុងសាសនានេះភិក្ខុត្រូវគិតថា យើងរាល់គ្នានឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ម្នាលអានន្ទ អ្នកទាំងឡាយគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង ។” “លុះព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់ព្រះសូត្រនេះចប់ហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុក៏មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ នឹងភាសិតរបស់ព្រះមានព្រះភាគដោយប្រការដូច្នេះឯង ។” ចប់ ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី១ ។ == '''ឯកសារយោង''' == ''មជ្ឈិមនិកាយ > ឧបរិបណ្ណាសក > អដ្ឋមភាគ > សុញ្ញតវគ្គ > ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី១ (បិដកភាគទី២៧ ទំព័រទី ១២ ឃ្នាប ៨ ដល់ ១០)'' 4lxx3nh6m9ruhnrwh2nxs5dtzknfkym 337219 337218 2026-07-09T06:18:30Z ~2026-38873-07 51930 /* ៣. ការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងការរលត់អាសវធម៌ (Ultimate Liberation) */ 337219 wikitext text/x-wiki == អត្ថបទសង្ខេប == === ១. មូលបទ និងគោលបំណង (Core Theme) === ព្រះសូត្រនេះបង្ហាញអំពី «ការចូលកាន់សុញ្ញតៈ (សេចក្តីសូន្យ) តាមលំដាប់លំដោយ» ដែលជាវិធីសមាធិ និងវិបស្សនាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះពុទ្ធ។ ព្រះអង្គទ្រង់ពន្យល់ថា សេចក្តីសូន្យនៅក្នុងទីនេះ មិនមែនជាភាពទទេស្អាតគ្មានសល់អ្វីសោះ ឬជាភាពវង្វេងបាត់ស្មារតីនោះទេ ប៉ុន្តែជា ការដឹងច្បាស់នូវអ្វីដែល «សូន្យចាក» (មិនមានវត្តមាន) និងការដឹងច្បាស់នូវអ្វីដែល «នៅសេសសល់» (មានវត្តមាន) នៅក្នុងចិត្ត។ === ២. ជំហាននៃការលះបង់សញ្ញា (The Progressive Steps) === ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានដឹកនាំព្រះអានន្ទ ឲ្យពិនិត្យមើលការរំងាប់ទៅនៃ «សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ» (ភាពវឹកវរនៃចិត្ត) តាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរ និងលះបង់សញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់) ពីគគ្រើមទៅរកល្អិត ដូចតទៅ៖ * '''លះបង់សញ្ញាខាងលោកិយ និងមនុស្ស៖''' ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវ ''គាមសញ្ញា'' (ស្រុក) និង ''មនុស្សសញ្ញា'' ឡើយ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែលើ ''អរញ្ញសញ្ញា'' (ព្រៃ)។ ចិត្តក៏សូន្យចាកភាពវឹកវរនៃស្រុកនិងមនុស្ស ប៉ុន្តែនៅសល់តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃព្រៃ។ * '''លះបង់សញ្ញានៃធម្មជាតិ ចូលទៅរកធាតុពិត៖''' ភិក្ខុលះបង់អរញ្ញសញ្ញា ហើយមកសំគាល់លើ ''បឋវីសញ្ញា'' (ដី/ផែនដី) ដោយធ្វើចិត្តឲ្យរាបស្មើ (ដូចស្បែកគោដែលគេលាតសន្ធឹង) មិនគិតពីភ្នំ ជ្រលង ឬបន្លាឡើយ។ * '''ចូលទៅកាន់អរូបជ្ឈាន (Formless Realms)៖''' ចិត្តចាប់ផ្តើមលះបង់រូបធាតុទាំងពួង ហើយឈានឡើងទៅតាមលំដាប់នៃអរូបសញ្ញាទាំង ៤ គឺ៖ *# ''អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា'' (អាកាសមិនមានទីបំផុត) ''(Base of Infinite Space)'' *# ''វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា'' (វិញ្ញាណមិនមានទីបំផុត) ''(Based of Infinite Consciousness)'' *# ''អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា'' (សេចក្តីមិនមានអ្វីបន្តិចបន្តួច) ''(Base of Nothingness)'' *# ''នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា'' (សេចក្តីសំគាល់ក៏មិនមែន មិនមែនសេចក្តីសំគាល់ក៏មិនមែន) ''(Based of Neither-Perception-Nor-Non-Perception)'' * '''ចូលកាន់អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Signless Concentration)៖''' ភិក្ខុលះបង់អរូបសញ្ញាទាំងអស់ រួចតាំងចិត្តក្នុងសមាធិដែលប្រកបដោយវិបស្សនា (គ្មាននិមិត្ត/សញ្ញានៃភាពទៀងទាត់ឡើយ)។ ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ចិត្តដឹងច្បាស់ថា សូន្យចាកអរូបសញ្ញាទាំងអស់ ប៉ុន្តែនៅសល់ «សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃរូបកាយ និងជីវិត» ប៉ុណ្ណោះ។ === ៣. ការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងការរលត់អាសវធម៌ (Ultimate Liberation) === ចំណុចកំពូលនៃព្រះសូត្រនេះ គឺនៅពេលដែលភិក្ខុពិចារណាឃើញថា សូម្បីតែ «អនិមិត្តចេតោសមាធិ» នេះ ក៏ជារបស់ដែលចិត្តតាក់តែងឡើង វាមិនទៀង និងមានការរលត់ជាធម្មតា។ ប្រសិនបើដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តក៏រួចស្រឡះចាកអាសវធម៌ទាំង ៣ គឺ៖ # '''កាមាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងកាម) # '''ភវាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងភព) # '''អវិជ្ជាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងអវិជ្ជា/ភាពមិនដឹង) នៅពេលនោះ ភិក្ខុដឹងច្បាស់ថា «ជាតិអស់ហើយ ព្រហ្មចារ្យបានប្រព្រឹត្តិស្រេចហើយ»។ ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្តគឺ '''សូន្យចាកអាសវធម៌ទាំងស្រុង''' ហើយអ្វីដែលមិនសូន្យ (នៅសេសសល់) មានតែរូបកាយដែលមានសឡាយតនៈ (វិញ្ញាណទាំង ៦) ដែលរស់នៅដោយសារកម្លាំងជីវិតដែលនៅសល់ប៉ុណ្ណោះ។ === ៤. សេចក្តីសន្និដ្ឋាន (Conclusion) === ព្រះពុទ្ធទ្រង់បញ្ជាក់ថា ការចូលកាន់សុញ្ញតៈដ៏បរិសុទ្ធ ស្អាត និងប្រសើរក្រៃលែងបែបនេះ គឺជា '''មាគ៌ាដ៏ទូទៅ និងជាសកល''' របស់ព្រះពុទ្ធ និងព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ទាំងក្នុងអតីតកាល អនាគតកាល និងបច្ចុប្បន្នកាល។ ព្រះអង្គទ្រង់ដាស់តឿនភិក្ខុទាំងឡាយ រួមទាំងព្រះអានន្ទ ឲ្យខំប្រឹងសិក្សារៀនសូត្រ និងអនុវត្តតាមមាគ៌ានេះឯង។ == អត្ថបទដើមនៃចូឡសុញ្ញតសូត្រ == === [១] សេចក្តីផ្តើម === ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងប្រាសាទរបស់មិគារមាតា ក្នុងបុព្វារាម ទៀបក្រុងសាវត្ថី ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទមានអាយុចេញអំពីទីសម្ងំ ក្នុងសាយណ្ហសម័យ ហើយចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូលទៅដល់ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះព្រះអានន្ទមានអាយុគង់ក្នុងទីសមគួរហើយ ក៏ទូលសួរនឹងព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា “បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងនគរតូច ជានិគមរបស់ពួកសក្យៈក្នុងសក្កជនបទ ។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ បានរៀនក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីនោះថា ‘ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះតថាគតនៅច្រើនដោយការនៅស្ងប់ស្ងាត់ ។’ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពាក្យនុ៎ះឈ្មោះថាខ្ញុំព្រះអង្គ បានស្តាប់ដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយឬ?” === [២] ការនៅដោយសេចក្តីសូន្យ៖ អំពីស្រុក ទៅព្រៃ === ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “អើអានន្ទ ពាក្យនុ៎ះឈ្មោះថាអ្នកបានស្តាប់ដោយប្រពៃ រៀនដោយប្រពៃ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ចងចាំដោយប្រពៃហើយ ។” “ម្នាលអានន្ទ កាលពីដើមក្តី ឥឡូវនេះក្តី តថាគតធ្លាប់នៅច្រើនដោយការនៅស្ងប់ស្ងាត់ (សុញ្ញតា) ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រាសាទរបស់មិគារមាតានេះសូន្យចាកដំរី គោ សេះ លា សូន្យចាកមាស និងប្រាក់ សូន្យចាកការជួបជុំស្រី និងប្រុសអស់ហើយ ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យភិក្ខុសង្ឃ ។” “មានឧបមាដូចម្តេចមិញ ម្នាលអានន្ទ មានឧបមេយ្យដូចជាភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវគាមសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាស្រុក) ។” “មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមនុស្សសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាមនុស្ស) ទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាព្រៃ) ក៏ដូច្នោះដែរ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអរញ្ញសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យគាមសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកគាមសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកមនុស្សសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណា មិនដែលមានត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះថាជារបស់សូន្យត្រង់កន្លែងនោះ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៣] អំពីព្រៃ ទៅផែនដី === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវមនុស្សសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវអរញ្ញសញ្ញាទេ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសភាវៈមួយ ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាដី) ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។” “ម្នាលអានន្ទ ស្បែកគោដែលគេកោស គេរូសដោយខ្នោស មានឧបមាដូចម្តេចមិញ ម្នាលអានន្ទមានឧបមេយ្យ ដូចជាទីណាខ្ពស់ ទាប ឆ្លងទឹក ឆ្លងភក់ មានដង្គត់ និងបន្លាច្រូងច្រាង មានភ្នំរដិបរដុបដែលមាននៅលើផែនដីនេះ ។” “ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវទីទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័បឋវីសញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកមនុស្សសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកអរញ្ញសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះថាជារបស់សូន្យត្រង់កន្លែងនោះ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៤] អំពីផែនដី ទៅអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអរញ្ញសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបឋវីសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអរញ្ញសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យ ចាកបឋវីសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះទេ ភិក្ខុពិចារណា ឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៥] អំពីអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទៅវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបឋវីសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកបឋវីសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះទេ ភិក្ខុពិចារណា ឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៦] អំពីវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទៅអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះ ដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តី ក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់ទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៧] អំពីអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទៅនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមានគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវ សេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ នោះត្រង់ទីនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណានៅមានសល់ត្រង់ទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់ថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលនៅមាន នោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៨] អំពីនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ទៅអនិមិត្តចេតោសមាធិ === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” ''[អនិមិត្តចេតោសមាធិនោះ បានដល់សមាធិចិត្តដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ។ ព្រោះសមាធិនោះ ប្រាសចាកនិមិត្ត មានសេចក្តីមិនទៀងជាដើម បានជាលោកហៅថាអនិមិត្ត]'' “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមានគឺមានព្រោះអាស្រ័យនូវកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះ ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះ ដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះ ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ពិចារណា ឃើញសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់ទីនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសល់នៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលមាននោះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === [៩] ការរួចផុតចាកអាសវធម៌ (ការសម្រេចអរហត្តផល) === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាអនិមិត្តចេតោសមាធិនេះអាត្មាអញបានតាក់តែងហើយ បានរិះគិតសន្សំហើយ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងទៀតថា ប្រសិនបើធម្មជាតិណាមួយដែលអាត្មាអញតាក់តែងហើយ រិះគិតសន្សំហើយ ធម្មជាតិនោះមិនទៀង មានការរលត់ជាធម្មតា ។” “ប្រសិនបើភិក្ខុដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តក៏រួចចាកកាមាសវៈផង ចិត្តក៏រួចចាកភវាវៈផង ចិត្តក៏រួចចាកអវិជ្ជាសវៈផង ។” “ប្រសិនបើចិត្តរួចស្រឡះហើយ ញាណក៏កើតឡើងថា អាត្មាអញមានចិត្តរួចស្រឡះហើយ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ជាតិអស់ហើយ ព្រហ្មចារ្យអាត្មាអញបានប្រព្រឹត្តិស្រេចហើយ កិច្ចដែលអញត្រូវធ្វើ ក៏ធ្វើស្រេចហើយ មិនមានកិច្ចដទៃក្រៅពីនេះទៀតទេ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យភវាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអវិជ្ជាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះឯង ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកកាមាសវៈ ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកភវាសវៈ ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអវិជ្ជាសវៈ ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះឯង ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់ទីនេះ ថាជារបស់សូន្យ ។” “ពុំនោះប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសល់នៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងយ៉ាងនេះឯង ។” === [១០] សេចក្តីសន្និដ្ឋាន === “ម្នាលអានន្ទ សមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងអតីតកាលបានចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះតែងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងអនាគតកាលនឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះនឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះតែងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះក្នុងសាសនានេះភិក្ខុត្រូវគិតថា យើងរាល់គ្នានឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ម្នាលអានន្ទ អ្នកទាំងឡាយគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង ។” “លុះព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់ព្រះសូត្រនេះចប់ហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុក៏មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ នឹងភាសិតរបស់ព្រះមានព្រះភាគដោយប្រការដូច្នេះឯង ។” ចប់ ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី១ ។ == '''ឯកសារយោង''' == ''មជ្ឈិមនិកាយ > ឧបរិបណ្ណាសក > អដ្ឋមភាគ > សុញ្ញតវគ្គ > ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី១ (បិដកភាគទី២៧ ទំព័រទី ១២ ឃ្នាប ៨ ដល់ ១០)'' k95z4fy7fydpjtxso8embbmjeoaocqz 337220 337219 2026-07-09T06:21:11Z ~2026-38873-07 51930 /* អត្ថបទដើមនៃចូឡសុញ្ញតសូត្រ */ 337220 wikitext text/x-wiki == អត្ថបទសង្ខេប == === ១. មូលបទ និងគោលបំណង (Core Theme) === ព្រះសូត្រនេះបង្ហាញអំពី «ការចូលកាន់សុញ្ញតៈ (សេចក្តីសូន្យ) តាមលំដាប់លំដោយ» ដែលជាវិធីសមាធិ និងវិបស្សនាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះពុទ្ធ។ ព្រះអង្គទ្រង់ពន្យល់ថា សេចក្តីសូន្យនៅក្នុងទីនេះ មិនមែនជាភាពទទេស្អាតគ្មានសល់អ្វីសោះ ឬជាភាពវង្វេងបាត់ស្មារតីនោះទេ ប៉ុន្តែជា ការដឹងច្បាស់នូវអ្វីដែល «សូន្យចាក» (មិនមានវត្តមាន) និងការដឹងច្បាស់នូវអ្វីដែល «នៅសេសសល់» (មានវត្តមាន) នៅក្នុងចិត្ត។ === ២. ជំហាននៃការលះបង់សញ្ញា (The Progressive Steps) === ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានដឹកនាំព្រះអានន្ទ ឲ្យពិនិត្យមើលការរំងាប់ទៅនៃ «សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ» (ភាពវឹកវរនៃចិត្ត) តាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរ និងលះបង់សញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់) ពីគគ្រើមទៅរកល្អិត ដូចតទៅ៖ * '''លះបង់សញ្ញាខាងលោកិយ និងមនុស្ស៖''' ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវ ''គាមសញ្ញា'' (ស្រុក) និង ''មនុស្សសញ្ញា'' ឡើយ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែលើ ''អរញ្ញសញ្ញា'' (ព្រៃ)។ ចិត្តក៏សូន្យចាកភាពវឹកវរនៃស្រុកនិងមនុស្ស ប៉ុន្តែនៅសល់តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃព្រៃ។ * '''លះបង់សញ្ញានៃធម្មជាតិ ចូលទៅរកធាតុពិត៖''' ភិក្ខុលះបង់អរញ្ញសញ្ញា ហើយមកសំគាល់លើ ''បឋវីសញ្ញា'' (ដី/ផែនដី) ដោយធ្វើចិត្តឲ្យរាបស្មើ (ដូចស្បែកគោដែលគេលាតសន្ធឹង) មិនគិតពីភ្នំ ជ្រលង ឬបន្លាឡើយ។ * '''ចូលទៅកាន់អរូបជ្ឈាន (Formless Realms)៖''' ចិត្តចាប់ផ្តើមលះបង់រូបធាតុទាំងពួង ហើយឈានឡើងទៅតាមលំដាប់នៃអរូបសញ្ញាទាំង ៤ គឺ៖ *# ''អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា'' (អាកាសមិនមានទីបំផុត) ''(Base of Infinite Space)'' *# ''វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា'' (វិញ្ញាណមិនមានទីបំផុត) ''(Based of Infinite Consciousness)'' *# ''អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា'' (សេចក្តីមិនមានអ្វីបន្តិចបន្តួច) ''(Base of Nothingness)'' *# ''នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា'' (សេចក្តីសំគាល់ក៏មិនមែន មិនមែនសេចក្តីសំគាល់ក៏មិនមែន) ''(Based of Neither-Perception-Nor-Non-Perception)'' * '''ចូលកាន់អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Signless Concentration)៖''' ភិក្ខុលះបង់អរូបសញ្ញាទាំងអស់ រួចតាំងចិត្តក្នុងសមាធិដែលប្រកបដោយវិបស្សនា (គ្មាននិមិត្ត/សញ្ញានៃភាពទៀងទាត់ឡើយ)។ ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ចិត្តដឹងច្បាស់ថា សូន្យចាកអរូបសញ្ញាទាំងអស់ ប៉ុន្តែនៅសល់ «សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃរូបកាយ និងជីវិត» ប៉ុណ្ណោះ។ === ៣. ការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងការរលត់អាសវធម៌ (Ultimate Liberation) === ចំណុចកំពូលនៃព្រះសូត្រនេះ គឺនៅពេលដែលភិក្ខុពិចារណាឃើញថា សូម្បីតែ «អនិមិត្តចេតោសមាធិ» នេះ ក៏ជារបស់ដែលចិត្តតាក់តែងឡើង វាមិនទៀង និងមានការរលត់ជាធម្មតា។ ប្រសិនបើដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តក៏រួចស្រឡះចាកអាសវធម៌ទាំង ៣ គឺ៖ # '''កាមាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងកាម) # '''ភវាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងភព) # '''អវិជ្ជាសវៈ''' (កិលេសត្រាំក្នុងអវិជ្ជា/ភាពមិនដឹង) នៅពេលនោះ ភិក្ខុដឹងច្បាស់ថា «ជាតិអស់ហើយ ព្រហ្មចារ្យបានប្រព្រឹត្តិស្រេចហើយ»។ ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្តគឺ '''សូន្យចាកអាសវធម៌ទាំងស្រុង''' ហើយអ្វីដែលមិនសូន្យ (នៅសេសសល់) មានតែរូបកាយដែលមានសឡាយតនៈ (វិញ្ញាណទាំង ៦) ដែលរស់នៅដោយសារកម្លាំងជីវិតដែលនៅសល់ប៉ុណ្ណោះ។ === ៤. សេចក្តីសន្និដ្ឋាន (Conclusion) === ព្រះពុទ្ធទ្រង់បញ្ជាក់ថា ការចូលកាន់សុញ្ញតៈដ៏បរិសុទ្ធ ស្អាត និងប្រសើរក្រៃលែងបែបនេះ គឺជា '''មាគ៌ាដ៏ទូទៅ និងជាសកល''' របស់ព្រះពុទ្ធ និងព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ទាំងក្នុងអតីតកាល អនាគតកាល និងបច្ចុប្បន្នកាល។ ព្រះអង្គទ្រង់ដាស់តឿនភិក្ខុទាំងឡាយ រួមទាំងព្រះអានន្ទ ឲ្យខំប្រឹងសិក្សារៀនសូត្រ និងអនុវត្តតាមមាគ៌ានេះឯង។ == អត្ថបទដើមនៃចូឡសុញ្ញតសូត្រ == === ១. សេចក្តីផ្តើម === ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងប្រាសាទរបស់មិគារមាតា ក្នុងបុព្វារាម ទៀបក្រុងសាវត្ថី ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទមានអាយុចេញអំពីទីសម្ងំ ក្នុងសាយណ្ហសម័យ ហើយចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូលទៅដល់ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះព្រះអានន្ទមានអាយុគង់ក្នុងទីសមគួរហើយ ក៏ទូលសួរនឹងព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា “បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងនគរតូច ជានិគមរបស់ពួកសក្យៈក្នុងសក្កជនបទ ។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ បានរៀនក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីនោះថា ‘ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះតថាគតនៅច្រើនដោយការនៅស្ងប់ស្ងាត់ ។’ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពាក្យនុ៎ះឈ្មោះថាខ្ញុំព្រះអង្គ បានស្តាប់ដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយឬ?” === ២. ការនៅដោយសេចក្តីសូន្យ៖ អំពីស្រុក ទៅព្រៃ === ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “អើអានន្ទ ពាក្យនុ៎ះឈ្មោះថាអ្នកបានស្តាប់ដោយប្រពៃ រៀនដោយប្រពៃ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ចងចាំដោយប្រពៃហើយ ។” “ម្នាលអានន្ទ កាលពីដើមក្តី ឥឡូវនេះក្តី តថាគតធ្លាប់នៅច្រើនដោយការនៅស្ងប់ស្ងាត់ (សុញ្ញតា) ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រាសាទរបស់មិគារមាតានេះសូន្យចាកដំរី គោ សេះ លា សូន្យចាកមាស និងប្រាក់ សូន្យចាកការជួបជុំស្រី និងប្រុសអស់ហើយ ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យភិក្ខុសង្ឃ ។” “មានឧបមាដូចម្តេចមិញ ម្នាលអានន្ទ មានឧបមេយ្យដូចជាភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវគាមសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាស្រុក) ។” “មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមនុស្សសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាមនុស្ស) ទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាព្រៃ) ក៏ដូច្នោះដែរ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអរញ្ញសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យគាមសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកគាមសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកមនុស្សសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណា មិនដែលមានត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះថាជារបស់សូន្យត្រង់កន្លែងនោះ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៣. អំពីព្រៃ ទៅផែនដី === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវមនុស្សសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវអរញ្ញសញ្ញាទេ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសភាវៈមួយ ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ថាដី) ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។” “ម្នាលអានន្ទ ស្បែកគោដែលគេកោស គេរូសដោយខ្នោស មានឧបមាដូចម្តេចមិញ ម្នាលអានន្ទមានឧបមេយ្យ ដូចជាទីណាខ្ពស់ ទាប ឆ្លងទឹក ឆ្លងភក់ មានដង្គត់ និងបន្លាច្រូងច្រាង មានភ្នំរដិបរដុបដែលមាននៅលើផែនដីនេះ ។” “ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវទីទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័បឋវីសញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកមនុស្សសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកអរញ្ញសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនមែនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះថាជារបស់សូន្យត្រង់កន្លែងនោះ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៤. អំពីផែនដី ទៅអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអរញ្ញសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបឋវីសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអរញ្ញសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យ ចាកបឋវីសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះទេ ភិក្ខុពិចារណា ឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៥. អំពីអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទៅវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបឋវីសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកបឋវីសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេ គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានត្រង់កន្លែងនោះទេ ភិក្ខុពិចារណា ឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់កន្លែងនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលនៅមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៦. អំពីវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទៅអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះ ដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តី ក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់កន្លែងនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសេសសល់នៅត្រង់ទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៧. អំពីអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទៅនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមានគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវ សេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ នោះត្រង់ទីនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណានៅមានសល់ត្រង់ទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់ថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលនៅមាន នោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាត យ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៨. អំពីនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ទៅអនិមិត្តចេតោសមាធិ === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” ''[អនិមិត្តចេតោសមាធិនោះ បានដល់សមាធិចិត្តដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ។ ព្រោះសមាធិនោះ ប្រាសចាកនិមិត្ត មានសេចក្តីមិនទៀងជាដើម បានជាលោកហៅថាអនិមិត្ត]'' “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមានគឺមានព្រោះអាស្រ័យនូវកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះ ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដឹងច្បាស់ថាទីនេះ ដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះ ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ពិចារណា ឃើញសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់ទីនោះថាជារបស់សូន្យ ។” “ប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសល់នៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលមាននោះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអាននន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធស្អាតយ៉ាងនេះខ្លះ ។” === ៩. ការរួចផុតចាកអាសវធម៌ (ការសម្រេចអរហត្តផល) === “ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត ភិក្ខុមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាទេ ។” “ប៉ុន្តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសភាវៈមួយព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះមានចិត្តស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ជឿស៊ប់ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថាអនិមិត្តចេតោសមាធិនេះអាត្មាអញបានតាក់តែងហើយ បានរិះគិតសន្សំហើយ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងទៀតថា ប្រសិនបើធម្មជាតិណាមួយដែលអាត្មាអញតាក់តែងហើយ រិះគិតសន្សំហើយ ធម្មជាតិនោះមិនទៀង មានការរលត់ជាធម្មតា ។” “ប្រសិនបើភិក្ខុដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តក៏រួចចាកកាមាសវៈផង ចិត្តក៏រួចចាកភវាវៈផង ចិត្តក៏រួចចាកអវិជ្ជាសវៈផង ។” “ប្រសិនបើចិត្តរួចស្រឡះហើយ ញាណក៏កើតឡើងថា អាត្មាអញមានចិត្តរួចស្រឡះហើយ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ជាតិអស់ហើយ ព្រហ្មចារ្យអាត្មាអញបានប្រព្រឹត្តិស្រេចហើយ កិច្ចដែលអញត្រូវធ្វើ ក៏ធ្វើស្រេចហើយ មិនមានកិច្ចដទៃក្រៅពីនេះទៀតទេ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យភវាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងឡាយណានៅមានព្រោះអាស្រ័យអវិជ្ជាសវៈ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។” “ប៉ុន្តែសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះបែរជានៅមាន គឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះឯង ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកកាមាសវៈ ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តី សំគាល់ថាសូន្យចាកភវាសវៈ ដឹងច្បាស់ថាទីនេះដល់នូវសេចក្តីសំគាល់ថាសូន្យចាកអវិជ្ជាសវៈ ។” “ប៉ុន្តែទីនេះមិនឈ្មោះថាសូន្យទេគឺនៅមានព្រោះអាស្រ័យកាយដែលប្រកបដោយសឡាយតនៈនេះឯង ដោយមានជីវិតជាបច្ច័យ ។” “សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាមិនមានក្នុងទីនោះ ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនោះត្រង់ទីនេះ ថាជារបស់សូន្យ ។” “ពុំនោះប្រសិនបើសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយណាសល់នៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ដែលមាននោះថាសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនេះនៅមាន ។” “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះឯងឈ្មោះថាមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីសូន្យនុ៎ះដែលជារបស់ពិត មិនប្រែប្រួល បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងយ៉ាងនេះឯង ។” === ១០. សេចក្តីសន្និដ្ឋាន === “ម្នាលអានន្ទ សមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងអតីតកាលបានចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះតែងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងអនាគតកាលនឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះនឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះតែងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែងនេះឯង ។” “ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះក្នុងសាសនានេះភិក្ខុត្រូវគិតថា យើងរាល់គ្នានឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្រៃលែង ម្នាលអានន្ទ អ្នកទាំងឡាយគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង ។” “លុះព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់ព្រះសូត្រនេះចប់ហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុក៏មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ នឹងភាសិតរបស់ព្រះមានព្រះភាគដោយប្រការដូច្នេះឯង ។” ចប់ ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី១ ។ == ឯកសារយោង == ''មជ្ឈិមនិកាយ > ឧបរិបណ្ណាសក > អដ្ឋមភាគ > សុញ្ញតវគ្គ > ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី១ (បិដកភាគទី២៧ ទំព័រទី ១២ ឃ្នាប ៨ ដល់ ១០)'' ocq7fec9hxfilxpz2n0npjjckvlz12h