វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8123 337274 334001 2026-07-10T19:27:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337274 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន''' ឬ '''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine |archivedate=2026-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260219100033/https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |url-status=dead }}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == rmmw5espc5lmd0q8kcgplvmda8alyzo 0 35134 337270 333701 2026-07-10T16:47:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337270 wikitext text/x-wiki {{For|បញ្ជីប្រទេសគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ|បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប}} [[ឯកសារ:World Population.svg|thumb|upright=1.5|ផែនទីនៃប្រទេស និងដែនដីផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកដោយផ្អែកលើចំនួនប្រជាជននៃឆ្នាំ២០១៩។ (ពណ៌កាន់តែដិតមានន័យថាប្រជាជនកាន់តែច្រើន)]] អត្ថបទនេះគឺស្តីអំពីបញ្ជីនៃប្រទេស និងទឹកដីអនិស្សរភាពទាំងប៉ុន្មាននៅលើពិភពលោកដោយផ្អែកទៅលើចំនួនប្រជាជនសរុប។ បញ្ជីនេះមានរាប់បញ្ចូលរដ្ឋអធិបតេយ្យ ដែនដីអនិស្សរភាព និងក្នុងករណីខ្លះ ក៏រាប់បញ្ចូលទាំងប្រទេសជាសមាជិកដែលស្ថិតក្នុងរដ្ឋអធិបតេយ្យផងដែរ ដោយអង្គភាពនីមួយៗនៅក្នុងបញ្ជីគឺផ្អែកលើស្តង់ដារអាយអេសអូ [[ISO ៣១៦៦-១]]។ ឧទាហរណ៍ [[សហរាជាណាចក្រ]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពតែមួយ ខណៈដែលបណ្តាប្រទេសសមាជិកនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពខុសដាច់ពីគ្នា។ បញ្ជីខាងក្រោមក៏រួមបញ្ចូលទិន្នន័យភាគរយរបស់ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសនីមួយៗធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនពិភពលោកផងដែរ ដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៧.៩៥ ពាន់លាននាក់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ == វិធីសាស្ត្រ == តួលេខដែលបានស្រង់យកមកប្រើនៅក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះត្រូវបានផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មាន ឬការព្យាករណ៍ថ្មីៗដោយអាជ្ញាធរជំរឿននៃប្រជាជាតិនីមួយៗ។ នៅពេលទិន្នន័យជាតិបច្ចុប្បន្នមានកង្វះ ឬគ្មាន តួលេខគឺផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មាន ឬការព្យាករណ៍សម្រាប់ឆ្នាំ២០២១ ដោយ[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/|title=World Population Prospects 2019|author=United Nations|website=population.un.org|access-date=1 មិថុនា 2022}}</ref> ដោយសារតួលេខដែលបានចងក្រងមិនត្រូវបានប្រមូលក្នុងពេលតែមួយនៅគ្រប់ប្រទេស ឬក្នុងកម្រិតទៀងទាត់ដូចគ្នា ដូច្នេះទិន្នន័យលេខប្រៀបធៀបអាចបង្កឱ្យមានការសន្និដ្ឋានខុសឆ្គង។ ជាងនេះទៅទៀត តួលេខបន្ថែមពីប្រទេសទាំងអស់ ប្រហែលជាមិនស្មើនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបនៅលើពិភពលោកទេ។ អង្គភាពមួយចំនួនដូចជា [[សហភាពអឺរ៉ុប]]គឺមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលទេព្រោះវាមិនមែនជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ហើយសម្រាប់ដែនដីឯករាជ្យដែលមិនមានប្រជាជនអចិន្ត្រៃយ៍វិញ ដូចជាដែនដីទាមទារដោយប្រទេសផ្សេងៗមកលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ក៏មិនរាប់បញ្ចូលដែរ។ ==រដ្ឋអធិបតេយ្យ និងដែនដីអនិស្សរភាពតាមចំនួនប្រជាជន == សម្គាល់៖ [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] បូករួមទាំងរដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួនពីរគឺមានលេខរៀងសម្គាល់។ ដែនដីអនិស្សរភាព និងប្រទេសជាសមាជិកនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមិនមានលេខរៀងសម្គាល់ទេ។ ក្រៅពីនេះ រដ្ឋអធិបតេយ្យដែលការទទួលស្គាល់នៅមានកម្រិតក៏ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដែរ ហើយក៏មិនមានលេខរៀងសម្គាល់ដូចដែនដីអនិស្សរភាពដែរ។ {|class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|ប្រទេស]] / [[ដែនដីអនិស្សរភាព]] !! [[គ្រោងការណ៍ភូមិសាស្ត្រសហប្រជាជាតិ|តំបន់]] !! ចំនួនប្រជាជន !! ភាគរយនៃពិភពលោក !! កាលបរិច្ឆេទ !! {{nowrap|ប្រភព (ផ្លូវការ ឬពី}}[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]) !! សម្គាល់ |- |align="center"|'''–''' |'''ពិភពលោក''' |align="center"| || <section begin=world/>style=text-align:center |''' ៧,៩៥៤,១៦៥,០០០''' || style=text-align:right|'''១០០%''' || '''២០២២'''<section end=world/> || style=text-align:left|'''ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/>'''|| |- !១ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ចិន}} ||style=text-align:center|[[អាស៊ី]] || <section begin=CHN/>១,៤១២,៦០០,០០០ || style=text-align:right|១៧.៨% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=CHN/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/sjjd/202201/t20220118_1826538.html|title=(ភាសាចិន) 人口总量保持增长，增长速度持续放缓 |website=[[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]|access-date=1 មិថុនា ២០២១}}</ref> || ចំនួនទិន្នន័យនេះរាប់បញ្ចូលតែ[[ចិនដីគោក]]ទេ ដោយមិនរាប់[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៃចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]][[ហុងកុង]] និង[[ម៉ាកាវ]]ឡើយ។ |- !២ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=IND/>១,៤១០,១៣០,៣០០<section end=IND/> || style=text-align:right|១៧.៧% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://data.gov.in/|title=Open Government Data Platform India|website=data.gov.in|access-date=1 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/|archive-date=19 មិថុនា 2016|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះបាររួមបញ្ចូលប្រជាជននៅតំបន់[[ចាមូ និងកាស្មៀ (ដែនដីសហភាព)|ចាមូ កាស្មៀ]] និង[[ឡាដាក់]]។ |- !៣ | scope=row style=text-align:left|{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} ||style=text-align:center|[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] || <section begin=USA/>៣៣២,៧១២,៩៣៣<section end=USA/> || style=text-align:right|៤.១៨% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/popclock/|title=Population Clock|website=www.census.gov|access-date=1 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117025617/http://www.census.gov/popclock/|archive-date=17 វិច្ឆិកា 2015|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូល[[បញ្ជីរាយរដ្ឋ និងដែនដីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|រដ្ឋទាំង ៥០]] និង[[វ៉ាស៊ីនតោន|មណ្ឌលកូឡុំប៊ី]] ប៉ុន្តែមិនបានរាប់បញ្ចូល[[ដែនដីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]ឡើយ។ |- !៤ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||style=text-align:center|អាស៊ី{{efn| [[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]].|name="Transcontinental country"}} || <section begin=INA/>២៧២,២៤៨,៥០០ || style=text-align:right|៣.៤២% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=IDN/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/indicator/12/1975/1/mid-year-population.html|publisher= Badan Pusat Statistik - Indonesia|title=Mid Year Population (Thousand People)|archive-date=30 មិថុនា 2021|access-date=1 មិថុនា 2022|url-status=live}}</ref> || |- !៥ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ប៉ាគីស្ថាន}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=PAK/>២២៥,១៩៩,៩៣៧ || style=text-align:right|២.៨៣% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=PAK/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/> || តួលេខប្រជាជននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលតំបន់ជម្លោះ[[អាសាដកាស្មៀ]] និង[[ជីលជីត-បាល់ទីស្ថាន]]ឡើយ។ |- !៦ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ប្រេស៊ីល}} ||style=text-align:center|អាមេរិក || <section begin=BRA/>២១៤,៧០៨,៣៤៣<section end=BRA/> || style=text-align:right|២.៧០% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html|title=IBGE &#124; Projeção da população|website=www.ibge.gov.br|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204104203/https://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html|archive-date=4 កុម្ភៈ 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៧ | scope=row style=text-align:left|{{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} ||style=text-align:center|[[អាហ្វ្រិក]] || <section begin=NGA/>២១១,៤០០,៧០៨ || style=text-align:right|២.៦៦% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=NGA/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/> || |- !៨ | scope=row style=text-align:left|{{flag|បង់ក្លាដែស}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=BGD/>១៧២,៨២២,០៨៦ || style=text-align:right|២.១៧% || ២០២២<section end=BGD/> || style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx|title=Bangladesh Bureau of Statistics|website=www.bbs.gov.bd|date=4 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx|archive-date=4 កញ្ញា 2011|url-status=dead|access-date=19 មិថុនា 2017|archivedate=4 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx}}</ref> || |- !៩ | scope=row style=text-align:left|{{flag|រុស្ស៊ី}} ||style=text-align:center|[[អឺរ៉ុប]]{{efn|បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រ រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] ដោយលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងកើត]] រហូតដល់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ ប៉ុន្តែ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណបួនភាគប្រាំបានរស់នៅតំបន់[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|ប៉ែកអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/29.htm |title=Russia - Demographics|location=[[វ៉ាស៊ីនតោន|Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the Library of Congress|access-date=2 មិថុនា ២០២២}}</ref> ទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូលត្រូវបាន[[គ្រោងការណ៍ភូមិសាស្ត្រសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។}} || <section begin=RUS/>១៤៥,៤៧៨,០៩៧ || style=text-align:right|១.៨៣% || {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end=RUS/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=2 មិថុនា 2022 |archivedate=2022-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref> || តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងប្រជាជននៅ[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]។ រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន និងរដ្ឋភាគច្រើននៅលើពិភពលោកបានចាត់ទុកតំបន់គ្រីមៀជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ |- !១០ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ម៉ិកស៊ិក}} ||style=text-align:center|អាមេរិក || <section begin=MEX/>១២៦,០១៤,០២៤ || style=text-align:right|១.៦១% || {{dts|15 March 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end=MEX/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/default.html|title=Censo de Población y Vivienda 2020|website=inegi.org.mx|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126070329/https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/default.html|archive-date=26 មករា 2021|url-status=live}}</ref>|| |- !១១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជប៉ុន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=JPN/>១២៥,៥០២,០០០ || style=text-align:right|១.៥៨% | {{dts|1 October 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="JPN" /> || style=text-align:left| ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/2021np/index.html|title=Current Population Estimates as of October 1, 2021|website=www.stat.go.jp|access-date=2 មិថុនា 2022}}</ref>|| |- !១២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេត្យូពី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ETH/>១១៧,៨៧៦,០០០ || style=text-align:right|១.៤៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ETH" />|| style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វីលីពីន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=PHL/>១១១,៩៦៤,៧០៤<section end=PHL/> | style=text-align:right|១.៤១% || ២០២២ ||នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{Cite news|date=7 July 2021|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|work=Philippine Statistics Authority|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1163852|access-date=2 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេហ្ស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=EGY/>១០៣,៣៦០,៦៤២<section end=EGY/> || style=text-align:right|១.៣០% || ២០២២ || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.capmas.gov.eg/|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511041727/http://www.capmas.gov.eg/|archive-date=11 ឧសភា 2011|url-status=dead|archivedate=2023-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/}}</ref> || |- !១៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វៀតណាម}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=VNM/>៩៨,៥០៥,៤០០ || style=text-align:right|១.២៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VNM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2021/12/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2021/|title=REPORT ON SOCIO-ECONOMIC SITUATION IN QUARTER IV AND 2020|website=gso.gov.vn|access-date=2 មិថុនា 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728110415/https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=515&idmid=5&ItemID=19691|archive-date=28 កក្កដា 2020}}</ref> || |- !១៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COD/>៩២,៣៧៨,០០០ || style=text-align:right|១.១៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីរ៉ង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=IRN/>៨៥,៤៨៩,០៧០<section end=IRN/> || style=text-align:right|១.០៧% | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជានជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/english/Population-help|title=Statistical Center of Iran Population help|website=www.amar.org.ir|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202213712/https://www.amar.org.ir/english/Population-help|archive-date=2 កុម្ភៈ 2017|url-status=live}}</ref> || |- !១៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តួកគី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=TUR/>៨៤,៦៨០,២៧៣ || style=text-align:right|១.០៦% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUR" />|| style="text-align:left;" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.tuik.gov.tr/Home/Index|title=Turkish Statistical Institute|website=Turkish Statistical Institute|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202162349/https://www.tuik.gov.tr/Home/Index|archive-date=2 កុម្ភៈ 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល្លឺម៉ង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=DEU/>៨៣,២២២,៤៤២ || style=text-align:right|១.០៥% | {{dts|30 September 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DEU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population.html|title=Population by sex and citizenship|website=destatis.de|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901043841/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population.html|archive-date=1 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !២០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បារាំង}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FRA/>៦៧,៨៤១,០០០|| style=text-align:right|០.៨៥៣% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FRA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography - Population at the beginning of the month - France (including Mayotte since 2014)|website=www.insee.fr|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053456/https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref> || រួមបញ្ចូល[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់ចំនួន ១៨ នៃប្រទេសបារាំង]] (រួមមាន៖ [[ដែនដី និងតំបន់ក្រៅប្រទេសបារាំង|ដែនដី និងតំបន់ក្រៅប្រទេស]]ចំនួន ៥)។ មិនបានរាប់បញ្ចូល[[ដែនដីសហករណ៍ក្រៅប្រទេស]]មានដូចជា៖ [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] [[សាំងបារថេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]] [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]] និង[[នូវែលកាឡេដូនី]]។ |- !២១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GBR/>៦៧,០៨១,០០០ || style=text-align:right|០.៨៤៣% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GBR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2020#age-structure-of-the-uk-population|title=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2020|website=www.ons.gov.uk|access-date=3 មិថុនា 2022}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលដែនដីអនិស្សរភាពចំនួន ៣ និងដែនដីក្រៅប្រទេសចំនួន ១៤។ |- !២២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ថៃ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=THA/>៦៦,៧៩៥,១១៧<section end=THA/> || style=text-align:right|០.៨៤០% || ២០២២ | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/|title=มิเตอร์ประเทศไทย - Thailandometers|website=www.thailandometers.mahidol.ac.th|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131224820/http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/|archive-date=31 មករា 2016|url-status=dead|archivedate=2016-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131224820/http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/}}</ref> || |- !២៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZAF/>៦០,១៤២,៩៧៨ || style=text-align:right|០.៧៥៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZAF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022021.pdf |title=Mid-year population estimates: 2021 |date=19 July 2021 |website=www.statssa.gov.za }}</ref> || |- !២៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តង់សានី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TZA/>៥៩,៤៤១,៩៨៨ || style=text-align:right|០.៧៤៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TZA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Projection-Report-20132035.pdf |title=National Population Projections |date=February 2018 |website=National Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142155/http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Projection-Report-20132035.pdf |archive-date=12 មិថុនា 2018 |url-status=live }}</ref> || រាប់បញ្ចូលទាំងតំបន់[[ហ្សង់ហ្ស៊ីបា]]។ |- !២៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីតាលី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ITA/>៥៨,៩២៩,៣៦០ || style=text-align:right|០.៧៤១% | {{dts|28 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ITA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2022&lingua=ita|title=ISTAT - Demography, Statistics, Demographic Balance, Resident Population|website=demo.istat.it|access-date=3 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !២៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MMR/>៥៥,២៩៤,៩៧៩ || style=text-align:right|០.៦៩៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |title=Thematic Report on Population Projections for The Union of Myanmar, States/Regions, Rural and Urban Areas, 2014 - 2050 |access-date = 3 មិថុនា 2022 |publisher = Department of Population|archive-url= https://web.archive.org/web/20200924221152/https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |archive-date=24 កញ្ញា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !២៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KOR/>៥១,៧៤៥,០០០ || style=text-align:right|០.៦៥១% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KOR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite web |title=S.Korea reports first ever population loss in 2021 {{!}} arirang TV |url=http://www.arirang.co.kr/mobile/News_Detail.asp?nSeq=295878&NCate=3 |access-date=3 មិថុនា 2022 |website=www.arirang.co.kr |archivedate=2022-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810090023/http://www.arirang.co.kr/mobile/News_Detail.asp?nSeq=295878&NCate=3 |url-status=dead }}</ref> || |- !២៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូឡុំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=COL/>៥១,០៤៩,៤៩៨ || style=text-align:right|០.៦៤២% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion|title=Proyecciones de Poblacion|website=dane.gov.co|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330085423/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |archive-date=30 មីនា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !២៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កេនយ៉ា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=KEN/>៤៧,៥៦៤,២៩៦ || style=text-align:right|០.៥៩៨% | {{dts|31 August 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="KEN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៩<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621|title=2019 Kenya Population and Housing Census Results|first=Evans|last=Munene|website=knbs.or.ke|date=4 November 2019|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113183948/https://www.knbs.or.ke/?p=5621|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្សង់ទីន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ARG/>៤៧,៣២៧,៤០៧ || style=text-align:right|០.៥៩៥% | {{dts|18 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARG" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២២<ref>{{Cite web|url=https://www.telam.com.ar/notas/202205/593061-poblacion-argentina-supera-473-millones.html%26ved%3D2ahUKEwiXhr2V_Oz3AhUwR_EDHVbSCYYQxfQBKAB6BAgEEAI%26usg%3DAOvVaw2O863J6Hrie14yACtIERxl|title=INDEC: Instituto Nacional de Estadística y Censos de la República Argentina|website=www.indec.gob.ar|access-date=3 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220519233545/https://www.telam.com.ar/notas/202205/593061-poblacion-argentina-supera-473-millones.html%26ved%3D2ahUKEwiXhr2V_Oz3AhUwR_EDHVbSCYYQxfQBKAB6BAgEEAI%26usg%3DAOvVaw2O863J6Hrie14yACtIERxl|url-status=dead}}</ref> || |- !៣១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្ប៉ាញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ESP/>៤៧,៣២៦,៦៨៧ || style=text-align:right|០.៥៩៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ESP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្តាលឆ្នាំ<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230172618/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=30 ធ្នូ 2020|url-status=dead|archivedate=2020-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201230172618/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981}}</ref> || |- !៣២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល់ហ្សេរី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=DZA/>៤៥,៤០០០,០០០ || style=text-align:right|០.៥៧១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="DZA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie%20Algerienne2020.pdf|title=(ភាសាបារាំង) Demographie Algerienne 2020|publisher=[[ការិយាល័យជាតិស្ថិតិ]|access-date=4 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៣៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូដង់}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SDN/> ៤៤,៤៨២,៦៩៥ || style=text-align:right|០.៥៥៩% | ២០២២<section end="SDN" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://cbs.gov.sd/index.php/ar/|title=الجهاز المركزي للإحصاء|website=cbs.gov.sd|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141702/http://cbs.gov.sd/index.php/ar/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2018-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180918124703/http://cbs.gov.sd/index.php/ar/}}</ref> || |- !៣៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូកង់ដា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=UGA/>៤២,៨៨៥,៩០០ || style=text-align:right|០.៥៣៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="UGA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ubos.org|title=Uganda Bureau of Statistics|website=ubos.org|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922044729/https://www.ubos.org/|archive-date=22 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៣៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=IRQ/>៤១,១៩០,៧០០ || style=text-align:right|០.៥១៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IRQ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|title=المؤشرات الديمغرافية والسكانية - الجهاز المركزي للاحصاء|website=cosit.gov.iq|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|archive-date=3 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ុយក្រែន}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=UKR/>៤១,១៣០,៤៣២ || style=text-align:right|០.៥១៧% | {{dts|1 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="UKR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|title=Population of Ukraine - Population (by estimate) as of February 1, 2022|website=Population of Ukraine|publisher=State Statistics Service of Ukraine|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|archive-date=8 សីហា 2016|url-status=dead|archivedate=សីហា 8, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀព្រោះវាជាទឹកដីកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី។ |- !៣៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាណាដា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CAN/>៣៨,៧០៨,៧៩៣ || style=text-align:right|០.៤៨៧% || ២០២២<section end=CAN/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/71-607-x/71-607-x2018005-eng.htm|title=Canada's population clock (real-time model)|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=11 July 2018|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219010134/https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/71-607-x/71-607-x2018005-eng.htm|archive-date=19 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ូឡូញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=POL/>៣៨,០៣៩,០០០ || style=text-align:right|០.៤៧៨% | {{dts|01 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="POL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/en/defaultaktualnosci/3314/4/137/1/tabl07_stan_i_ruch_naturalny_ludnosci.xlsx |title=Statistical Bulletin No 03/2022|website=stat.gov.pl|access-date=4 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៣៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ារ៉ុក}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MAR/>៣៦,៦២១,៣៩៣ || style=text-align:right|០.៤៦០% || ២០២២<section end=MAR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html|title=Projections de la population totale par groupe d'âge et sexe (en milliers et au milieu de l'année) : 1960-2050|last=Maaroufi|first=Youssef|website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc|access-date=22 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114000700/https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html|archive-date=14 November 2019|url-status=dead|archivedate=14 វិច្ឆិកា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114000700/https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ជម្លោះនៃ[[សាហារ៉ាខាងលិច]]ឡើយ ([[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]])។ |- !៤០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=UZB/>៣៥,៥៧៨,០០៥ || style=text-align:right|០.៤៤៧% || ២០២២<section end="UZB" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជជាតិ<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|title=Statistika qo'mitasi — O'ZBEKISTON AHOLISI|website=stat.uz|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093503/https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|archive-date=20 មករា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៤១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SAU/>៣៥,០១៣,៤១៤ || style=text-align:right|០.៤៤០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="SAU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |title=Population Estimates |url=https://www.stats.gov.sa/12en/43 |website=General Authority for Statistics |date=17 December 2015 |access-date=5 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803060537/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_by_age_groups_and_gender_en.pdf |archive-date=3 សីហា 2020 |url-status=live }}{{Dead link|date=មិថុនា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- !៤២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉េរូ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PER/>៣៣,០៣៥,៣០៥ || style=text-align:right|០.៤១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PER" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html|title=Perú: Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950-2070|website=inei.gob.pe|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923224651/https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html|archive-date=23 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=AFG/>៣២,៨៩០,១៧១ || style=text-align:right|០.៤១៣% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="AFG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 កក្កដា 2020|access-date=5 មិថុនា 2022|archivedate=2020-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|deadurl=yes}}</ref> || |- !៤៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MYS/>៣២,៧១៩,៤០០ || style=text-align:right|០.៤១១% || ២០២២<section end=MYS/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/|title=Department of Statistics Malaysia National Portal|website=www.dosm.gov.my|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118033027/https://www.dosm.gov.my/v1/|archive-date=18 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191118033027/https://www.dosm.gov.my/v1/}}</ref> || |- !៤៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់កូឡា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=AGO/>៣២,០៩៧,៦៧១ || style=text-align:right|០.៤០៣% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AGO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.gov.ao/|title=Início|website=www.ine.gov.ao|access-date=5 ឧសភា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319232749/https://www.ine.gov.ao/|archive-date=19 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូសំប៊ិក}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MOZ/>៣០,៨៣២,២៤៤ || style=text-align:right|០.៣៨៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MOZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gov.mz/noticias/projeccoes-da-populacao-2017-2050/|title=Projecções da População — Instituto Nacional de Estatistica|website=www.ine.gov.mz|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307181608/http://www.ine.gov.mz/noticias/projeccoes-da-populacao-2017-2050|archive-date=7 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាណា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GHA/>៣០,៨៣២,០១៩ || style=text-align:right|០.៣៨៨% | {{dts|27 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GHA" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំនឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|title=Ghana 2021 population and housing census. General report. Volume 3A.|access-date=5 មិថុនា 2022|archivedate=2022-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220408162210/https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|url-status=dead}}</ref> || |- !៤៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|យេម៉ែន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=YEM/>៣០,៤៩១,០០០ || style=text-align:right|០.៣៨៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="YEM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៤៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នេប៉ាល់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=NPL/>២៩,១៩២,៤៨០ || style=text-align:right|០.៣៦៧% | {{dts|11 November 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NPL" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/Home/Details?tpid=5&dcid=a82d0762-6f49-4752-a02d-19fdaddc55ed&tfsid=17|title=Annex of Preliminary Report of census 2021|website=www.cbs.gov.np|access-date=6 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៥០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វេណេស៊ុយអេឡា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VEN/>២៨,៧០៥,០០០ || style=text-align:right|០.៣៦១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៥១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូតឌីវ័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CIV/>២៧,០៨៧,៧៣២ || style=text-align:right|០.៣៤១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CIV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ins.ci/n/|title=BIENVENUE SUR LE SITE DE L'INSTITUT NATIONAL DE LA STATISTIQUE ( I N S ) DE COTE D'IVOIRE|website=www.ins.ci|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509074852/http://www.ins.ci/n/|archive-date=9 ឧសភា 2013|url-status=live}}</ref> || |- !៥២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាដាហ្កាស្កា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MDG/>២៦,៩២៣,៣៥៣ || style=text-align:right|០.៣៣៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/|title=TROISIEME RECENSEMENT GENERAL DE LA POPULATION ET DE L'HABITATION|website=instat.mg|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163548/https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/|archive-date=22 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322163548/https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/}}</ref> || |- !៥៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូស្ត្រាលី}} || style="text-align:center" |[[អូសេអានី]] || <section begin=AUS/>២៦,០០៩,៧៩៩ || style=text-align:right|០.៣២៧% || ២០២២<section end=AUS/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument|title=Population clock|publisher=Australian Bureau of Statistics|website=www.abs.gov.au|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213101231/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument|archive-date=13 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[កោះគ្រិស្តម៉ាក]] [[កោះកូកូស]] និង[[កោះន័ងហ្វុក]]។ |- !៥៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី|| <section begin=PRK/>២៥,៦៦០,០០០ || style=text-align:right|០.៣២៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea Population Projection (2014–2050) |access-date=7 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf }}</ref> || |- !៥៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាមេរូន}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CMR/>២៤,៣៤៨,២៥១ || style=text-align:right|០.៣០៦% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="CMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.bucrep.cm/index.php/en/|title=Central Bureau of the Census and Population Studies Cameroon|website=www.bucrep.cm|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/|archive-date=24 កុម្ភៈ 2021|url-status=dead|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/}}</ref> || |- !៥៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីហ្សេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=NER/>២៤,១១២,៧៥៣ || style=text-align:right|០.៣០៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NER" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stat-niger.org/statistique/file/RGPH2012/Niger.pdf|title=PROJECTION DEMOGRAPHIQUE 2012 A 2035|website=www.stat-niger.org|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033950/http://www.stat-niger.org/statistique/file/RGPH2012/Niger.pdf|archive-date=1 ធ្នូ 2017|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តៃវ៉ាន់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TWN/>២៣,៣៧៥,៣១៤ || style=text-align:right|០.២៩៤% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TWN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9|title=National Statistics, Taiwan|website=eng.stat.gov.tw|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9|archive-date=31 មករា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9}}</ref> || ទិន្នន័យ[[តៃវ៉ាន]]នេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងកោះតូចៗដូចជា៖ [[ប៉េងហ៊ូ]] [[គីនមិន]] និង[[ប្រជុំកោះម៉ាត់ស៊ូ|ម៉ាត់ស៊ូ]] ...។ |- !៥៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្រីលង្កា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LKA/>២២,១៥៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៧៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LKA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex |title=Mid‐year Population Estimates by District & Sex, 2016 ‐ 2021 |website=statistics.gov.lk|access-date=7 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៥៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បួគីណាហ្វាសូ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BFA/>២១,៥១០,១៨១ || style=text-align:right|០.២៧០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BFA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.insd.bf/|title=Indicateurs Demographiques: Burkina Faso (Projections 2020)|website=www.insd.bf|access-date=7 មិថុនា 2021|url-status=live|archive-date=20 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520145444/http://www.insd.bf/}}</ref> || |- !៥៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាលី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MLI/>២០,៨៥៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៦២% |{{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MLI" />|| style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៦០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឈីលី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CHL/>១៩,៦៧៨,៣៦៣ || style=text-align:right|០.២៤៧% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CHL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion|title = Proyecciones de población|website =www.ine.cl|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion|archive-date=28 សីហា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៦១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាហ្សាក់ស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=KAZ/>១៩,២៣៨,៦៨៨ || style=text-align:right|០.២៤២% || ២០២២<section end="KAZ" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT431630|title=Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan Committee on Statistics|website=stat.gov.kz|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322151440/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/homePop%3F_adf.ctrl-state%3D81dwh0gli_48%26_afrLoop%3D4493956902288821|archive-date=22 មីនា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190322151440/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/homePop%3F_adf.ctrl-state%3D81dwh0gli_48%26_afrLoop%3D4493956902288821}}</ref> || |- !៦២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|រ៉ូម៉ានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ROU/>១៩,១៨៦,២០១ || style=text-align:right|០.២៤១% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ROU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2021r.pdf|title=Populaţia rezidentă la 1 Ianuarie 2021|publisher=Institutul Național de Statistică|website=insse.ro|access-date=8 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៦៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាឡាវី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MWI/>១៨,៨៩៨,៤៤១ || style=text-align:right|០.២៣៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MWI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf|title=Population Projections 2018-2050|website=nsomalawi.mw|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030033804/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf|archive-date=30 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030033804/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf}}</ref> || |- !៦៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZMB/>១៨,៤០០,៥៥៦ || style=text-align:right|០.២៣១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZMB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf|title=Population and Demographic Projections 2011 - 2035|website=www.zamstats.gov.zm|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813110543/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf|archive-date=13 សីហា 2017|url-status=dead|archivedate=2021-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226001102/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf}}</ref> || |- !៦៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីរី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SYR/>១៨,២៧៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៣០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SYR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៦៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេក្វាទ័រ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ECU/>១៧,៩៩៤,៨២០ || style=text-align:right|០.២២៦% || ២០២២<section end=ECU/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/|title=Inicio|website=www.ecuadorencifras.gob.ec|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113152528/https://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៦៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុល្លង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=NLD/>១៧,៧២៩,៦៣១ || style=text-align:right|០.២២៣% || ២០២២<section end=NLD/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/|title=Population counter|last=Netherlands|first=Statistics|website=Statistics Netherlands|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221171431/https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/|archive-date=21 ធ្នូ 2021|url-status=live}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលប្រទេសសមាជិកនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]នៅឯសមុទ្រការ៉ាអ៊ីប ([[អារូបា]] [[គូរ៉ាសាវ]] និង[[ស៊ីនម៉ារតិន]])។ |- !៦៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សេនេកាល់}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SEN/>១៧,២២៣,៤៩៧ || style=text-align:right|០.២១៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ansd.sn/|title=Agence Nationale de Statistique et de la Démographie|website=www.ansd.sn|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20111028052013/http://www.ansd.sn/|archive-date=28 តុលា 2011|url-status=live}}</ref> || |- !៦៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GTM/>១៧,១០៩,៧៤៦ || style=text-align:right|០.២១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GTM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |date=2019 |publisher=Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url=https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 ធ្នូ 2019 |url-status=dead |access-date=2022-06-08 |archivedate=2019-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf }}</ref> || |- !៧០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឆាដ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TCD/>១៦,៨១៨,៣៩១ || style=text-align:right|០.២១១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TCD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage|website=www.inseed-td.net|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques|title=Population* 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329155312/https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage|archive-date=29 មីនា 2020|url-status=dead|access-date=2022-06-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803105836/https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage}}</ref> || |- !៧១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សូម៉ាលី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SOM/>១៦,៣៦០,០០០ || style=text-align:right|០.២០៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SOM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || រាប់ទាំង[[សូម៉ាលីឡង់]]។ |- !៧២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីមបាវេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZWE/>១៥,៧៩០,៧១៦ || style=text-align:right|០.១៩៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZWE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/population-projection.pdf|title=Zimbabwe 2012 Population Census Population Projections Thematic Report|access-date=8 មិថុនា 2022|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf|archive-date=28 មេសា 2016}}</ref> || |- !៧៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កម្ពុជា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KHM/>១៥,៥៥២,២១១ || style=text-align:right|០.១៩៥% | {{dts|3 March 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="KHM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៩<ref>{{cite web|date=October 2020|url=http://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215064752/http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|archive-date=15 កុម្ភៈ 2021|url-status=dead|archivedate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215064752/http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf}}</ref> || |- !៧៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូដង់ខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SSD/>១៣,២៤៩,៩២៤ || style=text-align:right|០.១៦៧% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="SSD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf |title=Population Projections for South Sudan 2015 - 2020 |website=www.ssnbss.org |access-date=8 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033822/http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033822/http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf }}</ref> || |- !៧៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|រ្វ៉ាន់ដា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=RWA/>១២,៩៥៥,៧៦៨ || style=text-align:right|០.១៦៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="RWA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf|title=Thematic Report on Population Projections|website=statistics.gov.rw|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf|archive-date=12 ធ្នូ 2019|url-status=dead|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf}}</ref> || |- !៧៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GIN/>១២,៩០៧,៣៩៥ || style=text-align:right|០.១៦២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GIN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stat-guinee.org/|title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org|website=www.stat-guinee.org|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://www.webcitation.org/68tRRAXEr?url=http://www.stat-guinee.org/|archive-date=4 កក្កដា 2012|url-status=dead|archivedate=2012-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/}}</ref> || |- !៧៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ូរុនឌី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BDI/>១២,៥៧៤,៥៧១ || style=text-align:right|០.១៥៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BDI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf|title=Projections Demographiques au niveau communal 2010-2050|website=www.isteebu.bi|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428235555/https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf|archive-date=28 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428235555/https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf}}</ref> || |- !៧៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេណាំង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BEN/>១២,៥០៦,៣៤៧ || style=text-align:right|០.១៥៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insae-bj.org/images/docs/insae-statistiques/demographiques/population/Principaux|title=Population active au Benin|website=www.insae-bj|access-date=8 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៧៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បូលីវី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BOL/>១១,៧៩៧,២៥៧ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BOL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2|title=INE - Instituto Nacional de Estadística - Estadísticas Demográficas|website=www.ine.gob.bo|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630214111/https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2|archive-date=30 មិថុនា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !៨០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទុយនីស៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TUN/>១១,៧៤៦,៦៩៥ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ins.tn/en/themes/population|title=Population|website=ins.tn|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909215742/http://www.ins.tn/en/themes/population|archive-date=9 កញ្ញា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191128201634/http://www.ins.tn/en/themes/population}}</ref> || |- !៨១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហៃទី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=HTI/>១១,៧៤៣,០១៧ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="HTI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ihsi.ht/pdf/projection/projectionspopulation_haiti_2007.pdf|title=Projections Population Haiti 2007|website=www.ihsi.ht|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf|archive-date=8 June 2019|url-status=dead|archivedate=8 មិថុនា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf}}</ref> || |- !៨២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បែលហ្ស៊ិក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BEL/>១១,៦២៩,២១៣ || style=text-align:right|០.១៤៦% | {{dts|1 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="BEL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf|title=Chiffre global de la population par commune|website=www.ibz.rrn.fgov.be|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904173430/https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf|archive-date=4 កញ្ញា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200904173430/https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf}}</ref> || |- !៨៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្សកដានី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=JOR/>១១,២២៧,១៤៨ || style=text-align:right|០.១៤១% || ២០២២<section end=JOR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://dosweb.dos.gov.jo/|title=Department of Statistics|website=dosweb.dos.gov.jo|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212110448/http://dosweb.dos.gov.jo/|archive-date=12 កុម្ភៈ 2018|url-status=dead|archivedate=2019-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818112822/http://dosweb.dos.gov.jo/}}</ref> || |- !៨៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយបា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CUB/>១១,១៨១,៥៩៥ || style=text-align:right|០.១៤១% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CUB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.onei.gob.cu/node/13815|title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2020|website=www.onei.gob.cu|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815|archive-date=11 ធ្នូ 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/}}</ref> || |- !៨៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រិក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GRC/>១០,៦៧៨,៦៣២ || style=text-align:right|០.១៣៤% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-|title=Statistics - ELSTAT|website=www.statistics.gr|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115012142/https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-|archive-date=15 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115012142/https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-}}</ref> || |- !៨៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=DOM/>១០,៥៣៥,៥៣៥ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DOM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.one.gob.do/|title=Oficina Nacional de Estadística (ONE)|website=www.one.gob.do|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402231215/https://www.one.gob.do/|archive-date=2 មេសា 2020|url-status=dead|archivedate=2006-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061012163408/https://www.one.gob.do/}}</ref> || |- !៨៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឆែក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=CZE/>១០,៥១៦,៧០៧ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="CZE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២២<ref>{{cite web |title=Population of Municipalities – 1 January 2022|url=https://www.czso.cz/csu/czso/population-of-municipalities-1-january-2022|publisher=[[ការិយាល័យស្ថិតិឆែក|Czech Statistical Office]]|date=29 មេសា 2022}}</ref> || |- !៨៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ុយអែត}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SWE/>១០,៤៦៨,៤៨២ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="SWE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics|website =scb.se|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816175900/https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics/ |archive-date=16 សីហា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !៨៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ព័រទុយកាល់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=PRT/>១០,៣៤៧,៨៩២ || style=text-align:right|០.១៣០% | {{dts|22 March 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRT" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web |title=INE - Plataforma de divulgação dos Censos 2021 – Resultados Preliminares |url=https://censos.ine.pt/scripts/db_censos_2021.html |publisher=INE - Instituto Nacional de Estatística (Statistics Portugal) |access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=AZE/>១០,១៦៤,៤៦៤ || style=text-align:right|០.១២៨% | {{dts|1 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="AZE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web |url=https://report.az/en/sosial-security/population-of-azerbaijan-revealed/ |website=Report |title=Population of Azerbaijan revealed |date=15 មេសា 2022 |access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងគ្រី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=HUN/>៩,៦៨៩,០០០ || style=text-align:right|០.១២២% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="HUN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងឌូរ៉ាស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=HND/>៩,៥៤៦,១៧៨ || style=text-align:right|០.១២០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HND" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx |title=Proyecciones Ine 2019 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=9 មិថុនា 2022 |format=Excel Spreadsheet |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171304/http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx |archive-date=2022-09-20 |url-status=dead |archivedate=2022-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920171304/http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx }}</ref> || |- !៩៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីស្រាអែល}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ISR/>៩,៥២៨,៨៦០ || style=text-align:right|០.១២០% || ២០២២<section end=ISR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |title=Statistics Israel|website =cbs.gov.il|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618234125/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |archive-date=18 មិថុនា 2012 |url-status=live }}</ref> || តួលេខនេះបានរួមបញ្ចូល[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និង[[កំពូលហ្កូឡាន]]។ ហើយព្រមទាំងរាប់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលដែលមានវត្តមាននៅក្នុង[[តំបន់ C (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នៃ[[វ៉េសប៊ែង]]។ |- !៩៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តាជីគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TJK/>៩,៥០៦,០០០ || style=text-align:right|០.១១៩% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TJK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/|title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.stat.tj|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/http://www.stat.tj/|archive-date=13 ធ្នូ 2009|url-status=dead|archivedate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/}}</ref> || |- !៩៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេឡារុស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BLR/>៩,៣៤៩,៦៤៥ || style=text-align:right|០.១១៨% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx|title=Population size by regions and Minsk City|website=www.belstat.gov.by|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429103737/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429103737/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx}}</ref>|| |- !៩៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ARE/>៩,២៨២,៤១០ || style=text-align:right|០.១១៧% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9|title=Statistics by Subject|website=fcsa.gov.ae|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx|archive-date=4 កក្កដា 2020|url-status=dead|archivedate=2022-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220318083427/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9}}</ref> || |- !៩៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាពួនូវែលគីនេ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PNG/>៩,១២២,៩៩៤ || style=text-align:right|០.១១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PNG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1">{{cite web |url=https://stats.pacificdata.org/data-explorer/#/vis?locale=en&endpointId=disseminate&agencyId=SPC&code=DF_POP_SUM&version=1.0&viewerId=table&startPeriod=2005&endPeriod=2050|title=Pacific Data Hub|website=stats.pacificdata.org|access-date=9 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323053425/https://stats.pacificdata.org/data-explorer/#/vis?locale=en&endpointId=disseminate&agencyId=SPC&code=DF_POP_SUM&version=1.0&viewerId=table&startPeriod=2005&endPeriod=2050 |archive-date=23 មីនា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !៩៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូទ្រីស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=AUT/>៩,០២៧,៩៩៩ || style=text-align:right|០.១១៣% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="AUT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|title=Bevölkerung zu Jahres-/Quartalsanfang|website=www.statistik.at|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|archive-date=12 មិថុនា 2015|url-status=live}}</ref> || |- !៩៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្វីស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=CHE/>៨,៧៣៦,៥០០ || style=text-align:right|០.១១០% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CHE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.14027789.html|title=Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Alter und Kanton, 2. Quartal 2020|date=22 September 2020|publisher=Bundesamt für Statistik|website =bfs.admin.ch|access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១០០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សៀរ៉ាលេអូន}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SLE/>៨,២៩៧,៨៨២ || style=text-align:right|០.១០៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf|title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba|date=October 2017|publisher=Statistics Sierra Leone|website =www.statistics.sl|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១០១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តូគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TGO/>៧,៨៨៦,០០០ || style=text-align:right|០.០៩៩១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TGO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://inseed.tg/download/2471/ |title=Perspectives Démographiques du Togo 2011-2031|website=inseed.tg|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827105948/http://www.stat-togo.org/contenu/pdf/Perspectives-demographiques-final-2016-05.pdf |archive-date=27 សីហា 2018 |url-status=live }}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងកុង}} (ចិន) || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=HKG/>៧,៤០៣,១០០ || style=text-align:right|០.០៩៣០% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HKG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp|title=Population - Overview &#124; Census and Statistics Department|website=www.censtatd.gov.hk|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425204930/https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp|archive-date=25 មេសា 2017|url-status=live}}</ref> || |- !១០២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ារ៉ាគ្វេ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PRY/>៧,៣៥៣,០៣៨ || style=text-align:right|០.០៩២៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/f8db8C1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20total,%20estimada%20y%20proyectada,%20por%20sexo%20y%20grupos%20de%20edad,%202000-2025.xlsx |title=Paraguay: Proyección de la Población Nacional, Áreas Urbana y Rural por Sexo y Edad, 2000-2025 |website=www.ine.gov.py |access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113145111/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2015 |url-status=dead |archivedate=2015-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113145111/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf }}</ref> || |- !១០៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡាវ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LAO/>៧,៣៣៧,៧៨៣ || style=text-align:right|០.០៩២២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LAO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf |title=Lao Population Projections 2015-2045 |website=www.lsb.gov.la |access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127094120/https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf |archive-date=27 មករា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190127094120/https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf }}</ref> || |- !១០៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LBY/>៦,៩៥៩,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៧៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១០៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ែប៊ី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SRB/>៦,៨៧១,៥៤៧ || style=text-align:right|០.០៨៦៤% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SRB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.rs/en-US/|title=Population Statistical Office of the Republic of Serbia|website=www.stat.gov.rs|access-date=10 មិថុនា 2022}}</ref> || មិនរាប់[[កូសូវ៉ូ]]។ |- !១០៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SLV/>៦,៨២៥,៩៣៥ || style=text-align:right|០.០៨៥៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion|title=EL SALVADOR: ESTIMACIONES Y PROYECCIONES DE POBLACIÓN NACIONAL 2005–2050 DEPARTAMENTAL 2005‐2025|website=www.digestyc.gob.sv|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion|archive-date=22 មេសា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion}}</ref> || |- !១០៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីបង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LBN/>៦,៧៦៩,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៥១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១០៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កៀគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KGZ/>៦,៧០០,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៤២% | {{dts|1 April 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KGZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=http://stat.kg/ru/ | title=Социально-экономическое положение Кыргызской Республики}}</ref> || |- !១០៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីការ៉ាក្វា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=NIC/>៦,៥៩៥,៦៧៤ || style=text-align:right|០.០៨២៩% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="NIC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario19/Anuario_2019.pdf |title=Anuario Estadístico 2019|website =www.inide.gob.ni|access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423091424/https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario19/Anuario_2019.pdf |archive-date=23 មេសា 2021 |url-status=live }}</ref> || |- !១១០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ុលការី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BGR/>៦,៥២០,៣១៤ || style=text-align:right|០.០៨២០% | {{dts|7 September 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BGR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_predvaritelna_ocenka.pdf|title=ПРЕДВАРИТЕЛНА ОЦЕНКА ЗА БРОЯ НА НАСЕЛЕНИЕТО НА БЪЛГАРИЯ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА|language=Bulgarian|website=www.nsi.bg|access-date=10 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១១១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តួកមេនីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TKM/>៦,១១៨,០០០ || style=text-align:right|០.០៧៦៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TKM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១១២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ដាណឺម៉ាក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=DNK/>៥,៨៨៣,៥៦២ || style=text-align:right|០.០៧៣៩% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="DNK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.dst.dk/en/Statistik/nyt/relateret?eid=10021|title=Tables in Statbank: Population in Denmark|website=www.dst.dk|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002704/https://www.dst.dk/en/statistik/nyt/relateret?eid=10021|archive-date=14 February 2019|url-status=live}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូល[[ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ]] និង[[គ្រីនឡិន]]។ |- !១១៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋកុងគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COG/>៥,៦៥៧,០០០ || style=text-align:right|០.០៧១១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១១៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្ដាល}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CAF/>៥,៦៣៣,៤១២ || style=text-align:right|០.០៧០៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CAF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/a-ab588f.pdf|title=L'étude prospective du secteur forestier en Afrique (FOSA) République centrafricaine|website =www.fao.org|access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033806/http://www.fao.org/3/a-ab588f.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១១៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វាំងឡង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FIN/>៥,៥៥០,០៦៦ || style=text-align:right|០.០៦៩៨% | {{dts|1 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FIN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref name="pxnet2.stat.fi">{{cite web|url=http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/table/tableViewLayout1/|title=Statistics Finland - Population - Preliminary population statistics|website=tilastokeskus.fi|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129132831/http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/index_en.html|archive-date=29 មករា 2019|url-status=dead|archivedate=2020-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200601072554/http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលកោះ[[អូឡាន់]]។ |- !១១៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សិង្ហបុរី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SGP/>៥,៤៥៣,៦០០ || style=text-align:right|០.០៦៨៥% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SGP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data|title=Singapore Department of Statistics (DOS)|website=www.tablebuilder.singstat.gov.sg|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912|archive-date=26 កក្កដា 2020|url-status=dead|archivedate=2018-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512142010/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data}}</ref> || |- !១១៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្លូវ៉ាគី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SVK/>៥,៤៣៤,៧១២ || style=text-align:right|០.០៦៨៣% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SVK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/z1/tVRbd6IwEP4rffEREgiX0De0LVrdVqWo8NITISorEMpF6v76DeDprr1g92E9nhOdfDPzzTczAR5YAS8hh3BLipAlJOL_XU97nukj3O9LJsT9hQxH-sNcGs9m1lhSwLIBDCxzqOgTCPHEUuHIHDpzY4YQNBHwvuMPv_iY8Hv-HQCvO_wCeMDzkyItdsBl65zsBJoIYbIRyL7oQf6DZTFX45BQIU8zcjj24CGnxZ6fKlJ1ZaMYgow0IihYVgUjWOuCJGvE0H2iyAapw6d-GACXSqqPJewLVCe-oBBCORpSQUFY2kiBJAdQel8O7E8QHN2P7Yfh4E62HLUp586eyqahWIOb-eMdHD0NZGxPNBm--XcAuvwtrbudjzfKeTs-0uvOzxNcbKfXCXH0E6ArxSWRWkDXzF6amhZgzmYze7JYQGsh8xRIsuCD43BVtAuAJw3cAy9cx2LlxyIUIUR8VrCBFKxBTVMNVC-emawR3gIvoxua0UwsM76Pu6JI8-se7EGaiFW4D1MahERk2bYHP3PasbwAq_dYYNMEuLxX-pfNlHSwPIS0Ak5Sb0AE7H8c5SE8L1LHOkS6jhVZMTQVNSWGP19ePJMvIEsK-sqJ_o8N5Cy2EVu3r1mtXyNfVVViTc5ncQ9GrCjzHswpyfwd8F5Kmh3BKmVpGTUv4bc9I-aTiIJVvj_Ju5hMT4PszBVo6vf9_lS7QY9QawVtUtnldkvzOtFtQtYRDZ7nNAloxmNwSM7KzKeDWqKkeGABPb_1WUpHwUfbmaXMQuC2JAc8Cs2u2xr5VUSOrGzi8n7wslKWFSQS7QZ81aKvptwY0eJqGSYBq5o38w-fr_0-pd8yavO7f2nMjdzQLNfr6TzJ6dbTmu8Fe1wfwI2K7K1MHi2NHceJMTqGYSjs57fz4a8JXQrWYI1_FPiIokPMb8-_1TA2fwM0eHjd/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Population and migration|website =slovak.statistics.sk|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728113703/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/z1/tVRbd6IwEP4rffEREgiX0De0LVrdVqWo8NITISorEMpF6v76DeDprr1g92E9nhOdfDPzzTczAR5YAS8hh3BLipAlJOL_XU97nukj3O9LJsT9hQxH-sNcGs9m1lhSwLIBDCxzqOgTCPHEUuHIHDpzY4YQNBHwvuMPv_iY8Hv-HQCvO_wCeMDzkyItdsBl65zsBJoIYbIRyL7oQf6DZTFX45BQIU8zcjj24CGnxZ6fKlJ1ZaMYgow0IihYVgUjWOuCJGvE0H2iyAapw6d-GACXSqqPJewLVCe-oBBCORpSQUFY2kiBJAdQel8O7E8QHN2P7Yfh4E62HLUp586eyqahWIOb-eMdHD0NZGxPNBm--XcAuvwtrbudjzfKeTs-0uvOzxNcbKfXCXH0E6ArxSWRWkDXzF6amhZgzmYze7JYQGsh8xRIsuCD43BVtAuAJw3cAy9cx2LlxyIUIUR8VrCBFKxBTVMNVC-emawR3gIvoxua0UwsM76Pu6JI8-se7EGaiFW4D1MahERk2bYHP3PasbwAq_dYYNMEuLxX-pfNlHSwPIS0Ak5Sb0AE7H8c5SE8L1LHOkS6jhVZMTQVNSWGP19ePJMvIEsK-sqJ_o8N5Cy2EVu3r1mtXyNfVVViTc5ncQ9GrCjzHswpyfwd8F5Kmh3BKmVpGTUv4bc9I-aTiIJVvj_Ju5hMT4PszBVo6vf9_lS7QY9QawVtUtnldkvzOtFtQtYRDZ7nNAloxmNwSM7KzKeDWqKkeGABPb_1WUpHwUfbmaXMQuC2JAc8Cs2u2xr5VUSOrGzi8n7wslKWFSQS7QZ81aKvptwY0eJqGSYBq5o38w-fr_0-pd8yavO7f2nMjdzQLNfr6TzJ6dbTmu8Fe1wfwI2K7K1MHi2NHceJMTqGYSjs57fz4a8JXQrWYI1_FPiIokPMb8-_1TA2fwM0eHjd/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|archive-date=28 កក្កដា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១១៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ន័រវែស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=NOR/>៥,៤៣៥,៥៣៦ || style=text-align:right|០.០៦៨៣% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="NOR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/en|title=2020-01-01|website=ssb.no|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/|archive-date=26 ឧសភា 2018|url-status=live}}</ref> || រាប់បញ្ចូលទាំង[[ស្វាល់បាដ]]។ |- !១១៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=PSE/>៥,២២៧,១៩៣ || style=text-align:right|០.០៦៥៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PSE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%2097-2017.html|title=Estimated Population in Palestine Mid-Year by Governorate,1997-2021|website =www.pcbs.gov.ps|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116180245/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%2097-2017.html|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះមិនបានរាប់បញ្ចូល[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ឬប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]នោះទេ។ |- !១២០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូស្តារីកា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CRI/>៥,១៦៣,០៣៨ || style=text-align:right|០.០៦៤៩% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CRI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documetos-biblioteca-virtual/repoblacev2011-2050-04.xlsx |title=Estimaciones y Proyecciones de Población por sexo y edad 1950 - 2050 |website=www.inec.go.cr |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114112526/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documetos-biblioteca-virtual/repoblacev2011-2050-04.xlsx |archive-date=14 វិច្ឆកា 2018 |url-status=dead |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx }}</ref> || |- !១២១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នូវែលសេឡង់}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NZL/>៥,១៣០,៩៤៨ || style=text-align:right|០.០៦៤៥% || ២០២២<section end=NZL/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx|title=Population clock|website=archive.stats.govt.nz|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221084629/http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx|archive-date=21 កុម្ភៈ 2020|url-status=dead|archivedate=2017-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171124084657/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[កោះឃុក]] និង[[នីវវេ]] និងដែនដីអនិស្សរភាពមួយ ([[តូកូឡៅ]])។ |- !១២២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អៀរឡង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=IRL/>៥,០១១,៥០០ || style=text-align:right|០.០៦៣០% | {{dts|1 April 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IRL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2021/ |title=Population and Migration Estimate April 2021|website =www.cso.ie|access-date=11 មិថុនា 2022 }}</ref> || |- !១២៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយវ៉ែត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KWT/>៤,៦៧០,៧១៣ || style=text-align:right|០.០៥៨៧% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="KWT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://alqabas.com/article/5842130-46-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%83%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7 |title=زيادة سكان الكويت «سنة كورونا» %4.6|website=www.csb.gov.kw|access-date=17 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035029/https://www.csb.gov.kw/Pages/Statistics?ID=67&ParentCatID=1|archive-date=4 កក្កដា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១២៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីបេរីយ៉ា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LBR/>៤,៦៦១,០១០ || style=text-align:right|០.០៥៨៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |title=Analytical Report on Population Projections |website=www.lisgis.net |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818131928/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |archive-date=18 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf }}</ref> || |- !១២៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូម៉ង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=OMN/>៤,៥២៧,៤៤៦ || style=text-align:right|០.០៥៦៩% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="OMN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/Pages/LibraryContentDetails.aspx?ItemID=Vs6NFz%2b2xQSbfUBfw5b4ng%3d%3d|title=Monthly Statistical Bulletin January 2022|website=ncsi.gov.om|access-date=11 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220524175254/https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/Pages/LibraryContentDetails.aspx?ItemID=Vs6NFz%2B2xQSbfUBfw5b4ng%3D%3D|url-status=dead}}</ref> || |- !១២៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាណាម៉ា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PAN/>៤,២៧៨,៥០០ || style=text-align:right|០.០៥៣៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="PAN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.contraloria.gob.pa/INEC/archivos/P5561Cuadro%2077.pdf |title=Estimación y Proyyecione de la Población Panama|website =www.contralor.ia.gob.pa|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412034013/https://www.contraloria.gob.pa/INEC/archivos/P5561Cuadro%2077.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១២៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូរីតានី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MRT/>៤,២៧១,១៩៧ || style=text-align:right|០.០៥៣៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MRT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf |title=Projections demographiques Mauritanie |website=www.ons.mr |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125185715/http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf |archive-date=25 វិច្ឆិកា 2019 |url-status=dead |archivedate=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225133844/http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf }}</ref> || |- !១២៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រូអាស៊ី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=HRV/>៣,៨៨៨,៥២៩ || style=text-align:right|០.០៤៨៩% | {{dts|31 August 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HRV" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/Pokazatelji/Popis%202021-Prvi%20rezultati.xlsx|title=POPIS STANOVNIŠTVA, KUĆANSTAVA I STANOVA 2021 - PRVI REZULTATI|website=Državni Zavod za Statistiku / Croatian Bureau of Statistics (www.dzs.hr)|access-date=11 មិថុនា 2022|archivedate=2023-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408152029/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/Pokazatelji/Popis%202021-Prvi%20rezultati.xlsx|url-status=dead}}</ref> || |- !១២៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ចចជី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=GEO/>៣,៧២៨,៥៧៣ || style=text-align:right|០.០៤៦៩% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GEO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en|title=National Statistics Office of Georgia|website=www.geostat.ge|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803115320/http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en|archive-date=3 សីហា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803115320/http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en}}</ref> || រាប់បញ្ចូលរដ្ឋ[[អាប់កាស៊ី]] (ជំរឿនឆ្នាំ២០១១៖ ២៤២,៨៦២) និង[[អូសេទីខាងត្បូង]] (ជំរឿនឆ្នាំ២០១៥៖ ៥៣,៥៥៩)។ |- !១៣០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេរីត្រេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ERI/>៣,៦០១,០០០ || style=text-align:right|០.០៤៥៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ERI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៣១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូរុយគ្វេ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=URY/>៣,៥៥៤,៩១៥ || style=text-align:right|០.០៤៤៧% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="URY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones|title=Estimaciones y Proyecciones - Instituto Nacional de Estadística|website=www.ine.gub.uy|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones|archive-date=22 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៣២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុងហ្គោលី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MNG/>៣,៤៤១,៧១១ || style=text-align:right|០.០៤៣៣% || ២០២២<section end="MNG" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.nso.mn/|title=Үндэсний статистикийн хороо: NSO.MN|first=NSO +976-326414|last=information@nso.mn|website=Үндэсний статистикийн хороо|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/|archive-date=27 កញ្ញា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{nowrap|{{flag|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន}}}}|| style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BIH/>៣,៣២០,៩៥៤ || style=text-align:right|០.០៤១៧% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BIH" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/|title=Republika Srpska Institute of Statistics|website=rzs.rs.ba|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/|archive-date=16 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/stanovnistvo-i-registar/|title=Population and Register Federation of Bosnia and Herzegovina|website=fzs.ba|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220125309/http://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/stanovnistvo-i-registar/|archive-date=20 កុម្ភៈ 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ព័រតូរីកូ}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PRI/>៣,២៨៥,៨៧៤ || style=text-align:right|០.០៤១៣% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRI" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref name="census">{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|publisher=United States Census Bureau|title=Table 2. Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census|date=26 April 2021|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426202011/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|archive-date=26 មេសា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាមេនី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ARM/>២,៩៦៣,៩០០ || style=text-align:right|០.០៣៧៣% | {{dts|31 March 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search|title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053506/https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search|archive-date=3 មេសា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល់បានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ALB/>២,៨២៩,៧៤១ || style=text-align:right|០.០៣៥៦% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ALB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |website=The Institute of Statistics (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ |title=Population in Albania, 1 January 2021 |access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507163624/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ |archive-date=7 ឧសភា 2021 |url-status=dead |archivedate=20 ឧសភា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520010645/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ }}</ref> || |- !១៣៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាតា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=QAT/>២,៧៩៩,២០២ || style=text-align:right|០.០៣៥២% | {{dts|31 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="QAT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics/Statistical%20Releases/Population/Population/2019/Population_social_1_2019_AE.pdf |title=Annual Population 2019 |website=psa.gov.qa |access-date=12 មិថុនា 2022 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321071102/https://www.psa.gov.qa/en/statistics/Statistical%20Releases/Population/Population/2019/Population_social_1_2019_AE.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- !១៣៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីទុយអានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LTU/>២,៧៩៤,៩៦១ || style=text-align:right|០.០៣៥១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="LTU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/|title=Pradžia - Oficialiosios statistikos portalas|website=osp.stat.gov.lt|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320060836/http://osp.stat.gov.lt/|archive-date=20 មីនា 2015|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្សាម៉ាអ៊ីក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=JAM/>២,៧៣៤,០៩៣ || style=text-align:right|០.០៣៤៤% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="JAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx |title=Population|access-date=12 មិថុនា 2022|website=statinja.gov.jm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151204214528/http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx |archive-date=4 ធ្នូ 2015 |url-status=live }}</ref> || |- !១៣៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុលដាវី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MDA/>២,៥៩៧,១០០ || style=text-align:right|០.០៣២៦% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/public/files/publicatii_electronice/Moldova_in_cifre/2021/Breviar_2021_rom.pdf |title=Populaţia cu reședință obișnuită, la 1 ianuarie 2021 (pg.12) |publisher=Biroul Naţional de Statistică|date=22 June 2021 |website=statistica.gov.md |access-date=12 មិថុនា 2022 }}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[ត្រង់នីស្ទ្រី]]។ |- !១៤០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ណាមីប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=NAM/>២,៥៥០,២២៦ || style=text-align:right|០.០៣២១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf |title=Namibia Population Projections 2011-2041|website=cms.my.na|access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225030536/http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf |archive-date=25 កុម្ភៈ 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !១៤១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GMB/>២,៤៨៧,០០០ || style=text-align:right|០.០៣១៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GMB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៤២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បុតស្វាណា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BWA/>២,៤១០,៣៣៨ || style=text-align:right|០.០៣០៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BWA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf|title=Botswana Population Projections 2011-2026|website=www.statsbots.org.bw|access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១៤៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាបុង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GAB/>២,២៣៣,២៧២ || style=text-align:right|០.០២៨១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GAB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf|title=Projection de la Population Gabon 2019-2025|website=www.statgabon.ga|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919100244/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf}}</ref> || |- !១៤៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡឺសូតូ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LSO/>២,១៥៩,០០០ || style=text-align:right|០.០២៧១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LSO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៤៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្លូវេនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SVN/>២,១០៨,៩៧៧ || style=text-align:right|០.០២៦៥% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SVN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212|title=Prebivalstvo, Slovenija, 1. januar 2021|website=www.stat.si|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430141906/https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212|archive-date=30 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210430141906/https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212}}</ref> || |- !១៤៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡេតូនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LVA/>១,៨៧៤,៩០០ || style=text-align:right|០.០២៣៦% | {{dts|1 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LVA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/|title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 - 2021M12|website=Statistikas datubāzes|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512140058/http://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m|archive-date=12 ឧសភា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៤៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MKD/>១,៨៣២,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០២៣០% | {{dts|1 November 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MKD" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web |title= Address by the Director of the State Statistical Office on the completion of the Census 2021 |url= https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |access-date= 2022-06-12 |archivedate= 2021-10-01 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211001120918/https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |url-status= dead }}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូសូវ៉ូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=Kosovo/>១,៧៩៨,១៨៨ || style=text-align:right|០.០២២៦% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="Kosovo" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019|title=Population Estimation, 2019|website=ask.rks-gov.net|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008220741/https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019|archive-date=8 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008220741/https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019}}</ref> || បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យជាឯកតោភាគីពីប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[កូសូវ៉ូ|សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៩៧ ខណៈដែលស៊ែប៊ីនៅតែបន្តទាមទារកូសូវ៉ូជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !១៤៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេ-ប៊ីសាវ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GNB/>១,៦៤៦,០៧៧ || style=text-align:right|០.០២០៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GNB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |title=Projections Demographiques en Guinee Bissau 2009-2030 |website=www.stat-guinebissau.com |access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113142242/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2015 |url-status=dead |archivedate=2017-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf }}</ref> || |- !១៤៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេអេក្វាទ័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GNQ/>១,៥០៥,៥៨៨ || style=text-align:right|០.០១៨៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GNQ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.inege.gq/|title=INEGE|website=www.inege.gq|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/|archive-date=20 មេសា 2017|url-status=dead|archivedate=2017-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/}}</ref> || |- !១៥០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បារ៉ែន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BHR/>១,៥០១,៦៣៥ || style=text-align:right|០.០១៨៩% | {{dts|17 March 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BHR" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www.data.gov.bh/|title=Information and eGovernment Authority Kingdom of Bahrain|website=data.gov.bh|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722175127/https://www.data.gov.bh/|archive-date=22 កក្កដា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=TTO/>១,៣៦៧,៥៥៨ || style=text-align:right|០.០១៧២% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TTO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/|title=Population|website=cso.gov.tt|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/|archive-date=6 ធ្នូ 2019|url-status=dead|archivedate=2019-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/}}</ref> || |- !១៥២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្តូនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=EST/>១,៣៣០,០៦៨ || style=text-align:right|០.០១៦៧% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="EST" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite web|last=|first=|date=12 May 2021|title=Revised data of Statistics Estonia on 1 January 2021|url=https://www.stat.ee/en/node/183326|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512094725/https://www.stat.ee/en/node/183326|archive-date=12 ឧសភា 2021|access-date=13 មិថុនា 2022|website=www.stat.ee|publisher=Statistics Estonia}}</ref> || |- !១៥៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទីម័រខាងកើត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TLS/>១,៣១៧,៧៨០ || style=text-align:right|០.០១៦៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MUS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf|title=Analytical Report on Population Projection|website=timor-leste.unfpa.org|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf|archive-date=2 សីហា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូរីស}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MUS/>១,២៦៦,៣៣៤ || style=text-align:right|០.០១៥៩% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MUS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius|title=Population and Vital Statistics |date=2021|website=statsmauritius.govmu.org|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326150522/http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop_Vital_Yr19.aspx|archive-date=26 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្វាទីនី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SWZ/>១,១៧២,០០០ || style=text-align:right|០.០១៤៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SWZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៥៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជីប៊ូទី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=DJI/>៩៧៦,១០៧ || style=text-align:right|០.០១២៣% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="DJI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2020.pdf|title=Annuaire Statistique 2020|website=www.insd.dj|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327145828/http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2019.pdf|archive-date=27 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132104/http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2020.pdf}}</ref> || |- !១៥៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វីជី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=FJI/>៨៩៨,៤០២ || style=text-align:right|០.០១១៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FJI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៥៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=CYP/>៨៨៨,០០៥ || style=text-align:right|០.០១១២% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="CYP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_21main_en/populationcondition_21main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|title=Statistical Service - Population and Social Conditions - Population - Key Figures|website=www.mof.gov.cy|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531074104/http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_21main_en/populationcondition_21main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|archive-date=31 ឧសភា 2015|url-status=live}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[ស៊ីបខាងជើង]]។ |- !១៥៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូម័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COM/>៧៥៨,៣១៦ || style=text-align:right|០.០០៩៥៣% | {{dts|15 December 2017|format=dmy|abbr=on}}<section end="COM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៧<ref>{{cite web |url=http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 |title=Rapports RGPH 2017 |website=www.inseed.km |access-date=13 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030105743/http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 |archive-date=30 តុលា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191030105743/http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 }}</ref> || |- !១៦០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ភូតាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BTN/>៧៦៣,២០០ || style=text-align:right|០.០០៩៥៩% | {{dts|30 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="BTN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017-2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=13 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 មករា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf }}</ref> || |- !១៦១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយយ៉ាន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GUY/>៧៤៣,៦៩៩ || style=text-align:right|០.០០៩៣៥% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="GUY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/|title=Demography, Social & Vital Statistics|website=statisticsguyana.gov.gy|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905042733/https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/|archive-date=5 កញ្ញា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200905042733/https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/}}</ref> || |- !១៦២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះសូឡូម៉ុង}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=SLB/>៧២៨,០៤១ || style=text-align:right|០.០០៩១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាកាវ}} (ចិន) || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MAC/>៦៨៣,២០០ || style=text-align:right|០.០០៨៥៩% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MAC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12|title=DSEC - 統計數據庫|website=www.dsec.gov.mo|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502153216/https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12|archive-date=2 ឧសភា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លុចសំបួ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LUX/>៦៤៥,៣៩៧ || style=text-align:right|០.០០៨១១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="LUX" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistiques.public.lu/fr/index.html|title=Statistiques // Luxembourg|website=statistiques.public.lu|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331004645/https://statistiques.public.lu/fr/index.html|archive-date=31 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុងតេណេក្រូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MNE/>៦២១,៣០៦ || style=text-align:right|០.០០៧៨១% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="MNE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48|title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT|website=www.monstat.org|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712071239/http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48|archive-date=12 កក្កដា 2017|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាហារ៉ាខាងលិច}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ESH/>៦១២,០០០ || style=text-align:right|០.០០៧៦៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ESH" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || រដ្ឋបាលនៃរដ្ឋនេះត្រូវបានបែកចេញជាពីររវាងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]] ដោយអង្គភាពទាំងពីរតែងអះអាងទាមទារដែនតំបន់នេះជាកម្មសិទ្ធិរៀងៗខ្លួន។ |- !១៦៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូរីណាម}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SUR/>៥៩៨,០០០ || style=text-align:right|០.០០៧៥២% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="SUR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/|title=Population Statistics|date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/|archive-date=28 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាប់វែរ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CPV/>៥៦៣,១៩៨ || style=text-align:right|០.០០៧០៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CPV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://ine.cv/wp-content/plugins/ine-download-attachments-by-zing-developers/includes/download.php?id=7989 |title=Projecoes Demograficas |publisher=ine.cv |access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224071411/http://ine.cv/wp-content/uploads/2017/02/projecoes-demograficas-cv-por-concelho-e-por-faixa-etaria-2010-a-2030-1.xls |archive-date=24 កុម្ភៈ 2021 |url-status=live }}</ref> || |- !១៦៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាល់តា}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MLT/>៥១៤,៥៦៤ || style=text-align:right|០.០០៦៤៧% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="MLT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf |title=World Population Day: 11 July 2020 |website=nso.gov.mt |access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710162915/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf |archive-date=10 កក្កដា 2020 |url-status=dead |archivedate=10 កក្កដា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710125756/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf }}</ref> || |- !១៦៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេលីស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BLZ/>៤៣០,១៩១ || style=text-align:right|០.០០៥៤១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://sib.org.bz/|title=Statistical Institute of Belize|website=sib.org.bz|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141905/http://sib.org.bz/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រ៊ុយណេ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BRN/>៤២៩,៩៩៩ || style=text-align:right|០.០០៥៤០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BRN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx|title=Department of Economic Planning and Development - Population|website=www.depd.gov.bn|access-date=14 វិច្ឆិកា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320011146/http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx|archive-date=20 មីនា 2017|url-status=dead|archivedate=2017-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320011146/http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx}}</ref> || |- !១៧០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បាហាម៉ា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BHS/>៣៩៣,៤៥០ || style=text-align:right|០.០០៤៩៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BHS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES |title=Population Projections 2010-2040|website=www.bahamas.gov.bs|access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701011446/http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES |archive-date=1 កក្កដា 2016 |url-status=live }}</ref> || |- !១៧១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាល់ឌីវ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MDV/>៣៨៣,១៣៥ || style=text-align:right|០.០០៤៨១% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf|title=Statistical Yearbook 2020 Table 3.3|website=statisticsmaldives.gov.mv|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022173444/http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf|archive-date=22 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022173444/http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីបខាងជើង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Northern Cyprus/>៣៨២,២៣០ || style=text-align:right|០.០០៤៨០% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="Northern" cyprus="" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.devplan.org/Eco-sos/Book/SEG-2019.pdf|title=Economic and Social Indicators 2021|website=www.devplan.org|access-date=16 មិថុនា 2022|archivedate=2022-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220105160140/https://www.devplan.org/Eco-sos/Book/SEG-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[ស៊ីប]]។ |- !១៧២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីស្លង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ISL/>៣៧៧,២៨០ || style=text-align:right|០.០០៤៧៤% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ISL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|title=Population by municipality, sex, citizenship and quarters 2010-2020|website=Statistics Iceland|url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-2nd-quarter-2021/|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429004246/https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2020/|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ត្រង់នីស្ទ្រី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=Transnistria/>៣០៦,០០០ || style=text-align:right|០.០០៣៨៥% | {{dts|1 January 2018|format=dmy|abbr=on}}<section end="Transnistria" /> || style="text-align:left" | ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/world/152559|title=Moldova facing Europe's worst demographic crisis|first=Cristian|last=Gherasim|newspaper=EUobserver|date=2 August 2021}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]។ |- !១៧៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វ៉ានូអាទូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=VUT/>៣០១,២៩៥ || style=text-align:right|០.០០៣៧៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VUT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បាបាដ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BRB/>២៨៨,០០០ || style=text-align:right|០.០០៣៦២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BRB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of French Polynesia.svg|25px}} [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PYF/>២៧៩,៨៩០ || style=text-align:right|០.០០៣៥២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PYF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នូវែលកាឡេដូនី|variant=merged}} (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NCL/>២៧៣,៦៧៤ || style=text-align:right|០.០០៣៤៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NCL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាប់កាស៊ី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Abkhazia/>២៤៥,៤២៤ || style=text-align:right|០.០០៣០៨% | {{dts|1 January 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="Abkhazia" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415|title=Управление государственной статистики Республики Абхазия|website=ugsra.org|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806133225/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415|archive-date=6 សីហា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806133225/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415}}</ref> || [[អាប់កាស៊ី]]គឺជាទឹកដីជម្លោះរវាង[[អាប់កាស៊ី|សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី]] និងប្រទេស[[ចចជី]]។ បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យជាឯកតោភាគីពីប្រទេសចចជីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ីត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៧ ខណៈដែលចចជីនៅតែបន្តទាមទារអាប់កាស៊ីជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !១៧៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=STP/>២១៤,៦១០ || style=text-align:right|០.០០២៧០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="STP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.st/|title=Instituto Nacional de Estatística|website=ine.st|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124040155/https://ine.st/|archive-date=24 មករា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190124040155/https://ine.st/}}</ref> || |- !១៧៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាម័រ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=SAM/>១៩៩,៨៥៣ || style=text-align:right|០.០០២៥១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងលូស៊ី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=LCA/>១៧៨,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០០២២៥% | {{dts|1 July 2018|format=dmy|abbr=on}}<section end="LCA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stats.gov.lc/|title=Home|website=The Central Statistical Office of Saint Lucia|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926035821/https://stats.gov.lc/|archive-date=26 កញ្ញា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្វាម}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=GUM/>១៥៣,៨៣៦ || style=text-align:right|០.០០១៩៣% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GUM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf|title=Population of Guam: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=16 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គូរ៉ាសាវ}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CUW/>១៥៣,៦៧១ || style=text-align:right|០.០០១៩៣% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CUW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.cw/|title=Website|website=www.cbs.cw|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117023829/https://www.cbs.cw/|archive-date=17 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាតសាក់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Artsakh/>១៤៨,៩០០ || style=text-align:right|០.០០១៨៧% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="Artsakh" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stat-nkr.am/hy|title=Գլխավոր էջ|website=stat-nkr.am|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017153721/http://www.stat-nkr.am/hy|archive-date=17 តុលា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017153721/http://www.stat-nkr.am/hy}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។ |- !១៧៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីរីបាទី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=KIR/>១២០,៧៤០ || style=text-align:right|០.០០១៥២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KIR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រឺណាត}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GRD/>១១៣,០០០ || style=text-align:right|០.០០១៤២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អារូបា}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ABW/>១១១,០៥០ || style=text-align:right|០.០០១៤០% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ABW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://cbs.aw/wp/|title=Central Bureau of Statistics – Better data. Better policies. Better lives. Better Aruba.|website=cbs.aw|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318132741/http://cbs.aw/wp/|archive-date=18 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៨០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VCT/>១១០,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០០១៣៩% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="VCT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stats.gov.vc/stats/|title=In the news|website=stats.gov.vc|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133050/http://stats.gov.vc/stats/|archive-date=31 តុលា 2018|url-status=dead|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224141756/http://stats.gov.vc/stats/}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជែស៊ី}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=JEY/>១០៧,៨០០ || style=text-align:right|០.០០១៣៥% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="JEY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.je/News/2020/Pages/Population-Estimate-2019.aspx|title=Government of Jersey|first=States of|last=Jersey|website=gov.je|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705153509/https://www.gov.je/News/2019/Pages/Population-estimate-for-2018-released.aspx|archive-date=5 កក្កដា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៨១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|មីក្រូណេស៊ី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=FSM/>១០៥,៧៥៤ || style=text-align:right|០.០០១៣៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FSM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តុងកា}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TON/>៩៩,៥៣២ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TON" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ATG/>៩៩,៣៣៧ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ATG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx|title=Population Projections 1991-2026|website=statistics.gov.ag|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx|archive-date=11 មករា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx}}</ref> || |- !១៨៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សេសែល}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SYC/>៩៩,២០២ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SYC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/data-acquisition-census/population-and-vital-statistics/2021|title=Mid_2021 Population Estimates|website=www.nbs.gov.sc|access-date=22 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VIR/>៨៧,១៤៦ || style=text-align:right|០.០០១០៩% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="VIR" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf|title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=23 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាន់}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=IMN/>៨៤,០៦៩ || style=text-align:right|០.០០១០៦% | {{dts|30 May 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IMN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.gov.im/news/2022/feb/02/first-details-of-2021-census-report-published/ |title=First details of 2021 Census report published|website=www.gov.im |access-date=23 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១៨៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់ដូរ៉ា}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=AND/>៧៩,៥៣៥ || style=text-align:right|០.០០០៩៩៩% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AND" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp|title=Departament d'Estadística|website=www.estadistica.ad|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113141726/https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១៨៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ដូមីនិក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=DMA/>៧២,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៩០៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DMA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Cayman Islands.svg}} [[កោះកៃម៉ង់]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CYM/>៦៥,៧៨៦ || style=text-align:right|០.០០០៨២៧% | {{dts|30 September 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CYM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.eso.ky/|title=Cayman Islands - The Economics & Statistics Office - Grand Cayman|website=www.eso.ky|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326030427/https://www.eso.ky/|archive-date=26 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ែរមូដ}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BMU/>៦៤,០៥៥ || style=text-align:right|០.០០០៨០៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BMU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf|title=Bermuda Population Projections 2016-2026|website=www.gov.bm|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf|archive-date=12 មេសា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គែនស៊ី}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GGY/>៦៣,១២៤ || style=text-align:right|០.០០០៧៩៣% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GGY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.gov.gg/population|title=Population, Employment and Earnings|website=www.gov.gg|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008212617/https://www.gov.gg/population|archive-date=8 តុលា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គ្រីនឡិន}} (ដាណឺម៉ាក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GRL/>៥៦,៥៦២ || style=text-align:right|០.០០០៧១១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population|date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland|website=bank.stat.gl|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09|archive-date=28 តុលា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៨៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាសាល់}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=MHL/>៥៤,៥១៦ || style=text-align:right|០.០០០៦៨៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MHL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងគីត និងណឺវីស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=KNA/>៥៤,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KNA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ}} (ដាណឺម៉ាក) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FRO/>៥៣,៩៤១ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៨% | {{dts|1 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FRO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://hagstova.fo/fo/tidindi/1-januar-budu-53664-folk-i-foroyum|title=1. januar búðu 53.664 fólk í Føroyum|date=10 February 2022|website=Statistics Faroe Islands|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141915/https://hagstova.fo/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូសេទីខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=South Ossetia/>៥៣,៥៣២ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៣% | {{dts|15 October 2015|format=dmy|abbr=on}}<section end="South" ossetia="" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៥<ref>{{cite web|url=http://cominf.org/node/1166509275|title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова|date=11 August 2016|website=cominf.org|access-date=24 វិឆ្ឆិកា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020025657/http://cominf.org/node/1166509275|archive-date=20 តុលា 2016|url-status=live}}</ref> || អូសេទីខាងត្បូងបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជារដ្ឋឯករាជ្យ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយរដ្ឋសមាជិក អសប តែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ខណៈដែលចចជីបន្តទាមទារអូសេទីខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of American Samoa.svg|25px}} [[សាម័រអាមេរិក]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=ASM/>៤៩,៧១០ || style=text-align:right|០.០០០៦២៥% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ASM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf|title=Population of American Samoa: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=14 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=MNP/>៤៧,៣២៩ || style=text-align:right|០.០០០៥៩៥% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="MNP" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf|title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=24 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Turks and Caicos Islands.svg|25px}} [[កោះតួកស៍និងកៃកូស]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=TCA/>៤៤,៥៤២ || style=text-align:right|០.០០០៥៦០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="TCA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.tc/stats/|title=2020 INDICATORS|website=www.gov.tc|access-date=24 មិថុនា 2022|archivedate=2020-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103095919/https://www.gov.tc/stats|url-status=dead}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីនម៉ារតិន}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SXM/>៤២,៥៧៧ || style=text-align:right|០.០០០៥៣៥% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SXM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stats.sintmaartengov.org/downloads/LFS/Population_Estimates_and_Vital_Statistics_2021.pdf|title=Population Estimates and Vital Statistics 2021|website=stat.gov.sx|access-date=24 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518222043/http://stats.sintmaartengov.org/downloads/LFS/Population_Estimates_and_Vital_Statistics_2021.pdf|url-status=dead}}</ref> || |- !១៨៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លិចតិនស្តាញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LIE/>៣៩,៣១៥ || style=text-align:right|០.០០០៤៩៤% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LIE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik|title=LLV|website=www.llv.li|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222323/https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik|archive-date=15 ធ្នូ 2018|url-status=dead|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215222323/https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik}}</ref> || |- !១៩០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូណាកូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MCO/>៣៩,១៥០ || style=text-align:right|០.០០០៤៩២% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MCO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment|title=Population and employment / IMSEE - Monaco IMSEE|website=www.monacostatistics.mc|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment|archive-date=27 ធ្នូ 2018|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជីប្រាល់តា}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GIB/>៣៤,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៤២៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GIB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សានម៉ារីណូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SMR/>៣៣,៧០៥ || style=text-align:right|០.០០០៤២៣% | {{dts|30 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="SMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html|title=San Marino - Population - Upeceds|website=www.statistica.sm|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html|archive-date=26 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងម៉ាតាំង}} (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=MAF/>៣២,៤៨៩ || style=text-align:right|០.០០០៤០៨% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}} || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=24 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូឡាន់}} (ហ្វាំងឡង៉) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ALA/>៣០,៣៤៤ || style=text-align:right|០.០០០៣៨១% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ALA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref name="pxnet2.stat.fi" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះវើជីនអង់គ្លេស}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VGB/>៣០,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៣៧៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VGB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាឡូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PLW/>១៧,៩៥៧ || style=text-align:right|០.០០០២២៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PLW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះឃុក}} (នូវែលសេឡង់) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=COK/>១៥,៣៤២ || style=text-align:right|០.០០០១៩៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Anguilla.svg|25px}} [[អង់ក្វេឡា]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=AIA/>១៥,០០០ || style=text-align:right|០.០០០១៨៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AIA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ណូរូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NRU/>១១,៨៣២ || style=text-align:right|០.០០០១៤៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NRU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|25px}} [[វ៉ាលីស និងហ្វូធូណា]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=WLF/>១១,៣៦៩ || style=text-align:right|០.០០០១៤៣% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="WLF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៩៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទូវ៉ាលូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TUV/>១០,៦៧៩ || style=text-align:right|០.០០០១៣៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint Barthélemy (Local).svg}} [[សាំងបារតេឡេមី]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BLM/>១០,២៨៩ || style=text-align:right|០.០០០១២៩% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=6 កក្កដា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[សាំងហេឡេណា អាសិនស្យុង និងទ្រីស្តានដាគុនញ្ញ៉ា]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SHN/>៦,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SHN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg}} [[សាំងព្យែរ និងមីគីឡុង]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SPM/>៥,៩៧៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="SPM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=6 កក្កដា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Montserrat.svg}} [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=MSR/>៥,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MSR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Falkland Islands.svg}} [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=FLK/>៤,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FLK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Christmas Island.svg}} [[កោះគ្រិស្តម៉ាក]] (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=CXR/>១,៩៦៦ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CXR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/Australia-AggloEst.html|title=Australia: Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=6 កក្កដា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153524/http://citypopulation.de/Australia-AggloEst.html|archive-date=4 កញ្ញា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះន័រហ្វូក}} (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NFK/>១,៧៣៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="NFK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីវវេ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NIU/>១,៥៤៩ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NIU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Tokelau.svg}} [[តូកេឡូ]] (នូវែលហ្សេឡង់) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TKL/>1,501 || style=text-align:right|២.៨៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TKL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៩៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បុរីវ៉ាទីកង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=VAT/>៨២៥ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 February 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="VAT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{Cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=1 February 2019|website=www.vaticanstate.va|access-date=6 កក្កដា 2022 |language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913144053/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html|archive-date=13 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះកូកូស}} (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=CCK/>៥៧៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CCK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Pitcairn Islands.svg}} [[ពីតកេន]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PCN/>៤០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PCN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.visitpitcairn.pn/index.html|title=Pitcairn Islands Tourism|website=www.visitpitcairn.pn|access-date=6 កក្កដា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113230859/http://www.visitpitcairn.pn/index.html|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2020-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320153022/https://www.visitpitcairn.pn/index.html}}</ref> || |} == កំណត់សម្គាល់ == {{notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist|35em}} s3ohpb75dnd7zif77qr211oqj2wuoch 0 38608 337271 336391 2026-07-10T17:41:10Z ~2026-39065-15 51951 /* */ 337271 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] <br> [[ទេពបុប្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |'''បិតា''' |[[ពញ្ញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' |[[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' [[File:Cambodia Map 1476-1486.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Dhamma Reachea II, 1476-1486.]] ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម [[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} as5ar0gjgc6auw1cmtlmx60rjqd6n47 337272 337271 2026-07-10T17:42:08Z ~2026-39065-15 51951 337272 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] <br> [[ទេពបុប្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |'''បិតា''' |[[ពញ្ញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' |[[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' [[File:Cambodia Map 1476-1486.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Dhamma Reachea II, 1476-1486.]] ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម [[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} 185iur2lnnx5p4sikrqnhizm450qscy 0 43320 337277 334701 2026-07-11T00:44:39Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337277 wikitext text/x-wiki {{About|រដ្ឋាភិបាលដែលទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនិងធ្លាប់គ្រប់គ្រងលើទឹកដីអាហ្វហ្កានីស្ថានពីឆ្នាំ២០០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២១|ការប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ|អាហ្វហ្កានីស្ថាន (អសង្ស័យកម្ម)}} {{Infobox former country | native_name = {{nobold|جمهوری اسلامی افغانستان ([[ភាសាដារី]])}}<br/><br/>{{nobold|د افغانستان اسلامي جمهوریت ([[ភាសាបាស្តូ]])}} | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | common_name = អាហ្វហ្កានីស្ថាន | image_flag = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ទង់ជាតិ]]'''<br/>(២០១៣–២០២១) | image_coat = Emblem of Afghanistan (2013–2021).svg | symbol_type = '''វរលញ្ឆករជាតិ'''<br>(២០១៣–២០២១) | symbol_type_article = វរលញ្ឆករនៃអាហ្វហ្កានីស្ថាន | national_motto = لا إله إلا الله، محمد رسول الله<br />"គ្មានព្រះណាក្រៅពី[[អាឡោះ]]ទេ [[មហាម៉ាដ]]គឺជាទេវទូតរបស់អាឡោះ" ([[សាហាដា]]) | national_anthem = <br />''[[បន្ទាយឥស្លាម បេះដូងនៃអាស៊ី|قلعه اسلام قلب اسیا]]''<br />("បន្ទាយឥស្លាម បេះដូងនៃអាស៊ី")<br />(២០០៤–២០០៦)<br />{{center|[[File:Former Afghan national anthem, 1992-2006.oga]]}}<hr>''[[ចម្រៀងជាតិនៃសាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន|سرود ملی]]''<br />("ចម្រៀងជាតិ")<br />(២០០៦–២០២១)<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National Anthem of Afghanistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | image_map = Afghanistan on the globe (Afghanistan centered).svg | image_loc_map = | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[កាប៊ុល]] | coordinates = {{Coord|33|N|66|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}} | largest_city = capital | languages_type = [[ភាសាផ្លូវការ]] | common_languages = {{plainlist| *[[ភាសាដារី]] *[[ភាសាបាស្តូ]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៤២% [[ជនជាតិប៉ាស្តុន]] | ២៧% [[ជនជាតិតាហ្ស៊ិក]] | ៩% [[ជនជាតិហាសារ៉ា]] | ៩% [[ជនជាតិអ៊ូសបេក]] | ៤% [[ជនជាតិអ៊ីម៉ាក]] | ៣% [[ជនជាតិតួកមែន]] | ២% [[ជនជាតិបាលុក]] | ៤% [[ក្រុមជនជាតិនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]<ref name="LoC-pdf">{{Cite web |date=August 2008 |title=Country Profile: Afghanistan |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 មេសា 2014 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan}}</ref>   }} | religion = {{unbulleted list | ៩៩.៧% [[ឥស្លាមសាសនានៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) | ០.៣% សាសនាផ្សេងៗទៀត   }} | iso3166code = | era = [[សង្គ្រាមលើភេវរកម្ម]] | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] | title_leader = [[ប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ហាមីដ កាហ្សៃ]] | year_leader1 = ២០០៤–២០១៤ | leader2 = [[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]] | year_leader2 = ២០១៤–២០២១ | title_representative = [[ប្រធាននាយកប្រតិបត្តិ (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|ប្រធាននាយកប្រតិបត្តិ]] | representative1 = [[អាប់ឌុលឡា អាប់ឌុលឡា]] | year_representative1 = ២០១៤–២០២០ | title_deputy = [[អនុប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថាន|អនុប្រធានាធិបតី]]{{efn|អាហ្វហ្កានីស្ថានមានមុខតំណែងអនុប្រធានាធិបតីចំនួនពីរគឺអនុប្រធានាធិបតីទីមួយ និងអនុប្រធានាធិបតីទីពីរ។}} | deputy1 = [[អាម៉ាដ ហ្ស៊ារ ម៉ាស៊ូដ]] | year_deputy1 = ២០០៤–២០០៩ | deputy2 = [[ការីម កាលីលី]] | year_deputy2 = ២០០៤–២០១៤ | deputy3 = [[មហាម៉ាដ ហ្វាហ៊ីម]] | year_deputy3 = ២០០៩–២០១៤ | deputy4 = [[យូនូស កានូនី]] | year_deputy4 = ២០១៤{{efn|៣១ មីនា ដល់ ២៩ កញ្ញា}} | deputy5 = [[អាប់ឌុល រ៉ាស៊ីត ដូស្តុម]] | year_deputy5 =២០១៤–២០២០ | deputy6 = [[សារវ៉ារ ដានីស]] | year_deputy6 = ២០១៤–២០២១ | deputy7 = [[អាមរូឡា សាឡេ]] | year_deputy7 = ២០២០–២០២១ <!-- Legislature -->| legislature = [[រដ្ឋសភាជាតិ (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|រដ្ឋសភា]] | house1 = [[សភាព្រឹទ្ធាចារ្យ (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|សភាព្រឹទ្ធាចារ្យ]] | type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> | house2 = [[សភាតំណាងប្រជាជន (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|សភាតំណាងប្រជាជន]] | type_house 2 = <!-- Default: "Lower house" --> | event_start = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០០៤|ការបោះឆ្នោតលើកដំបូង]] | year_start = | year_end = ២០២១ | event1 = អាមេរិកបានដកទ័ពចេញ | date_event1 = ២៩ កុម្ភៈ ២០២០ | event_pre = [[ការឈ្លានពានរបស់អាមេរិកលើអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | date_pre = ៧ តុលា ២០០១ | date_start = ២៦ មករា ២០០៤ | event_end = [[ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល (២០២១)|ទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវតាលីបង់កាន់កាប់]] | date_end = ១៥ សីហា | event_post = [[រណសិរ្សតស៊ូជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]បានបង្កើតឡើង | date_post = ១៦ សីហា ២០២១ | p1 = អន្តរកាលរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | flag_p1 = Flag of Afghanistan (2002-2004).svg | image_p1 = Emblem of Afghanistan (2002-2004).svg | s1 = តាលីបង់#អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន{{!}}អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | flag_s1 = Flag of the Taliban.svg | flag_s2 = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | area_size = | stat_year1 = ២០២០ | stat_area1 = 652864 | stat_pop1 = ៣១,៣៩០,២០០ | ref_pop1 = <ref>ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលអាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២០។</ref> | percent_water = គ្មានទិន្នន័យ | population_density_km2 = 48.08 | today = [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] <!-- Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries. --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> | currency = [[អាហ្វហ្កានី (រូបិយវត្ថុ)|អាហ្វហ្កានី]] (افغانی) | currency_code = AFN | time_zone = D† | utc_offset = +៤:៣០ [[ប្រតិទិនសុរិយគតិហ៊ិជ្រី|ប្រតិទិនសុរិយគតិ]] | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|+៩៣]] | cctld = [[.af]] [[افغانستان.]] | life_span = ២០០៤–២០២១ }} '''សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន''' គឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]]មួយដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ២០០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២១ នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)|សង្គ្រាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ បន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលឈ្លានពានទឹកដីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ដើម្បីផ្តួលរំលំរបប[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ដែលដឹកនាំដោយ[[តាលីបង់]]។ នៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមួយនេះបានបាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងលើទឹកដីភាគច្រើនទៅក្រុមតាលីបង់វិញ ហើយទីបំផុតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់ក៏បានកាន់កាប់រដ្ឋធានីកាប៊ុល។ បន្ទាប់ពីណាតូបានប្រកាសដកទ័ពនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១ ចលនាតាលីបង់បានចាប់ផ្តើមបើកប្រតិបត្តិការវាយប្រហារភ្លាមៗនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ហើយរយៈពេលបីខែកន្លះក្រោយ ក្រុមមួយនេះបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានស្ទើរតែទាំងអស់។ ស្ថាប័នសាធារណរដ្ឋមួយនេះបានដួលរលំនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ នៅពេលដែលកងកម្លាំងតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុល និងបន្ទាប់ពីប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថាននាពេលនោះគឺលោក[[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]]បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេស។ មុនពេលទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវដួលរលំ កងកម្លាំងតាលីបង់បានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានខណៈដែលសង្គ្រាមស៊ីវិលកំពុងបន្តឆាបឆេះ។ មូលហេតុសង្គ្រាមនេះហើយដែលនាំឱ្យកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនិងសិទ្ធិនារីនៅអាហ្វហ្កានីស្ថានមានវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងរដោយមានទង្វើរំលោភបំពានជាច្រើនដែលប្រព្រឹត្តដោយភាគីទាំងសងខាងដូចជា ការសម្លាប់ជនស៊ីវិល ការចាប់ជំរិត និងការធ្វើទារុណកម្មជាដើម។ អ្នកខ្លះបានចាត់ទុករដ្ឋនេះជារដ្ឋរណបរបស់អាមេរិកព្រោះដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្កានីស្ថាននេះបានពឹងផ្អែកលើជំនួយយោធានិងសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកច្រើនហួសហេតុ ហើយវាក៏បាត់បង់ការគ្រប់គ្រងបន្តិចម្តងៗនៅតាមតំបន់ជនបទបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានបញ្ចប់[[ប្រតិបត្តិការទ្រាំទ្រសេរីភាព]]។<ref>{{Cite book|last=Ladwig|first=Walter C.|url=https://books.google.com/books?id=GdAoDwAAQBAJ|title=The Forgotten Front: Patron-Client Relationships in Counter Insurgency|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107170773|page=302|access-date=2018-05-15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ លោក[[គូលប៊ូដង់ ហេកម៉ាត្យា]] មេដឹកនាំនៃ[[គណបក្សឥស្លាមគូលប៊ូដង់]]បានទៅជួបប្រជុំជាមួយលោក[[ហាមីដ កាហ្សៃ]]ដែលជាអតីតប្រធានាធិបតីអាហ្វកានីស្ថាន និងលោក[[អាប់ឌុលឡាអាប់ឌុលឡា]]ដែលជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់ដើម្បីសម្រុះសម្រួលជាតិនិងជាអតីតនាយកប្រតិបត្តិនៅឯទីក្រុង[[ដូហា]] ដោយពួកគេចង់បង្កើតរដ្ឋាភិបាលមួយ (ទោះបីជាមិនសូវច្បាស់ថាតើកាហ្សៃឬអាប់ឌុលឡានឹងជាប់ពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលដែលគ្រោងនឹងបង្កើតក៏ដោយ)។<ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban - Al Jazeera |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/ |access-date=2021-09-05 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=AFP |date=2021-08-18 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah |url=https://www.brecorder.com/news/40114270 |access-date=2021-09-05 |website=Brecorder}}</ref> ប្រធានាធិបតីហ្កានីដែលកំពង់ជ្រកកោននៅ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]បាននិយាយថាលោកគឺគាំទ្រកិច្ចចរចានេះ។<ref>{{Cite web |last=Macias |first=Natasha Turak,Amanda |date=2021-08-18 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says |url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html |access-date=2021-09-05 |website=CNBC}}</ref><ref>{{Cite web |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah |url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah |access-date=2021-09-05 |website=New Age |archivedate=2021-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ អនុប្រធានាធិបតីទីមួយគឺលោក[[អាមរូឡា សាឡេ]] – ដោយយោងតាមបទប្បញ្ញត្តិនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាហ្វហ្កានីស្ថាន – បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាប្រធានាធិបតីស្តីទីនៃប្រទេសហើយបន្តអះអាងថាខ្លួនជាតំណាងរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់អាហ្វហ្កានីស្ថានពីមូលដ្ឋានចលនាតស៊ូប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួននៅជ្រលងភ្នំបង់ស៊ារដោយបានប្តេជ្ញាបន្តប្រតិបត្តិការយោធាប្រឆាំងនឹងក្រុមតាលីបង់។<ref name="tribaug">{{Cite news |date=August 17, 2021 |title=Panjshir flies flag of resistance again; Amrullah says he is President of Afghanistan |work=Tribune India |url=https://www.tribuneindia.com/news/world/panjshir-flies-flag-of-resistance-again-amrullah-says-he-is-president-of-afghanistan-298553 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |archive-date=ឧសភា 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517163457/https://www.tribuneindia.com/news/world/panjshir-flies-flag-of-resistance-again-amrullah-says-he-is-president-of-afghanistan-298553 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-17 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Afghan vice president says he is "caretaker" president |url=https://www.reuters.com/world/india/afghan-vice-president-says-he-is-caretaker-president-2021-08-17/ |access-date=2021-09-05 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Exiled Taliban leaders return to take charge of Afghanistan |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-asia-58219963 |access-date=2021-09-05 |website=BBC News}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វហ្កានីស្ថាន}} នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១ ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលតាលីបង់ត្រូវបានផ្តួលរំលំរួច [[រដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្នអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[ហាមីដ កាហ្សៃ]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ [[កងកម្លាំងជំនួយសន្តិសុខអន្តរជាតិ]] (ISAF) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដើម្បីជួយដល់រដ្ឋបាលកាហ្សៃនិងផ្តល់នូវសន្តិសុខជាមូលដ្ឋាន។<ref>{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=6 កញ្ញា 2021| date=31 May 2001}}&nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])</ref><ref>{{Cite web |title=United States Mission to Afghanistan |url=http://nato.usmission.gov/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 តុលា 2010 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |publisher=Nato.usmission.gov}}</ref> បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ភ្លើងសង្គ្រាមអស់រយៈពេលជាងពីរទសវត្សរ៍និងព្រមទាំងមានគ្រោះទុរ្ភិក្សកើតឡើងនាអំឡុងពេលនោះទៀតផង ប្រជាជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថានទាំងមូលមានកំណត់ត្រាអត្រាមរណភាពទារកនិងកុមារខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក និងប្រជាជនទូទៅមានអាយុសង្ឃឹមទាបបំផុតដែរ ហើយពួកគេភាគច្រើនគឺកំពុងតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពស្រេកឃ្លាន<ref>{{Cite web |date=24 September 2001 |title=Afghanistan's Refugee Crisis |url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/ |website=MERIP}}</ref><ref>{{Cite web |title=Afghanistan: Civilians at Risk |url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk |website=Doctors Without Borders – USA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makhmalbaf |first=Mohsen |date=1 November 2001 |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy |url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/ |website=Monthly Review}}</ref>រីឯហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធជាតិត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញជាទម្ងន់។<ref>{{Cite web |title=Rebuilding Afghanistan |url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro |website=Return to Hope |access-date=2021-09-06 |archivedate=2021-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro |url-status=dead }}</ref> ម្ចាស់ជំនួយបរទេសជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមផ្តល់ជំនួយដើម្បីស្តារប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានដែលត្រូវបានហែកហួរដោយសារសង្គ្រាម។<ref>{{Cite web |date=15 January 2002 |title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan |url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related |website=CNN |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archivedate=19 វិច្ឆិកា 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role |url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html |website=Stanford University}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះ កងកម្លាំងតាលីបង់បានជួបប្រជុំគ្នាម្តងទៀតនៅលើទឹកដីប្រទេសប៉ាគីស្ថានខណៈដែលកងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តបន្ថែមបានបញ្ជូនមកអាហ្វកានីស្ថានដើម្បីស្តារសន្តិសុខនិងសន្តិភាពក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |last=Fossler |first=Julie |title=USAID Afghanistan |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx |archive-date=17 តុលា 2010 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |publisher=Afghanistan.usaid.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 July 2010 |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 ធ្នូ 2010 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |publisher=Afghanistan.gc.ca |archivedate=15 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |url-status=dead }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន ក្រុមតាលីបង់ក៏ចាប់ផ្តើមប្រកាសធ្វើកុបកម្មដើម្បីដណ្តើមគ្រប់គ្រងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានឡើងវិញ។ ជាងមួយទស្សវត្តរ៍ក្រោយ កងកម្លាំង IS និង[[កងទ័ពជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន|កងទ័ពអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]បានបើកប្រតិបត្តិការយោធាជាច្រើនប្រឆាំងនឹងក្រុមតាលីបង់ប៉ុន្តែមិនបានកំទេចក្រុមទាំងស្រុងសោះ។ ទោះជាយ៉ាងណា អាហ្វហ្កានីស្ថាននូវតែមានឈ្មោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសក្រីក្របំផុតនៅលើពិភពលោកដោយសារតែកង្វះវិនិយោគពីបរទេស អំពើពុករលួយនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល និងកុបកម្មរបស់ក្រុមតាលីបង់។<ref>{{Cite news |date=31 July 2008 |title=Pakistan Accused of Helping Taliban |work=[[ABC News (US)|ABC News]] |url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&tab=9482931&section=8865284&page=1 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&tab=9482931&section=8865284&page=1 |archive-date=21 ធ្នូ 2013}}</ref><ref>{{Cite news |last=Crilly |first=Rob |last2=Spillius |first2=Alex |date=26 July 2010 |title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks |work=The Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html |archive-date=29 មករា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីបានឡើងកាន់អំណាច លោកកាហ្សៃមានគោលដៅចង់បង្រួបបង្រួមប្រជាជនអាហ្វហ្កានីស្ថានទាំងអស់<ref>{{Cite web |title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal |url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal |website=Philanthropy News Digest (PND)}}</ref>ហើយរដ្ឋាភិបាលលោកបានស្តាររចនាសម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យខ្លះៗដោយបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ និងដាក់ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះថា "សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន"។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសម្ចាស់ជំនួយបរទេសដើម្បីអភិវឌ្ឍវិស័យសេដ្ឋកិច្ច សុខាភិបាល វិស័យអប់រំ ដំណឹកជញ្ជូន និងវិស័យកសិកម្មនៅអាហ្វកានីស្ថាន។ កងកម្លាំង IS ក៏បានចាប់ផ្តើមហ្វឹកហាត់បណ្តុះបណ្តាល[[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នាអំឡុងពេលនេះផងដែរ។ នៅក្រោយឆ្នាំ២០០២ ជនជាតិអាហ្វកានីស្ថានជិតប្រាំលាននាក់បាននាំគ្នាធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ចូលស្រុកវិញ។<ref name="Adelman2016">{{Cite book |last=Howard Adelman |url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&pg=PT167 |title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home |date=15 April 2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-07407-6 |page=167}}</ref> ចំនួនកងកម្លាំងណាតូដែលមានវត្តមាននៅអាហ្វហ្កានីស្ថានបានកើនដល់ ១៤០,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១១ ដែលជាកម្រិតខ្ពស់បំផុត<ref>{{Cite news |date=15 October 2015 |title=The foreign troops left in Afghanistan |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138}}</ref>ប៉ុន្តែបានធ្លាក់ចុះមកប្រហែល ១៦,០០០ នាក់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web |title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan? |url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan |website=Forces Network}}</ref> នៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ លោក[[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]]បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថាន នេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វហ្កានីស្ថានដែលអំណាចត្រូវបានផ្ទេរតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{Cite news |date=4 April 2014 |title=Huge security as Afghan presidential election looms |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022 |archive-date=21 តុលា 2018}}</ref><ref>{{Cite news |date=5 April 2014 |title=Afghanistan votes in historic presidential election |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972 |archive-date=21 តុលា 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shalizi and Harooni |first=Hamid and Mirwais |date=4 April 2014 |title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html |archive-date=3 មីនា 2016}}</ref><ref>{{Cite news |title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756 |archive-date=30 កញ្ញា 2019}}</ref><ref>{{Cite news |title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated |archive-date=21 មេសា 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ អង្គការណាតូបានប្រកាសបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការរបស់ ISAF នៅអាហ្វហ្កានីស្ថានជាផ្លូវការហើយបានផ្ទេរការទទួលខុសត្រូវផ្នែកសន្តិសុខពេញលេញទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្កានីស្ថាន។ [[ប្រតិបត្តិការគាំទ្រសេចក្តីសម្រេច]]ដែលដឹកនាំដោយណាតូត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃដដែរដើម្បីជំនួសឱ្យ ISAF។<ref name="2014APcessation">{{Cite news |date=28 December 2014 |title=U.S. formally ends the war in Afghanistan |publisher=CBA News |agency=Associated Press |issue=online |url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/ |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/ |archive-date=28 ធ្នូ 2014}}</ref><ref name="Guardian28">{{Cite news |last=Sune Engel Rasmussen in Kabul |date=28 December 2014 |title=Nato ends combat operations in Afghanistan |work=The Guardian |location=Kabul |url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years |archive-date=2 មករា 2015}}</ref> កងកម្លាំងណាតូរាប់ពាន់នាក់នូវតែធ្វើការឈរជើងនៅក្នុងប្រទេសដើម្បីហ្វឹកហ្វឺននិងណែនាំកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្កានីស្ថាន<ref>{{Cite web |title=U.S. formally ends the war in Afghanistan |url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/ |archive-date=28 ធ្នូ 2014 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=CBS News}}</ref> និងដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមតាលីបង់។<ref name="soufangroup">{{Cite web |title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0 |url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/ |archive-date=9 សីហា 2018 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=The Soufan Group |archivedate=2018-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/ |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណឃើញថា"មនុស្សប្រហែល ១៤៧,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅលើទឹកដីអាហ្វហ្កានីស្ថានដោយសារសង្គ្រាមតាំងពីឆ្នាំ២០០១ មកហើយនៅក្នុងការប្រមាណនោះមានមនុស្សជាង ៣៨,០០០ នាក់គឺជាជនស៊ីវិល"។<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Afghan Civilians |url=http://watson.brown.edu/costsofwar/costs/human/civilians/afghan |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906062451/http://watson.brown.edu/costsofwar/costs/human/civilians/afghan |archive-date=6 កញ្ញា 2015 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |publisher=Brown University}}</ref> យោងទៅតាមរបាយការណ៍របស់ "''Body Count''" បានឱ្យដឹងថា ជនស៊ីវិលប្រមាណពី ១០៦,០០០ ទៅ ១៧០,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ដោយសារជម្លោះទាំងអស់នៅអាហ្វហ្កានីស្ថានក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ភាគីទាំងសងខាង។<ref name="IPPNW">{{Cite web|title=Body Count – Casualty Figures after 10 Years of the 'War on Terror' – Iraq Afghanistan Pakistan|url=http://www.ippnw.de/commonFiles/pdfs/Frieden/Body_Count_first_international_edition_2015_final.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430175027/http://www.ippnw.de/commonFiles/pdfs/Frieden/Body_Count_first_international_edition_2015_final.pdf|archive-date=30 មេសា 2015|publisher=[[IPPNW]], [[Physicians for Global Survival|PGS]] and [[Physicians for Social Responsibility|PSR]], First international edition (March 2015)}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gabriela Motroc |date=7 April 2015 |title=U.S. War on Terror has reportedly killed 1.3&nbsp;million people in a decade |work=Australian National Review |url=http://www.australiannationalreview.com/war-terror-reportedly-killed-13-million-people-decade/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505004045/http://www.australiannationalreview.com/war-terror-reportedly-killed-13-million-people-decade/ |archive-date=5 ឧសភា 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/national/30-Mar-2015/220-000-killed-in-us-war-in-afghanistan-80-000-in-pakistan-report |title=220,000 killed in US war in Afghanistan 80,000 in Pakistan: report |work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] |date=30 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505055409/http://www.dailytimes.com.pk/national/30-Mar-2015/220-000-killed-in-us-war-in-afghanistan-80-000-in-pakistan-report |archive-date=5 ឧសភា 2015 }}</ref> ===ការដួលរលំ=== ====ដំណើរផុសឡើងវិញរបស់តាលីបង់ (២០២១)==== នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ អគ្គលេខាធិការអង្គការណាតូលោក[[ជិនស៍ ស្តូលថិនប៊ឺក]]បាននិយាយថា ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត បានសម្រេចយល់ព្រមផ្តើមការដកកងទ័ពរបស់ខ្លួនចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថានពីថ្ងៃទី១ ខែឧសភាតទៅ។<ref>{{Cite news |date=14 April 2021 |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |work=[[VOA News]] |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal}}</ref> ខណៈដែលយុទ្ធនាការដកទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តកំពុងដំណើរការ ចលនាតាលីបង់បានបើកការវាយប្រហារជាទ្រង់ទ្រាយធំមកលើរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្កានីស្ថាន។<ref>{{Cite news |last=Robertson |first=Nic |date=24 June 2021 |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 July 2021 |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អាមេរិកបានថ្លែងថារដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្កានីស្ថានអាចនឹងត្រូវផ្តួលរំលំក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយខែបន្ទាប់ពីណាតូបានដកទ័ពអស់។<ref>{{Cite news |date=24 June 2021 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Afghan government could fall within six months of U.S. military withdrawal, new intelligence assessment says |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/afghan-government-could-fall-within-six-months-of-us-military-withdrawal-new-intelligence-assessment-says/2021/06/24/42375b14-d52c-11eb-baed-4abcfa380a17_story.html |issn=0190-8286}}</ref> របាយការណ៍នេះបានបង្ហាញពីសុទិដ្ឋិនិយមជ្រុលព្រោះថានៅសប្តាហ៍ទីពីរនៃខែសីហា រដ្ឋធានីខេត្តអាហ្វហ្កានីស្ថានភាគច្រើនបានធ្លាក់ក្នុងដៃរបស់តាលីបង់ហើយកងទ័ពជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថានបានព្រាត់ប្រាសគ្នាស្ទើរទាំងអស់ដោយបាត់បង់មូលដ្ឋានទ័ពនៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃប្រទេស។ ការដួលរលំនៃទីក្រុង[[ម៉ាហ្សា-អ៊ី-សារីហ្វ]]និង[[ចាឡាឡាបាដ]]នៅថ្ងៃទី១៤ និងទី១៥ ខែសីហាបានដកចេញនូវលទ្ធភាពទាំងឡាយរបស់រដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្កានីស្ថានក្នុងការបញ្ឈប់យុទ្ធនាការរបស់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |last=Archive |first=View Author |last2=feed |first2=Get author RSS |date=2021-08-14 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Inside an Afghan city as it falls to the Taliban |url=https://nypost.com/2021/08/14/mazar-falls-quickly-and-quietly-to-taliban-in-afghanistan/ |access-date=2021-08-16 |website=New York Post}}</ref> ====ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល==== នៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា កងកម្លាំងតាលីបង់បានសម្រុកចូលក្នុងរដ្ឋធានីកាប៊ុលដោយរងការប៉ះទង្គិចតិចតួចបំផុតជាមួយកម្លាំងប្រឆាំង។<ref>{{Cite web |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Afghanistan: Heavy fighting ongoing on the outskirts of Kabul as of early Aug. 15; a total blackout reported in the city |url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/513486/afghanistan-heavy-fighting-ongoing-on-the-outskirts-of-kabul-as-of-early-aug-15-a-total-blackout-reported-in-the-city |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=GardaWorld |archivedate=2021-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815010510/https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/513486/afghanistan-heavy-fighting-ongoing-on-the-outskirts-of-kabul-as-of-early-aug-15-a-total-blackout-reported-in-the-city |url-status=dead }}</ref> នៅពេលរសៀលនៃថ្ងៃដដែរនោះ គេបានរាយការណ៍ថាប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថានលោក[[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]]បានរត់ភៀសខ្លួនពីប្រទេសដោយសម្តៅទៅប្រទេស[[តាហ្ស៊ីគីស្ថាន]]ឬ[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]។ ប្រធានសភាតំណាងប្រជាជនលោក[[រ៉ាម៉ាន់ រ៉ាម៉ានី]]ក៏ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានដែរ។<ref>{{Cite web |date=2021-08-15 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Afghan President leaves country, Taliban directed to enter Kabul |url=https://www.khaama.com/afghan-president-leaves-country-taliban-directed-to-enter-kabul-5645646/ |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=The Khaama Press News Agency}}</ref> ក្រោយពីហ្កានីបានរត់គេចផុត កងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រនឹងលោកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបានរត់ចោលមូលដ្ឋានទ័ពរបស់ពួកគេហើយអត្ថិភាពនៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ក៏ឈានចូលដល់ទីបញ្ចប់។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |last2=Cooper |first2=Helene |date=2021-08-14 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Taliban Sweep in Afghanistan Follows Years of U.S. Miscalculations |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/08/14/us/afghanistan-biden.html |access-date=6 កញ្ញា 2021 |issn=0362-4331}}</ref> នៅវេលាល្ងាចនៃថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ក្រុមតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់វិមានប្រធានាធិបតីហើយបានពង្រូតទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋអាហ្វហ្កានីស្ថានចុះនិងតម្លើងទង់របស់ពួកគេឡើងនៅលើកំពូលវិមាន។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ ពួកតាលីបង់បានប្រកាសពីការស្តាររបប[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]ឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last=Latifi |first=Ali M. |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Kabul near standstill on day one of the Taliban's Emirate |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/16/kabul-near-standstill-on-day-one-the-talibans-emirate |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=[[Al Jazeera]]}}</ref> ===ចលនាប្រឆាំងនៅខេត្តបង់ស៊ារ=== {{Further|រណសិរ្សតស៊ូជាតិអាហ្វកានីស្ថាន}} នៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា អតីតអនុប្រធានាធិបតីទីមួយនៃសាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថានគឺលោក[[អាមរូឡា សាឡេ]]បានបង្ហោះតាមបណ្តាញសង្គម[[ធ្វិតថឺរ]]ថា លោកគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសនូវឡើយនិងបានទទួលតួនាទីជាប្រធានាធិបតីស្តីទីក្នុងករណីអវត្តមានលោកហ្កានីដោយជាការលើកឡើងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាហ្វហ្កានីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2021-08-17 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) Afghan vice president says he is "caretaker" president |url=https://www.reuters.com/world/india/afghan-vice-president-says-he-is-caretaker-president-2021-08-17/ |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=Reuters}}</ref> រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកសាឡេមានមូលដ្ឋាននៅជ្រលងភ្នំបង់ស៊ារដោយចាត់ទីក្រុង[[បាហ្សារ៉ាក់]]ជារដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នហើយវាគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់មួយចំនួនទៀតដែលកំពុងស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់សាធារណរដ្ឋឥស្លាម។ ចលនានេះបានរួមបញ្ចូលលោក[[ប៊ីស្មីឡាខាន់ មហាម៉ាឌី]]ជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ និងលោក[[អាម៉េដ ម៉ាស៊ូដ]]ជាមេបញ្ជាការយោធា។<ref>{{Cite web |title=Leadership |url=http://www.northernallianceaf.ga/leadership |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan |publisher=Friends of the Northern Alliance}}</ref><ref>{{Cite web |title=Panjshir flies flag of resistance |url=https://www.tribuneindia.com/news/world/panjshir-flies-flag-of-resistance-again-amrullah-says-he-is-president-of-afghanistan-298553 |website=Tribune India |access-date=2021-09-05 |archivedate=2023-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230517163457/https://www.tribuneindia.com/news/world/panjshir-flies-flag-of-resistance-again-amrullah-says-he-is-president-of-afghanistan-298553 |url-status=dead }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|នយោបាយនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន}} សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថានគឺជា[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]ដែលមានអំណាចរដ្ឋាភិបាលចំនួនបីគឺ៖ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ និងអំណាចតុលាការ។ ប្រធានាធិបតីគឺជាប្រមុខរដ្ឋផងនិងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលផង។ [[រដ្ឋសភាអាហ្វកានីស្ថាន|រដ្ឋសភា]]គឺជាស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិដែលមានស្ថាប័នពីរពោលគឺសភាពីរមាន [[សភាតំណាងប្រជាជន (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|សភាតំណាងប្រជាជន]] និង[[សភាព្រឹទ្ធាចារ្យ (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|សភាព្រឹទ្ធាចារ្យ]]។ តុលាការកំពូលត្រូវបានដឹកនាំដោយប្រធានយុត្តិធម៌គឺលោកយូសូហ្វ ហាឡឹមហើយក៏ត្រូវជាអតីតអនុរដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងយុត្តិធម៌ទទួលបន្ទុកកិច្ចការច្បាប់ដែរ។<ref>{{Cite web |title=The Supreme Court Chief Justice Biography |url=http://supremecourt.gov.af/en/page/614/the-supreme-court-chief-justice-biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003084704/http://supremecourt.gov.af/en/page/614/the-supreme-court-chief-justice-biography |archive-date=3 តុលា 2015 |website=supremecourt.gov.af |access-date=2021-09-07 |archivedate=2015-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003084704/http://supremecourt.gov.af/en/page/614/the-supreme-court-chief-justice-biography |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Afghan Biographies |url=http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=3158&task=view&total=3197&start=1041&Itemid=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002084116/http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=3158&task=view&total=3197&start=1041&Itemid=2 |archive-date=2 តុលា 2015 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |website=afghan-bios.info}}</ref> [[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|វិមានប្រធានាធិបតីនៅឯទីក្រុងកាប៊ុល]] យោងទៅតាម ''Transparency International'' បានឱ្យដឹងថា អាហ្វហ្កានីស្ថានគឺជាប្រទេសដែលមានអំពើពុករលួយរាតត្បាតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។<ref name="TI">{{Cite web |title=Corruption Perceptions Index 2016 Results |url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016 |archive-date=25 មករា 2017 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |publisher=Transparency International |archivedate=2017-01-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016 |url-status=dead }}</ref> របាយការណ៍ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០១០ ដែលបានចុះផ្សាយដោយ[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីគ្រឿងញៀននិងឧក្រិដ្ឋកម្ម]]បានបង្ហាញថាករណីសូកប៉ាន់ផ្សេងៗគឺមានចំនួនស្មើនឹង ២៣% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេស។<ref>{{Cite web |date=19 January 2010 |title=Corruption widespread in Afghanistan, UNODC survey says |url=http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2010/January/corruption-widespread-in-afghanistan-unodc-survey-says.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416023007/http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2010/January/corruption-widespread-in-afghanistan-unodc-survey-says.html |archive-date=16 មេសា 2014 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |publisher=UNODC.org |archivedate=16 មេសា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416023007/http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2010/January/corruption-widespread-in-afghanistan-unodc-survey-says.html |url-status=dead }}</ref> អំពើពុករលួយមានជាទូទៅស្ទើរគ្រប់ទីកន្លែងសូម្បីតែនៅក្នុងថ្នាក់លើនៃអភិបាលកិច្ចក៏មានដែរ ឧទាហរណ៍៖ នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១០ វាត្រូវបានគេបង្ហាញថាថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[ធនាគារកាប៊ុលថ្មី]]និងឥស្សរជននយោបាយមួយចំនួនតូចរួមទាំងរដ្ឋមន្ត្រីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផងបានកិបកេងលុយជិត ១ ពាន់លានដុល្លារតាមរយៈគម្រោងប្រាក់កម្ចីក្លែងបន្លំ។<ref>{{Cite web |last=George |first=Brian |title=The Kabul to Dubai Pipeline: Lessons Learned From the Kabul Bank Scandal |url=https://carnegieendowment.org/2020/07/07/kabul-to-dubai-pipeline-lessons-learned-from-kabul-bank-scandal-pub-82189 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=Carnegie Endowment |archivedate=2021-09-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906010547/https://carnegieendowment.org/2020/07/07/kabul-to-dubai-pipeline-lessons-learned-from-kabul-bank-scandal-pub-82189 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Danish |first=Jamil |title=Afghanistan's corruption epidemic is wasting billions in aid |work=Guardian |url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/nov/03/afghanistans-corruption-epidemic-is-wasting-billions-in-aid |access-date=6 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០ ប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថានបានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងបែងចែកអំណាចជាមួយគូប្រជែងរបស់លោកពីការបោះឆ្នោតដោយមានលោក[[អាប់ឌុលឡា អាប់ឌុលឡា]]ជាអ្នកសម្រេចចិត្តថាអ្នកណានឹងដឹកនាំក្រសួងសំខាន់ៗរបស់ប្រទេស។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបញ្ចប់ភាពជាប់គាំងនយោបាយរយៈពេលជាច្រើនខែនៅក្នុងប្រទេស។ វាត្រូវបានគេយល់ស្របថាខណៈដែលលោកហ្កានីនឹងដឹកនាំប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី លោកអាប់ឌុលឡានឹងត្រួតពិនិត្យដំណើរការសន្តិភាពជាមួយក្រុមតាលីបង់។<ref>{{Cite web |title=Afghanistan president Ashraf Ghani and rival Abdullah Abdullah reach power-sharing deal |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-president-ashraf-ghani-and-rival-abdullah-abdullah-reach-power-sharing-deal/a-53470402 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cite web |title=Afghan president and rival strike power-sharing deal after feuding for months |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-politics/afghan-president-and-rival-strike-power-sharing-deal-after-feuding-for-months-idUSKBN22T08J |access-date=7 កញ្ញា 2021 |website=Reuters}}.</ref> ===ការបោះឆ្នោត និងគណបក្សនយោបាយ=== {{Main|ការបោះឆ្នោតនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|បញ្ជីរាយនាម គណបក្សនយោបាយនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន}} [[File:President Donald J. Trump and President Ashraf Ghani of Afghanistan at the United Nations General Assembly (36747065014).jpg|thumb|left|ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]ឈរចាប់ដៃជាមួយប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថានលោក[[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]], ២០១៧]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០០៤ បានចែងថា ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីនិងការបោះឆ្នោតសភាត្រូវបានធ្វើឡើងរៀងរាល់ ៥ ឆ្នាំម្តង។ ទោះជាយ៉ាងណាដោយសារតែ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០១៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០១៤]] មានជម្លោះ គេបានពន្យារពេលការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ២០១៥ ទៅធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite news |date=21 October 2018 |title=Afghans defy deadly poll violence |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-45919057 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116111300/https://www.bbc.com/news/world-asia-45919057 |archive-date=16 វិច្ឆិកា 2018}}</ref> ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនេះគឺអាស្រ័យលើប្រព័ន្ធបោះពីរជុំ។ ប្រសិនបើគ្មានបេក្ខជនណាមួយទទួលបានសម្លេងភាគច្រើននៅក្នុងជុំទីមួយទេនោះជុំទីពីរនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយជ្រើសយកបេក្ខជនកំពូលពីររូប។ ការបោះឆ្នោតសភាមានតែមួយជុំប៉ុណ្ណោះនិងផ្អែកលើ"[[ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតតែមួយមិនអាចផ្ទេរបាន]]"ដែលវាអាចអនុញ្ញាតឱ្យបេក្ខជនខ្លះជាប់ឆ្នោតដោយមានសម្លេងតិចជាងមួយភាគរយ។<ref>{{Cite web |title=Afghanistan's "Lottery Effect" |url=http://www.afghan2010.com/news/afghanistans-lottery-effect |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110162654/http://www.afghan2010.com/news/afghanistans-lottery-effect |archive-date=10 មករា 2015 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |website=Afghan 2010}}</ref> បកទៅដើមដំបូងវិញ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០០៤]] មិនមានជម្លោះឬចលាចលអ្វីទេដែលក្នុងនោះលោកហាមីដ កាហ្សៃបានយកឈ្នះនៅជុំទីមួយដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៥៥.៤%។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០៩]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយខ្វះសន្តិសុខ អ្នកចូលរួមបោះឆ្នោតមានចំនួនតិច និងការលួចបន្លំសន្លឹកបោះឆ្នោតហើយជាលទ្ធផល លោកកាហ្សៃជាប់ឆ្នោតសារជាថ្មី។<ref name="Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |date=2 November 2009 |title=Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/11/03/world/asia/03afghan.html |access-date=6 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511225923/http://www.nytimes.com/2009/11/03/world/asia/03afghan.html |archive-date=11 ឧសភា 2011}}</ref> ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០១៤ បានបញ្ចប់ដោយលោកអាស្រាហ្វ ហ្កានីបានទទួលសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៥៦.៤៤%។<ref>{{Cite web |title=2014 Afghanistan Election Results |url=http://iec.org.af/results/en/runoff |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606124832/http://iec.org.af/results/en/runoff |archive-date=6 មិថុនា 2018 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |publisher=Independent Election Commission of Afghanistan |archivedate=2018-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180606124832/http://iec.org.af/results/en/runoff |url-status=dead }}</ref> [[File:Afghan parliament building 2015.jpg|thumb|[[រដ្ឋសភាអាហ្វហ្កានីស្ថាន|រដ្ឋសភាជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅរដ្ឋធានីកាប៊ុល, អគារក្នុងរូបនេះត្រូវបានបើកដំណើរការដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥]] គណបក្សនយោបាយបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងឆាកនយោបាយនៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្រោយឆ្នាំ២០០១ ជាពិសេសគឺសកម្មភាពប្រឆាំងរបស់លោកកាហ្សៃចំពោះគណបក្សទាំងនោះ។{{sfn|Barfield|2012|page=301}} នៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ២០០៥ សន្លឹកឆ្នោតមិនបានបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងគណបក្សរបស់បេក្ខជនឡើយដូច្នេះលទ្ធផលត្រូវបានកំណត់ដោយកិត្យានុភាពផ្ទាល់ខ្លួនរបស់បេក្ខជននីមួយៗ។{{sfn|Barfield|2012|page=301}} នៅក្នុងចំណោមមន្រ្តីជាប់ឆ្នោតទាំងនោះមានដូចជា អតីតសមាជិកចលនា[[មូចាហ៊ីឌីនអាហ្វកានីស្ថាន|មូចាហ៊ីឌីន]] សាសនិកឥស្លាម ស្តេចត្រាញ់ អ្នកជាតិនិយមកុលសម្ព័ន្ធ អតីតអ្នកនយោបាយកុម្មុយនិស្ត អ្នកកំណែទម្រង់ អ្នកជំនាញតាមទីប្រជុំជន អ្នករាជានិយម និងអតីតសហការីតាលីបង់ជាច្រើននាក់។<ref>{{Cite web |title=RAWA Photo Gallery: They are Responsible for Afghanistan's Tragedy |url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawagallery.php?mghash=dc96d38caecd6694eb17fc894bb73212&mggal=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019075455/http://www.rawa.org/temp/runews/rawagallery.php?mghash=dc96d38caecd6694eb17fc894bb73212&mggal=2 |archive-date=19 តុលា 2010 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |publisher=RAWA}}</ref><ref>{{Citation |last=Fleschenberg |first=Andrea |title=Afghanistan's parliament in the making |date=2009 |url=https://www.boell.de/sites/default/files/Afghanistan_s_Parliament_in_the_Making-Endf.pdf |place=Berlin |publisher=Heinreich Boll Stiftung |isbn=978-3-86928-006-6}}</ref> នៅក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ អាហ្វហ្កានីស្ថានបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣០ ទូទាំងពិភពលោកខាងចំនួនអ្នកតំណាងភេទស្រីនៅក្នុងរដ្ឋសភា។<ref>{{Cite web |date=30 November 2009 |title=Women in Parliaments: World Classification |url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |archive-date=28 មីនា 2014 |access-date=6 កញ្ញា 2021 |publisher=Ipu.org}}</ref> គណបក្សផ្សេងៗកាន់តែមានឥទ្ធិពលច្រើនឡើងនៅក្រោយឆ្នាំ២០០៩ ពោលគឺនៅពេលដែលច្បាប់ថ្មីត្រូវបានប្រកាសដែលតម្រូវការឱ្យការចុះឈ្មោះគណបក្សមានភាពតឹងរ៉ឹងជាងមុន។<ref>{{Cite web |title=Political Parties in Afghanistan |url=http://ukinafghanistan.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-afghanistan/Politics/Political-Parties-in-Afghanistan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703133046/http://ukinafghanistan.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-afghanistan/Politics/Political-Parties-in-Afghanistan/ |archive-date=3 កក្កដា 2011 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |publisher=British Embassy Kabul |archivedate=2011-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703133046/http://ukinafghanistan.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-afghanistan/Politics/Political-Parties-in-Afghanistan/ |url-status=dead }}</ref> គណបក្សថ្មីៗជិតមួយរយត្រូវបានចុះឈ្មោះបន្ទាប់ពីច្បាប់នេះបានចូលជាធរមាន<ref>{{Cite web |last=Zia Ur Rehman |title=Afghanistan sees new political parties form |url=http://centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/pakistan/main/2012/09/11/feature-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222160719/http://centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/pakistan/main/2012/09/11/feature-01 |archive-date=22 កុម្ភៈ 2014 |publisher=Central Asia Online |access-date=2021-09-07 |archivedate=2012-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007024806/http://centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/pakistan/main/2012/09/11/feature-01 |url-status=dead }}</ref> ហើយគណបក្សទាំងនោះបានដើរតួយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៤ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលបក្សនូវតែមានកម្រិតនៅឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Anna Larson |title=Political Parties in Afghanistan |url=https://permanent.access.gpo.gov/gpo57865/SR362-Political-Parties-in-Afghanistan.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808032821/https://permanent.access.gpo.gov/gpo57865/SR362-Political-Parties-in-Afghanistan.pdf |archive-date=8 សីហា 2019 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |publisher=United States Institute of Peace |pages=1–3}}</ref> ===យោធា=== [[File:First set of Afghan UH-60A Black Hawks.jpg|thumb|ឧទ្ធមាគចក្រ "Black Hawks" នៃ[[កងទ័ពជើងអាកាសអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅឯ[[អាកាសយានដ្ឋានកាន់ដាហារ]]]] មុនពេលទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវដួលរលំ [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ដែលស្ថិតនៅក្រោម[[ក្រសួងការពារជាតិ (អាហ្វហ្កានីស្ថាន)|ក្រសួងការពារជាតិ]]បានបែងចែកចេញជា[[កងទ័ពជើងអាកាសអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] និង[[កងទ័ពជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]។ [[សាកលវិទ្យាល័យការពារជាតិសេនាប្រមុខហ្វាហ៊ីម|សាកលវិទ្យាល័យការពារជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]មានគ្រឹះស្ថានអប់រំផ្សេងៗសម្រាប់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាហ្វហ្កានីស្ថានរួមទាំង[[បណ្ឌិត្យសភាយោធាជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Glasch |first=Mike |title=USACE TAA employee named top engineer |url=https://www.army.mil/article/156986/USACE_TAA_employee_named_top_engineer |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122222319/https://www.army.mil/article/156986/USACE_TAA_employee_named_top_engineer |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2016 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |website=Army.mil |publisher=US Army}}</ref> ===ការអនុវត្តន៏ច្បាប់=== [[File:ANP trucks in Kunar.jpg|thumb|រថយន្ត[[នគរបាលជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅក្នុង[[ខេត្តគូណារ]]]] ការអនុវត្តច្បាប់គឺជាទំនួលខុសត្រូវរបស់[[នគរបាលជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមក្រសួងមហាផ្ទៃ។ នគរបាលជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថានមានសាខាចម្បងពីរគឺ៖ នគរបាលឯកសណ្ឋានអាហ្វហ្កានីស្ថាន និងនគរបាលព្រំដែនអាហ្វហ្កានីស្ថាន។ បេសកកម្មរបស់នគរបាលឯកសណ្ឋានគឺដើម្បីធានាសន្តិសុខនៅក្នុងប្រទេស ទប់ស្កាត់ឧក្រិដ្ឋកម្ម និងការពារទ្រព្យសម្បត្តិ។ នគរបាលព្រំដែនគឺទទួលខុសត្រូវក្នុងការការពារនិងថែរក្សាព្រំដែនរបស់ប្រទេសជាមួយរដ្ឋជិតខាងក៏ដូចជាអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |last=CJ Radin |date=November 2008 |title=Afghan National Security Forces Order of Battle |url=https://www.longwarjournal.org/multimedia/ANSF%20OOBpage%206-ANP.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206143412/http://www.longwarjournal.org/multimedia/ANSF%20OOBpage%206-ANP.pdf |archive-date=6 កុម្ភៈ 2012 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |website=The Long War Journal |archivedate=2012-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206143412/http://www.longwarjournal.org/multimedia/ANSF%20OOBpage%206-ANP.pdf |url-status=dead }}</ref> ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់របស់អាហ្វហ្កានីស្ថានត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[អគ្គនាយកសន្តិសុខជាតិ]]ក៏មាននាទីជួយដល់កម្លាំងនគរបាលជាមួយបញ្ហាសន្តិសុខដែរ។<ref>{{Cite web |date=14 August 2011 |title=Afghanistan's dysfunctional security agencies |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14379194 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925154935/https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14379194 |archive-date=25 កញ្ញា 2019 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |publisher=BBC}}</ref> តែទោះបីជាយ៉ាងណា ស្ទើរគ្រប់ផ្នែកនៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ព្រោះដោយសារតែសកម្មភាពរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិងឧបទ្ទវហេតុទាក់ទងនឹងភេរវកម្ម។ ការចាប់ជំរិតទារប្រាក់លោះនិងប្លន់បានកើតឡើងជារឿយៗនៅតាមទីក្រុងធំៗ។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ កម្លាំងនគរបាលអាហ្វហ្កានីស្ថានរាប់រយនាក់បានស្លាប់ខណៈពេលកំពុងបំពេញកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Staggering Afghan death toll revealed |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47005558 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125190922/https://www.bbc.com/news/world-asia-47005558 |archive-date=25 មករា 2019}}</ref> អាហ្វហ្កានីស្ថានក៏ជាប្រទេសនាំមុខនៃផលិតផលអាភៀនដែរ។<ref>{{Cite web |title=UNODC 2010 world drug report, page 43 |url=http://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2010/World_Drug_Report_2010_lo-res.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219180453/http://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2010/World_Drug_Report_2010_lo-res.pdf |archive-date=19 ធ្នូ 2011 |access-date=7 កញ្ញា 2021}}</ref> ផលដំណាំអាភៀននៅអាហ្វហ្កានីស្ថានបានផលិតចេញជាហេរ៉ូអ៊ីនខុសច្បាប់ជាង ៩០% នៅទូទាំងពិភពលោកនិងជាង ៩៥% នៃនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book |last=Vanda Felbab-Brown |url=https://books.google.com/books?id=5N95OLwIcUYC |title=Shooting Up: Counterinsurgency and the War on Drugs |date=1 December 2009 |publisher=[[Brookings Institution Press]] |isbn=978-0-8157-0450-8 |page=113 |author-link=Vanda Felbab-Brown |access-date=7 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419135433/https://books.google.com/books?id=5N95OLwIcUYC |archive-date=19 មេសា 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.npr.org/2016/07/06/484894669/afghan-governor-wants-government-to-control-poppy-crop |title=Afghan Governor Wants Government To Control Poppy Crop |date=6 July 2016 |last=David Greene (host, Morning Edition), Hayatullah Hayat (Governor of Helmand Province, Afghanistan), Tom Bowman (reporter), Dianne Feinstein (U.S. Senator, Chair of the Caucus on International Narcotics Control) |publisher=NPR |time=0:10 |access-date=7 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707155533/http://www.npr.org/2016/07/06/484894669/afghan-governor-wants-government-to-control-poppy-crop |archive-date=7 កក្កដា 2016 |medium=Radio broadcast}}</ref> ក្រសួងប្រឆាំងគ្រឿងញៀនគឺជាអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការត្រួតពិនិត្យនិងលុបបំបាត់អាជីវកម្មគ្រឿងញៀនខុសច្បាប់នៅក្នុងប្រទេស។ ==មើលផងដែរ== *[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] *[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{refbegin}} * {{Cite book |last=Barfield |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ |title=Afghanistan: A Cultural and Political History |date=2012 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15441-1}} * {{Cite book |last=Bleaney |first=C. H |url={{Google books|plainurl=yes|id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |last2=Gallego |first2=María Ángeles |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}} * {{Cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books|plainurl=yes|id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: a Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}} * {{Cite book |last=Dupree |first=Louis |title=Afghanistan |publisher=Oxford Pakistan Paperbacks |year=1997 |isbn=978-0-19-577634-8 |edition=2nd |author-link=Louis Dupree (professor)}} * {{Cite book |last=Ewans |first=Martin |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics |date=2002 |publisher=Curzon Press |isbn=0060505087}} * {{Cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books|plainurl=yes|id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}} * {{Cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books|plainurl=yes|id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}} * {{Cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |title=Afghanistan: an Abridged History |publisher=Fenestra Books |year=2003 |isbn=978-1-58736-169-2 |author-link=Abdul Hai Habibi}} * {{Cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books|plainurl=yes|id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Robert |url={{Google books|plainurl=yes|id=lNuH5YQJr6UC }} |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-979856-8}} * {{Cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}} * {{Cite book |last=Malleson |first=George Bruce |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6 |edition=Elibron Classic Replica |author-link=George Bruce Malleson}} * {{Cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Omrani |first=Bijan |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ |title=Afghanistan: A Companion and Guide |last2=Leeming |first2=Matthew |publisher=Odyssey Publications |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 |edition=2nd}} * {{Cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}} * {{Cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Afghanistan|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}} * [http://president.gov.af/en ការិយាល័យប្រធានាធិបតី] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ (ភាសាអង់គ្លេស) Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]]។ * {{Wikiatlas|Afghanistan|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} *[http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide មគ្គុទេសក៍ស្រាវជ្រាវពីអាហ្វហ្កានីស្ថាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }} {{s-start}} {{succession box | before = [[អន្តរកាលរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | title = សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | years = ២០០៤-២០២១ | after = [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]] }} [[Category:អាហ្វហ្កានីស្ថាន| ]] [[Category:សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]] [[Category:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីកណ្តាល]] [[Category:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីខាងត្បូង]] [[Category:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[Category:អតីតរដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] q8rsuhwdt7adfwzh05tit5m8s117w6f 0 48603 337278 325983 2026-07-11T00:51:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337278 wikitext text/x-wiki '''សារមន្ទីរអង្គរបុរី''' គឺជាសារមន្ទីរដែលមានទីតាំងនៅ[[ស្រុកអង្គរបូរី|អង្គរបូរី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ សារមន្ទីរនេះត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ការអភិរក្សវត្ថុបុរាណប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអរិយធម៌កម្ពុជា។ [[ឯកសារ:រូបភាពភ្នុំដា-01.jpg|រូបភាពតូច|សារមន្ទីរស្រុកអង្គរបុរី]] <ref>{{Cite web |date=2020-02-10 |title=អារ្យធម៌ "វ្យាធបុរៈ" នៃអាណាចក្រហ្វូណន បច្ចុប្បន្ន "អង្គបុរី" ខេត្តតាកែវ |url=https://www.kampucheers.com/angkor-borei-phnom-da/ |access-date=2021-07-05 |website=KAMPUCHEERS |language=en}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == សារមន្ទីរមានទីតាំងនៅ[[វត្ត]] ។ <ref>{{Cite web |title=Angkor Borei Museum, Takeo |url=https://visitcambodiatravel.com/angkor-borei-museum-takeo.html |url-status=dead |access-date=2021-07-06 |website=Visit Cambodia |archivedate=2021-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709185400/https://visitcambodiatravel.com/angkor-borei-museum-takeo.html }}</ref> សារមន្ទីរនេះត្រូវបានផ្តល់មូលនិធិដោយជំនួយពីសហភាពអឺរ៉ុប គោលបំណងមួយសម្រាប់ការបង្កើតសារមន្ទីរនេះគឺដើម្បីអភិរក្សវត្ថុបុរាណបុរាណដែលបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>{{Cite web |title=Angkor Borei |url=https://www.cambodiasite.nl/angkorboreieng.htm |url-status=dead |access-date=2021-07-05 |website=The Cambodia Site |archivedate=2021-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210926041844/https://cambodiasite.nl/angkorboreieng.htm }}</ref> ក៏​មាន​បំណង​មួយ​ក្នុង​ការ​បង្កើត​សារមន្ទីរ​នេះ គឺ​ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​វិស័យ​ទេសចរណ៍​ក្នុង[[ខេត្តតាកែវ]] ។ <ref name=":0">{{Cite web |title=The only museum in Angkor Borei |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=1349 |url-status=dead |access-date=2021-10-12 |website=SOVRIN Magazine |language=km |archivedate=2021-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206215151/https://sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=1349 }}</ref> សារមន្ទីរនេះបានបើកជាលើកដំបូងសម្រាប់សាធារណជនក្នុងឆ្នាំ 1999 ក្នុងពិធីសម្ពោធតំណាង [[ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ]] [[ក្រសួងទេសចរណ៍ (កម្ពុជា)|ក្រសួងទេសចរណ៍]] សហភាពអឺរ៉ុប សាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ៃ និងប្រាសាក់មានវត្តមាន។ <ref name="Campbell2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1W6BWEWdJWQC&pg=PA136|title=Marketing Heritage: Archaeology and the Consumption of the Past|year=2004|isbn=978-0-7591-0342-9|pages=136–}}</ref> កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ថវិកាចំនួន ៤,៥ លានដុល្លារ ដើម្បីការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា ថវិកាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ ដើម្បីកែលម្អការតាំងពិពណ៌សារមន្ទីរអង្គរបូរី ក៏ដូចជាការបង្កើតកម្មវិធីអប់រំនៅសារមន្ទីរផងដែរ។ <ref>{{Cite web |last=Sonyka |first=Va |date=2020-03-17 |title=$4.5 million given for Cambodia heritage work: Culture Minister - Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/702747/4-5-million-given-for-cambodia-heritage-work-culture-minister/ |url-status=live |access-date=2021-10-12 |language=en-US}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០២០ [[សារមន្ទីរសិល្បៈ Cleveland|សារមន្ទីរសិល្បៈក្លេវេឡេន]] បានរៀបចំការតាំងពិពណ៌មួយឈ្មោះថា "បង្ហាញព្រះគ្រឹស្នា" រូបចម្លាក់មួយចំនួនត្រូវបានខ្ចីដោយសារមន្ទីរអង្គរបុរី។ <ref>{{Cite web |last=Litt |first=Steven |date=2021-09-07 |title=Cleveland Museum of Art announces ticket availability for "Revealing Krishna'' exhibit starts today for members, general public on Sept. 20 |url=https://www.cleveland.com/news/2021/09/cleveland-museum-of-art-announces-ticket-availability-for-revealing-krishna-exhibit-starts-today-for-members-general-public-on-sept-20.html |url-status=live |access-date=2021-10-12 |website=Cleveland.com |language=en}}</ref> == បណ្តុំ == សារមន្ទីរ​មាន​វត្ថុ​តាំង​បង្ហាញ​ដែល​រួម​មាន​គ្រឿង​អលង្ការ គ្រឿង​ស្មូន សំណល់​បុរាណ​វិទ្យា និង​ចម្លាក់​ថ្ម។ សារមន្ទីរមានវត្ថុបុរាណធ្វើពីថ្ម ដីឥដ្ឋ និងទង់ដែង។ <ref>{{Cite web |last=សុថាត់ |title=បានទៅដល់ប្រាសាទភ្នំដា កុំភ្លេចចូលទស្សនា សារមន្ទីរស្រុកអង្គរបុរី |url=https://www.popular.com.kh/tours/157333.html/ |access-date=2021-07-05 |website=www.popular.com.kh |language=km |archivedate=2021-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182743/https://www.popular.com.kh/tours/157333.html/ |url-status=dead }}</ref> សារមន្ទីរក៏មានវត្ថុបុរាណពីសម័យ[[ហ៊្វូណន|នគរភ្នំ]] និងសម័យ[[ចេនឡា]] ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |title=Angkor Borei Archaeological Museum {{!}} Takeo, Cambodia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/cambodia/south-coast/takeo/attractions/angkor-borei-archaeological-museum/a/poi-sig/499874/355901 |access-date=2021-07-05 |website=Lonely Planet |language=en}}</ref> សារមន្ទីរនេះមានបណ្តុំរូបចម្លាក់ព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវៈ ក៏ដូចជាបណ្តុំនៃសេរ៉ាមិចផងដែរ។ <ref name="Guides2017">{{Cite book|last=Rough Guides|url=https://books.google.com/books?id=JBcpDwAAQBAJ&dq=%22angkor+borei+museum%22&pg=PT555|title=The Rough Guide to Cambodia|date=19 September 2017|isbn=978-0-241-32614-5|pages=555–}}</ref> វត្ថុបុរាណក្នុងសារមន្ទីរួមមាន វត្ថុយុគថ្មរំលីងពីប្រទេសកម្ពុជា ក៏ដូចជាវត្ថុដែលបានមកពីកំណាយបុរាណវត្ថុដែលមានអាយុកាល២.៥០០ ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |title=The world's 10 most adventurous museums |url=https://www.wanderlust.co.uk/content/10-most-adventurous-museums/ |url-status=live |access-date=2021-07-06 |website=Wanderlust |language=en}}</ref> វត្ថុតាំងពិពណ៌ក្នុងសារមន្ទីររួមមានរូបបដិមាព្រះពុទ្ធ និងហិណ្ឌូ ប្រដាប់ប្រដា គ្រឿងស្មូន សិលាចារឹក គ្រឿងអលង្ការ ក៏ដូចជាហ្វូស៊ីលដែលមានអាយុកាលតាំងពីសម័យអង្គររហូតដល់សម័យក្រោយអង្គរ។ <ref name=":0"/> == វិចិត្រសាល == <gallery mode="packed" heights="200"> ឯកសារ:Angkor Borei Museum 01.jpg|រូបសំណាកមួយនៅក្នុងសារមន្ទីរ </gallery> == ឯកសារយោង == e56k2qhrzsm4kzo6qgdpznuj6y6pd97 0 49182 337257 296613 2026-07-10T12:21:39Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337257 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|កែវ}} '''កែវ'''អាចសំដៅលើ៖ * [[កែវ ច័ន្ទបូរណ៍]] * [[កែវ សារ៉ាត់]] * [[កែវ មាស]] {{dab}} 305i9emyndxhib3a3opyu0oj2lv7mv0 0 49191 337258 296601 2026-07-10T12:28:14Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337258 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''ចាន់''' អាចសំដៅលើ៖ * [[ចាន់ សុវ៉េត]] * [[ចាន់ ស៊ី]] {{dab}} 26esifdq2jq4p6vwksrq1eim6vf4m27 0 49192 337259 296616 2026-07-10T12:31:48Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337259 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|ចាប}} '''ចាប''' អាចសំដៅលើ៖ * [[ចាប ឈឿន]] * [[ចាប ពិន]] {{dab}} jd8ikepjcuh2fjos0p7w3dd9w1vkmiv 0 49198 337261 296619 2026-07-10T13:42:35Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337261 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''ឈិន''' អាចសំដៅលើ៖ * [[ញឹក ជូឡុង]] * [[ញឹក ប៊ុនឆៃ]] {{dab}} ovje9aj0i3ne79dtkinmnev3z914pf5 0 49202 337262 296625 2026-07-10T13:53:17Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337262 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''តាត''' អាចសំដៅលើ៖ * [[ហួត តាត]] * [[តាត ម៉ារីណា]] {{dab}} 02wf98y3ab56io094w5dvgli6dixx22 0 49206 337263 296632 2026-07-10T13:56:00Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337263 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''ប៊ុន'''អាចសំដៅលើ៖ * [[ប៊ុន កេននី]] * [[ប៊ុន រ៉ានី]] * [[ប៊ុន អ៊ុម]] {{dab}} m617o19x6sxlvpu4f5n1lgtsbxcuyss 0 49207 337264 296634 2026-07-10T13:59:06Z কল্কি 49825 wikt+ 337264 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''ប៉ែន'''អាចសំដៅលើ៖ * [[ប៉ែន រ៉ន]] * [[ប៉ែន នុត]] {{dab}} eldrwcy32vg2jwyx8m01hf8e61kv9ho 0 49208 337265 296637 2026-07-10T14:04:58Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337265 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|មាស}} '''[[មាស]]'''អាចសំដៅលើ៖ * [[មាស មេត្រី]] * [[មាស សុខសោភា]] * [[មាស សាម៉ន]] * [[កែវ មាស]] * [[មាស ហុកសេង]] {{dab}} l7yil9ujlwsny82le14ydlvixq6sa8c 0 49209 337266 296639 2026-07-10T14:10:14Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337266 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''ម៉ៅ'''អាចសំដៅលើ៖ * [[យាយ ម៉ៅ]] * [[ម៉ៅ សេទុង]] * [[ម៉ៅ សំណាង]] * [[សាន ម៉ៅ]] * [[ម៉ៅ អាយុទ្ធ]] * [[ម៉ៅ សារ៉េត]] * [[ម៉ៅ វ៉ាន់ឆៃ]] {{dab}} a6r0xfwgk9wjovu0bze3p4hhqsm40f6 0 49213 337267 296644 2026-07-10T14:13:56Z কল্কি 49825 wikt+ 337267 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''លន់'''អាចសំដៅលើ៖ * [[លន់ នល់]] * [[លន់ ណុន]] {{dab}} bw6wk28lln8wftnvcm3wl4x9drzweou 0 49216 337268 296651 2026-07-10T14:20:02Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337268 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|ស}} '''[[ស]]'''អាចសំដៅលើ៖ * [[មន ស]] * [[ស ខេង]] * [[ខេត្តមេ ស]] {{dab}} cgafwbsff3tzkzmhy08qftmls792xo1 0 49218 337269 296654 2026-07-10T14:23:30Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337269 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''សម'''អាចសំដៅលើ៖ * [[សម រង្ស៊ី]] * [[សម សារី]] {{dab}} soo2zw7eystg1qrinz7x8sk8yow1da0 0 49234 337280 296882 2026-07-11T05:52:58Z কল্কি 49825 /* */ wikt+ 337280 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary}} '''ផល'''អាចសំដៅលើ៖ * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ]] * [[ផល ទិត]] {{dab}} 4jtz010pfqcxvyul8uelt6eg91bt00g 0 53236 337260 337200 2026-07-10T13:17:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337260 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net |archivedate=2025-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251231165054/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |url-status=dead }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> * ៤​ ឧសភា –​ រោងចក្រផលិតកាំជ្រួចមួយកន្លែងបានផ្ទុះឆេះនៅក្នុងទីក្រុង[[លីវយ៉ាង]] ខេត្ត[[ហ៊ូណាន]] ប្រទេសចិន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៣៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥១ នាក់បន្ថែម។<ref name="China fireworks:0">{{Cite web |last=Lee |first=Liz |last2=Bu |first2=Shi |date=8 May 2026 |editor-last=Coghill |editor-first=Kim |title=Death toll rises to 37 in China fireworks factory blast |url=https://www.reuters.com/world/china/death-toll-rises-37-china-fireworks-factory-blast-2026-05-08/ |access-date=19 May 2026 |website=Reuters}}</ref> * ១២ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ា]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[ហ្វីលីព ដាវីស]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោក។<ref>{{Cite news |title=Bahamas prime minister re-elected in early election victory |url=https://www.reuters.com/world/americas/bahamas-prime-minister-re-elected-early-election-victory-2026-05-13/ |date=13 May 2026 |access-date=19 May 2026 |work=Reuters }}</ref> * ១២–១៦ ឧសភា – [[កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៥|កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិន]] ត្រូវបាន​ប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[វីយែន]] ប្រទេសអូទ្រីស។<ref>{{cite web|last=Schumacher|first=Elizabeth|title=Eurovision: Vienna to host European Song Contest 2026|url=https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|publisher=Deutsche Welle|access-date=19 May 2026 |archive-date=August 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822033113/https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|url-status=live}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសប៊ុលហ្ការីឈ្មោះ [[ដារ៉ា]] បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "[[:en:Bangaranga|Bangaranga]]"។<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Bulgaria wins Eurovision Song Contest, Israel comes second again |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eurovision-song-contest-final-takes-stage-amid-gaza-boycott-2026-05-16/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> * ១៦ ឧសភា – [[ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរីឆ្នាំ២០២៦|ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរី]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ដែលបង្កដោយប្រភេទ[[វីរុសអេបូឡាប៊ុនឌីប៊ូហ្គីយូ]]នៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] និងប្រទេស[[អ៊ូហ្កង់ដា]] ហើយបានប្រកាសវាជាភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=17 May 2026 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 May 2026 |title=សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន ស្តីពីការការពារខ្លួនពីការឆ្លងជំងឺអេបូឡា (Ebola) |url=https://moh.gov.kh/kh/notice/detail/526 |access-date=19 May 2026 |website=[[ក្រសួងសុខាភិបាល|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}</ref> * ១៧​ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |date=2026-02-12 |title=The electoral calendar for the 2026 legislative elections is now available. (ចំណងជើងប្រែជាភាសាអង់គ្លេស) |url=https://cne.cv/sala_de_imprensa_/calendario-eleitoral-das-eleicoes-legislativas-2026-ja-disponivel/ |access-date=2026-05-19 |website=Comissão Nacional de Eleições (CNE) }}</ref> * ២២​ ឧសភា – [[ការផ្ទុះឧស្ម័ននៅអណ្តូងរ៉ែធ្យូងថ្មលីវសិនយូ]]ក្នុង[[ខេត្តសានស៊ី]] ប្រទេសចិន បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0ve18qlko |access-date=2026-06-02 |website=BBC News }}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីប]]៖ គណបក្ស[[កម្លាំងរួបរួមប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[អានីតា ឌីមីទ្រីយ៉ូ]]បានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Parliamentary elections set for May 24 next year |url=https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |access-date=2025-06-02 |website=cyprus-mail.com |language=en |archive-date=January 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116185359/https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |url-status=live }}</ref> * ៣០ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តា]]៖ [[គណបក្សពលករ (ម៉ាល់តា)|គណបក្សពលករ]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត អាបេឡា]] បានឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនអាណត្តិជាប់ៗគ្នា។<ref>{{Cite news |last=Borg |first=Neville |date=2026-04-27 |title=Robert Abela announces snap election for May 30 |url=https://timesofmalta.com/article/abela-announces-election-date.1126985 |access-date=2026-06-02 |work=Times of Malta }}</ref> * ៣១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាគីនេឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាគីនេ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite news |work=Le360Afrique |date=22 February 2026 |title=(ជាភាសាបារាំង) Guinée: les élections législatives et communales prévues le 24 mai |url=https://afrique.le360.ma/politique/guinee-les-elections-legislatives-et-communales-prevues-le-24-mai_LPQ3R2EQ3NHY7G26CB5CPJB5CU/|access-date=2 June 2026|}}</ref> ===មិថុនា=== * ១​ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពី]]៖ [[គណបក្សវិបុលភាព]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អាប៊ីយ៍ អះម៉េដ]]បានឈ្នះឆ្នោតមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=July 1, 2026|agency= Ethiopian News Agency}}</ref> * ៧ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនី]]៖ ​គណបក្ស[[កិច្ចសន្យាពលរដ្ឋ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]]បានឈ្នះឆ្នោតកាន់អំណាចមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=Next Parliamentary elections will be held on June 7, 2026: Alen Simonyan |url=https://www.1lurer.am/en/2025/06/07/Next-Parliamentary-elections-will-be-held-on-June-7-2026-Alen-Simonyan/1326754 |access-date=2025-06-09 |website=First News Channel}} </ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូ]]៖ ថ្វីបើនយោបាយជាតិកំពុងជាប់គាំង គណបក្ស[[វ៉េតេវិនដូស្យេ]]របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាល់ប៊ីន គួរធី]]បានដណ្ដើមកាន់កាប់អាសនៈបានមួយភាគធំ។<ref>{{cite news |date=28 April 2026 |title=Kosovo heads to elections after failure to elect president |url=https://www.koha.net/en/arberi/kosova-shkon-ne-zgjedhje-pas-deshtimit-per-president |access-date=9 June 2026 |work=Koha }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូ]]៖ ប្រធានគណបក្ស[[កម្លាំងប្រជាជន]] លោកស្រី[[កីកូ ហ្វូជីម៉ូរី]]បានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងប្រផិតប្រផើយទល់នឹងប្រធានគណបក្ស[[ទាំងអស់គ្នាដើម្បីប៉េរូ]] លោក[[រ៉ូប៊ឺតូ សាន់ឆេស]]នៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ។ គណបក្សឆ្វេងនិយមបានកើបសំឡេងបានភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប៉េរូ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ប៉ុន្តែបានទទួលសំឡេងស្មើនឹងក្រុមស្ដាំនិយមនៅក្នុង[[ព្រឹទ្ធសភា (ប៉េរូ)|ព្រឹទ្ធសភា]]ដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។<ref>{{Cite web |last1=Aquino |first1=Marco |last2=Villegas |first2=Alexander |date=30 June 2026 |title=Keiko Fujimori leads Peru's presidential race after official count concludes |url=https://www.reuters.com/world/americas/keiko-fujimori-leads-perus-presidential-race-after-official-count-concludes-2026-06-29/ |access-date=1 July 2026 |website=Reuters }}</ref> * ៨​ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីនដាណាវឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៨ រ៉ិចទ័រ]] បានវាយអង្រួនប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយវាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ខ្លាំងសាហាវបំផុតមួយចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីលូហ្សុនឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកាលពីឆ្នាំ១៩៩០]]។<ref>{{Cite web |last=Magramo |first=Kathleen |date=2026-06-08 |title=7.8 magnitude earthquake hits southern Philippines |url=https://www.cnn.com/2026/06/07/asia/southern-philippines-mindanao-earthquake-intl-hnk |access-date=2026-06-09 |website=CNN }}</ref> * ១១​ មិថុនា – ១៩ កក្កដា – ព្រឹត្តិការណ៍[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦]] បានកំពុងប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[កាណាដា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{Cite web |date=15 May 2026 |title=World Cup 2026: Everything you need to know |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2026/05/15/world-cup-2026-dates-format-tv-venue-tickets/ |access-date=12 June 2026 |website=The Telegraph}}</ref> * ១៤​ មិថុនា – [[គ្រោះឧទ្ធម្ភាគចក្របុកគ្នានៅ|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពីរគ្រឿងបានហោះបុកគ្នា]]នៅលើអាកាសក្នុងទីក្រុង[[រីយ៉ូដឺហ្សាណេរ៉ូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំមួយនាក់ ក្នុងនោះរួមមានអ្នកចម្រៀងជនជាតិអាមេរិកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[អូលីវើ ធ្រី]] អ្នកផលិតមាតិកាលើយូធូបជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[ហ្កាស្ពី]] និងអ្នកដឹកនាំនិពន្ធរឿងជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[លូកាស អា.​ វិញ៉ាល់ឡេ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-06-14 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Cantor Oliver Tree é um dos mortos em acidente aéreo no Rio; veja vítimas |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |access-date=2026-06-16 |website=CNN Brasil |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614183128/https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |url-status=live }}</ref> * ១​៥–១៧​ មិថុនា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានរួមគ្នាប្រកាសនិងចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]] ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងបណ្ដោះអាសន្នមាន ១៤ ចំណុច ដើម្បីបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាបើកនាវាចរណ៍កាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ឡើងវិញ បើកផ្លូវទឹកចេញចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ដែលធ្លាប់បានបិទដោយអាមេរិក និងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចារយៈពេល ៦០ ថ្ងៃជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែលវិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងមិនដកទ័ពចេញពីទឹកដីដែលសាមីខ្លួនបានកាន់កាប់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[លីបង់]]ឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |last2=Stewart |first2=Phil |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US, Iran reach preliminary agreement to end war, signing set for Friday |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iran-reach-peace-deal-signing-set-friday-pakistan-says-2026-06-14/ |work=Reuters |date=15 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Holland |first1=Steve |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US and Iran presidents sign ceasefire agreement, but Trump says he could still resume attacks |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/g7-leaders-demand-ceasefire-lebanon-welcome-iran-deal-2026-06-17/ |work=Reuters |date=18 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref> * ២១ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី]]៖ បេក្ខភាពស្ដាំនិយម លោក[[អាប៊ែឡាដូដេឡា អេស្ព្រីអេយ៉ា]]បានផ្ដួលបេក្ខភាពឆ្វេងនិយម លោក[[អ៊ីវ៉ាន់ សេប៉េដា]] នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតដើម្បីឈ្នះឆ្នោតជាប់ឈ្មោះជា[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wells|first=Ione |date=2026-05-31 |title=Colombia presidential runoff pits leftist senator against pro-Trump rival |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w2xvwq8g9o |access-date=2026-06-22 |website=BBC }}</ref> * ២២ មិថុនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស]] លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានប្រកាសពីការលាលែងពីតំណែងនាពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យគណបក្សកាន់អំណាចត្រៀមរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សពលករឆ្នាំ២០២៦ (ស.រ.)|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Richard |date=2026-06-22 |title=Keir Starmer announces resignation as prime minister and Labour Party leader |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxd00lg599o |access-date=2026-06-22 |website=BBC}}</ref> * * ២៤ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡា]]៖ គ្រោះរញ្ជួយដីរលកដំបូងកម្រិត ៧.២ វិចទ័រ បានបោកអង្រួនប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]ប៉ែកខាងលិច មុនពេលត្រូវរងការវាយប្រហារដោយរលករញ្ជួយដីចម្បងមួយទៀតកម្រិត ៧.៥ វិចទ័រ ដោយបង្កឱ្យកើតការខូចខាតអស់យ៉ាងច្រើនរាប់មិនអស់នៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref name="BBC Live">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Powerful back-to-back earthquakes strike Venezuela, collapsing buildings in Caracas |url=https://www.bbc.com/news/live/c621z18wznet |access-date=25 June 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ===កក្កដា=== * ២ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://poliglobe.com/election/1287|title=Algerian Legislative Election, 2026|website=PoliGlobe|access-date=5 July 2026|archive-date=March 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324143116/https://poliglobe.com/election/1287|url-status=live}}</ref> * ៦ កក្កដា – ហាម៉ាស់បានប្រកាសរំលាយ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលស៊ីវិល]]របស់ខ្លួនក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-07-06/ty-article-live/israeli-civilians-tried-to-cross-into-syria-idf-says-amid-settlement-reports/0000019f-342c-d746-adff-ff6d69240000?liveBlogItemId=920670504#920670504|title= Hamas says group-backed Gaza government resigns to hand power to Palestinian technocrats|website=Haaretz|date=6 July 2026}}</ref> * ៧–៨ កក្កដា – [[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[អង់ការ៉ា]] ប្រទេស[[តួកគី]]។<ref>{{cite web |title=NATO Summit 2026 |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/events/event-programmes/2026/07/nato-summit-2026 |website=NATO |date=7 July 2026 |access-date=8 July 2026}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] sd3d3bqaqs010tt329cvbtu3uzqimnj 0 53875 337279 337058 2026-07-11T01:42:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337279 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមហ៊ុន | name = ស៊ាវមីតិចណូឡូជីខូលអិលធីឌី | logo_size = 120px | image = Xiaomi Headquarters.jpg | image_size = 250px | image_caption = ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុងប៉េកាំង | trading_name = Xiaomi | native_name = 小米科技有限责任公司 | romanized_name = Xiǎomǐ Kējì Yǒuxiàn Zérèn Gōngsī | type = [[ក្រុមហ៊ុនសាធារណៈ|សាធារណៈ]] | traded_as = {{ubl|{{SEHK|1810}}|[[Hang Seng Index]] component}} | ISIN = {{ISIN|KYG9830T1067|show_label=no}} | industry = {{plainlist| ** [[គ្រឿងអេឡិចត្រូនិចប្រើប្រាស់]] * ហាវឺដកុំព្យូទ័រ * [[ឧស្សាហកម្មយានយន្ត|យានយន្ត]] * [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]] * [[ការរៃអង្គាសថវិកាពីសាធារណជន]]<ref>{{Cite web |title=小米有品 |url=https://xiaomiyoupin.com/ |access-date=2025-11-03 |website=xiaomiyoupin.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Xiaomi's crowdfunding products beyond China |url=https://xiaomicrowdfunding.com/pages/about-us |access-date=2025-11-03 |website=Xiaomi Crowdfunding |language=en}}</ref> * [[E-commerce]]<ref>{{Cite web |title=小米有品 |url=https://xiaomiyoupin.com/ |access-date=2025-11-03 |website=xiaomiyoupin.com}}</ref>}} | founded = {{start date and age|2010|04|06|df=y}} | founder = {{plainlist| * [[លី ជុន]] * [[លីន ប៊ីន]] * ចូវ ក្វាងភីង * លីវ តឺ * លី វ៉ានគៀង * វ៉ុង កុងខាត * ហុង។ ហ្វឹង * វ៉ាង ឈ័ន }} | hq_location_city = [[ប៉េកាំង]] | hq_location_country = ចិន | area_served = Worldwide | key_people = {{plainlist| * Lei Jun (founder, chairman & CEO) * Lin Bin (co-founder & vice-chairman) * Lu Weibing (partner & president) * Liu De (co-founder, executive director & senior vice president) }} | products = {{plainlist| * [[Mobile phones]] * [[Personal computers]] * [[Internet of things|IoT]] * [[Electric vehicle]]s}} | brands = {{Unbulleted list|Mijia|[[Poco (company)|POCO]]|[[Redmi]]}} | revenue = {{increase}} {{CNY|365.906 billion}}<ref name="2024 Annual Report">{{cite report|publisher=Xiaomi Corporation|date=2025-03-18|url=https://ir.mi.com/system/files-encrypted/nasdaq_kms/assets/2025/04/24/5-27-15/%E8%8B%B1%E6%96%87.pdf|title=2024 Annual Report|access-date=2026-02-13}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>{{Reference page|page=228}} | revenue_year = 2024 | operating_income = {{increase}} {{CNY|24.503 billion}}<ref name="2024 Annual Report" />{{Reference page|page=228}} | income_year = 2024 | net_income = {{increase}} {{CNY|23.578 billion}}<ref name="2024 Annual Report" />{{Reference page|page=228}} | net_income_year = 2024 | assets = {{increase}} {{CNY|403.16 billion}}<ref name="2024 Annual Report" />{{Reference page|page=230}} | assets_year = 2024 | equity = {{increase}} {{CNY|189.2 billion}}<ref name="2024 Annual Report" />{{Reference page|page=230}} | equity_year = 2024 | owner = | num_employees = 43,688 [[Full-time equivalent|FTE]]<ref name="2024 Annual Report" />{{Reference page|page=32}} | num_employees_year = 2024 | website = {{URL|https://www.mi.com/|mi.com}} }} '''ស៊ាវមី''' (/ˈʃaʊmi/;<ref>{{Cite news|date=12 November 2018|title=How to say: Xiaomi|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-30848303|url-status=live|access-date=29 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224161400/https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-30848303|archive-date=24 February 2021}}</ref> Chinese: 小米; pinyin: Xiǎomǐ) គឺជា[[សាជីវកម្មពហុជាតិសាសន៍]] និងជា[[ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យា]]របស់ចិន ដែលមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅ[[ប៉េកាំង]] ប្រទេសចិន។ វាត្រូវបានគេស្គាល់ថាល្អបំផុតសម្រាប់[[គ្រឿងអេឡិចត្រូនិចប្រើប្រាស់]],[[កម្មវិធី]],និង[[យានយន្តអគ្គិសនី]]។ វាគឺជាអ្នកលក់ស្មាតហ្វូនធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកគិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៥ បន្ទាប់ពី [[ក្រុមហ៊ុនអ៊ែបផល|អេបផល]] និង [[សាំស៊ុង]]<ref name="CNET">{{Cite web |title=Smartphone Market Share |url=https://www.idc.com/promo/smartphone-market-share/ |access-date=2025-09-23 |website=IDC |language=en-US}}</ref> ភាគច្រើនដំណើរការលើ[[ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ]] [[Xiaomi HyperOS]] (អតីត [[MIUI]])។វាមាន[[អ្នកប្រើប្រាស់សកម្ម]]ប្រចាំខែទូទាំងពិភពលោកចំនួន ៧៥៤.១ លាននាក់ គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៥។<ref>{{Cite web |date=December 31, 2025 |title=ANNUAL RESULTS ANNOUNCEMENT FOR THE YEAR ENDED DECEMBER 31, 2025 |url=https://ir.mi.com/system/files-encrypted/nasdaq_kms/assets/2026/03/24/5-35-03/25Q4%20EN%20AC%20Xiaomi.pdf |website=[[Xiaomi]] |page=2 |access-date=មិថុនា 30, 2026 |archivedate=កក្កដា 2, 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260702225619/https://ir.mi.com/system/files-encrypted/nasdaq_kms/assets/2026/03/24/5-35-03/25Q4%20EN%20AC%20Xiaomi.pdf |url-status=dead }}</ref> ក្រុមហ៊ុននេះជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣៣៨ និងជាក្រុមហ៊ុនក្មេងជាងគេនៅក្នុង [[Fortune Global 500]]។<ref>{{Cite web |date=2 August 2021 |title=Xiaomi moves up on Fortune's Global 500 list (#338) |url=https://m.gsmarena.com/xiaomi_moves_up_on_fortunes_global_500_list_338_apple_is_near_the_top_6-news-50343.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802162124/https://m.gsmarena.com/xiaomi_moves_up_on_fortunes_global_500_list_338_apple_is_near_the_top_6-news-50343.php |archive-date=2 August 2021 |access-date=2 August 2021 |website=gsmarena.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global 500: Xiaomi |url=https://fortune.com/company/xiaomi/global500/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028061057/https://fortune.com/company/xiaomi/global500/ |archive-date=28 October 2020 |access-date=16 September 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> វាត្រូវបានគេហៅថា "ផ្លែប៉ោមនៃប្រទេសចិន"<ref>{{Cite news|last=Saiidi|first=Uptin|date=10 September 2019|title=The 'Apple of China' expanded into 80 new markets in four years. Here's how Xiaomi grew so rapidly|work=[[CNBC]]|url=https://www.cnbc.com/2019/09/09/xiaomi-how-the-apple-of-china-grew-rapidly-into-80-new-markets.html|url-status=live|access-date=10 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921035629/https://www.cnbc.com/2019/09/09/xiaomi-how-the-apple-of-china-grew-rapidly-into-80-new-markets.html|archive-date=21 September 2019}}</ref> ស៊ាវមី ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១០ នៅទីក្រុងប៉េកាំងដោយនៅទីក្រុងប៉េកាំងដោយ [[លី ជុន]] រួមជាមួយសហការីចំនួន ៦ នាក់។ លោក ធ្លាប់ធ្វើការនៅ [[Kingsoft]] ក្នុងនាមជានាយកប្រតិបត្តិ និងធ្លាប់ចូលរួមក្នុងការបង្កើត និងគ្រប់គ្រង [[Joyo.com]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានលក់ទៅឱ្យ[[អាម៉ាហ្ស៊ូន]] ក្នុងតម្លៃ ៧៥ លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ២០០៤។ នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ ស៊ាវមី បានចេញលក់ស្មាតហ្វូនដំបូងរបស់ខ្លួន ហើយនៅឆ្នាំ២០១៤ វាមានចំណែកទីផ្សារស្មាតហ្វូនធំជាងគេដែលលក់នៅក្នុងចិន។ ដំបូងឡើយ ក្រុមហ៊ុនបានលក់ផលិតផលរបស់ខ្លួនតាមអ៊ីនធឺណិតតែប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រោយមកវាបានបើក[[ហាងលក់ទំនិញ]]តាមចិញ្ចើមផ្លូវ។ <ref>{{Cite web |last=Vince |first=Helen |date=17 February 2015 |title=The China Smartphone Market Picks Up Slightly in 2014Q4, IDC Reports |url=https://www.displaydaily.com/article/press-releases/the-china-smartphone-market-picks-up-slightly-in-2014q4-idc-reports |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217221541/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prHK25437515 |archive-date=17 February 2015 |publisher=IDC |access-date=30 មិថុនា 2026 |archivedate=17 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217221541/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prHK25437515 }}</ref> នៅឆ្នាំ ២០២០ ក្រុមហ៊ុនបានលក់ស្មាតហ្វូនចំនួន ១៤៩,៤ លានគ្រឿង ហើយ MIUI មានអ្នកប្រើប្រាស់សកម្មប្រចាំខែជាង ៥០០ លាននាក់។ <ref>{{Cite web |date=September 18, 2024 |title=Xiaomi Overtakes Apple to Become World's No. 2 Smartphone Brand in Aug |url=https://www.counterpointresearch.com/insights/xiaomi-overtakes-apple-to-become-worlds-no-2-smartphone-brand-in-aug/ |access-date=September 19, 2024 |website=Counterpoint Research |language=en-US}}</ref> គិតត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ ស៊ាវមី គឺជាក្រុមហ៊ុនលក់ស្មាតហ្វូនធំជាងគេទីពីរនៅទូទាំងពិភពលោក ដោយមានចំណែកទីផ្សារប្រហែល ១២% នេះបើយោងតាមនេះបើយោងតាម Counterpoint។<ref>{{Cite web |date=18 March 2023 |title=Wearable 444.7m Apple Xiaomi |url=https://gembells.com/wearable-444-7m-apple-xiaomi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331134406/https://gembells.com/wearable-444-7m-apple-xiaomi/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=1 April 2023 |language=en-US}}</ref> វាបានបង្កើតជួរផលិតផលផ្ទាល់ខ្លួនរបស់វាសម្រាប់ពាក់។ វាក៏ជាក្រុមហ៊ុនផលិតឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ក្នុងផ្ទះដ៏សំខាន់មួយផងដែរ រួមមានទូរទស្សន៍ [[ពិល]] [[យានជំនិះគ្មានមនុស្សបើក]] និង[[ម៉ាស៊ីនបន្សុទ្ធខ្យល់]] ដោយប្រើប្រាស់[[ប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិតនៃវត្ថុ]] និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីផលិតផល [[Xiaomi Smart Home]]។ ស៊ាវមី រក្សាតម្លៃរបស់ខ្លួនឱ្យនៅជិតនឹង[[ថ្លៃដើមផលិតកម្ម]] និង[[ថ្លៃដើមសម្ភារៈ]] ដោយរក្សាផលិតផលភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុងទីផ្សាររយៈពេល ១៨ ខែ ដែលយូរជាងក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូនភាគច្រើន។<ref>{{Cite news|date=6 June 2014|title=How can Xiaomi sell its phones so cheaply?|work=[[The Daily Telegraph]]|location=London|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phones/10880495/How-can-Xiaomi-sell-its-phones-so-cheaply.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140618155200/http://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phones/10880495/How-can-Xiaomi-sell-its-phones-so-cheaply.html|archive-date=18 June 2014}}</ref><ref>{{Cite news|last=Seifert|first=Dan|date=29 August 2013|title=What is Xiaomi? Here's the Chinese company that just stole one of Android's biggest stars|work=[[The Verge]]|url=https://www.theverge.com/2013/8/29/4672668/what-is-xiaomi-china-smartphone-hugo-barra-android|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710235623/http://www.theverge.com/2013/8/29/4672668/what-is-xiaomi-china-smartphone-hugo-barra-android|archive-date=10 July 2014}}</ref> ក្រុមហ៊ុនក៏ប្រើប្រាស់[[ការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពស្តុក]] និង[[ការលក់ភ្លាមៗ]] ដើម្បីរក្សាស្តុករបស់ខ្លួនឱ្យទាបផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Triggs |first=Rob |date=22 December 2014 |title=The Xiaomi model is taking over the world |url=http://www.androidauthority.com/xiaomi-business-model-575619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217131634/http://www.androidauthority.com/xiaomi-business-model-575619/ |archive-date=17 February 2015 |access-date=17 February 2015 |website=Android Authority}}</ref>[needs update?] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 0u1cxp46s1pv30dpog94i7c3ip2u3d9 0 53906 337273 337217 2026-07-10T18:12:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337273 wikitext text/x-wiki {{Rough translation|វិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Chinese_silk,_4th_Century_BC.JPG|រូបភាពតូច|ព័ត៌មានលម្អិតអំពីសូត្រ ចិនចាប់ពីសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ការជួញដូរសូត្រដ៏ពិសេសតាមរយៈផ្លូវសូត្រ បានភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗពីប្រទេសចិន ឥណ្ឌា អាស៊ីកណ្តាល និងមជ្ឈិមបូព៌ាទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក។]] '''ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី''' អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាប្រវត្តិសាស្ត្ររួមនៃតំបន់ឆ្នេរតាមតំបន់ផ្សេងៗគ្នាដូចជា [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ដែលតភ្ជាប់ដោយមហាផ្ទៃទ្វីបនៃ វាលស្មៅ អឺរ៉ាស៊ី។ សូមមើល ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃមជ្ឈិមបូព៌ា និង ប្រវត្តិនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែមអំពីតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់តាមមាត់សមុទ្រគឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសាសនាដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយតំបន់នីមួយៗនៃតំបន់ទាំងបីបានអភិវឌ្ឍអរិយធម៌ដំបូងនៅជុំវិញជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ។ ជ្រលងភ្នំទាំងនេះមានជីជាតិ ដោយសារដីនៅទីនោះសម្បូរដីល្បាប់ ហើយអាចទទួលផលដំណាំមានឬសជាច្រើន។ អរិយធម៌នៅ មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌាបុរាណ និង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ចិនបុរាណ]] បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ហើយទំនងជាបានផ្លាស់ប្តូរបច្ចេកវិទ្យា និងគំនិតដូចជា គណិតវិទ្យា និងកង់ជាដើម។ គំនិតផ្សេងទៀតដូចជាការសរសេរទំនងជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលក្ខណៈបុគ្គលនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗ។ ទីក្រុង រដ្ឋ ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពបានអភិវឌ្ឍនៅតំបន់ទំនាបទាំងនេះ។ តំបន់វាលស្មៅត្រូវបានរស់នៅយូរមកហើយដោយពួកអ្នកពនេចរជិះសត្វ ហើយពីវាលស្មៅកណ្តាល ពួកគេអាចទៅដល់គ្រប់តំបន់ទាំងអស់នៃទ្វីបអាស៊ី។ ផ្នែកខាងជើងនៃទ្វីប ដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃ ស៊ីបេរី ក៏មិនមានវត្តមានពួកពនេចរទៅដល់ដែរ ដោយសារតែព្រៃឈើក្រាស់ និងទុនដ្រា។ តំបន់ទាំងនេះនៅស៊ីបេរីមានប្រជាជនតិចណាស់។ ផ្នែកកណ្តាល និងបរិវេណជំុវិញត្រូវបានការពារដោយភ្នំ និងវាលខ្សាច់។ ជួរភ្នំកូកាស ហិមាល័យ វាលខ្សាច់ការ៉ាកូម និង វាលខ្សាច់ហ្គោប៊ី បានបង្កើតរបាំងការពារដែលធ្វើឲ្យអ្នកជិះសេះតំបន់វាលស្មៅអាចឆ្លងកាត់ដោយការលំបាក។ ខណៈពេលដែលបច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌ អ្នករស់នៅទីក្រុងមានភាពជឿនលឿនជាង ពួកគេមានលទ្ធភាពខ្សោយក្នុងការការពារនឹងពួកពនេចរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តំបន់ទំនាបមិនមានវាលស្មៅគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទ្រទ្រង់កម្លាំងសេះដ៏ធំនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ ពួកពនេចរដែលបានសញ្ជ័យរដ្ឋនានានៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ត្រូវបានបង្ខំឱ្យសម្របខ្លួនទៅនឹងសង្គមក្នុងតំបន់។ ការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាម បានឈានទៅដល់យុគមាសរបស់ឥស្លាម និងយុគសម័យទីមូរីឌរុឺណេសង់ ដែលក្រោយមកបានជះឥទ្ធិពលដល់យុគសម័យនៃអាណាចក្រកាំភ្លើងធំអ៊ីស្លាម ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់អាស៊ីបង្ហាញពីការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗដែលបានឃើញនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ផ្សេងទៀតទាំងនោះ។ ទាំងនេះរួមមានពាណិជ្ជកម្មនៃផ្លូវសូត្រ ដែលផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ ភាសា សាសនា និងជំងឺនានាទូទាំងពាណិជ្ជកម្ម អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី ។ វឌ្ឍនភាពដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺការច្នៃប្រឌិតថ្មីនៃ ម្សៅកាំភ្លើង នៅក្នុងប្រទេសចិនមជ្ឈិមសម័យ ដែលក្រោយមកត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយចក្រភពដែលពឹងផ្អែកលើកាំភ្លើងភាគច្រើនគឺពួកមូហ្គល និង សាហ្វាវីឌ ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមជឿនលឿនតាមរយៈការប្រើប្រាស់កាំភ្លើង។<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> == បុរេប្រវត្តិ == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|រូបភាពតូច|សំណង់ថ្មបុរេប្រវត្តិ មួយចំនួននៅ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ ក្នុង [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]] ត្រូវបានសាងសង់តាំងពីឆ្នាំ៩៦០០មុនគ.ស ដោយមានអាយុកាលចាស់ជាងស្តូនហេញ ៧ពាន់ឆ្នាំ។<ref name="ArchMag">{{Cite web |date=November–December 2008 |title=The World's First Temple |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |website=Archaeology magazine |page=23}}</ref>]] របាយការណ៍មួយដោយបុរាណវិទូ រាគេស តេវ៉ារី នៅលហុរ៉ាទេវ៉ា [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] បង្ហាញពីកាលបរិច្ឆេទ C១៤ ថ្មីដែលមានចន្លោះពី ៩០០០ និង ៨០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ពាក់ព័ន្ធជាមួយនឹងអង្ករ ធ្វើឲ្យលហុរ៉ាទេវ៉ា ជាស្ថានីយយុគថ្មរំលីងចំណាស់ជាងគេនៅអាស៊ីខាងត្បូង។ <ref name="archae">{{Cite web |title=Second preliminary report of the excavations at Lahuradewa district |url=http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613040512/http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |archive-date=2011-06-13 |publisher=Directorate of Archaeology (U.P, India) |access-date=2026-07-09 |archivedate=2011-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613040512/http://www.uparchaeology.org/archae.pdf }}</ref> ជីវិតដែលបានតាំងទីលំនៅ បានលេចឡើងនៅលើឧបទ្វីបក្នុងគែមខាងលិចនៃតំបន់ដីល្បាប់ទន្លេឥណ្ឌុស ប្រហែល៩០០០ឆ្នាំមុន ដោយបានវិវត្តបន្តិចម្តងៗទៅជា អរិយធម៌ជ្រលងភ្នំឥណ្ឌុស នៃសហសវត្សទី៣មុនគ.ស។ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ គឺជា​ទីតាំងស្ថានីយ​យុគថ្មរំលីងនៅតំបន់អាណាតូលីភាគ​អាគ្នេយ៍នៃ[[តួកគី|ប្រទេស​តួ​ក​គី]] ។ ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសម័យមុនយុគថ្មរំលីង រវាងប្រហែល៩៥០០ និង៨០០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ ទីតាំងនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធរាងជារង្វង់ធំជាច្រើនដែលទ្រដោយសសរថ្មដ៏ធំ ដែលជាមេហ្គាលីត ដែលគេស្គាល់ចំណាស់ជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក។ ទីតាំងបុរេប្រវត្តិបុីហ្វូទី នៅជិតអុីស៊ាន ក្នុងខេត្ត[[ខេត្តហឺបុី|ហឺបុី]] ប្រទេសចិន មានផ្ទុកស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌សម័យកាលប្រហាក់ប្រហែលជាមួយនឹងវប្បធម៌ស៊ីសាន និងស៊ីងឡុងវ៉ា ប្រហែល ៨០០០-៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដែលជាវប្បធម៌ថ្មរំលីងនៅភាគខាងកើតនៃភ្នំតៃហាង ដែលបំពេញចន្លោះប្រហោងខាងបុរាណវិទ្យារវាងវប្បធម៌ចិនខាងជើងទាំងពីរ។ ផ្ទៃដីកំណាយសរុបមានទំហំជាង ១២០០ ម៉ែត្រការ៉េ ហើយការប្រមូលការរកឃើញនៅទីតាំងយុគថ្មរំលីងនេះមានពីរដំណាក់កាល។ <ref name="archdis">{{Cite web |title=New Archaeological Discoveries and Researches in 2004 – The Fourth Archaeology Forum of CASS |url=http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174808/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |archive-date=2011-05-12 |access-date=2007-09-18 |publisher=Institute of Archaeology – Chinese Academy of Social Sciences |archivedate=2011-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512174808/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 }}</ref> ប្រហែលឆ្នាំ៥៥០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ វប្បធម៌ហាឡាហ្វៀន បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង[[លីបង់|ប្រទេសលីបង់]] អ៊ីស្រាអែល [[ស៊ីរី]] អាណាតូលៀ និងភាគខាងជើងមេសូប៉ូតាមី ដោយផ្អែកលើកសិកម្មដីស្ងួត។ នៅភាគខាងត្បូងមេសូប៉តាមី គឺជាវាលទំនាបនៃស៊ុយមែ និងអេឡាម ។ ដោយសារមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត គឺចាំបាច់។ វប្បធម៌អ៊ូបាអ៊ីត បានរីកចម្រើនតាំងពីឆ្នាំ៥៥០០មុនគ.ស។ == សម័យបុរាណ == === យុគសំរិទ្ធ === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Bronze_Age_End.svg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការលុកលុយ ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងចលនាប្រជាជនដែលអាចកើតមានក្នុងអំឡុងពេលនៃ ការដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ចាប់ផ្តើមប្រហែល១២០០ឆ្នាំមុនគ.ស។]] យុគសម័យ ឆាលកូលីទិក (ឬយុគទង់ដែង) បានចាប់ផ្តើមប្រហែល ៤៥០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ បន្ទាប់មកយុគសំរិទ្ធ បានចាប់ផ្តើមប្រហែល៣៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយជំនួសវប្បធម៌យុគថ្មរំលីង។ អរិយធម៌ជ្រលងឥណ្ឌុស (IVC) គឺជាអរិយធម៌សម័យសំរិទ្ធ (៣៣០០-១៣០០ មុនគ.ស; រយៈពេលចាស់ទុំ ២៦០០-១៩០០មុនគ.ស) ដែលផ្តោតភាគច្រើននៅភាគខាងលិចនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទម្រង់ដំបូងនៃសាសនាហិណ្ឌូត្រូវបានគោរពក្នុងអំឡុងពេលអារ្យធម៌នេះ។ ទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យមួយចំនួននៃអរិយធម៌នេះរួមមាន ហារ៉ាប៉ា និង ម៉ូហិនចូដារ៉ូ ដែលមានកម្រិតខ្ពស់នៃការរៀបចំទីក្រុង និងសិល្បៈ។ មូលហេតុនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃតំបន់ទាំងនេះនៅប្រហែលឆ្នាំ១៧០០មុនគ.ស គឺអាចជជែកវែកញែកបាន ទោះបីជាភស្តុតាងបង្ហាញថាវាបណ្តាលមកពីគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ (ជាពិសេសទឹកជំនន់)។ <ref>{{Cite web |title=The Indus Valley Civilisation |url=http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014129/http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |archive-date=9 May 2013 |access-date=9 February 2013 |website=ThinkQuest |archivedate=9 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509014129/http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm }}</ref> សម័យនេះសម្គាល់ជាសម័យវេទ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលមានអាយុកាលប្រហែលពី១៥០០ ទៅ៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស.។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ភាសា[[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] បានរីកចម្រើន ហើយគម្ពីរវេទ ត្រូវបានសរសេរ ជាទំនុកតម្កើងវីរភាពដែលប្រាប់រឿងនិទានអំពីព្រះ និងសង្គ្រាម។ នេះ​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​សាសនាវេទ ដែល​នៅ​ទី​បំផុត​នឹង​មាន​ភាព​ស្មុគ​ស្មាញ និង​វិវត្ត​ទៅ​ជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|​សាសនា​ហិណ្ឌូ]] ។<ref>Stearns 2011, p.68</ref> ប្រទេសចិន និង [[វៀតណាម]] ក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការងារផលិតកម្មលោហៈផងដែរ។ តាំងពីសម័យយុគថ្មរំលីង ស្គរសំរិទ្ធដំបូងគេហៅថា ស្គរដុងសឺន ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង និងជុំវិញតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមនៃប្រទេសវៀតណាម និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ ទាំងនេះទាក់ទងនឹងវប្បធម៌ដុងសឺន បុរេប្រវត្តិរបស់វៀតណាម។ នៅទីក្រុង បាន ឈាង ប្រទេសថៃ (អាស៊ីអាគ្នេយ៍) វត្ថុបុរាណធ្វើពីសំរិទ្ធត្រូវបានរកឃើញតាំងពីឆ្នាំ២១០០មុនគ.ស។ នៅណ្យួងកាន ឧបករណ៍សំរិទ្ធរបស់ភូមាត្រូវបានជីកកកាយ រួមជាមួយនឹងសេរ៉ាមិច និងវត្ថុបុរាណធ្វើពីថ្ម។ ការកំណត់អាយុកាលនៅតែមានភាពទូលំទូលាយ (៣៥០០-៥០០ មុនគ.ស)។ === យុគសម័យដែក និងសម័យប្រែប្រួល === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />យុគសម័យដែកបានឃើញការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ដែក អាវុធ និងអាវក្រោះយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងអរិយធម៌សំខាន់ៗនៃអាស៊ី។ ==== មជ្ឈិមបូព៌ា ==== [[ឯកសារ:Achaemenid_Empire_at_its_greatest_extent_according_to_Oxford_Atlas_of_World_History_2002.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ចក្រភពពែក្សទីមួយ ក្នុងវិសាលភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុតរបស់ខ្លួនកំឡុងឆ្នាំ ៥០០ មុនគ.ស។]] រាជវង្សអាខេមេនីឌនៃចក្រភពពែក្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយស្តេចស៊ីរុសមហារាជ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់លាតសន្ធឹងពី[[ក្រិក|ប្រទេសក្រិក]] និង[[តួកគី|ទួរគី]] រហូតដល់ ទន្លេឥណ្ឌុស និងអាស៊ីកណ្តាលក្នុងកំឡុងសតវត្សទី៦ដល់ទី៤មុនគ.ស។ នយោបាយពែក្សរួមមានការផ្តល់សមភាពចំពោះវប្បធម៌ផ្សេងទៀត រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្ពស់ និងការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗ។ ក្រោយមកនៅក្នុងរាជ្យរបស់ស្តេចដារីអុសមហារាជ ទឹកដីត្រូវបានរួមបញ្ចូល ការិយាធិបតេយ្យត្រូវបានបង្កើតឡើង ពួកអភិជនត្រូវបានតែងតាំងជាយោធា ការប្រមូលពន្ធត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន ហើយចារកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីធានាភក្តីភាពរបស់មន្ត្រីក្នុងតំបន់។ សាសនាចម្បងរបស់ពែក្សនៅពេលនេះគឺសាសនាហ្សូរ៉ាស្រ្ទាន ដែលបង្កើតឡើងដោយទស្សនវិទូហ្សូរ៉ាស្ទើ ។ វាបានបង្ហាញជាទម្រង់ដំបូងនៃ[[សាសនាឯកទេវនិយម]]ទៅកាន់តំបន់នេះ។ សាសនាបានហាមឃាត់ការបូជាសត្វ និងការប្រើប្រាស់ជាតិពុលក្នុងពិធីសាសនា។ ហើយ​បាន​ណែនាំ​ពី​គោលគំនិត​នៃ​សេចក្ដី​សង្គ្រោះ​ខាង​វិញ្ញាណ​តាម​រយៈ​សកម្មភាព​ខាង​សីលធម៌​ផ្ទាល់ខ្លួន ពេល​បញ្ចប់ និង​ទាំង​ការ​វិនិច្ឆ័យ​ទូទៅ និង​ពិសេស ​ជាមួយស្ថានសួគ៌ ឬ ឋាននរក ។ គំនិតទាំងនេះនឹងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអធិរាជ និងមហាជននៅសម័យក្រោយទៀត។ វាបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយជំនឿ និងការអនុវត្តសាសនាបុរាណដែលមានវ័យចំណាស់មុននេះ ដែលទាក់ទងនឹងការចាប់ផ្តើមនៃប្រវត្តិសាស្រ្តដែលគេស្គាល់ និងពីមុន។ ចក្រភពពែក្សបានទទួលជោគជ័យក្នុងការបង្កើតសន្តិភាព និងស្ថិរភាពនៅទូទាំងមជ្ឈឹមបូព៌ា ហើយជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់នៅក្នុងសិល្បៈ នយោបាយ (ប៉ះពាល់ដល់អ្នកដឹកនាំសាសនាបែបក្រិច) និងសាសនា។ [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ឌឺំមហារាជ]] បានធ្វើសញ្ជ័យរាជវង្សនេះនៅសតវត្សទី៤ មុនគ.ស ដោយបង្កើតបានជា សម័យកាលក្រិក ដ៏ខ្លីមួយ។ ព្រះអង្គមិនអាចបង្កើតស្ថិរភាពបានទេ ហើយបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ពែក្សបានបែកខ្ញែកទៅជារាជវង្សតូចៗ និងទន់ខ្សោយ រួមមានចក្រភពសេលូស៊ីឌ បន្ទាប់មកគឺ ចក្រភពប៉ាធៀន ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃយុគសម័យបុរាណ ពែក្សត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញទៅជា ចក្រភពសាសានីដ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចក្រភពពែក្សទីពីរ។ [[ចក្រភពរ៉ូម]] ក្រោយមកនឹងគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីខាងលិច។ រាជវង្សសេលូស៊ីឌ ប៉ាធៀ និងសាសានីដ នៃពែក្សបានគ្រប់គ្រងអាស៊ីខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្ស។ ==== ឥណ្ឌា ==== ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា និងគុប្តៈ ត្រូវបានគេហៅថាជាយុគសម័យមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយការច្នៃប្រឌិត និងការរកឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា សិល្បៈ សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដែលបង្កើតជាធាតុនៃអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ សាសនា[[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]]​​ និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា គឺជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់លើអាស៊ីខាងត្បូង បូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ [[ឯកសារ:Hinduism_Expansion_in_Asia_2023.svg|រូបភាពតូច|ការពង្រីកសាសនាហិណ្ឌូនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ពីតំបន់ស្នូលរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា ទៅកាន់តំបន់អាស៊ីផ្សេងទៀត ជាពិសេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានសម្គាល់ដោយការបង្កើត ការតាំងទីលំនៅ និងនយោបាយហិណ្ឌូដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។]] នៅឆ្នាំ៦០០មុនគ្រឹស្តសករាជ ឥណ្ឌាត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋក្នុងតំបន់ចំនួន១៧ ដែលមានជម្លោះជាមួយគ្នាជារឿយៗ។ នៅឆ្នាំ៣២៧មុនគ.ស [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អធិរាជអាឡិចសាន់ឌឺ]] បានមកដល់ប្រទេសឥណ្ឌាជាមួយនឹងទស្សនវិស័យនៃការដណ្តើមយកពិភពលោកទាំងមូល។ ព្រះអង្គបានឆ្លងកាត់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបង្កើតខេត្តបាក់ទ្រៀ ប៉ុន្តែមិនអាចបន្តទៅមុខទៀតបានទេ ដោយសារកងទ័ពរបស់ទ្រង់ចង់ត្រលប់ទៅគ្រួសាររបស់ពួកគេ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទាហានម្នាក់នាម ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ម៉ូរិយ៉ា បានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងទន្លេគង្គា ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានស្ថាបនា ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា (សំស្ក្រឹត៖ मौर्य राजवंश ម៉ូរិយ៉ា រាជវមសារ) គឺជាចក្រភពភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយ និងមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សម៉ូរិយ៉ា ពីឆ្នាំ៣២១ ដល់ឆ្នាំ១៨៥ មុនគ.ស។ វាជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោកក្នុងសម័យកាលរបស់វា ដែលលាតសន្ធឹងទៅភ្នំហិម៉ាឡ័យ នៅភាគខាងជើង អ្វីដែលឥឡូវជាអាសាមនៅភាគខាងកើត ប្រហែលជាហួសពី[[ប៉ាគីស្ថាន]] សម័យទំនើបនៅភាគខាងលិច ហើយបញ្ចូលបាឡូជីស្ថាន និងភាគច្រើននៃអ្វីដែលឥឡូវនេះជា[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ក្នុងកម្រិតធំបំផុតរបស់វា។ ភាគខាងត្បូងនៃចក្រភពម៉៉ូរិយ៉ា គឺជា តាមីលកាំ ដែលជាប្រទេសឯករាជ្យដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សបីគឺ ប៉ាណដ្យា [[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] និង ចេរ៉ា ។ រាជការដែលបង្កើតឡើងដោយ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ត្រូវបានដឹកនាំដោយស្តេចផ្តាច់ការ ដែលពឹងផ្អែកជាចម្បងលើយោធាដើម្បីអះអាងអំណាចរបស់ទ្រង់។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} គេក៏បានអនុវត្តការប្រើប្រាស់ការិយាធិបតេយ្យ និងថែមទាំងបានឧបត្ថម្ភសេវាកម្មប្រៃសណីយ៍ផងដែរ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} ព្រះនត្តារបស់ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈព្រះនាម អសោក បានពង្រីកចក្រភពយ៉ាងខ្លាំងដោយដណ្តើមយកភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យទំនើប (លើកលែងតែចុងភាគខាងត្បូង)។ ទីបំផុតព្រះអង្គបានប្រែចិត្តជឿព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយបានចាប់ផ្តើមជីវិតដ៏សុខសាន្ត ដែលទ្រង់បានផ្សព្វផ្សាយសាសនា ក៏ដូចជាផ្លូវមនុស្សធម៌ទូទាំងប្រទេសឥណ្ឌា។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា នឹងបែកបាក់ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់អសោក ហើយត្រូវបានសញ្ជ័យដោយពួកឈ្លានពានគុសាន ពីភាគពាយ័ព្យ បង្កើតជាចក្រភពគុសាន ។ ការ​ប្រែចិត្ត​ជឿ​របស់​ពួក​គេ​ទៅ​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​សាសនា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​នឹង​ជន​បរទេស ដូច្នេះ​ហើយ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​នៃ​ប្រជាប្រិយភាព​បាន​កើត​ឡើង។ <ref>Stearns 2011, p.68</ref> ចក្រភពគុសាន នឹងដួលរលំនៅត្រឹមឆ្នាំ២២០ នៃគ.ស ដែលបង្កើតភាពចលាចលនយោបាយបន្ថែមទៀតនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ៣២០ ចក្រភពគុប្តៈ (សំស្ក្រឹត៖ गुप्त राजवंश គុប្តៈរាជវមសារ) ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ បង្កើតឡើងដោយ មហារាជ ស្រីគុប្តៈ រាជវង្សនេះគឺជាគំរូនៃអរិយធម៌បុរាណ។ ស្តេចគុប្តៈ បានបង្រួបបង្រួមតំបន់នេះជាចម្បងតាមរយៈការចរចាររបស់មេដឹកនាំមូលដ្ឋាន និងក្រុមគ្រួសារ ព្រមទាំងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ <ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> ការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេគ្របដណ្តប់ទឹកដីតិចជាងចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ប៉ុន្តែបានបង្កើតស្ថេរភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ <ref>Sterns 2011, p.66</ref> នៅឆ្នាំ៥៣៥ ចក្រភពបានបញ្ចប់នៅពេលដែលប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកហ៊ូណាស់ ។ ==== ចិនបុរាណ ==== ===== រាជវង្សចូវ ===== [[ឯកសារ:Zhou_dynasty_1000_BC.png|រូបភាពតូច|ការប្រមូលផ្តុំប្រជាជន និងព្រំដែននៃរាជវង្ស[[រាជវង្សចូវខាងលិច|ចូវខាងលិច]] ក្នុងប្រទេសចិន]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១០២៩មុនគ.ស រាជវង្សចូវ ({{zh|c=周朝|p=Zhōu Cháo|w=Chou Ch'ao}}) មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ២៥៨ មុនគ.ស។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> រាជវង្សចូវបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ដោយផ្តល់អំណាចដល់ពួកអភិជនក្នុងស្រុក និងពឹងផ្អែកលើភាពស្វាមីភ័ក្រ្តរបស់ពួកគេ ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំរបស់ខ្លួន។<ref name=":0" /> ជាលទ្ធផល រាជការចិននៅពេលនេះ មានទំនោរទៅរកវិមជ្ឈការ និងទន់ខ្សោយ ហើយជារឿយៗមានរឿងតិចតួចណាស់ដែលព្រះចៅអធិរាជអាចធ្វើបានដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាតិ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលអាចរក្សាតំណែងរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងការបង្កើត អាណត្តិនៃឋានសួគ៌ ដែលអាចស្ថាបនាព្រះចៅអធិរាជមួយអង្គដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយឋានសួគ៌ឱ្យគ្រប់គ្រង។ លើសពីនេះ រាជវង្សចូវបានលុបបំបាត់ចំពោះការបូជាមនុស្ស ពីសម័យមុនៗ និងបានបង្រួបបង្រួម[[ភាសាចិន]]។ ជាចុងក្រោយ រាជការចូវបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនឱ្យផ្លាស់លំនៅទៅជ្រលងទន្លេយ៉ាងសេ ជាហេតុបានបង្កើតជានគរចិនភាគកណ្តាល។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ៥០០មុនគ.ស ស្ថិរភាពនយោបាយបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់ពួកពនេចរម្តងហើយម្តងទៀត<ref>Sterns 2011, p.43</ref>និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងដែលកើតចេញពីក្រុមព្រះអង្គម្ចាស់ និងបក្សពួកក្រុមគ្រួសារ។ ស្ថានភាពមានភាពប្រសើរបន្តិច ជាមួយនឹងការលេចឡើងនៃចលនាទស្សនវិជ្ជាជាច្រើន ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងជីវិតរបស់[[ខុងជឺ]]។ សំណេរទស្សនវិជ្ជារបស់គាត់ (ហៅថា ខុងជឺនិយម ) ទាក់ទងនឹងការគោរពចាស់ទុំ និងរដ្ឋ ក្រោយមកត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងរាជវង្សហាន។ លើសពីនេះ គោលគំនិតរបស់ ឡៅជឺ អំពី [[សាសនាតាវ]] រួមទាំង [[យិនយ៉ាង|យិន និងយ៉ាង]] និងភាពពីរយ៉ាងពីកំណើត និងតុល្យភាពនៃធម្មជាតិ និងសកលលោក បានក្លាយជាការពេញនិយមមួយក្នុងសម័យកាលនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រាជវង្សចូវបានបែកបាក់នៅទីបំផុត​ ខណៈពេលដែលពួកអភិជនក្នុងតំបន់ចាប់ផ្តើមទទួលបានអំណាចកាន់តែច្រើន ហើយជម្លោះរបស់ពួកគេបានវិវត្តទៅជាសម័យរដ្ឋសង្គ្រាម ពីឆ្នាំ៤០២​ ដល់ ២០១មុនគ.ស។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ===== រាជវង្សឈីន =====   មេដឹកនាំម្នាក់នៅទីបំផុតបានឡើងកាន់អំណាចរួម គឺ ស្តេច ឈីន ស៊ីហ័ង ( {{Lang-zh|始皇帝}} , ''Shǐ Huángdì'' ) ដែលបានផ្តួលរំលំព្រះចៅអធិរាជចូវចុងក្រោយ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សឈីន។<ref>Sterns 2011, p.43</ref> [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សឈីន]] (ភាសាចិន៖ 秦朝; ភីងអ៊ីង៖ Qín Cháo) គឺជារាជវង្សគ្រប់គ្រងដំបូងនៃសម័យកាលអធិរាជចិន ដែលមានអាយុកាលចាប់ពីឆ្នាំ២២១ ដល់២០៧មុនគ.ស។<ref>Sterns 2011, p.42</ref> ព្រះចៅអធិរាជថ្មីបានលុបបំបាត់ចោលប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ហើយបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់នូវស្ថាប័នរដ្ឋបាលដែលនឹងពឹងផ្អែកលើព្រះអង្គសម្រាប់អំណាច។ កងកម្លាំងអធិរាជរបស់ ព្រះអង្គ បានកម្ទេចការតស៊ូក្នុងតំបន់ណាមួយ ហើយពួកគេបានពង្រីកចក្រភពចិនដោយវាតទីចុះទៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និងភាគខាងជើង[[វៀតណាម]] ។ ការរៀបចំកាន់តែធំបាននាំមកនូវប្រព័ន្ធពន្ធដាររួម ជំរឿនជាតិ ការសាងសង់ផ្លូវដែលមានបទដ្ឋាន (និងទទឹងរទេះ) ការវាស់វែងស្តង់ដារ ការបោះកាក់ស្តង់ដារ ភាសាសរសេរ និងនិយាយផ្លូវការ។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> កំណែទម្រង់បន្ថែមទៀតរួមមានគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រថ្មីៗ ការលើកទឹកចិត្តដល់ការផលិតសូត្រ<ref name=":0" /> និង (ល្បីល្បាញបំផុត) ការចាប់ផ្តើមនៃការសាងសង់មហាកំពែងដ៏អស្ចារ្យនៃប្រទេសចិន ដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីការពារពួកចោរពនេចរដែលតែងតែធ្វើបាបប្រជាជនចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្តេច ស៊ីហ័ង មានភាពល្បីល្បាញដោយសារអំណាចផ្តាច់ការរបស់ទ្រង់ ដោយកេណ្ឌបង្ខំរាស្រ្តឱ្យសាងសង់កំពែង បញ្ជាឱ្យយកពន្ធយ៉ាងច្រើន និងដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកដែលប្រឆាំងនឹងទ្រង់។ ព្រះអង្គបានគាបសង្កត់ពួកខុងជឺ និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិច្បាប់និយម ដែលជាគំនិតដែលថាមនុស្សមានបាបដោយធម្មជាតិ ហើយថារដ្ឋាភិបាលដ៏រឹងមាំ និងខ្លាំងក្លាគឺត្រូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងពួកគេ។ លទ្ធិច្បាប់និយមត្រូវបានបញ្ចូលជាមួយនឹងទស្សនៈប្រាកដនិយម និងឡូជីខល ហើយបដិសេធការវែកញែកបែបបញ្ញាវន្តថាជារឿងឥតបានការ។ ទាំងអស់នេះហើយធ្វើឱ្យ ស្តេច ស៊ីហ័ង មិនទទួលបានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងជាមួយប្រជាជនទេ។ នៅពេលដែលរាជវង្សឈីនចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយ ក្រុមផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិន។ ===== រាជវង្សហាន ===== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:SeidenstrasseGMT.JPG|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|ផ្លូវសូត្រ នៅអាស៊ី]] [[រាជវង្សហាន]] ({{zh|s=汉朝|t=漢朝|p=Hàn Cháo}}; ២០៦ មុនគ.ស – ២២០នៃគ.ស) គឺជារាជវង្សអធិរាជទីពីររបស់ប្រទេសចិន ដែលបន្តពីរាជវង្សឈីន និងបន្តដោយសម័យនគរបី (២២០–២៦៥នៃគ.ស)។ រយៈពេលនៃរាជវង្សហាន ដែលលាតសន្ធឹងជាងបួនសតវត្ស ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយុគមាសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន។ អធិរាជដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយអង្គរបស់រាជវង្សហាន គឺ អធិរាជអ៊ូ នៃហាន បានបង្កើតសន្តិភាពទូទាំងប្រទេសចិន ដែលអាចប្រៀបធៀបទៅនឹង សន្តិភាពរ៉ូម៉ាណា ដែលឃើញមាននៅមេឌីទែរ៉ាណេ មួយរយឆ្នាំក្រោយមក។<ref>Sterns 2011, p.45</ref>រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក្រុមជនជាតិភាគធំរបស់ប្រទេសចិន ហៅខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាជនហាន"។ រាជវង្សហានត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលកសិករពីរនាក់ទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងបុត្រាស្នងរាជ្យរបស់ស្តេចស៊ីហ័ងដែលមានភាពទន់ខ្សោយ។ រាជការហានថ្មីបានរក្សាការធ្វើមជ្ឈការ និងរដ្ឋបាលរបស់ឈីន ប៉ុន្តែបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវការគាបសង្កត់ដែលមានពីមុន។ ពួកគេបានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅកាន់ [[កូរ៉េ|ប្រទេសកូរ៉េ]] [[វៀតណាម]] និង [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ដោយបង្កើតចក្រភពមួយដែលធំជាងឈីនទៅទៀត។ ជនជាតិហានបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពពែក្សនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងរ៉ូម តាមរយៈផ្លូវសូត្រ ដែលពួកគេអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មទំនិញជាច្រើន ជាពិសេសសូត្រ។ អរិយធម៌បុរាណជាច្រើនត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយផ្លូវសូត្រ ដែលភ្ជាប់ប្រទេសចិន [[ឥណ្ឌា]] មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុប។ អធិរាជហានដូចជា ស្តេចអ៊ូ ក៏បានលើកកម្ពស់លទ្ធិខុងជឺជា "សាសនារដ្ឋ" ផងដែរ (ទោះបីជាវាត្រូវបានជជែកវែកញែកដោយអ្នកទ្រឹស្ដីសាសនាថាតើវាត្រូវបានកំណត់ថាជាសាសនាឬជាទស្សនវិជ្ជាក៏ដោយ)។ ទីសក្ការៈបូជាដែលឧទ្ទិសដល់ខុងជឺត្រូវបានសាងសង់ ហើយទស្សនវិជ្ជាខុងជឺត្រូវបានបង្រៀនដល់អ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ដែលបានចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិន។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលត្រូវបានកែលម្អបន្ថែមទៀតជាមួយនឹងការស្ថាបនាប្រព័ន្ធប្រឡងដែលជ្រើសរើសអ្នកប្រាជ្ញដែលមានគុណសម្បត្តិខ្ពស់។ មន្ត្រីរាជការទាំងនេះច្រើនតែជាមនុស្សវណ្ណៈខ្ពស់ដែលបានសិក្សានៅក្នុងសាលាពិសេស ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ពួកគេត្រូវបានត្រួតពិនិត្យជាញឹកញាប់ដោយវណ្ណៈទាបដែលនាំចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលតាមរយៈជំនាញរបស់ពួកគេ។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលអធិរាជចិនមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងគោរពយ៉ាងខ្លាំងដោយមនុស្សគ្រប់គ្នានៅក្នុងចក្រភាព ហើយនឹងមានរយៈពេលជាងពីរពាន់ឆ្នាំ។ រដ្ឋាភិបាលហានមានការរៀបចំខ្ពស់ ហើយបានបញ្ជាកងទ័ព ច្បាប់តុលាការ (ដែលប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការ និងច្បាប់តឹងរ៉ឹង) ផលិតកម្មកសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងជីវិតទូទៅរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋាភិបាលក៏បានលើកកម្ពស់ទស្សនវិជ្ជាបញ្ញា ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រលម្អិតផងដែរ។ [[ឯកសារ:East-Hem_200bc.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សហាន]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ២០០ មុន​គ.ស.]] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើទោះបីជាមានស្ថិរភាពគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ទាំងអស់នេះក៏ដោយ អំណាចកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងនៅដើមនៃគ្រឹស្តសករាជ ។ នៅពេលដែលរាជវង្សហានធ្លាក់ចុះ កត្តាជាច្រើនបានបន្តវាយប្រហារវាឱ្យចុះធ្លាក់រហូតដល់ប្រទេសចិនត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពវឹកវរទាំងស្រុង។ នៅឆ្នាំ១០០នៃគ.ស សកម្មភាពទស្សនវិជ្ជាបានថយចុះ ហើយអំពើពុករលួយបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល។ ម្ចាស់ដីក្នុងស្រុកបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រង ខណៈដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញបានធ្វេសប្រហែសនូវកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេ ហើយនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការយកពន្ធយ៉ាងច្រើនលើកសិករ។ ពួកតាវបានចាប់ផ្តើមទទួលបានជំហរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងបានតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការធ្លាក់ចុះនេះ។ ពួកគេបានចាប់ផ្តើមប្រកាសអំណាចវេទមន្ត ហើយបានសន្យាថានឹងជួយសង្គ្រោះប្រទេសចិនជាមួយពួកគេ។ ការបះបោររបស់ពួកតាវឈ្នួតក្បាលលឿង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤ (ដឹកនាំដោយពួកឧទ្ទាមស្លៀកក្រមាពណ៌លឿង) បានបរាជ័យ ប៉ុន្តែអាចធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលចុះខ្សោយ។ ពួកពនេចរហ៊ុនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើបានរួមផ្សំជាមួយនឹងជម្ងឺបានសម្លាប់ប្រជាជនរហូតដល់ពាក់កណ្តាល ហើយបានបញ្ចប់រាជវង្សហានជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ២២០។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរជាបន្តបន្ទាប់គឺគួរមានសភាពអាក្រក់ខ្លាំងមានរយៈពេលបីសតវត្ស ដែលអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ និងរាជវង្សទន់ខ្សោយជាច្រើនបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងប្រទេសចិន។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរ និងការប៉ុនប៉ងរៀបចំសណ្តាប់ធ្នាប់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាសម័យរាជវង្សទាំងប្រាំមួយ ។ ផ្នែកដំបូងនៃសម័យនេះរួមមាន [[សម័យសាមកុក|នគរបី]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ២២០ ដែលពិពណ៌នាអំពី "រាជវង្ស" អ្នកស្នងតំណែងដ៏ខ្លី និងខ្សោយ ដែលបន្តពីរាជវង្សហាន។ នៅឆ្នាំ២៦៥ រាជវង្សជីន នៃប្រទេសចិនត្រូវបានចាប់ផ្តើម ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន វាបានបំបែកទៅជាចក្រភពពីរផ្សេងគ្នា ដែលគ្រប់គ្រងភាគពាយ័ព្យ និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ៤២០ ការធ្វើសញ្ជ័យ និងការដាក់រាជ្យនៃរាជវង្សទាំងពីរនោះ បាននាំឱ្យមាន[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង|រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]ដំបូងគេ។ រាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់រហូតដល់ទីបំផុត នៅឆ្នាំ៥៥៧ រាជវង្សចូវខាងជើង បានគ្រប់គ្រងភាគខាងជើង និង រាជវង្សឆិន បានគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូង។ == មជ្ឈិមសម័យ == ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពនៃលោកខាងកើត បានបន្តពង្រីកខ្លួនតាមរយៈការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ការធ្វើចំណាកស្រុក និងការធ្វើសញ្ជ័យតំបន់ជិតខាង។ ម្សៅកាំភ្លើងត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយតាំងពីនៅដើមសតវត្សទី១១ ហើយពួកគេបានប្រើប្រាស់ការបោះពុម្ពប្រភេទចល័តប្រាំរយឆ្នាំមុនពេលដែល លោកហ្គូទែនប៊ើក បានបង្កើតម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពរបស់គាត់។ ព្រះពុទ្ធសាសនា សាសនាតាវ និងលទ្ធិខុងជឺ គឺជាទស្សនវិជ្ជាលេចធ្លោនៅចុងបូព៌ាក្នុងយុគសម័យកណ្តាល។ ម៉ាកូ ប៉ូឡូ មិនមែនជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់បូព៌ា ហើយត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងរឿងរ៉ាវដ៏អស្ចារ្យនៃវប្បធម៌ខុសគ្នានេះទេ ប៉ុន្តែកំណត់ត្រារបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅចុងសតវត្សទី១៣ និងដើមសតវត្សទី ១៤ គឺជាកំណត់ត្រាដំបូងគេដែលត្រូវបានអានយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ === អាស៊ីខាងលិច (មជ្ឈិមបូព៌ា) === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Byzantine_and_Sassanid_Empires_in_600_CE.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល|ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និង សាសានីដ ក្នុងឆ្នាំ ៦០០ គ.ស]] ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ តំបន់ជុំវិញ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងតំបន់ជិតបូព៌ា បានមើលឃើញការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យ ដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការរីករាលដាលនៃ [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] និងការបង្កើតចក្រភពអារ៉ាប់។ នៅសតវត្សទី៥ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកជារដ្ឋតូចៗ និងទន់ខ្សោយ។ រដ្ឋពីរដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ ចក្រភពសាសានីដ របស់[[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីរ៉ង់|ជនជាតិពែក្ស]] នៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវជា [[អ៊ីរ៉ង់]] និង [[អ៊ីរ៉ាក់]] និងចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង នៅអាណាតូលី ( [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]]បច្ចុប្បន្ន)។ ពួកប៊ីហ្សង់តាំង និងសាសានីដ បានប្រយុទ្ធគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រជែងគ្នារវាងចក្រភពរ៉ូម និងចក្រភពពែក្សដែលធ្លាប់បានឃើញក្នុងរយៈពេលប្រាំរយឆ្នាំមុន។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានធ្វើឱ្យរដ្ឋទាំងពីរចុះខ្សោយ ដោយទុកចន្លោះបើកចំហសម្រាប់អំណាចថ្មីមួយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែឌ្វីនពនេចរ ដែលគ្របដណ្ដប់លើវាលខ្សាច់អារ៉ាប់បានឃើញនូវសម័យកាលនៃស្ថិរភាពកុលសម្ព័ន្ធ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មកាន់តែច្រើន និងភាពស៊ាំជាមួយសាសនាអាប្រាហាម ឬឯកទេពនិយម។ ខណៈពេលដែលចក្រភពរ៉ូម៉ាំង[[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ប៊ីហ្សង់តាំង]] និងចក្រភពពែក្សសាសានីដ ត្រូវបានចុះខ្សោយដោយ សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង-សាសានីដ ឆ្នាំ៦០២-៦២៨ អំណាចថ្មីមួយក្នុងទម្រង់ជា [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] បានរីកចម្រើននៅមជ្ឈិមបូព៌ាក្រោមការដឹកនាំរបស់ មហាម៉ាត់នៅមេឌីណា។ នៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យមូស្លីម យ៉ាងឆាប់រហ័សជាបន្តបន្ទាប់ កងទ័ពរ៉ាស៊ីឌុន ដែលដឹកនាំដោយកាលីហ្វ និងមេបញ្ជាការយោធាដែលមានសមត្ថភាពដូចជា ខាលីដ អ៊ីប៊ីន អាល់-វ៉ាលីដ បានវាយលុកពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន ដោយដណ្តើមយកទឹកដីប៊ីហ្សង់តាំងជាងពាក់កណ្តាលនៅក្នុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-ប៊ីហ្សង់តាំង និងលេបត្របាក់ពែក្សទាំងស្រុងនៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យលើពែក្សរបស់មូស្លីម។ កាលីហ្វែតអារ៉ាប់នៃយុគសម័យកណ្តាល នេះហើយ ដែលនឹងបង្រួបបង្រួមមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកមួយ និងបង្កើត អត្តសញ្ញាណជនជាតិភាគអារ៉ាប់ ដែលនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីហ្វែតទាំងនេះរួមមាន កាលីហ្វែតរ៉ាស៊ីឌុន កាលីហ្វែតអ៊ូម៉ាយ៉ាដ កាលីហ្វអាបាស៊ីដ និងក្រោយមក ចក្រភពសែលជូក ។ [[ឯកសារ:Caliphate_750.jpg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូងៗ ៦២២-៧៥០]] បន្ទាប់ពីមហាម៉ាត់ បានស្ថាបនាសាសនាអ៊ីស្លាម វាបានចាប់បោះវប្បធម៌មជ្ឈិមបូព៌ាចូលទៅក្នុង[[យុគសម័យមាសអ៊ីស្លាម]] ដោយជម្រុញសមិទ្ធផលក្នុង[[ស្ថាបត្យកម្ម]] ការរស់ឡើងវិញនៃវឌ្ឍនភាពចាស់ៗក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា និងការបង្កើតរបៀបរស់នៅដាច់ដោយឡែកមួយ។ ប្រជាជនមូស្លីមបានជួយសង្គ្រោះ និងផ្សព្វផ្សាយវឌ្ឍនភាពក្រិកក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ ពិជគណិត ធរណីមាត្រ តារាសាស្ត្រ កាយវិភាគវិទ្យា និង សីលធម៌ ដែលក្រោយមកនឹងរកឃើញផ្លូវរបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅអឺរ៉ុបខាងលិចវិញ។ ការត្រួតត្រារបស់ពួកអារ៉ាប់បានបញ្ចប់ភ្លាមៗនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរទី១១ ជាមួយនឹងការមកដល់របស់ពួកទួគសេលជូក ដោយធ្វើចំណាកស្រុកទៅភាគខាងត្បូងពីស្រុកកំណើតរបស់ពួកទួគនៅអាស៊ីកណ្តាល។ ពួកគេបានកាន់កាប់ពែក្ស អ៊ីរ៉ាក់(ដណ្តើមយកទីក្រុងបាកដាដក្នុងឆ្នាំ១០៥៥) ស៊ីរី ប៉ាឡេស្ទីន និងហេចាស។ បន្ទាប់មកបន្តដោយការឈ្លានពានរបស់គ្រិស្តសាសនិកអឺរ៉ុបខាងលិចជាបន្តបន្ទាប់។ ការបែកបាក់នៃមជ្ឈិមបូព៌ាបានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត ភាគច្រើនមកពីប្រទេសអង់គ្លេស បារាំង និង[[ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ|ចក្រភពហូលីរ៉ូម៉ាំង]]ដែលទើបលេចចេញមក ចូលទៅក្នុងតំបន់នេះ។ នៅឆ្នាំ១០៩៩ ពួកអ្នកចម្បាំងនៃគ្រ័រសាដទីមួយ បានដណ្តើមយក[[យេរូសាឡឹម|ទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និងបានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម ដែលបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១១៨៧ នៅពេលដែល សាឡាដាំង ដណ្តើមយកទីក្រុងនេះមកវិញ។ ទឹកដីគ្រ័រសាដតូចៗបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១២៩១។ នៅដើមសតវត្សទី១៣ រលកថ្មីនៃពួកឈ្លានពាន គឺកងទ័ពនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានវាយលុកឆ្លងកាត់តំបន់នេះ ដោយប្លន់យកទីក្រុងបាកដាដក្នុង ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងបាកដាដ(១២៥៨) និងឈានទៅមុខឆ្ងាយទៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់ព្រំដែននៃ [[អេស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]] ក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ម៉ុងហ្គោល ។ នៅទីបំផុត ពួកម៉ុងហ្គោលបានដកថយនៅឆ្នាំ១៣៥៥ ប៉ុន្តែភាពវឹកវរដែលបានកើតឡើងពាសពេញចក្រភពបានផ្តួលរំលំពួកទួគសេលជូក។ នៅឆ្នាំ១៤០១ តំបន់នេះត្រូវបានញាំញីបន្ថែមទៀតដោយពួកទួគម៉ុងហ្គោល គឺទីមួរ និងការវាយឆ្មក់ដ៏សាហាវរបស់គាត់។ នៅពេលនោះ ក្រុមទួគមួយក្រុមទៀតក៏បានលេចចេញមកដែរ គឺពួកអូតូម៉ង់ ។ === អាស៊ីកណ្តាល === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> ==== ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ==== [[ឯកសារ:Mongolia_1500_AD.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|រដ្ឋ និងដែនកំណើត របស់ទួរគី-ម៉ុងហ្គោល នៅសតវត្សទី១៥]] ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានធ្វើសញ្ជ័យផ្នែកធំមួយនៃទ្វីបអាស៊ីនៅក្នុងសតវត្សទី១៣ ដែលជាតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេសចិនដល់អឺរ៉ុប។ អាស៊ីមជ្ឈិមសម័យគឺជានគរនៃពួកខាន់។ មិនដែលមាននរណាម្នាក់គ្រប់គ្រងទឹកដីច្រើនដូច [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ពីមុនមកទេ។ ព្រះអង្គបានកសាងអំណាចរបស់ទ្រង់ដោយបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលតូចៗមុនពេលពង្រីកនគររបស់ទ្រង់ទៅភាគខាងត្បូងនិងខាងលិច។ ព្រះអង្គនិងរាជនត្តារបស់ទ្រង់ គឺ គូប្លៃខាន់បានគ្រប់គ្រងដែនដីនៅក្នុងប្រទេសចិន ភូមា អាស៊ីកណ្តាល រុស្ស៊ី អ៊ីរ៉ង់ មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុបខាងកើត។ ជិនហ្គីសខាន់គឺជាខាហ្កាន់មួយអង្គ ដែលផ្តល់តម្លាភាពស្ទើរតែគ្រប់សាសនា។ === អាស៊ីខាងត្បូង/អនុទ្វីបឥណ្ឌា === ==== ឥណ្ឌា ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Delhi_Sultanate_map.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ស៊ុលតង់ណេតដេលី ]] យុគសម័យដើមមជ្ឈិមសម័យរបស់ឥណ្ឌា ចាប់ពីឆ្នាំ៦០០ ដល់ ១២០០ ត្រូវបានកំណត់ដោយនគរនានាក្នុងតំបន់ និងភាពចម្រុះខាងវប្បធម៌។ នៅពេលដែល ហ៌សនៃកានុជ ដែលបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើននៃវាលទំនាបឥណ្ឌូ-គង្គា ពីឆ្នាំ៦០៦ ដល់៦៤៧ បានព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ព្រះអង្គត្រូវបានកម្ចាត់ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងចល្លលុគ នៃតំបន់ដេកង់។ នៅពេលដែលអ្នកស្នងតំណែងរបស់ទ្រង់បានព្យាយាមពង្រីកទៅខាងកើត ទ្រង់ទទួលបានបរាជ័យពីស្តេចបល្លវ នៃបេងហ្កាល់។ នៅពេលដែលពួកចល្លលុក ព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ពួកគេត្រូវបានកម្ចាត់ដោយ ពួកបល្លវ ពីភាគខាងត្បូង ដែលទីបំផុតក៏ត្រូវបានកម្ចាត់វិញម្តងដោយ ពួកប៉ាណដ្យា និង[[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] ពីភាគខាងត្បូងបំផុត។ ពួកចូឡា ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជារាជាចូឡា អាចកម្ចាត់គូប្រជែងរបស់ពួកគេ និងឡើងកាន់អំណាចក្នុងតំបន់។ ពួកចូឡា បានពង្រីកខ្លួនទៅភាគខាងជើង និងកម្ចាត់ពួកចល្លលុគខាងកើត កលិង្គ និងបល្លវ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជេន្រ្ទ ចូឡា ពួកចូឡា បានបង្កើតកងទ័ពជើងទឹកគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដំបូងនៃអនុទ្វីបឥណ្ឌា។ កងទ័ពជើងទឹកចូឡា បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពចូឡា ដល់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រជាជនដែលចិញ្ចឹមសត្វ ដែលដីរបស់ពួកគេត្រូវបានឈូសឆាយដើម្បីបើកផ្លូវសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មដែលកំពុងរីកចម្រើន ត្រូវបានផ្តល់កន្លែងក្នុងប្រព័ន្ធវណ្ណៈសង្គម ក៏ដូចជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងថ្មីដែលទើបលេចឡើងផងដែរ។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ភាគច្រើនបានកើតឡើងចាប់ពីសតវត្សទី១២តទៅ ទោះបីជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមមុនៗរួមមានការឈ្លានពានមានកំណត់ចូលទៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងប៉ាគីស្ថានបច្ចុប្បន្ន និងយុទ្ធនាការអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងអំឡុងពេលនៃនគររាជភុតក្នុងសតវត្សទី៨ ក៏ដោយ។ មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាធំៗ ដូចជា ស៊ុលតង់ណេតដេលី និង ស៊ុលតង់ណេត បេងហ្គាល់ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានវត្តមានឡើង។ ការស្វែងរកទ្រព្យសម្បត្តិនៃនគរទាំងនេះបាននាំឲ្យមាន ដំណើររុករករបស់ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ ។ ស្តេច ស៊ែសាសស៊ូរី នៃចក្រភពសួរ នៃប្រទេសឥណ្ឌា បានដាក់ឲ្យប្រើប្រាស់នូវកាក់រូព្យា ស្តង់ដារនៅក្នុងសតវត្សទី១៦ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើជារូបិយប័ណ្ណរបស់ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ឥណ្ឌា]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ស្រីលង្កា]] និង[[នេប៉ាល់]]។ ចក្រភពវិជ័យនាគ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ខ្ពង់រាបដេកង់នៃភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៣៣៦ ដោយបងប្អូនប្រុស ហរិហរទី១និង បុក្ខរាជទី១ នៃរាជវង្សសង្គាមា ដោយមានការគាំទ្រពី វិឌយៈរានយ៉ា ដែលជាសង្ឃរាជទី១២ នៃ ស្រិង្គគិរី ក្នុងកានាតាកា។ ចក្រភពនេះបានលេចធ្លោឡើងជាលទ្ធផលនៃការប៉ុនប៉ងរបស់មហាអំណាចភាគខាងត្បូងដើម្បីទប់ទល់ និងទប់ស្កាត់ការឈ្លានពានរបស់ពួកអ៊ីស្លាមទួគនៅចុងសតវត្សទី១៣។ នៅពេលឈានដល់កម្រិតកំពូល វាបានបង្ក្រាបអ្នកគ្រប់គ្រងស្ទើរតែទាំងអស់នៃភាគខាងត្បូងឥណ្ឌា និងបានរុញច្រានព្រះចៅស៊ុលតង់នៃដេកង់ហួសពីតំបន់ទន្លេ ទុង្គភទ្រា គ្រឹស្ណា។ បន្ទាប់ពីបញ្ចូលតំបន់អូឌីសាបច្ចុប្បន្ន (កលិង្គបុរាណ) ពីចក្រភពគជបតី បានក្លាយជាមហាអំណាចគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>Sterns 2011, p.66</ref> ចក្រភពនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៦៤៦ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យផ្នែកយោធាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងសមរភូមិតាលីកូតា ក្នុងឆ្នាំ១៥៦៥ ដោយកងទ័ពរួមបញ្ចូលគ្នានៃបណ្តានគរនៅដេកង់។ === អាស៊ីបូព៌ា === <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:East-Hem_1200ad.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សសុង]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ១២០០]] ==== ចិន ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>ប្រទេសចិនបានឃើញនូវការលេចឡើង និងការដួលរលំនៃរាជវង្សសួយ ថាង សុង និងយន់ ហើយក្នុងនោះមានការកែលម្អប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ការរីករាលដាលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និងការមកដល់នៃលទ្ធិខុងជឺថ្មី ។ វាគឺជាយុគសម័យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានសម្រាប់សេរ៉ាមិច និងគំនូររបស់ចិន។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មមជ្ឈិមសម័យ ច្រកទ្វារខាងត្បូងដ៏អស្ចារ្យនៅតូដាយជី ប្រទេសជប៉ុន និងវត្តទៀននីងនៅទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន គឺជាសំណង់មួយចំនួនដែលនៅសេសសល់ពីសម័យកាលនេះ។ ===== រាជវង្សសួយ ===== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />រាជវង្សដ៏មានអំណាចថ្មីមួយបានចាប់ផ្តើមលេចចេញឡើងនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ៥៨០ ក្នុងចំណោមក្រុមបក្សដែលបែកបាក់គ្នានៃប្រទេសចិន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលអភិជនម្នាក់ឈ្មោះ យ៉ាង ជៀន បានរៀបការកូនស្រីរបស់គាត់ចូលទៅក្នុងរាជវង្សចូវខាងជើង។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ វិននៃសួយ ហើយបានយកចិត្តពួកយោធាពនេចរ ដោយបោះបង់ចោលពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនខុងជឺ។ មិនយូរប៉ុន្មាន អធិរាជវិន បានដឹកនាំការធ្វើសញ្ជ័យនៃរាជវង្សឆិនភាគខាងត្បូង និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនម្តងទៀតក្រោម[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]]។ ព្រះចៅអធិរាជបានបន្ថយពន្ធ និងសាងសង់ឃ្លាំងស្តុកស្បៀងដែលទ្រង់ប្រើដើម្បីការពារទុរ្ភិក្ស និងគ្រប់គ្រងទីផ្សារ។ ក្រោយមក បុត្រារបស់ស្តេចវិន នឹងធ្វើគតព្រះអង្គដើម្បីឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ យ៉ាង នៃសួយ។ អធិរាជ យ៉ាង បានស្តារឡើងវិញនូវអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ដែលធ្វើឲ្យពួកអភិជន និងមេដឹកនាំយោធាពនេចរខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង។ ស្តេចយ៉ាង បានក្លាយជាមេដឹកនាំជ្រុលនិយម ដែលបានប្រើប្រាស់ធនធានរបស់ប្រទេសចិនហួសហេតុសម្រាប់សេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន និងបានបន្តការប៉ុនប៉ងឥតឈប់ឈរដើម្បីធ្វើសញ្ជ័យហ្គោហ្គូយីអូ។ ការបរាជ័យផ្នែកយោធា និងការធ្វេសប្រហែសរបស់ទ្រង់ចំពោះចក្រភព បានបង្ខំឱ្យពួកមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គធ្វើឃាតទ្រង់នៅឆ្នាំ៦១៨ ដោយបញ្ចប់រាជវង្សសួយ។ ===== រាជវង្សថាង ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Battle_of_Talas.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|សមរភូមិតាឡាស រវាងរាជវង្សថាង និង អាបាស៊ីដ ប្រហែលឆ្នាំ៧៥១]] ជាសំណាងល្អ ទីប្រឹក្សាដ៏គួរឱ្យគោរពបំផុតម្នាក់របស់ស្តេចយ៉ាង គឺលោក លី យន់ អាចកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយការពារការដួលរលំដ៏ច្របូកច្របល់។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជកាវជូ ហើយបានបង្កើត[[រាជវង្សថាង]] ក្នុងឆ្នាំ៦២៣។ រាជវង្សថាង បានឃើញនូវការពង្រីកខ្លួនរបស់ប្រទេសចិនតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យទៅកាន់ទីបេនៅភាគខាងលិច [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងត្បូង និងម៉ាន់ជូរីនៅភាគខាងជើង។ អធិរាជ ថាង ក៏បានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវការអប់រំរបស់អ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិនផងដែរ។ ក្រសួងពិធីសាសនាត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយប្រព័ន្ធប្រឡងត្រូវបានកែលម្អដើម្បីមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការងាររបស់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}}{{Rp|p. 270}}លើសពីនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានក្លាយជាសាសនាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសចិន ជាមួយនឹងនិកាយពីរផ្សេងគ្នារវាងពួកកសិករ និងឥស្សរជន គឺនិកាយ[[ការបង្រៀនដែនដីបរិសុទ្ធ|ដែនដីបរិសុទ្ធ]] និងនិកាយហ្សិនរៀងៗខ្លួន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|pp. 271–272}}ព្រះរាជនីអ៊ូ ដែលជាអ្នកគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងដល់ការរីករាលដាលនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលបានស្ថាបនា "រាជវង្សចូវ" ក្រៅផ្លូវការ និងបានបង្ហាញពីការអត់ឱនរបស់ប្រទេសចិនចំពោះអ្នកគ្រប់គ្រងស្ត្រី ដែលកម្រមាននៅពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏នឹងជួបប្រទះនឹងប្រតិកម្មខ្លះផងដែរ ជាពិសេសពីអ្នកកាន់សាសនាខុងជឺ និងតាវ។ សភាពការណ៏នេះនឹងជាធម្មតាលេចឡើងជារូបភាពពាក់ព័ន្ធនឹងការរិះគន់អំពីការខ្ជះខ្ជាយថវិការជាតិ ដោយសាររាជការមិនអាចយកពន្ធលើវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយថែមទាំងបានផ្តល់ជំនួយ និងអំណោយជាច្រើនដល់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 273}} រាជវង្សថាងបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អធិរាជសួនចុង ដែលបានចាប់ផ្តើមធ្វេសប្រហែសផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា ហើយបានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជវាំងដោយសារតែឥទ្ធិពលហួសហេតុរបស់ស្នំទ្រង់គឺ យ៉ាង គួហ្វី និងក្រុមគ្រួសាររបស់នាង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}នៅទីបំផុត នេះបានបង្កឱ្យមានការបះបោរនៅឆ្នាំ៧៥៥។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}ទោះបីជាការបះបោរបានបរាជ័យក៏ដោយ ការបង្ក្រាបវាតម្រូវឱ្យមានការចូលរួមជាមួយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរដែលមិនគោរពច្បាប់នៅខាងក្រៅប្រទេសចិន និងចែកចាយអំណាចបន្ថែមទៀតដល់មេដឹកនាំក្នុងស្រុក ដោយទុកឱ្យរដ្ឋាភិបាល និងសេដ្ឋកិច្ចស្ថិតក្នុងស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សថាងបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ០៧ ហើយក្រុមផ្សេងៗដែលដឹកនាំដោយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរ និងមេដឹកនាំក្នុងស្រុកដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនឹងប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិននៅក្នុង [[សម័យ​ 5 រាជវង្ស 10 នគរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]] ។ ===== រាជវង្សលាវ សុង និងជីន ===== [[ឯកសារ:Along_the_River_During_the_Qingming_Festival_(detail_of_original).jpg|រូបភាពតូច|260x260ភីកសែល|ជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនពីសម័យ [[រាជវង្សសុង|សុង]] នៅរាជធានីពានជីង ដែលសព្វថ្ងៃជា ទីក្រុងកៃហ្វឹង]] នៅឆ្នាំ៩៦០ ភាគច្រើននៃប្រទេសចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញក្រោម [[រាជវង្សសុង]] ទោះបីជាវាបានបាត់បង់ទឹកដីនៅភាគខាងជើង ហើយមិនអាចកម្ចាត់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរមួយនៅទីនោះបានក៏ដោយ គឺ[[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] របស់ជនជាតិគីតាន ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលពីចិន។ ចាប់ពីពេលនោះមក សុងនឹងត្រូវបង់សួយសារអាករដើម្បីជៀសវាងការឈ្លានពាន ហើយដូច្នេះបានបង្កើតគំរូសម្រាប់នគរពនេចរផ្សេងទៀតដើម្បីគាបសង្កត់ពួកគេ។ សុងក៏បានឃើញការរស់ឡើងវិញនៃលទ្ធិខុងជឺក្នុងទម្រង់ជា លទ្ធិខុងជឺថ្មី ផងដែរ។ ស្ថានភាពនេះមានឥទ្ធិពលធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមានឋានៈខ្ពស់ជាងពួកអភិជន ឬពុទ្ធសាសនិក ហើយក៏បង្កើនការកាត់បន្ថយអំណាចចំពោះស្ត្រីផងដែរ។ ការអនុវត្តដ៏ល្បីល្បាញនៃ ការចងជើង បានវិវត្តនៅក្នុងសម័យកាលនេះជាលទ្ធផល។ នៅទីបំផុត រាជវង្សលាវនៅភាគខាងជើងត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយ[[អាណាចក្រជិន|រាជវង្សជីន]] របស់ជនជាតិជូឈិន ដែលទាក់ទងនឹងពួកម៉ាន់ជូ។ នគរជីនថ្មី បានឈ្លានពានភាគខាងជើងប្រទេសចិន ដោយទុកឱ្យពួកសុងរត់គេចខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង ហើយបង្កើតជា[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សសុងខាងត្បូង]] នៅឆ្នាំ១១២៦។ នៅទីនោះ ជីវិតវប្បធម៌បានរីកចម្រើន។ ===== រាជវង្សយន់ ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Route_of_Marco_Polo.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីនៃដំណើររបស់ម៉ាកូប៉ូឡូ]] នៅឆ្នាំ១២២៧ ពួកម៉ុងហ្គោលបានធ្វើសញ្ជ័យនគរស៊ាខាងលិច នៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកម៉ុងហ្គោលបានវាយប្រហារចក្រភពជីនរបស់ពួកជូឈិន។ បណ្តាទីក្រុងចិនត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងទ័ពម៉ុងហ្គោលដែលមិនបានបង្ហាញសេចក្តីមេត្តាករុណាតិចតួចចំពោះអ្នកដែលប្រឆាំង ហើយជនជាតិចិនសុងខាងត្បូងបានកំពុងបាត់បង់ទឹកដីយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ១២៧១ មហាខាន់នាពេលនោះ គឺ [[គូប៊ីឡៃ ខាន់|គូប្លៃខាន់]] បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអធិរាជនៃប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតរាជវង្សយន់ជាផ្លូវការ។ នៅឆ្នាំ១២៩០ ប្រទេសចិនទាំងមូលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោល ដែលជាលើកទីមួយដែលពួកគេត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយពួកឈ្លានពានបរទេស។ រាជធានីថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ ខាន់បាលីក ( [[ប៉េកាំង]]សម័យទំនើប)។ គូប្លៃខាន់ បានបំបែកវប្បធម៌ម៉ុងហ្គោលចេញពីវប្បធម៌ចិនដោយរារាំងអន្តរកម្មរវាងប្រជាជនទាំងពីរ បំបែកកន្លែងរស់នៅ និងកន្លែងគោរពបូជា និងរក្សាតំណែងរដ្ឋបាលកំពូលទៅឱ្យម៉ុងហ្គោល ដោយហេតុនេះរារាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមិនឱ្យបន្តប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គូប្លៃ នៅតែចាប់អារម្មណ៍នឹងការគិតរបស់ចិន ដោយហ៊ុំព័ទ្ធខ្លួនព្រះអង្គជាមួយនឹងទីប្រឹក្សាពុទ្ធសាសនា តាវ ឬខុងជឺចិន។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបានបង្ហាញពីលក្ខណៈឯករាជ្យផ្ទុយស្រឡះពីស្ត្រីចិនដែលនៅតែបន្តត្រូវបានគាបសង្កត់។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលតែងតែចេញទៅបរបាញ់ ឬសូម្បីតែទៅធ្វើសង្គ្រាម។ មហេសីរបស់គូប្លៃគឺ ចាប៊ី គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អឥតខ្ចោះនៃរឿងនេះ។ ចាប៊ី បានប្រឹក្សាស្វាមីរបស់ព្រះនាងលើបញ្ហានយោបាយ និងការទូតជាច្រើន។ នាងបានបញ្ចុះបញ្ចូលព្រះអង្គថា ជនជាតិចិនគួរតែត្រូវបានគោរព និងធ្វើល្អដាក់ ដើម្បីធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 327}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជះឥទ្ធិពលដល់ជំហររបស់ស្ត្រីចិននោះទេ ហើយអ្នកស្នងតំណែងថ្មី-ខុងជឺរបស់គូប្លៃកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ បានគាបសង្កត់ស្ត្រីចិន និងរាលដាលដល់ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបន្ថែមទៀត។ ជម្ងឺ​ប៉េស្ត​ខ្មៅ ដែលក្រោយមកបានបំផ្លិចបំផ្លាញ​អឺរ៉ុបខាងលិច មានដើមកំណើតនៅអាស៊ី ជាកន្លែងដែលវាបានបំផ្លាញប្រជាជនយ៉ាងច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៣៣១។ ==== ជប៉ុន ==== {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ឯកសារ:Shotoku_Taishi.jpg|រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ]] ===== សម័យអាស៊ូកា ===== ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមសម័យរបស់ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង សម័យអាស៊ូកា ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ៦០០ ដល់ ៧១០។ សម័យកាលនេះត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ កំណែទម្រង់តៃកា និងការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអធិរាជ ដែលទាំងពីរនេះគឺជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃទំនាក់ទំនង និងឥទ្ធិពលរបស់ចិនដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅឆ្នាំ៦០៣ ព្រះអង្គម្ចាស់ សូតូគូ នៃ រាជវង្សយ៉ាម៉ាតូ បានចាប់ផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ និងវប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់។ ព្រះអង្គបានចេញ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលមានដប់ប្រាំពីរមាត្រា នៅឆ្នាំ៦០៤ ដោយធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចទៅឱ្យព្រះចៅអធិរាជ (ក្រោមឋានៈថា ''តេនណូ'' ឬមហាក្សត្រឋានសួគ៌) និងដកអំណាចក្នុងការយកពន្ធពីស្តេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់។ សូតូគូ ក៏ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានលើកទឹកចិត្តដល់ការសាងសង់វត្តអារាមប្រកបដោយភាពប្រកួតប្រជែង។ ===== សម័យណារ៉ា ===== កំណែទម្រង់របស់សូតូគូ បានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសជប៉ុនទៅកាន់សម័យណារ៉ា (ប្រហែលឆ្នាំ៧១០ ដល់ប្រហែលឆ្នាំ៧៩៤) ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូររាជធានីជប៉ុនទៅកាន់ ណារ៉ា ក្នុង [[ហុងស្ស៊ូ|ហុងស៊ូ]]។ សម័យកាលនេះបានឃើញពីចំណុចកំពូលនៃសំណេរ សីលធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មបែបចិននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន រួមជាមួយនឹងឧត្តមគតិរបស់ខុងជឺ <ref name="WDL">{{Cite web |date=1890–1923 |title=Official, India |url=http://www.wdl.org/en/item/393/ |access-date=2013-05-30 |website=[[World Digital Library]] |archivedate=2019-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219213715/https://www.wdl.org/en/item/393/ |url-status=dead }}</ref> ដើម្បីបំពេញបន្ថែមព្រះពុទ្ធសាសនាដែលមានស្រាប់។ កសិករគោរពបូជាទាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពី ជម្ងឺរាតត្បាតអុតរបស់ជប៉ុនឆ្នាំ៧៣៥-៧៣៧ ព្រះពុទ្ធសាសនាទទួលបានឋានៈជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយរាជការបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់ប្រាសាទ វត្តអារាម និងរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់រួមផ្សំជាមួយនឹងការពិតដែលថាពួកអភិជនជាច្រើនមិនបានបង់ពន្ធ បានដាក់បន្ទុកធ្ងន់លើកសិករដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពក្រីក្រ និងទុរ្ភិក្ស។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} នៅទីបំផុត ជំហរព្រះពុទ្ធសាសនាបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ដោយគំរាមកំហែងដណ្តើមអំណាចអធិរាជ និងបណ្តាលឱ្យ អធិរាជកាន់មូ ផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់ហេអានក្យូ ដើម្បីជៀសវាងការដណ្តើមអំណាចរបស់ពុទ្ធសាសនិក។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=291–301}} នេះបានសម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃសម័យហេអាន និងចុងបញ្ចប់នៃកំណែទម្រង់តៃកា។ ===== សម័យហេអាន ===== ជាមួយនឹងសម័យកាលហេអាន (ពីឆ្នាំ៧៩៤ ដល់១១៨៥) មានមកជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចអធិរាជ។ ឥទ្ធិពលចិនក៏បានធ្លាក់ចុះផងដែរ ដែលជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងរបស់វាជាមួយនឹងការធ្វើមជ្ឈការនៃអធិរាជ និងអាណត្តិស្ថានសួគ៌ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ នៅឆ្នាំ៨៣៨ រាជវាំងជប៉ុនបានបញ្ឈប់ការបញ្ជូនបេសកជនរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសចិន។ មានតែពាណិជ្ជករ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្លួនឯងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពជាជប៉ុនច្រើនជាងចិន ហើយនៅតែបន្តមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះសង្ឃ និងវត្តអារាមពុទ្ធសាសនាបានបន្តការប៉ុនប៉ងរបស់ពួកគេដើម្បីប្រមូលអំណាចផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងរាជវាំង រួមជាមួយពួកអភិជន។ គ្រួសារអភិជនជាក់លាក់មួយដែលគ្របដណ្ដប់លើឥទ្ធិពលនៅក្នុងការិយាធិបតេយ្យអធិរាជគឺ ត្រកូលហ្វូជីវ៉ារ៉ា ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជីវិតវប្បធម៌នៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានរីកចម្រើន។ មានការផ្តោតលើសម្រស់ និងអន្តរកម្មសង្គម ហើយការសរសេរ និងអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានភាពខ្ពង់ខ្ពស់ប្រណីត។ ស្ត្រីអភិជនត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាមួយនឹងវប្បធម៌ដូចគ្នានឹងពួកបុរសអភិជន ដោយចូលរួមក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត និងនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៃអក្សរសិល្ប៍ជប៉ុន និងតួនាទីរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងវប្បធម៌ថ្នាក់ខ្ពស់នៅពេលនេះគឺ ''រឿងនិទានរបស់ហ្គេនជី'' ដែលសរសេរដោយស្ត្រីបម្រើ [[មូរ៉ាសាគី ស៊ីគីប៊ូ]]។ ការពេញនិយមនៃវិមានឈើ និងទ្វាររុញសូជី ក្នុងចំណោមពួកអភិជនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ [[ឯកសារ:Machiya_in_Heian_period.jpeg|រូបភាពតូច|ម៉ាជីយ៉ា ក្នុងសម័យហេអាន]] ការបាត់បង់អំណាចអធិរាជក៏បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃឥស្សរជនអ្នកចម្បាំងខេត្តផងដែរ។ ពួកអភិជនតូចៗបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យ។ ពួកគេគ្រប់គ្រងច្បាប់ ត្រួតពិនិត្យគម្រោងការងារសាធារណៈ និងប្រមូលប្រាក់ចំណូលសម្រាប់ខ្លួនឯងជំនួសឱ្យរាជវាំងអធិរាជ។ ពួកអភិជនក្នុងតំបន់ក៏បានចាប់ផ្តើមកសាងកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកចម្បាំងទាំងនេះស្មោះត្រង់តែចំពោះពួកអភិជនក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ មិនមែនចំពោះព្រះចៅអធិរាជទេ ទោះបីជារាជការអធិរាជបានហៅពួកគេឱ្យមកការពាររាជធានីកាន់តែច្រើនឡើងក្តី។ វណ្ណៈអ្នកចម្បាំងក្នុងតំបន់បានវិវត្តទៅជា សាមូរ៉ៃ ដែលបានបង្កើតវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន៖ រួមមានអាវុធឯកទេសដូចជា កាតាណា និងទម្រង់នៃភាពក្លាហានមួយប្រភេទគឺ ប៊ូស៊ីដូ។ ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជការអធិរាជនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសម័យកាលហេអានបានអនុញ្ញាតឱ្យចោរកម្មកើនឡើង ដែលទាមទារឱ្យទាំងពួកអភិជនសក្តិភូមិ និងវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាទិញអ្នកចម្បាំងសម្រាប់ការការពារ។ នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសជប៉ុនធ្លាក់ចុះ ពួកអភិជនសក្តិភូមិក៏កាន់តែឯករាជ្យ និងបានបំបែកចេញពីចក្រភព។ រដ្ឋសក្តិភូមិទាំងនេះបានខ្ជះខ្ជាយកម្លាំងកសិករដែលរស់នៅក្នុងដែនពួកគេ ដោយកាត់បន្ថយកសិករឱ្យស្ទើរតែក្លាយជាទាសករ។ កសិករក៏ត្រូវបានរឹតត្បិតយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីការឡើងឋានៈទៅជាវណ្ណៈសាមូរ៉ៃ ដោយត្រូវបានបង្ខំឱ្យស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋាន និងហាមប្រាមប្រើប្រាស់អាវុធ។ ជាលទ្ធផលនៃការគាបសង្កត់របស់ពួកគេ កសិករជាច្រើនបានងាកទៅរកព្រះពុទ្ធសាសនាជាក្តីសង្ឃឹមសម្រាប់រង្វាន់នៅជាតិក្រោយសម្រាប់អាកប្បកិរិយាសុចរិត។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=296}} ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃរបបសក្តិភូមិ គ្រួសារនៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានចាប់ផ្តើមពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកអភិជនក្នុងតំបន់។ ត្រកូលហ្វ៊ូជីវ៉ារ៉ា បានធ្លាក់ចុះពីអំណាច ដោយត្រូវបានជំនួសដោយការប្រជែងគ្នារវាង ត្រកូលតៃរ៉ា និងត្រកូលមីណាម៉ូតូ ។ ការប្រជែងគ្នានេះបានរីកវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមហ្គេនបុី នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១១៨០។ សង្គ្រាមនេះបានឃើញនូវការប្រើប្រាស់ទាហានសាមូរ៉ៃ និងកសិករ។ សម្រាប់សាមូរ៉ៃ ការប្រយុទ្ធគឺជាប្រពៃណី ហើយពួកគេជារឿយៗបានយកជ័យជម្នះលើកសិករដែលមិនបានហ្វឹកហាត់បានល្អយ៉ាងងាយស្រួល។ ត្រកូលមីណាម៉ូតូ បានបង្ហាញថាទទួលបានជោគជ័យដោយសារតែសម្ព័ន្ធភាពជនបទរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលពួកតៃរ៉ា ត្រូវបានបំផ្លាញ ពួកមីណាម៉ូតូបានបង្កើតរាជការយោធាមួយហៅថា សូហ្កាន់ណេត (ឬបាគូហ៊្វូ) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ កាម៉ាគូរ៉ា ។ ===== សម័យកាលកាម៉ាគូរ៉ា ===== ចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមហ្កាន់បុី និងការបង្កើត សូហ្កាន់ណេត កាម៉ាគូរ៉ា បានសម្គាល់ចុងបញ្ចប់នៃសម័យហេអាន និងការចាប់ផ្តើមនៃសម័យកាម៉ាគូរ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១១៨៥ ដោយពង្រឹងប្រទេសជប៉ុនឲ្យក្លាយជារបបសក្តិភូមិ។ ==== កូរ៉េ ==== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េ ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-476.PNG|រូបភាពតូច|ឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងឆ្នាំ៤៧៦នៃគ.ស។ មាននគរបី និងសហភាពហ្កាយ៉ានៅក្នុងរូបភាព។ រូបភាពនេះបង្ហាញពីសម័យកាលរុងរឿងរបស់[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]]] នគរទាំងបីនៃប្រទេសកូរ៉េ រួមមាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]នៅភាគខាងជើង [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]]នៅភាគនិរតី និង[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]នៅឧបទ្វីបកូរ៉េភាគអាគ្នេយ៍។ នគរទាំងបីនេះដើរតួជាស្ពាននៃវប្បធម៌រវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ នៃប្រទេសជប៉ុន ត្រូវបានបង្រៀនដោយគ្រូពីររូប។ ម្នាក់មកពី[[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងម្នាក់ទៀតមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]។ នៅពេលដែលជប៉ុនឈ្លានពាន[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហ្គោហ្គូយីអូ បានជួយស៊ីឡាកម្ចាត់ជប៉ុន។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] បានជួបនឹងភាពរុងរឿងដំបូងគេបំផុត។ រយៈពេលរុងរឿងរបស់នគរនេះគឺនៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ រាជធានីរបស់វាគឺ [[សេអ៊ូល]]។ ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងនេះ នគរបានបង្កើតតំបន់អាណានិគមនៅក្រៅប្រទេស។ លាវដុង ប្រទេសចិន និងឃ្យូស៊ូ ប្រទេសជប៉ុន គឺជាដែនអាណានិគមរបស់ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងដ៏ខ្លីរបស់វា។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] គឺជានគរដ៏រឹងមាំបំផុត។ ពេលខ្លះពួកគេហៅខ្លួនឯងថាជាចក្រភព។ រយៈកាលរុងរឿង គឺនៅសតវត្សទី៦។ ស្តេចក្វាងហ្គេតូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង។ ដូច្នេះ ហ្គោហ្គូយីអូ បានគ្របដណ្ដប់ពីឧបទ្វីបកូរ៉េទៅម៉ាន់ជូរី។ ហើយបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ស្តេចចាងស៊ូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង។ ទ្រង់បានកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ហើយបានផ្លាស់ប្តូរររាជធានីរបស់ខ្លួនទៅ [[ព្យុងយ៉ាង]]។ ហ្គោហ្គូយីអូ ស្ទើរតែបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េខាងត្បូងបីភាគបួន ដោយសារស្តេចចាងស៊ូ ដែលបានពង្រីកទឹកដីនៃនគរទៅភាគខាងត្បូង។ [[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] បានជួបនឹងសម័យកាលរុងរឿងចុងក្រោយ។ ស្តេចជីនហឿងបានទៅភាគខាងជើង ហើយកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ ប៉ុន្តែវាខ្លីណាស់។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] កាន់តែរឹងមាំឡើង ហើយបានវាយប្រហារស៊ីឡា។ ប៊ែកជេបានកាន់កាប់ទីក្រុងជាង៤០នៃស៊ីឡា។ ដូច្នេះស៊ីឡាស្ទើរតែមិនអាចរស់រានមានជីវិតបាន។ រាជវង្សសួយរបស់ចិនបានឈ្លានពាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយសង្គ្រាមហ្គោហ្គូយីអូ-សួយ បានកើតឡើងរវាងកូរ៉េ និងចិន។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] បានយកឈ្នះប្រឆាំងនឹងចិន ហើយ[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]] បានដួលរលំ។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សថាង]] បានឈ្លានពាន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]ម្តងទៀត ហើយបានជួយ[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]ឱ្យបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងជប៉ុនបានជួយគ្នាទៅវិញទៅមកប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពថាង-ស៊ីឡា ប៉ុន្តែ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និង[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]បានដួលរលំ។ ជាអកុសល [[រាជវង្សថាង]] បានក្បត់[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហើយបានឈ្លានពានឧបទ្វីបកូរ៉េ ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូល(សង្គ្រាមស៊ីឡា-ថាង)។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> ស៊ីឡា បានប្រកាសពី«ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េទាំងបី» ដូច្នេះប្រជាជននៃប៊ែកជេ និងហ្គោហ្គូយីអូ ដែលដួលរលំបានជួយស៊ីឡាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ចិន។ នៅទីបំផុត ស៊ីឡាអាចយកឈ្នះប្រទេសចិន និងបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ សង្គ្រាមនេះបានជួយប្រជាជនកូរ៉េឱ្យរួបរួមគ្នាផ្នែកផ្ទៃក្នុង។ ===== សម័យរដ្ឋខាងជើង-ខាងត្បូង ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-Inter-country_Age-830_CE.gif|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាលហេ នៅភាគខាងជើង ក្រោយមកស៊ីឡា នៅភាគខាងត្បូង]] [[ឯកសារ:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|វត្ថុ​បុរាណហ្គោយីអូ ដែល​បង្ហាញ​ពី​វប្បធម៌​ដ៏​អស្ចារ្យ​របស់ហ្គោយីអូ ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ​សម័យ​មជ្ឈិមសម័យ។]] ប្រជាជន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ដែលនៅសល់បានបង្កើតនគរបាលហេ ហើយបានឈ្នះសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាងនៅចុងសតវត្សទី៧នៃគ.ស។ បាលហេ គឺជារដ្ឋភាគខាងជើង ហើយ ក្រោយមកស៊ីឡា គឺជារដ្ឋភាគខាងត្បូង។ បាលហេគឺជានគរដ៏រឹងមាំមួយដូចបុព្វបុរសរបស់ពួកគេហ្គោហ្គូយីអូបានធ្វើ។ ជាចុងក្រោយ ព្រះចៅអធិរាជនៃរាជវង្សថាងបានទទួលស្គាល់បាលហេថាជា 'ប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយនៅបូព៌ា'។ ពួកគេចូលចិត្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជប៉ុន ចិន និងស៊ីឡា។ បាលហេ និងក្រោយមកស៊ីឡាបានបញ្ជូននិស្សិតអន្តរជាតិជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ហើយពាណិជ្ជករអារ៉ាប់បានចូលមកឧបទ្វីបកូរ៉េ ដូច្នេះប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា 'ស៊ីឡា' នៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិច។ ស៊ីឡាបានកែលម្អប្រព័ន្ធសរសេរកូរ៉េដែលហៅថាអក្សរអ៊ីឌូ។ អ៊ីឌូមានឥទ្ធិពលដល់អក្សរ[[កាតាកាណា]] របស់ប្រទេសជប៉ុន។ [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] បានឈ្លានពាន បាលហេ នៅដើមសតវត្សទី១០ ដូច្នេះបាលហេ បានដួលរលំ។ ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េក្រោយមក ===== នគរកូរ៉េដែលបានបង្រួបបង្រួម គឺស៊ីឡាក្រោយ បានបែងចែកជាបីនគរម្តងទៀតដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលពុករលួយ។ វារួមមាន ហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ (ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "តេបុង") ប៊ែកជេក្រោយ និងស៊ីឡាក្រោយ។ មេទ័ពនៃហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ គឺ វ៉ាងហ្គន បានឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះនគរទៅជា ហ្គោយីអូ ដែលមានប្រភពមកពីនគរដ៏រឹងមាំបុរាណ គឺ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយ ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបនេះឡើងវិញ។ ===== ហ្គោយីអូ =====   ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងអំឡុងសម័យនគរបីចុងក្រោយ ហើយបានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា«ចក្រភព»។ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះ ហ្គោយីអូត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារាជាណាចក្រមួយ។ ឈ្មោះ«ហ្គោយីអូ» មានប្រភពមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយឈ្មោះ[[កូរ៉េ]] មានប្រភពមកពីហ្គោយីអូ។ ហ្គោយីអូ បានទទួលយកប្រជាជនមកពី បាលហេដែលដួលរលំ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅភាគខាងជើងដោយ ការពាររាជវង្សលាវ និងវាយប្រហារ ប្រជាជនជូឈិន។ ហ្គោយីអូបានបង្កើតវប្បធម៌ដ៏អស្ចារ្យមួយ។ ពុម្ពអក្សរចល័តដែកដំបូង ជីគជី ក៏មកពីប្រទេសកូរ៉េផងដែរ។ សម្ភារៈប្រើប្រាស់ហ្គោយីអូ គឺជាមរតកដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយរបស់នគរនេះ។ ហ្គោយីអូបាននាំចូលប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលចិន ហើយបានអភិវឌ្ឍតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ច្បាប់ត្រូវបានចងក្រងជាក្រម និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលសាធារណៈត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើន និងរីករាលដាលពាសពេញឧបទ្វីប។ ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ មានចំនួនសរុប ៨១.២៥៨ ក្បាល។ វាត្រូវបានសរសេរឡើងដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាពប្រទេសកូរ៉េពីការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលី។ ឥឡូវនេះវាជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ ហ្គោរីយ៉ូបានឈ្នះសមរភូមិប្រឆាំងនឹង [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] ។ បន្ទាប់មក ចក្រភពម៉ុងហ្គោលី បានឈ្លានពានហ្គោរីយ៉ូ។ ហ្គោរីយ៉ូមិនបានបាត់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែវាត្រូវតែគោរពតាមជនជាតិម៉ុងហ្គោលី។ បន្ទាប់ពី ៨០ ឆ្នាំ នៅសតវត្សទី ១៤ រាជវង្សម៉ុងហ្គោលីយន់បានបាត់បង់អំណាច ស្តេចហ្គុងមីនបានព្យាយាមរំដោះខ្លួនប្រឆាំងនឹងម៉ុងហ្គោល ទោះបីជាមហេសីរបស់ព្រះអង្គក៏ជាជនជាតិម៉ុងហ្គោលីក៏ដោយ។ នៅសតវត្សទី១៤ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ចង់ឱ្យហ្គោរីយ៉ូគោរពតាមប្រទេសចិន។ ប៉ុន្តែហ្គោរីយ៉ូមិនបានធ្វើទេ។ ពួកគេបានសម្រេចចិត្តឈ្លានពានប្រទេសចិន។ ក្នុងដំណើរទៅប្រទេសចិន មេទ័ពហ្គោរីយ៉ូ លីស៊ុងហ្គេ បានត្រឡប់មកវិញ ហើយបំផ្លាញហ្គោរីយ៉ូ។ បន្ទាប់មក នៅឆ្ន ១៣៩២ ព្រះអង្គបានបង្កើតរាជវង្សថ្មី [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ ហើយព្រះអង្គបានក្លាយជាស្តេចតេចូនៃចូសុន ដែលមានន័យថាស្តេចទីមួយនៃ [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ === អាស៊ីអាគ្នេយ៍ === ==== ខ្មែរ ==== [[ឯកសារ:Angkor_Wat_reflejado_en_un_estanque_02.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ប្រាសាទអង្គរវត្ត ដែលជា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទ]] ហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនា។]] នៅឆ្នាំ៨០២ [[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានពង្រឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គលើប្រជាជនជិតខាង ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា​ [[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវាទិន]] ឬ "អ្នកគ្រប់គ្រងសកល"។ ចក្រភពខ្មែរបានគ្របដណ្ដប់លើ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] ទាំងមូលចាប់ពីដើមសតវត្សទី៩ រហូតដល់សតវត្សទី១៥ ក្នុងអំឡុងពេលនោះពួកគេបានអភិវឌ្ឍស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យដ៏ទំនើបមួយដែលមានការបញ្ចេញមតិដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងជំនាញខាងសមាសភាពនៅ [[អង្គរ]] ។ ==== វៀតណាម ==== ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសវៀតណាមមានដានតាំងពីប្រហែល ២០,០០០ឆ្នាំមុន នៅពេលដែលមនុស្សសម័យទំនើបដំបូងបានមកដល់ និងតាំងទីលំនៅលើដីនេះ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាហូប៊ីញៀន ដែលមានពូជពង្សពីអម្បូរនេគ្រីតូសសម័យទំនើប។ ការរកឃើញខាងបុរាណវិទ្យាពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដែលនៅតែស្ថិតក្រោមការស្រាវជ្រាវ បង្ហាញពីសំណល់នៃមនុស្សប្រុសពីរនាក់ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយស៊ីណាត្រូពើស ដែលមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ ភ្លីតូសែនកណ្តាល ប្រហែលកន្លះលានឆ្នាំមុន។ [[ឯកសារ:Nam_Tien.PNG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|317x317ភីកសែល|ផែនទី [[វៀតណាម]] ដែលបង្ហាញពីការសញ្ជ័យភាគខាងត្បូង (''ណាំទៀន, ១០៦៩–១៧៥៧'' )។]] ប្រទេសវៀតណាមបុរេប្រវត្តិ គឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសង្គមដំបូងបំផុតមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ក្នុងពិភពលោកដែលបានប្រកបរបរកសិកម្ម។ ជ្រលងទន្លេក្រហមបានបង្កើតជាចំណុចភូមិសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចធម្មជាតិ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងភាគខាងជើង និងខាងលិចដោយភ្នំ និងព្រៃឈើ នៅខាងកើតដោយសមុទ្រ និងនៅភាគខាងត្បូងដោយ[[ដីសណ្ដទន្លេក្រហម|ដីសណ្តទន្លេក្រហម]]។ តម្រូវការក្នុងការមានសិទ្ធិអំណាចតែមួយដើម្បីការពារទឹកជំនន់ទន្លេក្រហម ដើម្បីសហការក្នុងការសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ ការផ្លាស់ប្តូរពាណិជ្ជកម្ម និងដើម្បីបណ្តេញអ្នកឈ្លានពាន បាននាំឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋវៀតណាមរឿងព្រេងនិទានដំបូងគេប្រហែលឆ្នាំ២៨៧៩មុនគ.ស។ ខណៈពេលដែលនៅសម័យក្រោយៗទៀត ការស្រាវជ្រាវជាបន្តបន្ទាប់ពីអ្នកបុរាណវិទូបានបង្ហាញថា [[វប្បធម៌ដុងសឺន]] របស់វៀតណាមអាចឃើញមាននៅវៀតណាមខាងជើង ក្វាងស៊ី និងឡាវប្រហែលឆ្នាំ ៧០០មុនគ.ស។ ដីឆ្នេរសមុទ្រវែង និងតូចចង្អៀតរបស់ប្រទេសវៀតណាម តំបន់ភ្នំរដិបរដុប ជាមួយនឹងដីសណ្តរធំៗពីរ មិនយូរប៉ុន្មាន បានក្លាយជាជម្រកនៃវប្បធម៌ និងអរិយធម៌បុរាណជាច្រើនប្រភេទ។ នៅភាគខាងជើង វប្បធម៌ដុងសឺន និងដែនកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមភាគតិចគឺ [[រាជវង្សហុងបាង|វ៉ាន់ឡាង]] និង អូឡាក់ បានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើននៅឆ្នាំ៥០០ មុនគ.ស។ នៅភាគកណ្តាលវប្បធម៌សាហ៊ួន របស់[[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាមអូស្ត្រូនេស៊ី]] ក៏បានរីកចម្រើនផងដែរ។ តំបន់ទាំងពីរត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយការពង្រីកទឹកដីនៃ[[រាជវង្សហាន]] របស់ចិនពីភាគខាងជើង ដោយការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ហាននៅណានយឿ បាននាំឲ្យផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសវៀតណាមស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិននៅឆ្នាំ១១១មុនគ.ស។ អក្សរចិនបុរាណបានក្លាយជាអក្សរផ្លូវការ ជាមួយនឹងអក្សរមួយទៀតដែលវិវឌ្ឍជាអក្សរណូម នៃវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ៤០នៃគ.ស បងប្អូនស្រីទ្រុង បានដឹកនាំការបះបោរលើកដំបូងរបស់កុលសម្ព័ន្ធ និងប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិចប្រឆាំងនឹង [[វៀតណាមក្រោមការត្រួតត្រារបស់ចិន|ការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបះបោរត្រូវបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលរាជវង្សហានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយនៅចុងសតវត្សទី ២ ហើយប្រទេសចិន (中国) ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចូលទៅក្នុងស្ថានភាពចលាចល ជនជាតិដើមភាគតិចនៃប្រទេសវៀតណាមបានងើបឡើងម្តងទៀត ហើយខ្លះបានទទួលសេរីភាព។ នៅឆ្នាំ១៩២នៃគ.ស. ជនជាតិចាមនៃវៀតណាមកណ្តាលបានបះបោរប្រឆាំងនឹងជនជាតិចិន ហើយក្រោយមកបានក្លាយជា [[ចាម្ប៉ា|ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃចាម្ប៉ា]] ខណៈដែលតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមបានឃើញនូវការបន្ធូរបន្ថយការគ្រប់គ្រងពីភាគខាងជើង។ នៅពេលនោះ ជាមួយនឹងការនាំចូលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] នៅសតវត្សទី២នៃគ.សប្រទេសវៀតណាមគឺជាកន្លែងដំបូងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលចែករំលែកឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា និង[[រង្វង់វប្បធម៌តួអក្សរចិន|ចិន]] និងការលេចឡើងនៃនគរឥណ្ឌាភាវូបនីយកម្មដំបូងគឺចាម្ប៉ា និង[[ហ៊្វូណន|ហ្វូណន]] ។ [[ឯកសារ:Southeast_Asian_history_-_13th_century.png|រូបភាពតូច|[[អណ្ណាម|ដាយវៀត]] [[ចាម្ប៉ា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចក្រភពអង្គរ]] និងប្រទេសជិតខាង ចុងសតវត្សទី១៣]] ក្នុងរយៈពេល ១០០០ឆ្នាំនេះ មានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ចិន ហើយនៅសម័យកាលជាក់លាក់មួយចំនួន វៀតណាមត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បងប្អូនស្រីទ្រុង រាជវង្សលីដំបូង ត្រកូលឃុក និង ឌឿង ឌិញញេ ទោះបីជាជ័យជំនះ និងរជ្ជកាលរបស់ពួកគេគឺមានរយៈពេលបណ្តោះអាសន្នក៏ដោយ។ នៅពេលដែល ង៉ូ គុយយិន ( ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម ៩៣៨-៩៤៤) បានស្ដារអំណាចអធិបតេយ្យភាពឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសជាមួយនឹងជ័យជម្នះនៅ សមរភូមិទន្លេបាចដាង (៩៣៨) សហស្សវត្ស បន្ទាប់ត្រូវបានជម្រុញដោយសមិទ្ធផលនៃរាជវង្សក្នុងស្រុកជាបន្តបន្ទាប់៖ [[រាជវង្សង៉ូ|ង៉ោ]], [[រាជវង្សឌិញ|ឌិញ]], ឡេដំបូង, លី, ត្រាន់, ហូ, ថ្រាន់សម័យក្រោយ , ឡេសម័យក្រោយ, ម៉ាក់, ឡេស្តារឡើងវិញ, តៃ សឺន និង [[រាជវង្សង្វៀន|ង្វៀន]] ។ អក្សរណូម (Chữ Nôm) របស់ជនជាតិវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ និងកាន់តែមានភាពផូរផង់ ដោយអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ និងសរសេរជាភាសាណូម។ នៅចំណុចផ្សេងៗគ្នាក្នុងអំឡុងរាជវង្សអធិរាជ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងបែងចែកដោយសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយបានឃើញអន្តរាគមន៍ដោយរាជវង្ស[[រាជវង្សសុង|សុង]], [[រាជវង្សយាន|យន់]], [[ចាម្ប៉ា|ចាម]], [[រាជវង្សមិង|មីង]], [[ថៃ|សៀម]], [[រាជវង្សឈីង|ឆេង]], [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|បារាំង]] និង [[ចក្រភពជប៉ុន]] ។ [[រាជវង្សមិង|ចក្រភពមីង]] បានធ្វើសញ្ជ័យជ្រលងភ្នំទន្លេក្រហមមួយរយៈមុនពេលដែល ជនជាតិវៀតណាមម្ចាស់ស្រុក ទទួលបានការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ ហើយចក្រភពបារាំងបានបន្ថយវៀតណាមទៅជាអាណានិគមបារាំងអស់រយៈពេលជិតមួយសតវត្ស បន្ទាប់មកដោយការកាន់កាប់រយៈពេលខ្លីប៉ុន្តែឃោរឃៅដោយចក្រភពជប៉ុន។ ក្នុងអំឡុងសម័យបារាំង ភាពឃោរឃៅយ៉ាងទូលំទូលាយ វិសមភាព និងសំណល់វប្បធម៌របស់ហាន់-ណូម កំពុងត្រូវបានបំផ្លាញ ដោយបារាំងចង់កម្ចាត់ជនជាតិវៀតណាមចេញពី មរតកខុងជឺ របស់ពួកគេចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៨៨០។ ភាសាបារាំង គឺជាភាសាផ្លូវការក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ អក្សរឡាតាំងវៀតណាម ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការសរសេរតាមសូរស័ព្ទឡាតាំងនៃហាន់-ណូម បានជំនួសអក្សររូបហាន់-ណូម ហើយបានក្លាយជាមធ្យោបាយសំខាន់នៃការសរសេរក៏ដូចជាភាសានិយាយចាប់តាំងពីសតវត្សទី២០។ ប្រទេសជប៉ុនបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ១៩៤០ ដោយបង្កើតការគុំគួនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដែលបានជម្រុញឱ្យមានការតស៊ូប្រឆាំងនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយោធា-នយោបាយក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយអំណាចត្រឡប់មកវិញរបស់បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិកដែលបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកប្រយុទ្ធដើម្បីសេរីភាព និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រឆាំងនឹងរលកក្រហមនៃ[[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត]]។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] សហរដ្ឋអាមេរិក ឬប្លុកខាងលិច បានគាំទ្រ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] ហើយ[[សហភាពសូវៀត]] ឬប្លុកខាងកើត បានគាំទ្រ [[វៀតណាមខាងជើង]] ។ ការបះបោរនយោបាយ រយៈពេលនៃការប្រយុទ្ធគ្នា និងសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំងក្លា បន្ទាប់មកដោយការបះបោរ និងជ័យជម្នះរបស់កុម្មុយនិស្ត បានបញ្ចប់របបរាជានិយមបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម។ ប្រទេសវៀតណាមបានរងទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ក៏ដូចជាភាពឯកោខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមដ៏ឃោរឃៅជាមួយប្រទេសចិន និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំជាប់ៗគ្នា។ បន្ទាប់ពីសម័យនោះ ការកែទម្រង់[[ដូយមុឺយ]] (ការជួសជុល/នវានុវត្តន៍) ត្រូវបានអនុវត្ត។ កម្លាំងនៃសេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារ និងសកលភាវូបនីយកម្មបានកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធស្ថានភាព [[សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាម|សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរបស់ប្រទេសវៀតណាម]] ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ == ដើមសម័យទំនើប == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Modern_Asia_(1796).tif|រូបភាពតូច|308x308ភីកសែល|ផែនទីឆ្នាំ១៧៩៦នៃទ្វីបអាស៊ី (ឬ " ពិភពលោកខាងកើត ") ដែលក៏រួមបញ្ចូលទាំងទ្វីប[[អូស្ត្រាលី]](ដែលពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាញូវហូឡង់) នៅក្នុងពិភពរបស់ខ្លួន។]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] បានចាប់ផ្តើមពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ហើយនៅទីបំផុតនឹងគ្រប់គ្រងតំបន់ស៊ីបេរីទាំងមូល និងអាស៊ីកណ្តាលភាគច្រើននៅចុងសតវត្សរទី១៩។ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] បានគ្រប់គ្រងអាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីសតវត្សទី១៦តទៅ។ នៅសតវត្សទី១៧ ពួកម៉ាន់ជូ បានសញ្ជ័យប្រទេសចិន និងបានបង្កើត[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]។ នៅសតវត្សទី១៦ ចក្រភពមូហ្កាល់ បានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន និងបានផ្តួចផ្តើមយុគមាសទីពីរសម្រាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ ប្រទេសចិនគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ភាគច្រើននៃពេលវេលា បន្ទាប់មកគឺប្រទេសឥណ្ឌារហូតដល់សតវត្សទី១៨។ === រាជវង្សមីងចិន === នៅឆ្នាំ១៣៦៨ ជូ យានចាង បានប្រកាសខ្លួនជា អធិរាជ ហុងអ៊ូ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សមីងនៃប្រទេសចិន។ ភ្លាមៗនោះ អធិរាជថ្មី និងអ្នកដើរតាមទ្រង់បានបណ្តេញពួកម៉ុងហ្គោល និងវប្បធម៌របស់ពួកគេចេញពីប្រទេសចិន និងចេញក្រៅមហាកំពែង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}ព្រះចៅអធិរាជថ្មីមានការសង្ស័យខ្លះៗចំពោះអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្របដណ្ដប់លើប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ព្រោះទ្រង់ប្រសូតមកជារាស្រ្ត ហើយមិនមានការអប់រំ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ គឺចាំបាច់សម្រាប់ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញ ក៏ដូចជាកំណែទម្រង់ដែលនឹងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវប្រព័ន្ធប្រឡង និងធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែមានសារៈសំខាន់ក្នុងការចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលជាងពេលណាៗទាំងអស់។ ការប្រឡងកាន់តែមានភាពតឹងរ៉ឹង កាត់បន្ថយការលួចចម្លងយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ហើយអ្នកដែលពូកែត្រូវបានវាយតម្លៃខ្ពស់ជាងមុន។ ជាចុងក្រោយ ស្តេចហុងអ៊ូ ក៏បានដឹកនាំអំណាចកាន់តែច្រើនឆ្ពោះទៅរកតួនាទីជាអធិរាជ ដើម្បីបញ្ចប់ឥទ្ធិពលពុករលួយរបស់មន្ត្រីរាជការ។ ==== សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច ==== ព្រះចៅអធិរាជហុងអ៊ូ ប្រហែលជាដោយសារមានការអាណិតអាសូរចំពោះប្រជាជនសាមញ្ញ ទើបព្រះអង្គបានសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រជាច្រើន និងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត ដែលផ្តល់ជំនួយដល់កសិករ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ពួកគេក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យដាំដុះ និងទាមទារដីដែលមិនទាន់បានកាន់កាប់ដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធណាមួយឡើយ ហើយតម្រូវការកម្លាំងពលកម្មត្រូវបានបន្ទាប។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានរឿងណាមួយអាចបញ្ឈប់វណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលទទួលបានឯកសិទ្ធិជាច្រើនពីរដ្ឋាភិបាល និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើកសិករបន្តិចម្តងៗនោះទេ។ អ្នកឱ្យខ្ចីប្រាក់បានរឹបអូសបំណុលកសិករជាថ្នូរនឹងប្រាក់កម្ចីទិញផ្ទះ និងបានទិញដីកសិករ ដោយបង្ខំពួកគេឱ្យក្លាយជាអ្នកជួលរបស់ម្ចាស់ផ្ទះ ឬត្រាច់ចរទៅកន្លែងផ្សេងដើម្បីធ្វើការ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=505}} ក្នុងអំឡុងពេលនេះផងដែរ លទ្ធិខុងជឺថ្មី បានកាន់តែមានភាពខ្លាំងឡើងជាងរាជវង្សពីរមុនៗ (សុង និងយន់)។ ការផ្តោតលើឧត្តមភាពរបស់មនុស្សចាស់ជាងយុវជន បុរសជាងស្ត្រី និងគ្រូបង្រៀនជាងសិស្ស បានបណ្តាលឱ្យមានការរើសអើងតិចតួចចំពោះវណ្ណៈ"ទាបជាង"។ សិល្បៈវិចិត្របានរីកចម្រើននៅក្នុងសម័យមីង ជាមួយនឹងបច្ចេកទេសប្រសើរឡើងក្នុងការគូរគំនូរដោយប្រើជក់ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកនៃជីវិតរាជវាំង ទីក្រុង ឬជនបទ មនុស្សដូចជាអ្នកប្រាជ្ញ ឬអ្នកធ្វើដំណើរ ឬសម្រស់នៃភ្នំ បឹង ឬវាលភក់។ ប្រលោមលោកចិនបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងសម័យនេះ ជាមួយនឹងស្នាដៃបុរាណបែបនេះដែលត្រូវបានសរសេរដូចជា''ស៊ុយហ៊ូ'' ''ដំណើរទៅទិសខាងលិច'' និង ''ជីន ពីង មុី'' ។ សេដ្ឋកិច្ចក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្នុងរាជវង្សមីងផងដែរ។ ការនាំចូលដំណាំអាមេរិកដូចជា [[ពោត]] ដំឡូងជ្វា និងសណ្តែកដី បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដាំដុះដំណាំនៅលើដីដែលគ្មានជីជាតិ និងជួយទប់ស្កាត់ទុរ្ភិក្ស។ កំណើនប្រជាជនដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរាជវង្សសុងបានបង្កើនល្បឿនរហូតដល់ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី៨០ ឬ៩០លាននាក់ទៅ ១៥០លាននាក់ក្នុងរយៈពេលបីសតវត្ស ដោយឈានដល់កម្រិតកំពូលនៅឆ្នាំ១៦០០។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}នេះស្របគ្នានឹងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ សូត្រ តែ សេរ៉ាមិច និងសម្ភារៈខ្មុកត្រូវបានផលិតដោយសិប្បករដែលបានជួញដូរវានៅអាស៊ី និងទៅឱ្យជនជាតិអឺរ៉ុប។ ជនជាតិលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមធ្វើពាណិជ្ជកម្ម (ជាមួយនឹងដែនកំណត់មួយចំនួនដែលបានកំណត់ដោយជនជាតិចិន) ជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងកំពង់ផែ [[ម៉ាកាវ]] និង[[ក្វាងចូវ|គ័ងតុង]] ។ ទោះបីជាពាណិជ្ជករទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីរឿងនេះក៏ដោយ ដីធ្លីនៅតែជានិមិត្តរូបចម្បងនៃទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពាណិជ្ជករជារឿយៗត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដីធ្លីបន្ថែមទៀត។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}ដូច្នេះហើយ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះតិចតួចណាស់ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសហគ្រាសឯកជន ដែលអាចអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសចិនអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដែលជារឿយៗអមជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចដែលទទួលបានជោគជ័យខ្ពស់។ ==== ផលប្រយោជន៍បរទេស ==== [[ឯកសារ:Fort_St._George,_Chennai.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយសាំងចច ក្នុង ទីក្រុងម៉ាដ្រាស នៃសតវត្សរទី១៨។]] ដើម្បីផលប្រយោជន៍នៃភាពរុងរឿងរបស់ជាតិ ជនជាតិចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនសំពៅដ៏មហិមាឆ្លងកាត់ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៤០៣ដល់ឆ្នាំ 1433 ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងលិ បានបញ្ជាឱ្យមាន បេសកកម្ម ដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក ចឹង ហឺ ដែលជាអាមាត្យមូស្លីមមកពីប្រទេសចិន។ សំពៅចិនដែលដឹកទាហានរាប់រយនាក់ ទំនិញ និងសត្វសម្រាប់សួនសត្វ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពែក្ស ភាគខាងត្បូងអារ៉ាប់ និងអាហ្វ្រិកខាងកើត ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរបស់ចិន។ សមត្ថភាពរបស់ពួកគេលើសពីជនជាតិអឺរ៉ុបបច្ចុប្បន្ននៅពេលនោះ ហើយប្រសិនបើបេសកកម្មទាំងនេះមិនទាន់បានបញ្ចប់ទេ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកអាចខុសពីសព្វថ្ងៃនេះ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 339}}នៅឆ្នាំ១៤៣៣ រាជការចិនបានសម្រេចថា ការចំណាយលើកងទ័ពជើងទឹកគឺជាការចំណាយដែលមិនចាំបាច់។ កងទ័ពជើងទឹកចិនត្រូវបានរុះរើបន្តិចម្តងៗ ហើយការផ្តោតលើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង និងការការពារយោធាបានចាប់ផ្តើម។ វាជាអាទិភាពយូរអង្វែងរបស់ប្រទេសចិន ដែលពួកគេត្រូវការពារខ្លួនពីពួកពនេចរ ហើយពួកគេបានវិលត្រឡប់ទៅរកវាវិញ។ ដែនកំណត់កាន់តែខ្លាំងឡើងលើកងទ័ពជើងទឹកចិននឹងធ្វើឱ្យពួកគេងាយរងគ្រោះដោយការឈ្លានពានពីបរទេសតាមសមុទ្រនៅពេលក្រោយ។ [[ឯកសារ:Schall-von-bell.jpg|រូបភាពតូច|នៅទីនេះ អាដាម សឆាល វុនប៊ែល(១៥៩២–១៦៦៦) ដែលជាអ្នកកាន់សាសនាជេស៊ូវីត ស្លៀកពាក់ជាមន្ត្រីនៃនាយកដ្ឋានតារាសាស្ត្រចិន។]] ដូចដែលជៀសមិនរួច ពួកលោកខាងលិចបានមកដល់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតរបស់ប្រទេសចិន ជាពិសេសអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជេស៊ូវីត ដែលបានទៅដល់ដីគោកក្នុងឆ្នាំ១៥៨២។ ពួកគេបានព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលប្រជាជនចិនទៅក្នុងគ្រិស្តសាសនា ដោយចាប់ផ្តើមពីថ្នាក់លើនៃឋានានុក្រមសង្គមជាមុនសិន ហើយនាំឱ្យវណ្ណៈទាបចូលសាសនាតាមជាបន្តបន្ទាប់។ ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្របន្ថែមទៀត ពួកជេស៊ូវីតជាច្រើនបានទទួលយកសម្លៀកបំពាក់ ទំនៀមទម្លាប់ និងភាសាចិន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}អ្នកប្រាជ្ញចិនមួយចំនួនចាប់អារម្មណ៍លើការបង្រៀនរបស់លោកខាងលិចមួយចំនួន និងជាពិសេសលើបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិច។ នៅទសវត្សឆ្នាំ1580 អ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីតដូចជា ម៉ាតេអូ រីឈី និងអាដាម សឆាល បានធ្វើឱ្យឥស្សរជនចិនភ្ញាក់ផ្អើលជាមួយនឹងការរីកចម្រើនខាងបច្ចេកវិទ្យាដូចជានាឡិកាអឺរ៉ុប ប្រតិទិន និងកាំភ្លើងធំដែលមានភាពប្រសើរ និងការទស្សន៍ទាយសូរ្យគ្រាសបានត្រឹមត្រូវ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}ទោះបីជាពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនមួយចំនួនបានប្តូរសាសនាក៏ដោយ ក៏មនុស្សជាច្រើនមានការសង្ស័យចំពោះជនជាតិលោកខាងលិច ដែលពួកគេហៅថា "អនារ្យជន" ហើយថែមទាំងមានការអាក់អន់ចិត្តចំពោះភាពអាម៉ាស់ដែលពួកគេទទួលបានពីការកែតម្រូវរបស់ពួកលោកខាងលិច។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីត មួយក្រុមតូចនៅតែស្ថិតនៅក្នុងរាជវាំងដើម្បីធ្វើឱ្យអធិរាជ និងទីប្រឹក្សារបស់ទ្រង់ចាប់អារម្មណ៍។ ==== ការធ្លាក់ចុះ ==== [[ឯកសារ:Batavia,_C._de_Jonghe_(1740).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាតាវ្យ៉ារបស់ហូឡង់ក្នុងសតវត្សទី១៧ ត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជា ទីក្រុងហ្សាកាតាខាងជើង]] នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៥០០ រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល ដែលបានផ្តល់អំណាចយ៉ាងច្រើនដល់ព្រះចៅអធិរាជ បានចាប់ផ្តើមបរាជ័យ នៅពេលដែលអ្នកគ្រប់គ្រងដែលគ្មានសមត្ថភាពកាន់តែច្រើនឡើងៗ បានឡើងកាន់តំណែង។ រួមជាមួយនឹងអ្នកគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយទាំងនេះ ក៏មានមន្ត្រីពុករលួយកាន់តែច្រើនឡើងៗ ដែលបានឆ្លៀតឱកាសពីការធ្លាក់ចុះនេះ។ ជាថ្មីម្តងទៀត គម្រោងសាធារណៈបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពទ្រុឌទ្រោម ដោយសារតែការធ្វេសប្រហែសរបស់រដ្ឋបាល ហើយបានបណ្តាលឱ្យមានទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត និងទុរ្ភិក្ស ដែលបានវាយប្រហារកសិករ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទុរ្ភិក្សបានក្លាយទៅជាអាក្រក់ខ្លាំង រហូតដល់កសិករមួយចំនួនបានងាកទៅរកការលក់កូនៗរបស់ពួកគេទៅជាទាសករ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកគេពីភាពអត់ឃ្លាន ឬការបរិភោគសំបកឈើ លាមករបស់សត្វក្ងាន ឬ មនុស្សផ្សេងទៀត ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 509}}ម្ចាស់ដីជាច្រើនបានរំលោភបំពានស្ថានភាពនេះដោយសាងសង់ភូមិដ្ឋានធំៗជាកន្លែងដែលកសិករអស់សង្ឃឹមនឹងធ្វើការ និងត្រូវបានគេកេងប្រវ័ញ្ច។ ជាលទ្ធផល កសិករជាច្រើននាក់បានងាកទៅរកការរត់គេចខ្លួន ការប្លន់ និងការបះបោរជាចំហ។ [[ឯកសារ:Qing_Empire_circa_1820_EN.svg|រូបភាពតូច|ការធ្វើសញ្ជ័យលើរាជវង្សមីង និងការពង្រីកចក្រភពឆេង]] ទាំងអស់នេះត្រូវគ្នានឹងការធ្លាក់ចុះនៃរាជវង្សរបស់ប្រទេសចិនដូចដែលធ្លាប់ឃើញពីមុន ក៏ដូចជាការគំរាមកំហែងពីបរទេសដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦ ចោរសមុទ្រជប៉ុន និងចិនបានចាប់ផ្តើមវាយឆ្មក់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូង ហើយទាំងមន្ត្រីរាជការ និងយោធាមិនអាចបញ្ឈប់ពួកគេបានទេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ការគំរាមកំហែងពីប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងក៏បានកើនឡើងផងដែរ។ ម៉ាន់ជូគឺជារដ្ឋដ៏ធំមួយរួចទៅហើយនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន នៅពេលដែលនៅដើមសតវត្សទី១៧ មេដឹកនាំក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះ នួហាឈី បានបង្រួបបង្រួមពួកគេភ្លាមៗនៅក្រោមកងទ័ពប្រាំបីបដា - កងទ័ពដែលគ្រួសារប្រឆាំងគ្នាត្រូវបានរៀបចំឡើង។ ម៉ាន់ជូបានទទួលយកទំនៀមទម្លាប់ចិនជាច្រើន ជាពិសេសយកតាមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកម៉ាន់ជូនៅតែជាចំណុះចិន។ នៅឆ្នាំ១៦៤៤ រដ្ឋបាលចិនបានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ដែលព្រះចៅអធិរាជទី១៦ និងជាព្រះចៅអធិរាជចុងក្រោយ គឺ ព្រះចៅអធិរាជឆុងចិន មិនបានឆ្លើយតបទៅនឹងភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ដោយអ្នកប្រឆាំងក្នុងស្រុករហូតដល់សត្រូវបានឈ្លានពានទីក្រុងហាមឃាត់ (ទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គ)។ មិនយូរប៉ុន្មានទ្រង់បានចងកធ្វើអត្តឃាតនៅក្នុងសួនច្បារអធិរាជ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ក្នុងរយៈពេលខ្លីមួយ រាជវង្សស៊ុន ត្រូវបានប្រកាសឡើង រហូតដល់មន្ត្រីមីងដ៏ស្មោះត្រង់ម្នាក់បានហៅការគាំទ្រពីម៉ាន់ជូដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សថ្មី។ រាជវង្សស៊ុនបានបញ្ចប់ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ ហើយម៉ាន់ជូឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងដែនមហាកំពែង។ ដោយឆ្លៀតឱកាសនេះ ពួកម៉ាន់ជូបានលើកទ័ពទៅកាន់រាជធានីប៉េកាំងរបស់ប្រទេសចិន។ ក្នុងរយៈពេលពីរទសវត្ស ប្រទេសចិនទាំងមូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ពួកម៉ាន់ជូ ហើយ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]] ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ === កូរ៉េ៖ រាជវង្សចូសុន (១៣៩២–១៨៩៧) === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> [[ឯកសារ:Gyeongbokgung-Gyeonghoeru-02.jpg|រូបភាពតូច|ក្យុងហឺរូ នៃក្យុងបុកគុង ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងនៃរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]] ។]] នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េដើមសម័យទំនើប នគរហ្គោរីយ៉ោ ដែលមានអាយុកាល៥០០ឆ្នាំបានដួលរលំ ហើយរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]]ថ្មីបានឡើងសោយរាជ្យនៅថ្ងៃទី៥ ខែសីហាឆ្នាំ១៣៩២។ ស្តេចតេចូនៃចូសុន បានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះប្រទេសពីហ្គោរីយ៉ោ ទៅជា[[ចូសន់|ចូសុន]]។ ស្តេចសេចុងមហារាជ បានបង្កើត[[ហាន់ហ្គឹល|ហាន់ហ្គុល]] ដែលជាអក្ខរក្រមកូរ៉េសម័យទំនើបក្នុងឆ្នាំ១៤៤៣ ដូចគ្នានេះដែរ រាជវង្សចូសុនបានឃើញនូវការកែលម្អជាច្រើននៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ដូចជានាឡិកាព្រះអាទិត្យ នាឡិកាទឹក ប្រព័ន្ធវាស់ទឹកភ្លៀង ផែនទីផ្កាយ និងកំណត់ត្រាលម្អិតនៃភូមិតូចៗកូរ៉េ។ ស្តេចទីប្រាំបួន សុងជុង បានសម្រេចក្រមច្បាប់កូរ៉េពេញលេញដំបូងនៅឆ្នាំ១៤៨៥។ ដូច្នេះវប្បធម៌ និងជីវិតរបស់ប្រជាជនត្រូវបានកែលម្អម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ១៥៩២ ប្រទេសជប៉ុនក្រោមការដឹកនាំរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី បានឈ្លានពានប្រទេសកូរ៉េ។ សង្គ្រាមនោះគឺជាសង្គ្រាមអ៊ីមជីន។ មុនសង្គ្រាមនោះ ចូសុន ស្ថិតក្នុងសន្តិភាពយូរអង្វែងដូចជា ផេករ៉ូម៉ាណាដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន​ មិនទាន់បានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាមនៅឡើយទេ។ ចូសុន បានបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត។ កងទ័ពជប៉ុនបានកាន់កាប់[[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ [[កូរ៉េ|ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ទាំងមូលស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់។ ប៉ុន្តែ យី​ ស៊ុនស៊ីន ដែលជាមេទ័ពដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់ប្រទេសកូរ៉េ បានកម្ចាត់កងនាវាជប៉ុននៅឆ្នេរសមុទ្រកូរ៉េខាងត្បូងដោយប្រើសំពៅ១៣គ្រឿងទល់នឹង១៣៣ គ្រឿង។ សមរភូមិដ៏អស្ចារ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា " សមរភូមិម៉្យុងណ្យ៉ាង "។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]]បានជួយ ចូសុន ហើយជប៉ុនបានចាញ់ក្នុងសមរភូមិ។ ដូច្នេះយុទ្ធនាការរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េបានបរាជ័យ ហើយក្រោយមក សូហ្កាន់ណេត តូគូកាវ៉ា បានចាប់ផ្តើម។ ប្រទេសកូរ៉េបានរងរបួសយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីមជីន ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនម៉ាន់ជូបានឈ្លានពានចូសុនម្តងទៀត។ វាត្រូវបានគេហៅថា ការឈ្លានពានរបស់ឆេងលើចូសុន ។ ការឈ្លានពានលើកដំបូងគឺដើម្បីផលប្រយោជន៍។ ដោយសារតែពួកឆេងកំពុងធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួកមីង ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពរបស់មីងជាមួយចូសុន ជាការគំរាមកំហែង។ ហើយការឈ្លានពានលើកទីពីរគឺសម្រាប់ឲ្យចូសុនស្ថិតក្រោមចំណុះពួកឆេង។ បន្ទាប់ពីនោះ ឆេងបានកម្ចាត់មីង ហើយដណ្តើមយកទឹកដីចិនទាំងមូល។ ចូសុនក៏ត្រូវគោរពតាមឆេងដែរ ពីព្រោះចូសុនចាញ់សង្គ្រាមលើកទីពីរប្រឆាំងនឹងឆេង។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ឈីង ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សចូសុនបានចំណាយវ័យកុមារភាពរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ស្តេចអ៊ីនចូបានជួបជាមួយ អាដាម ស្កាល នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ដូច្នេះព្រះអង្គចង់ណែនាំបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចដល់ប្រជាជនកូរ៉េនៅពេលដែលព្រះអង្គក្លាយជាស្តេច។ ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតមុនពេលព្រះអង្គអាចឡើងគ្រងរាជ្យ។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ជំនួសទ្រង់បានក្លាយជាស្តេចទី១៧ នៃរាជវង្សចូសុន គឺហ្យ៉ូជុង ដោយព្យាយាមសងសឹកនគររបស់ព្រះអង្គ និងរាជវង្សមីងដែលដួលរលំទៅឱ្យឈីង។ ព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗទៀតដូចជា យ៉ុងចូ និង ជុងចូ បានព្យាយាមកែលម្អជីវិតប្រជាជនរបស់ពួកគេ និងបញ្ឈប់ការប្រកួតប្រជែងមិនសមហេតុផលរបស់ចៅហ្វាយស្រុក។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ដល់សតវត្សទី១៨ ចូសុនបានបញ្ជូនអ្នកការទូត និងវិចិត្រករទៅកាន់ប្រទេសជប៉ុនជាង១០ ដង។ ក្រុមនេះត្រូវបានគេហៅថា 'តុងស៊ីនសា'។ ពួកគេត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសជប៉ុនដើម្បីបង្រៀនជប៉ុនអំពីវប្បធម៌កូរ៉េជឿនលឿន។ ប្រជាជនជប៉ុនចូលចិត្តទទួលកំណាព្យពីពួកអភិជនកូរ៉េ។ នៅពេលនោះ កូរ៉េមានអំណាចជាងជប៉ុន។ ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងចូសុន និងជប៉ុនត្រូវបានបញ្ច្រាស់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី១៩។ ដោយសារតែជប៉ុនកាន់តែមានអំណាចជាងកូរ៉េ និងចិនផងដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន បានបញ្ជូនអ្នកការទូតម្នាក់ឈ្មោះ 'ស៊ូស៊ីនសា' ដើម្បីរៀនបច្ចេកវិទ្យាទំនើបៗរបស់ជប៉ុន។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ស្តេចជុងចូ គ្រួសារអភិជនមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រងនគរទាំងមូលនៅដើមសតវត្សទី១៩។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសម័យកាលនោះ ប្រជាជនលោកខាងលិចបានឈ្លានពានចូសុន។ នៅឆ្នាំ១៨៧៦ ចូសុនត្រូវបានដោះលែងពីចំណុះរាជវង្សឆេង ដូច្នេះពួកគេមិនចាំបាច់គោរពតាមរាជវង្សឆេងទេ។ ប៉ុន្តែចក្រភពជប៉ុនមានសេចក្តីរីករាយ ពីព្រោះចូសុនបានក្លាយជានគរឯករាជ្យដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។ ដូច្នេះជប៉ុនអាចជ្រៀតជ្រែកក្នុងនគរបានកាន់តែច្រើន។ បន្ទាប់ពីនេះ ចូសុនបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ហើយបានបញ្ជូន 'ស៊ូស៊ីនសា' ទៅប្រទេសជប៉ុន 'យ៉ង់ស៊ីនសា' ទៅរាជវង្សឆេង និង 'បូប៊ីងសា' ទៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប។ ក្រុមទាំងនេះបានយករបស់របរទំនើបៗជាច្រើនទៅកាន់ឧបទ្វីបកូរ៉េ។ === ប្រទេសជប៉ុន៖ សម័យតូគូហ្គាវ៉ា ឬ អេដូ (១៦០៣-១៨៦៧) ===   [[ឯកសារ:Great_Wave_off_Kanagawa2.jpg|រូបភាពតូច|''រលកយក្សនៅឆ្នេរសមុទ្រកាណាហ្គាវ៉ា'' ប្រហែលឆ្នាំ១៨៣០ ដោយ[[ហុគុសាយ|ហូគូសៃ]] ដែលជាឧទាហរណ៍នៃសិល្បៈរីកចម្រើននៅសម័យអេដូ]] នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនដើមសម័យទំនើប បន្ទាប់ពី សម័យសេនហ្គូគូ នៃ "រដ្ឋសង្គ្រាម" រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញជាចម្បងដោយ អូដា ណូប៊ូណាហ្គា និង តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី ក្នុង សម័យអាហ្ស៊ូជី-ម៉ូម៉ូយ៉ាម៉ា ។ បន្ទាប់ពី សមរភូមិសេគីហ្គាហារ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ អំណាចកណ្តាលបានធ្លាក់ទៅលើ តូគូហ្គាវ៉ា អ៊ីអេយ៉ាស៊ូ ដែលបានបញ្ចប់ដំណើរការនេះ និងទទួលបានងារជា ''ស៊ូហ្គាន់'' ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៣។ សង្គមនៅក្នុងសម័យតូគូហ្គាវ៉ារបស់ជប៉ុន (សូមមើលសង្គមអេដូ) មិនដូចសូហ្កាន់ណេតពីមុនទេ គឺផ្អែកលើ ឋានានុក្រមវណ្ណៈដ៏តឹងរ៉ឹងដែលដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដេយ៉ូស៊ី ។ ''ដាមីយ៉ូ'' (ពួកមេសក្តិភូមិ) ស្ថិតនៅកំពូល បន្ទាប់មកដោយវណ្ណៈអ្នកចម្បាំងសាមូរ៉ៃ ជាមួយនឹងកសិករ សិប្បករ និងពាណិជ្ជករដែលមានចំណាត់ថ្នាក់នៅខាងក្រោម។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបិទយ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះជនបរទេស លើកលែងតែករណីមួយចំនួនជាមួយនឹងគោលនយោបាយ''សាកូគុ'' ។ អក្ខរកម្មបានកើនឡើងក្នុងរយៈពេលពីរសតវត្សនៃភាពឯកោ។ នៅតំបន់ខ្លះនៃប្រទេស ជាពិសេសតំបន់តូចៗ ''ដាមីយ៉ូ'' និងសាមូរ៉ៃ គឺដូចគ្នាបេះបិទ ព្រោះ ''ដាមីយ៉ូ'' អាចត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាសាមូរ៉ៃ ហើយសាមូរ៉ៃអាចដើរតួជាម្ចាស់ក្នុងស្រុក។ បើមិនដូច្នោះទេ លក្ខណៈដែលមិនអាចបត់បែនបាននៃប្រព័ន្ធចំណាត់ថ្នាក់សង្គម នេះបានបញ្ចេញកម្លាំងរំខានតាមពេលវេលា។ ពន្ធលើកសិករ ត្រូវបានកំណត់ក្នុងចំនួនថេរ ដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលអតិផរណា ឬការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងទៀតនៃតម្លៃរូបិយវត្ថុ។ ជាលទ្ធផល ចំណូលពន្ធដែលប្រមូលបានដោយម្ចាស់ដីសាមូរ៉ៃមានតម្លៃតិចទៅៗតាមពេលវេលា។ នេះជារឿយៗនាំឱ្យមានការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាច្រើនរវាងសាមូរ៉ៃអភិជនប៉ុន្តែក្រីក្រ និងកសិករដែលមានជីវភាពធូរធារ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានមួយណាដែលបង្ហាញថាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីប្រកួតប្រជែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះសណ្តាប់ធ្នាប់ដែលបានបង្កើតឡើងរហូតដល់ការមកដល់នៃមហាអំណាចបរទេសនោះទេ។   [[ឯកសារ:Shah_Abbas_the_Great_receiving_the_Mughal_ambassador_Khan’Alam_in_1618.jpg|រូបភាពតូច|នៅឆ្នាំ១៦១៨ រាជទូតមូហ្គល ខាន់អាឡាំ បានចរចាជាមួយ សាហ៍ អាបាសមហារាជ នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ។]] នៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ចក្រភពមូហ្គលបានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើននៅដើមសតវត្សទី១៨។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃរជ្ជកាលរបស់អធិរាជ សាហ៍ ចាហាន់ និងបុត្រារបស់ព្រះអង្គអ៊ូរ៉ង់ហ្សេប ចក្រភពនេះបានឈានដល់កម្រិតកំពូលខាងស្ថាបត្យកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ច ហើយបានក្លាយជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលមានតម្លៃជាង ២៥% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ពិភពលោក។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ វាគឺជាតំបន់ឧស្សាហកម្មដើម ដ៏សំខាន់មួយ។ <ref name="voss">{{Cite book|author-link=Tirthankar Roy|year=2010|title=The Ashgate Companion to the History of Textile Workers, 1650–2000|page=255|isbn=978-0-7546-6428-4}}</ref> បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដូចជា ការឈ្លានពានរបស់ ណាឌែ សាហ៍ លើចក្រភពមូហ្គល សមរភូមិផ្លាសី សមរភូមិ ប៊ូសា និង សង្គ្រាមអង់គ្លេស មីស៊រ ដ៏វែងអន្លាយ អាស៊ីខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើអាណានិគម និងគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយហេតុនេះបានបង្កើតជារាជអង់គ្លេស ។ <ref>{{Cite web |title=Manas: History and Politics, Mughals |url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130704144023/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=July 4, 2013 |access-date=កក្កដា 9, 2026 |archivedate=កក្កដា 4, 2013 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20130704144023/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html }}</ref>សម័យកាលបុរាណ បានបញ្ចប់ដោយការសោយទិវង្គតរបស់អធិរាជមូហ្គល អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប។ <ref name="BBC">{{Cite web |title=Mughal Empire (1500s, 1600s) |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |access-date=18 October 2010 |website=bbc.co.uk |publisher=BBC |location=London |at=Section 5: Aurangzeb}}</ref> ទោះបីជារាជវង្សបានបន្តរយៈពេល១៥០ឆ្នាំទៀតក៏ដោយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពត្រូវបានសម្គាល់ដោយរដ្ឋបាលកណ្តាលខ្ពស់ដែលភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ វិមានសំខាន់ៗទាំងអស់របស់មូហ្គល ដែលជាបេតិកភណ្ឌដែលអាចមើលឃើញបំផុតរបស់ពួកគេ មានតាំងពីសម័យកាលនេះ ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការពង្រីកឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពែក្សនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ជាមួយនឹងលទ្ធផលអក្សរសាស្ត្រ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ។ ចក្រភពម៉ារ៉ាថា មានទីតាំងនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យបច្ចុប្បន្ន ហើយបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកពេស្វាស ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពម៉ារ៉ាថា។ នៅឆ្នាំ១៧៦១ កងទ័ពម៉ារ៉ាថាបានចាញ់ សមរភូមិប៉ានីប៉ាតលើកទីបី ប្រឆាំងនឹង ស្តេចអាហ្វហ្គានីស្ថាន អាម៉ាដ សាហ៍ ឌូរ៉ានី ដែលបានបញ្ឈប់ការពង្រីកចក្រភព ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពត្រូវបានបែងចែកទៅជាសម្ព័ន្ធភាពនៃរដ្ឋម៉ារ៉ាថា។ === អាណានិគមអង់គ្លេស និងហូឡង់ ===   មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងកងទ័ពជើងទឹកអឺរ៉ុបបានរុញច្រានចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ដំបូងឡើយដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ហើយបន្ទាប់មកដណ្តើមយកអាណានិគមធំៗ។ ហូឡង់បាននាំមុខ បន្ទាប់មកដោយអង់គ្លេស។ ព័រទុយហ្គាល់បានមកដល់មុនគេ ប៉ុន្តែខ្សោយពេកមិនអាចរក្សាការកាន់កាប់តិចតួចរបស់ខ្លួនបាន ហើយភាគច្រើនត្រូវបានរុញច្រានចេញ ដោយរក្សាបានតែ ហ្គោ និង [[ម៉ាកាវ]] ប៉ុណ្ណោះ។ អង់គ្លេសបានបង្កើតអង្គការឯកជនមួយគឺ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត ដែលគ្រប់គ្រងទាំងពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន។ អាណានិគមកិច្ចបែបពាណិជ្ជកម្មលើឥណ្ឌា បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៧៥៧ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្លាសស៊ី នៅពេលដែល ណាវ៉ាបនៃបេងហ្កាល់ បានប្រគល់ដែនដីរបស់ព្រះអង្គទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ១៧៦៥ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិ ''ឌីវ៉ានី'' ឬសិទ្ធិប្រមូលប្រាក់ចំណូលនៅ បេងហ្កាល់ និង ប៊ីហារ ឬនៅឆ្នាំ ១៧៧២ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនបានបង្កើតធានីនៅ កាល់គូតា ហើយបានតែងតាំងអគ្គទេសាភិបាលដំបូងរបស់ខ្លួនគឺ វ៉ារេន ហេស្ទីង និងបានចូលរួមដោយផ្ទាល់ក្នុងការគ្រប់គ្រង។ [[ឯកសារ:Robert_Clive_and_Mir_Jafar_after_the_Battle_of_Plassey,_1757_by_Francis_Hayman.jpg|រូបភាពតូច|រ៉ូប៊ឺត គ្លីវ និង មៀ ចាហ្វា បន្ទាប់ពី សមរភូមិប្លាសស៊ី ឆ្នាំ១៧៥៧ ដោយ ហ្វ្រង់ស៊ីស ហៃម៉ាន]] រដ្ឋម៉ារ៉ាថា បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថា នៅទីបំផុតបានចាញ់ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ ១៨១៨ជាមួយនឹងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថាលើកទីបី។ ការគ្រប់គ្រងនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៥៨ នៅពេលដែលបន្ទាប់ពីការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ ១៨៥៧ និងជាលទ្ធផលនៃច្បាប់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាឆ្នាំ១៨៥៨ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស បានទទួលភារកិច្ចគ្រប់គ្រងឥណ្ឌាដោយផ្ទាល់នៅក្នុងរាជអង់គ្លេស ថ្មី។ <ref name="WDL"/> នៅឆ្នាំ១៨១៩ [[ស្តេមហ្វដ រ៉ាហ្វល|ស្ទេមហ្វត រ៉ាហ្វល]] បានបង្កើត[[សិង្ហបុរី]] ជាទីតាំងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់សម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយហូឡង់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រកួតប្រជែងរបស់ពួកគេបានស្ងប់ស្ងាត់នៅឆ្នាំ១៨២៤ នៅពេលដែលសន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស-ហូឡង់ បានកំណត់ព្រំដែនផលប្រយោជន៍រៀងៗខ្លួនរបស់ពួកគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ១៨៥០តទៅ ល្បឿននៃអាណានិគមបានផ្លាស់ប្តូរទៅកម្រិតខ្ពស់ជាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតហូឡង់ (១៨០០) និង ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតអង់គ្លេស (១៨៥៨) ត្រូវបានរំលាយដោយរដ្ឋាភិបាលរៀងៗខ្លួន ដែលបានកាន់កាប់រដ្ឋបាលដោយផ្ទាល់នៃអាណានិគម។ មានតែ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ទេដែលមិនបានទទួលបទពិសោធន៍នៃការគ្រប់គ្រងពីបរទេស ទោះបីជាប្រទេសថៃខ្លួនឯងក៏រងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដោយនយោបាយអំណាចរបស់មហាអំណាចលោកខាងលិចក៏ដោយ។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ខណៈពេលដែលមហាអំណាចអាណានិគមទទួលបានផលប្រយោជន៍ច្រើនពីធនធានដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងទីផ្សារដ៏ធំរបស់តំបន់នេះ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបានអភិវឌ្ឍតំបន់នេះក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា។ == ចុងសម័យទំនើប == {{Asia topics}} === អាស៊ីកណ្តាល៖ មហាល្បែង រុស្ស៊ី ទល់នឹង ចក្រភពអង់គ្លេស === [[ឯកសារ:Great_Game_cartoon_from_1878.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|រូបតុក្កតានយោបាយដែលពណ៌នាអំពី អ៊ីមាអាហ្វហ្គានីស្ថាន ស៊ែ អាលី ជាមួយ "មិត្តភក្តិ"គូប្រជែងគឺ ខ្លាឃ្មុំរុស្ស៊ី និងតោអង់គ្លេស (១៨៧៨)]] មហាល្បែង គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងនយោបាយ និងការទូតរវាងចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី លើបញ្ហា អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងទឹកដីជិតខាងនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]]។ វាមានរយៈពេលពីឆ្នាំ១៨២៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩០៧។ មិនមានសង្គ្រាមទេ ប៉ុន្តែមានការគំរាមកំហែងជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមានការភ័យខ្លាចចំពោះការឈ្លានពានផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម និងយោធារបស់អង់គ្លេសចូលទៅក្នុង[[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ហើយអង់គ្លេសមានការភ័យខ្លាចចំពោះរុស្ស៊ីដែលគំរាមកំហែងដល់កម្មសិទ្ធិដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតរបស់ខ្លួនគឺប្រទេសឥណ្ឌា។ នេះបានបណ្តាលឱ្យមានបរិយាកាសនៃការមិនទុកចិត្ត និងការគំរាមកំហែងឥតឈប់ឈរនៃសង្គ្រាមរវាងចក្រភពទាំងពីរ។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាទិភាពខ្ពស់ក្នុងការការពារវិធីសាស្រ្តទាំងអស់ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយ "មហាល្បែង" គឺជារបៀបដែលអង់គ្លេសបានធ្វើបែបនេះទាក់ទងនឹងការគំរាមកំហែងដែលអាចកើតមានរបស់រុស្ស៊ី។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានសិទ្ធិចូលមើលបណ្ណសារបានសន្និដ្ឋានថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការពាក់ព័ន្ធនឹងឥណ្ឌាទេ ដូចដែលរុស្ស៊ីបានអះអាងម្តងហើយម្តងទៀត។ មហាល្បែងបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៨៣៨ នៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានសម្រេចចិត្តទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើអេមីរ៉ាតអាហ្វហ្គានីស្ថាន ហើយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាណាព្យាបាល និងប្រើប្រាស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ចក្រភពពែក្ស ខាន់ណេតនៃឃីវ៉ា និងអេមីរ៉ាតនៃប៊ូខារ៉ា ជារដ្ឋទ្រនាប់រវាងចក្រភពទាំងពីរ។ នេះនឹងការពារប្រទេសឥណ្ឌា និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រសំខាន់ៗរបស់អង់គ្លេស ដោយបញ្ឈប់រុស្ស៊ីពីការទទួលបានកំពង់ផែនៅលើឈូងសមុទ្រពែក្ស ឬមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ រុស្ស៊ីបានស្នើអាហ្វហ្គានីស្ថានជាតំបន់អព្យាក្រឹត ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយគឺការជ្រៀតចូលអាហ្វហ្គានីស្ថានជាមួយនឹងតំបន់អព្យាក្រឹតនៅចំកណ្តាលរវាងតំបន់រុស្ស៊ីនៅភាគខាងជើង និងអង់គ្លេសនៅភាគខាងត្បូង។ វគ្គសំខាន់ៗរួមមាន សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីមួយ ដែលបានបរាជ័យនៅឆ្នាំ១៨៣៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីមួយនៅឆ្នាំ ១៨៤៥ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៤៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៧៨ និងការបញ្ចូលកូកាន់ទៅក្នុងរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite journal|last=Ingram|first=Edward|year=1980|title=Great Britain's Great Game: An Introduction|journal=The International History Review|volume=2|issue=2|pages=160–171|doi=10.1080/07075332.1980.9640210|jstor=40105749}}</ref> ប្រលោមលោកឆ្នាំ១៩០៧ ដែលមានចំណងជើងថា <nowiki><i id="mwBNQ">គីម</i></nowiki> ដោយ រូដ្យាដ គីភ្លីង បានធ្វើឱ្យពាក្យនេះមានប្រជាប្រិយភាព និងបានណែនាំអត្ថន័យថ្មីនៃការប្រជែងអំណាចដ៏អស្ចារ្យ។ វាកាន់តែមានប្រជាប្រិយភាពថែមទៀតបន្ទាប់ពីការមកដល់នៃសង្គ្រាមសូវៀត-អាហ្វហ្គានីស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩។ === រាជវង្សឆេងប្រទេសចិន === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Empire_Chinois,_Japon_(1832).jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ចក្រភពឆេងក្នុងឆ្នាំ១៨៣២។]] នៅឆ្នាំ១៦៤៤ ប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងបានសញ្ជ័យ[[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ហើយបានបង្កើតរាជវង្សបរទេសមួយ គឺ[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]ម្តងទៀត។ អធិរាជឆេងម៉ាន់ជូ ជាពិសេសអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ស្តេចកាងស៊ី នៅតែរក្សាបាននូវភាពអភិរក្សនិយមជាចម្បង ដោយរក្សាបាននូវប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល និងអ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងនោះ ក៏ដូចជាឧត្តមគតិខុងជឺដែលមាននៅក្នុងសង្គមចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងការប៉ុនប៉ងថ្មីៗក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ ទាំងនេះរួមមានការកើនឡើងនៃពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ដែលបាននាំមកនូវប្រាក់យ៉ាងច្រើនចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចចិន ជាថ្នូរនឹងតែ ប៉សឺឡែន និងក្រណាត់សូត្រ។ នេះអនុញ្ញាតឱ្យវណ្ណៈពាណិជ្ជករថ្មីមួយ គឺ អ្នកសម្របសម្រួលឲ្យអភិវឌ្ឍ។ លើសពីនេះ ការជួសជុលត្រូវបានធ្វើឡើងលើ ទំនប់ ប្រឡាយ ផ្លូវថ្នល់ និងការងារធារាសាស្ត្រ ដែលមានស្រាប់។ នេះ រួមផ្សំជាមួយនឹងការបន្ថយពន្ធ និងកម្លាំងពលកម្មដែលរដ្ឋាភិបាលបានចាត់តាំង ត្រូវបានគេសន្មត់ថានឹងធ្វើឱ្យភាពចលាចលរបស់កសិករស្ងប់ស្ងាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឆេងបានបរាជ័យក្នុងការគ្រប់គ្រងវណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលបានចាប់ផ្តើមកេងប្រវ័ញ្ចកសិករ និងរំលោភបំពានតួនាទីរបស់ពួកគេ។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ បញ្ហាទាំងផ្ទៃក្នុង និងខាងក្រៅបានចាប់ផ្តើមកើតឡើងនៅក្នុងនយោបាយ សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសម័យឆេង។ ប្រព័ន្ធប្រឡងដែលអ្នកប្រាជ្ញត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលកាន់តែពុករលួយ។ ការសូកប៉ាន់ និងទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការបន្លំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្មានបទពិសោធន៍ និងគ្មានសមត្ថភាពចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ហើយនៅទីបំផុតនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការធ្វេសប្រហែសយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកសិករ យោធា និងគម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ភាពក្រីក្រ និងចោរកម្មបានកើនឡើងជាលំដាប់ ជាពិសេសនៅតំបន់ជនបទ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកយ៉ាងច្រើនដើម្បីស្វែងរកការងារធ្វើទូទាំងប្រទេសចិនបានកើតឡើង។ រដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមជាប់លាប់បានបដិសេធមិនធ្វើការកែទម្រង់ដែលអាចដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនេះ។ ==== សង្គ្រាមអាភៀន ==== [[ឯកសារ:98th_Foot_at_Chinkiang.jpg|រូបភាពតូច|កងទ័ពអង់គ្លេសដណ្តើមយក ចិនជៀងពីកងទ័ពឆេង]] ប្រទេសចិនបានឃើញឋានៈរបស់ខ្លួនត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយអ្វីដែលខ្លួនយល់ឃើញថាជាពាណិជ្ជកម្មប៉ារ៉ាស៊ីតជាមួយពួកលោកខាងលិច។ ដំបូងឡើយ ពាណិជ្ជករអឺរ៉ុបស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមិនអំណោយផល ពីព្រោះជនជាតិចិនមិនសូវខ្វល់ខ្វាយពីទំនិញរបស់ពួកគេទេ ខណៈដែលតម្រូវការរបស់អឺរ៉ុបចំពោះទំនិញចិនដូចជាតែ និងប៉សឺឡែនបានកើនឡើង។ ដើម្បីបង្វែរអតុល្យភាពពាណិជ្ជកម្មឱ្យមករកពួកគេ ពាណិជ្ជករអង់គ្លេសបានចាប់ផ្តើមលក់អាភៀន ឥណ្ឌាទៅឱ្យជនជាតិចិន។ ការណ៍នេះមិនត្រឹមតែធ្វើឱ្យទុនបម្រុងមាសចិនចុះខ្សោយប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនាំឱ្យមានការញៀនថ្នាំយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជការ និងសង្គមជាទូទៅផងដែរ។ ការហាមឃាត់អាភៀនត្រូវបានដាក់នៅដើមឆ្នាំ១៧២៩ ដោយព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងចិន ប៉ុន្តែមានតិចតួចណាស់ដែលត្រូវធ្វើដើម្បីអនុវត្តវា។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមព្រះចៅអធិរាជតាវគ័ងថ្មី រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ដើម្បីលុបបំបាត់អាភៀនចេញពីសង្គមចិន។ អ្នកដឹកនាំកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះគឺមន្ត្រីអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ រួមមាន ស្នងការអធិរាជ លីន ចេស៊ូ ។ បន្ទាប់ពីលោកលីន បានបំផ្លាញប្រអប់អាភៀនជាងពីរមុឺនប្រអប់ នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ១៨៣៩ ជនជាតិអឺរ៉ុបបានទាមទារសំណងសម្រាប់អ្វីដែលពួកគេយល់ថាជាការជ្រៀតជ្រែករបស់ចិនដោយមិនសមហេតុផលនៅក្នុងជំនួញរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលវាមិនត្រូវបានបង់ អង់គ្លេសបានប្រកាសសង្គ្រាមនៅពេលក្រោយក្នុងឆ្នាំដដែល ដោយចាប់ផ្តើមអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ។ សំពៅចម្បាំងចិនហួសសម័យមិនអាចប្រៀបធៀបជាមួយទូកកាំភ្លើងទំនើបរបស់អង់គ្លេសបានទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានតំបន់ទន្លេយ៉ាងហ្ស៊ី បានស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងនៃការបំផ្លោងគ្រាប់ និងការឈ្លានពានរបស់អង់គ្លេស។ ព្រះចៅអធិរាជគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីចរចារសុំសន្តិភាពទេ ដែលបណ្តាលឱ្យលោកលីនត្រូវបាននិរទេសខ្លួន និងការ ចុះសន្ធិសញ្ញាណានគីង ដែលបានប្រគល់ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសលើ[[ហុងកុង]] និងបើកពាណិជ្ជកម្ម និងការទូតជាមួយប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត រួមទាំងអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[ឯកសារ:1859-60_CE_world_map.PNG|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ផែនទីនយោបាយនៃអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៦០]] ==== ម៉ាន់ជូរី ==== ម៉ាន់ជូរី/ភាគឦសានប្រទេសចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីជាមួយនឹងការសាងសង់ ផ្លូវដែកភាគខាងកើតរបស់ចិន ឆ្លងកាត់ ហាប៊ីន ទៅ វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក ។ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានជំនួសឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់នេះ ជាលទ្ធផលនៃ សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤-១៩០៥ ហើយជប៉ុនបានដាក់ ផ្លូវដែកម៉ាន់ជូរីខាងត្បូង ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦ ទៅកាន់ កំពង់ផែអាធើរ ។ ក្នុងអំឡុង សម័យមេទ័ព នៅក្នុងប្រទេសចិន ចាង ហ្ស៊ូលីន បានតាំងខ្លួនឯងនៅភាគឦសានប្រទេសចិន ប៉ុន្តែត្រូវបានជប៉ុនធ្វើឃាតដោយសារតែឯករាជ្យពេក។ អតីតអធិរាជចិន [[ពូយី]] ត្រូវបានតែងតាំងឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យដើម្បីដឹកនាំរដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន ម៉ាន់ជូគួ ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ សហភាពសូវៀតបានឈ្លានពានតំបន់នេះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ ១៩៤៨ ភាគឦសានប្រទេសចិនគឺជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] របស់លោកម៉ៅ សេទុង ក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ។ ដោយមានការលើកទឹកចិត្តពីវិមានក្រឹមឡាំង តំបន់នេះត្រូវបានប្រើជាទីលានប្រយុទ្ធក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលសម្រាប់ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|ពួកកុម្មុយនិស្តចិន]] ដែលទទួលបានជ័យជម្នះនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយបានគ្រប់គ្រងតាំងពីពេលនោះមក។ === ចូសុន === [[ឯកសារ:Korea-Portrait_of_Emperor_Gojong-01.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[ហ្គោជុងនៃកូរ៉េ|ហ្គោជុង]] (១៨៥២-១៩១៩) ជាស្តេចទី ២៦ នៃរាជវង្ស[[ចូសន់|ចូសុន]] និងជាអធិរាជទីមួយនៃ [[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] [[ឯកសារ:Deoksugung_Palace.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ដុកស៊ូហ្គុង ជាកន្លែងដែលព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបង្កើត[[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] នៅពេលដែលសតវត្សទី១៩មកដល់ ព្រះរាជានៃ[[ចូសន់|ចូសុន]]គ្មានអំណាចទេ។ ដោយសារតែគ្រួសារអភិជនរបស់មហេសីរបស់ស្តេចទទួលបានអំណាច ហើយគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ បិតារបស់ស្តេចទី២៦នៃរាជវង្សចូសុន គឺ យ៉ុងសាន់ ដេវុនហ្គូន ចង់ឱ្យមហាក្សត្រមានអំណាចម្តងទៀត។ ទោះបីជាគាត់មិនមែនជាព្រះរាជាក៏ដោយ។ ក្នុងនាមជាឪពុករបស់ស្តេចវ័យក្មេង គាត់បានបំផ្លាញគ្រួសារអភិជន និងអង្គការពុករលួយ។ ដូច្នេះគ្រួសាររាជវង្សទទួលបានអំណាចម្តងទៀត។ ប៉ុន្តែគាត់ចង់កសាងរាជវាំងគ្យុងបុកហ្គុងឡើងវិញ ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរាជវង្សដល់ប្រជាជន។ ដូច្នេះគាត់ត្រូវបានរិះគន់ដោយប្រជាជន ពីព្រោះគាត់បានចំណាយប្រាក់យ៉ាងច្រើន ហើយអតិផរណាបានកើតឡើងដោយសារតែរឿងនោះ។ ដូច្នេះកូនប្រុសរបស់គាត់ គឺស្តេចហ្គោជុង ពិតប្រាកដ ទទួលបានអំណាច។ === ចក្រភពកូរ៉េ === តាមរយៈ [[សន្ធិសញ្ញា សុីមូនូសេគី|សន្ធិសញ្ញាស៊ីមូណូសេគី]] មាត្រា១ នៃសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានឯករាជ្យពីប្រទេសចិន។ ស្តេចទី២៦នៃ[[ចូសន់|ចូសុន]] គឺ ហ្គោជុង បានប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជា ''ដេហាន ចេហ្គុក'' ([[ចក្រភពកូរ៉េ]])។ ហើយទ្រង់ក៏បានតម្លើងខ្លួនឯងថាជាអធិរាជផងដែរ។ ចក្រភពថ្មីបានទទួលយកបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចកាន់តែច្រើន និងពង្រឹងអំណាចយោធា។ ហើយ[[ចក្រភពកូរ៉េ]] នឹងក្លាយជាប្រទេសអព្យាក្រឹត។ ជាអកុសល នៅក្នុង សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ជប៉ុនបានមិនអើពើនឹងរឿងនេះ ហើយនៅទីបំផុតជប៉ុនបានឈ្នះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ហើយបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានកូរ៉េ។ ជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិការទូតពីចក្រភពកូរ៉េដោយខុសច្បាប់ជាលើកដំបូង។ ប៉ុន្តែប្រទេសលោកខាងលិចទាំងអស់មិនបានអើពើនឹងការឈ្លានពាននេះទេ ពីព្រោះពួកគេដឹងថាជប៉ុនបានក្លាយជាប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយ នៅពេលដែលពួកគេបានកម្ចាត់ចក្រភពរុស្ស៊ី។ ដូច្នេះ ព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបញ្ជូនអ្នកការទូតទៅកាន់ទីក្រុងហូឡង់មួយ ដែលគេស្គាល់ថាឡាអេ ដើម្បីឲ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាដឹងថាជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិរបស់ចក្រភពដោយខុសច្បាប់។ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យ។ ដោយសារតែអ្នកការទូតមិនអាចចូលទៅក្នុងបន្ទប់សន្និសីទបាន។ ជប៉ុនបានបណ្តេញហ្គោជុង ចេញដោយសារតែហេតុផលនេះ។ បីឆ្នាំក្រោយមក នៅឆ្នាំ១៩១០ ចក្រភពកូរ៉េបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពជប៉ុន។ នេះជាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់រាជវង្សហានក្នុងឆ្នាំ ១០៨មុនគ.ស។ == សហសម័យ == [[ឯកសារ:Asia_(late_19th_century-_early_20th_century).jpg|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីអាស៊ីសម្រាប់ដើមសតវត្សទី ២០]] នៅដើមសតវត្សទី២០ មហាអំណាចអឺរ៉ុបបានគ្រប់គ្រងផ្នែកផ្សេងទៀតនៃអាស៊ី ដូចជាឥណ្ឌាអង់គ្លេស [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] ឥណ្ឌាខាងកើតអេស្ប៉ាញ និង [[ម៉ាកាវ]] និងហ្គោអា របស់ព័រទុយហ្គាល់។ មហាល្បែង រវាងរុស្ស៊ី និងអង់គ្លេសគឺការតស៊ូដើម្បីអំណាចនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្តាលក្នុងសតវត្សទី១៩។ ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ស៊ីបេរី ដែលឆ្លងកាត់អាស៊ីដោយរថភ្លើង ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩១៦។ ផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីនៅតែគ្មានការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប ទោះបីជាមិនមានឥទ្ធិពលក៏ដោយ ដូចជា [[អ៊ីរ៉ង់|ពែក្ស]] [[ថៃ]] និងភាគច្រើននៃប្រទេសចិន។ នៅសតវត្សទី២០ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងប្រទេសចិន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី២។]] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រទេសអាស៊ីជាច្រើនបានទទួលឯករាជ្យពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ផ្នែកខាងជើងនៃអាស៊ីត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុម្មុយនិស្តជាមួយនឹង [[សហភាពសូវៀត]] និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈដែលសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចបានបង្កើតកតិកាសញ្ញាដូចជា សេនតូ និង [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|សេអាតូ]] ។ ជម្លោះដូចជា [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និង ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើអាហ្វហ្គានីស្ថាន ត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាងកុម្មុយនិស្ត និងអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ផែនការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញដ៏ធំមួយបានជម្រុញឱ្យប្រទេសជប៉ុនក្លាយជាប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលជាបាតុភូតមួយដែលគេស្គាល់ថាជា អព្ភូតហេតុសេដ្ឋកិច្ចក្រោយសង្គ្រាមរបស់ជប៉ុន ។ ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល បានគ្របដណ្ដប់លើប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗភាគច្រើននៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មានប្រទេសឯករាជ្យថ្មីៗជាច្រើននៅអាស៊ីកណ្តាល។ === ប្រទេសចិន === មុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប្រទេសចិនបានប្រឈមមុខនឹងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងគណបក្សកុម្មុយនិស្តរបស់ [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] និងគណបក្សជាតិនិយមរបស់ [[ឈៀង កៃសេក|លោក ជៀង កៃសេក]] ។ ពួកជាតិនិយមហាក់ដូចជានាំមុខគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ជប៉ុនឈ្លានពាន]] នៅឆ្នាំ១៩៣៧ គណបក្សទាំងពីរត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង្កើតបទឈប់បាញ់ជាបណ្តោះអាសន្ន ដើម្បីការពារប្រទេសចិន។ ពួកជាតិនិយមបានប្រឈមមុខនឹងការបរាជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើន ដែលបណ្តាលឱ្យពួកគេបាត់បង់ទឹកដី និងក្រោយមកបាត់បង់ការគោរពពីមហាជនចិន។ ផ្ទុយទៅវិញ ការប្រើប្រាស់សង្គ្រាមទ័ពព្រៃរបស់ពួកកុម្មុយនិស្ត (ដឹកនាំដោយ លីន ពាវ ) បានបង្ហាញថាមានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹងវិធីសាស្ត្រធម្មតារបស់ជប៉ុន ហើយបានដាក់គណបក្សកុម្មុយនិស្តនៅកំពូលនៅឆ្នាំ១៩៤៥។ ពួកគេក៏ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពចំពោះកំណែទម្រង់ដែលពួកគេកំពុងអនុវត្តរួចហើយនៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រង រួមទាំងការចែកចាយដីធ្លី កំណែទម្រង់អប់រំ និងការថែទាំសុខភាពយ៉ាងទូលំទូលាយ។ សម្រាប់រយៈពេលបួនឆ្នាំបន្ទាប់ ពួកជាតិនិយមនឹងត្រូវបង្ខំឱ្យដកថយទៅកាន់កោះតូចមួយនៅភាគខាងកើតនៃខេត្តហ្វូជាន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា តៃវ៉ាន់ (ដែលពីមុនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ហ្វម៉ូសា) ជាកន្លែងដែលពួកគេនៅសេសសល់សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅចិនដីគោក [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ដោយមាន [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានរដ្ឋ]] ។ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានកំណត់ដោយ កម្មាភិបាលបក្ស។ មន្ត្រីតឹងរ៉ឹងទាំងនេះបានគ្រប់គ្រង[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] ដែលខ្លួនវាផ្ទាល់បានគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលមួយចំនួនធំ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងបន្ថែមទៀតដោយ គណៈកម្មាធិការកណ្តាល ដែលគាំទ្របន្ថែមដល់ប្រធានរដ្ឋ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតរួមមានការបង្ក្រាបការប៉ុនប៉ងបំបែកខ្លួន នៅម៉ុងហ្គោលី និងទីបេ និងការគាំទ្រ[[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]] ក្នុង [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] រៀងៗខ្លួន។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប្រទេសចិន និងសហភាពសូវៀតបានក្លាយជាសត្រូវ ដោយប្រយុទ្ធគ្នាទូទាំងពិភពលោកដើម្បីគ្រប់គ្រងចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងស្រុក។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសចិនដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយពិភពលោក។ ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក និងជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុតទីពីរ។ [[ឯកសារ:Partition_of_India.PNG|រូបភាពតូច|ការកាន់កាប់របស់ចក្រភពអង់គ្លេសនៅលើអនុទ្វីបឥណ្ឌា ត្រូវបានផ្តល់ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៧ និង១៩៤៨ ដោយក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីចំនួនប្រាំគឺ ឥណ្ឌា [[សហភាពភូមា (១៩៤៨–១៩៦២)|ភូមា]] ស៊ីគីម សីឡុង និងប៉ាគីស្ថាន (រួមទាំងបេងហ្គាល់ខាងកើត ហើយពីឆ្នាំ ១៩៧១ក្លាយជា[[បង់ក្លាដែស]])។]] ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ តំបន់ធំៗនៃប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត បញ្ចូលបន្តិចម្តងៗ ដែលជាក្រុមហ៊ុនដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ដែលដើរតួជាអំណាចអធិបតេយ្យភាពក្នុងនាមរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស។ ការមិនពេញចិត្តនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា បាននាំឱ្យមានការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧ ដែលបានរញ្ជួយផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងជើង និងកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយនាំឱ្យមានការរំលាយក្រុមហ៊ុនចោល។ ក្រោយមក ប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ដោយរាជបល្ល័ង្កអង់គ្លេស ក្នុងរាជអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ការតស៊ូទូទាំងប្រទេសដើម្បីឯករាជ្យភាពត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយ សមាជជាតិឥណ្ឌា ដែលដឹកនាំដោយ [[មហាត្មះគន្ធី|មហាត្មៈគន្ធី]] និងត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ចំពោះអហិង្សា។ ក្រោយមកសម្ព័ន្ធមូស្លីមឥណ្ឌាទាំងអស់ នឹងតស៊ូមតិសម្រាប់ ប្រជាជាតិ ដាច់ដោយឡែកមួយដែលមានប្រជាជនមូស្លីមភាគច្រើនរស់នៅ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ ចក្រភពឥណ្ឌាអង់គ្លេសត្រូវបានបែងចែកទៅជា សហភាពឥណ្ឌា និងដែនដីប៉ាគីស្ថាន ។ ជាពិសេស ការបែងចែករដ្ឋប៉ុនចាប់ និងបេងហ្គាល់ បាននាំឱ្យមានកុបកម្មរវាងពួកហិណ្ឌូ មូស្លីម និងស៊ីកនៅក្នុងខេត្តទាំងនេះ ហើយបានរីករាលដាលដល់តំបន់ក្បែរៗផ្សេងទៀត ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សប្រហែល ៥០០,០០០នាក់ស្លាប់។ អង្គភាពប៉ូលីស និងកងទ័ពភាគច្រើនគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ មន្ត្រីអង់គ្លេសបានចាកចេញ ហើយអង្គភាពទាំងនោះចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាត ហើយពេលខ្លះទៀតបានចូលរួមក្នុងហិង្សាប្រឆាំងនឹងសត្រូវសាសនារបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|last=Philip Ziegler|title=Mountbatten|page=40|year=1985}}</ref> <ref name="symonds">{{Cite book|last1=Symonds|first1=Richard|author-link=Richard Symonds (academic)|title=The Making of Pakistan|year=1950|location=London|page=74|quote=ក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណទាបបំផុត មនុស្សកន្លះលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង១២លាននាក់គ្មានទីលំនៅ។}}</ref> <ref name="Abid2014">{{Cite news|last=Abid|first=Abdul Majeed|date=29 December 2014|title=The Forgotten Massacre|work=The Nation|url=https://www.nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre|url-status=live|quote=នៅក្នុងថ្ងៃដដែល (០៤ និង០៥មីនា ១៩៤៧) ក្រុមកុបករសម្ព័ន្ធមូស្លីម បានតាំងចិត្ត និងត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចលើពួកហិណ្ឌូ និងពួកស៊ីក ស្លូតត្រង់នៅពាសពេញភូមិមូលតង់ រាវ៉ាល់ពិនឌី កាំប៊ែលពួរ ចេលុម និងសាគត។ ពួកហ្វូងឃាតករដែលមានប្រដាប់ដោយអាវុធដូចជា កាំបិតខ្លី ដាវ លំពែង និងកាំភ្លើង។ (អតីតមន្រ្តីរាជការម្នាក់បានលើកឡើងក្នុងស្វ័យជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា អាវុធទាំងនោះត្រូវបានឧបត្ថម្ភពីតំបន់ពាយ័ព្យ និងពួកអ្នកនយោបាយនៅដេលី។)}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត សម័យកាលនេះបានឃើញការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ដោយមានសរុបមនុស្សចំនួន១២លាននាក់នៃជនជាតិហិណ្ឌូ ស៊ីក និងមូស្លីម ដែលធ្វើដំណើររវាងប្រទេសដែលទើបបង្កើតថ្មីគឺប្រទេសឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន (ដែលទទួលបានឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី១៥ និង១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ រៀងៗខ្លួន)។ <ref>{{Cite book|title=1971|last=Srinath Raghavan|date=12 November 2013|url=https://books.google.com/books?id=2S-wAQAAQBAJ|isbn=978-0-674-73129-5}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៧១ [[បង់ក្លាដែស|ប្រទេសបង់ក្លាដែស]] ដែលពីមុនជាប៉ាគីស្ថានខាងកើត និងបេងហ្គាល់ខាងកើត បានផ្តាច់ចេញពីប៉ាគីស្ថាន<ref name="Abid2014" />តាមរយៈជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ដែលបង្កឡើងដោយការកើនឡើងនៃចលនា ជាតិនិយមបេងហ្គាល់ និងការសម្រេចចិត្តដោយខ្លួនឯង ។ === កូរ៉េ === [[ឯកសារ:2018_inter-Korean_summit_01.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|កិច្ចប្រជុំកំពូលអន្តរកូរ៉េលើកទីបី ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០១៨ រវាងប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] និងមេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង [[គីម ជុងអ៊ុន|លោក គីម ជុងអ៊ុន]] ។ វាគឺជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយ ដែលតំណាងឱ្យសន្តិភាពនៃអាស៊ី។]] ក្នុងអំឡុងពេលដែល [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] បានកើតឡើង ប្រទេសកូរ៉េបានបែងចែកជាខាងជើង និងខាងត្បូង។ [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងគេរបស់[[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ហើយ[[គីម អ៊ីលស៊ុង|លោក គីម អុីលស៊ុង]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូលរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]]។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង លោក ស៊ីងម៉ាន់​​ រី បានព្យាយាមក្លាយជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ។ ដូច្នេះបដិវត្តន៍ខែមេសា បានកើតឡើង ដែលនៅទីបំផុត [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] ត្រូវបាននិរទេសចេញពីប្រទេសរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាក ចុងហុី]] ត្រូវបានផ្តល់អំណាចដោយរដ្ឋប្រហារយោធា។ លោកបានបញ្ជូន កងទ័ពសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ ទៅកាន់ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ ហើយក្នុងយុគសម័យនេះ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] បានវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]] ។ ទោះបីជា [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាកចុងហ៊ុី]] បានធ្វើឲ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិប្រសើរឡើងក៏ដោយ ក៏លោកជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ ដូច្នេះប្រជាជនមិនចូលចិត្តលោកទេ។ នៅទីបំផុត លោកត្រូវបានសម្លាប់ដោយ លោក គីម ចេគ្យូ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ លោក ជន់ ដូវ៉ាន ត្រូវបានយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយផ្សេងទៀត។ លោកបានគាបសង្កត់ក្រុមអ្នកតស៊ូនៅក្នុងទីក្រុង[[ក្វាងជូ]] ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេហៅថា ការបះបោរក្វាងជូ។ ទោះបីជាមានការបះបោរក្វាងជូក៏ដោយ លោក ជន់ ដូវ៉ាន បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែប្រជាជនបានតស៊ូម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧។ ចលនានេះត្រូវបានគេហៅថា ការតស៊ូខែមិថុនា។ ជាលទ្ធផលនៃការបះបោរក្វាងជូ និងការតស៊ូខែមិថុនា កូរ៉េខាងត្បូងបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ១៩៨៧។ លោក រ៉ូ តេវូ (១៩៨៨–៩៣) លោក គីម យ៉ុងសាម (១៩៩៣–៩៨ លោក គីម ដេជុង (១៩៩៨–២០០៣) លោក រ៉ូ មូយុន (២០០៣–២០០៨) លោក លី ម្យ៉ុងបាក់ (២០០៨–២០១៣) [[ផាក ហ្គឺនហ្យេ|លោកស្រី ផាក ហ្គីនហ្យេ]] ២០១៣–២០១៧) [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] (២០១៧–២០២២) លោក យូន សុកយុល (២០២២–២០២៥) លោក លី ជេម្យុង(២០២៥–) ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីតាមលំដាប់លំដោយបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៧។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ [[កូរ៉េខាងជើង]] មានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនជាង [[កូរ៉េខាងត្បូង]]ឆ្ងាយណាស់។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧០ កូរ៉េខាងត្បូងចាប់ផ្តើមវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងជើង។ នៅឆ្នាំ២០១៨ កូរ៉េខាងត្បូងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១០ ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]]ពិភពលោក។ == សូមមើលផងដែរ == * ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីបុរាណ * បញ្ជីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី == ឯកសារយោង == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{បញ្ជីឯកសារយោង}} == គន្ថនិទ្ទេស == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] myst60g4598ff8j7pvp3idtss6san6m 0 53910 337275 337244 2026-07-10T21:13:10Z ~2026-38873-07 51930 337275 wikitext text/x-wiki = អត្ថបទ​សង្ខេប = === ១. មូលហេតុ និងការត្រេកអរនឹងពួកគណៈ (The Context & Danger of Groups) === ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញសេនាសនៈ (កន្លែងស្នាក់នៅ) ជាច្រើនដែលគេរៀបចំទុកនៅក្នុងវិហាររបស់កាឡខេមកសក្កៈ នាទីក្រុងកបិលព័ស្តុ។ ព្រះអានន្ទបានក្រាបទូលថា នោះជាពេលដែលពួកភិក្ខុកំពុងដេរចីវរ។ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ដាស់តឿនថា៖ * '''ការចូលចិត្តគ្នីគ្នា៖''' ភិក្ខុដែលត្រេកអរ និងរីករាយនឹងពួកគណៈ គឺមិនល្អឡើយ ហើយមិនអាចទទួលបានដោយងាយនូវ ''នេក្ខម្មសុខ វិវេកសុខ ឧបសមសុខ និងសម្ពោធិសុខ'' ឡើយ។ * '''ការសម្ងំនៅម្នាក់ឯង៖''' លុះត្រាតែភិក្ខុចេញចាកពួក ទៅនៅម្នាក់ឯង ទើបអាចសម្រេចនូវសុខទាំងនេះ និងចូលកាន់ ''ចេតោវិមុត្តិ'' ដែលមិនកម្រើកដោយកិលេសបាន។ === ២. ការចម្រើនសុញ្ញតផលសមាបត្តិ (Abiding in Emptiness) === ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ព្រះអង្គតែងសម្រេចនូវ '''សុញ្ញតផលសមាបត្តិ''' (ការចូលកាន់ផលនៃសេចក្តីសូន្យ/ទទេ) ដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសង្ខតនិមិត្តទាំងអស់។ ដើម្បីសម្រេចកិច្ចនេះ ភិក្ខុត្រូវ៖ * តាំងចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ខាងក្នុង ដោយការចូលកាន់ '''ឈានទាំង ៤'''។ * ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (ពិចារណា) នូវ '''សុញ្ញតសមាបត្តិខាងក្នុង''' (បញ្ចក្ខន្ធរបស់ខ្លួន) '''ខាងក្រៅ''' (បញ្ចក្ខន្ធអ្នកដទៃ) '''ទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅ''' និង '''សេចក្តីមិនញាប់ញ័រ''' (អរូបសមាបត្តិ)។ * បើចិត្តមិនទាន់ស្ទុះទៅ ឬមិនទាន់ចុះចិត្តស៊ប់ទេ ត្រូវដឹងច្បាស់ រួចត្រឡប់មកតាំងចិត្តក្នុងសមាធិនិមិត្តពីមុនវិញ រហូតទាល់តែចិត្តស្ទុះទៅ និងឈានចូលស៊ប់ក្នុងសុញ្ញតភាពនោះ។ === ៣. ការគ្រប់គ្រងឥរិយាបថ ការនិយាយ និងការត្រិះរិះ (Postures, Speech, & Thoughts) === ភិក្ខុដែលរស់នៅក្នុងវិហារធម៌នេះ ត្រូវមានសេចក្តីដឹងច្បាស់ក្នុងគ្រប់ឥរិយាបថ៖ * '''ឥរិយាបថទាំង ៤៖''' ទាំងការចង្ក្រម (ដើរ) ឈរ អង្គុយ និងដេក ត្រូវធ្វើដោយចិត្តប្រុងប្រយ័ត្ន មិនឲ្យអកុសលធម៌គឺ ''អភិជ្ឈា (លោភលន់)'' និង ''ទោសៈ'' ជាប់តាមឡើយ។ * '''វៀរចាកតិរច្ឆានកថា (Low Talk)៖''' មិននិយាយរឿងថោកទាបជារបស់អ្នកស្រុក ដូចជា រាជកថា (រឿងស្តេច) ចោរកថា សេនាកថា យុទ្ធកថា រឿងស្រុកភូមិ រឿងស្រីៗ ជាដើម។ ត្រូវនិយាយតែ '''កថាដ៏ផូរផង់ ១០ ប្រការ''' (មាន ''អប្បិច្ឆកថា'' និយាយពីការប្រាថ្នាតិច និង ''សន្តុដ្ឋិកថា'' និយាយពីសេចក្តីសន្តោស ជាដើម) ដែលនាំទៅរកការរំលត់ទុក្ខ និងព្រះនិព្វាន។ * '''ការត្រិះរិះ៖''' មិនត្រិះរិះក្នុងកាមវិតក្កៈ ព្យាបាទវិតក្កៈ និងវិហិង្សាវិតក្កៈ តែត្រូវត្រិះរិះក្នុង ''នេក្ខម្មវិតក្កៈ អព្យាបាទវិតក្កៈ និងអវិហិង្សាវិតក្កៈ'' វិញ។ === ៤. ការលះបង់កាមគុណ និងអស្មិមានះ (Overcoming Senses & Ego) === * '''កាមគុណ ៥៖''' ភិក្ខុត្រូវពិចារណាចិត្តខ្លួនឯងរឿយៗ បើឃើញថាមានសេចក្តីជ្រួលច្រាល់ក្នុង រូប សំឡេង ក្លិន រស ផោដ្ឋព្វៈ ត្រូវដឹងថាខ្លួនមិនទាន់លះបង់តម្រេកបានឡើយ។ បើមិនមានការជ្រួលច្រាល់ ទើបដឹងថាបានលះបង់ហើយ។ * '''ឧបាទានក្ខន្ធ ៥៖''' ត្រូវពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីកើត និងសេចក្តីវិនាសទៅនៃរូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ដើម្បីលះបង់នូវ '''អស្មិមានះ''' (ការប្រកាន់ថាខ្លួនមាន ខ្លួនជារូបពិត) ចេញពីសន្តាន។ === ៥. ឧបទ្រព ៣ ប្រការ ក្នុងព្រហ្មចរិយធម៌ (The Three Afflictions) === ព្រះអង្គទ្រង់ព្រមានអំពីគ្រោះថ្នាក់នៃការដែលសាវ័កទៅចោមរោមគ្រូ រហូតធ្វើឲ្យកើតកិលេស៖ * '''ឧបទ្រពអាចារ្យ៖''' ប្រសិនបើអាចារ្យទៅសម្ងំនៅទីស្ងាត់ ហើយមានពួកព្រាហ្មណ៍ គហបតី ទៅប្រព្រឹត្តតាម ក៏កើតតណ្ហា ត្រឡប់មកល្មោភនឹងលាភសក្ការៈវិញ។ * '''ឧបទ្រពសិស្ស៖''' ប្រសិនបើសិស្សធ្វើតាមអាចារ្យ ទៅសម្ងំនៅទីស្ងាត់ ក៏ត្រូវពួកគ្រហស្ថចោមរោម ហើយក៏ធ្លាក់ក្នុងអំណាចតណ្ហាដូចគ្នា។ * '''ឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យ៖''' ព្រះតថាគតមិនមានតណ្ហាល្មោភនឹងលាភសក្ការៈដែលគ្រហស្ថយកមកថ្វាយឡើយ ប៉ុន្តែពួកសាវ័កដែលទៅរស់នៅទីស្ងាត់តាមព្រះអង្គ បែរជាកើតតណ្ហា ត្រឡប់មកល្មោភនឹងពួកគ្រហស្ថទាំងនោះវិញ។ ព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា '''ឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យនេះ ឲ្យផលជាទុក្ខយ៉ាងក្រៃលែង''' និងនាំឲ្យធ្លាក់ទៅកាន់អបាយភូមិ។ === សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ការរាប់អានសាស្តាដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្ត === ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដាស់តឿនឲ្យពួកភិក្ខុរាប់អានព្រះអង្គដោយ '''សេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្ត''' (គឺការខំប្រឹងស្តាប់ ផ្ទៀងត្រចៀក និងធ្វើតាមឱវាទ) កុំរាប់អានដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាអ្នកមានពៀរ (ការមិនស្តាប់ បង្អោនចិត្តទៅរកទីដទៃ)។ ព្រះអង្គមានបន្ទូលសង្កត់ធ្ងន់ថា៖ ព្រះអង្គមិនថ្នមសាវ័កដូចជាជាងឆ្នាំងថ្នមភាជន៍ដីទទឹក (ខ្លាចក្រែងបែក) នោះឡើយ គឺព្រះអង្គនឹង '''សង្កត់សង្កិន ប្រៀនប្រដៅរឿយៗ បន្សាត់បង់នូវទោស''' ដើម្បីឲ្យសាវ័កមានសារៈ (គឺមគ្គផល) នៅក្នុងសន្តាន។ == អត្ថបទដើមនៃ​មហាសុញ្ញតសូត្រ == === (Mahāsuññata Sutta — MN 122) === '''[១១]''' ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ គង់ក្នុងនិគ្រោធារាម ទៀបក្រុងកបិលព័ស្តុ នាដែនរបស់ពួកសក្កៈ។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ស្បង់ ប្រដាប់បាត្រ ចីវរ ក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ ហើយស្តេចចូលទៅបិណ្ឌបាត ក្នុងក្រុងកបិលព័ស្តុ។ លុះព្រះអង្គចូលទៅបិណ្ឌបាត ក្នុងក្រុងកបិលព័ស្តុហើយ ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញ ក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ក៏ចូលទៅកាន់វិហារ របស់សក្កៈ ឈ្មោះ កាឡខេមកៈ ដើម្បីសម្រាកព្រះអង្គ ក្នុងវេលាថ្ងៃ។ សម័យនោះឯង ក្នុងវិហាររបស់កាឡខេមកសក្កៈ មានគេក្រាលសេនាសនៈទុកច្រើន។ លំដាប់នោះ ព្រះមានបុណ្យ ទ្រង់ទតឃើញសេនាសនៈច្រើន គេរៀបចំទុក ក្នុងវិហាររបស់កាឡខេមកសក្កៈ លុះព្រះអង្គទតឃើញហើយ ក៏មានព្រះហឫទ័យត្រិះរិះ ដូច្នេះថា៖ «សេនាសនៈច្រើន គេរៀបចំទុក ក្នុងវិហាររបស់កាឡខេមកសក្កៈ ទំនងជាមានពួកភិក្ខុច្រើន នៅក្នុងទីនេះទេដឹង?» '''[១២]''' សម័យនោះឯង ព្រះអានន្ទមានអាយុ កំពុងចាត់ចែង ដេរចីពរ ក្នុងវិហាររបស់ ឃដាយសក្កៈ ជាមួយនឹងពួកភិក្ខុច្រើនរូប។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ចេញអំពីផលសមាបត្តិ ក្នុងសាយណ្ហសម័យ ហើយស្តេចចូលទៅកាន់វិហាររបស់ឃដាយសក្កៈ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏គង់លើអាសនៈ ដែលគេរៀបចំទុក។ លុះព្រះអង្គគង់ស៊ប់ហើយ ក៏ត្រាស់សួរព្រះអានន្ទមានអាយុថា៖ «ម្នាលអានន្ទ សេនាសនៈច្រើន ដែលគេបានរៀបចំទុក ក្នុងវិហាររបស់កាឡខេមកសក្កៈ ហើយមានទាំងពួកភិក្ខុនៅក្នុងទីនុ៎ះ អ្វីច្រើនម្ល៉េះ?» ព្រះអានន្ទក្រាបទូលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សេនាសនៈច្រើន ដែលគេរៀបចំទុក ក្នុងវិហាររបស់កាឡខេមកសក្កៈ ហើយមានពួកភិក្ខុច្រើននៅក្នុងទីនុ៎ះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន (ព្រោះ) ពេលនេះ ជាពេលធ្វើចីវរ ប្រព្រឹត្តមកដល់យើងខ្ញុំទាំងឡាយ។» === សេចក្តីត្រេកអរនឹងពួកគណៈ ផ្ទុយនឹងការនៅស្ងាត់ === '''[១៣]''' «ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុដែលត្រេកអរនឹងពួក ចូលចិត្តនឹងពួក ប្រកបរឿយៗ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរនឹងពួក ត្រេកអរនឹងគ្នីគ្នា ចូលចិត្តនឹងមានគ្នីគ្នា រីករាយនឹងគ្នីគ្នា មិនល្អទេ ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុដែលត្រេកអរនឹងពួក ចូលចិត្តនឹងពួក ប្រកបរឿយៗ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរនឹងពួក ត្រេកអរនឹងគ្នីគ្នា ចូលចិត្តនឹងមានគ្នីគ្នា រីករាយនឹងគ្នីគ្នានោះ ហើយបាន មិនបាច់ប្រាថ្នា បានមិនលំបាក បានដោយស្រួល នូវនេក្ខម្មសុខ វិវេកសុខ ឧបសមសុខ សម្ពោធិសុខ ពាក្យដូច្នេះនេះ មិនសមហេតុឡើយ។ ម្នាលអានន្ទ បើភិក្ខុណា ចេញចាកពួក ហើយទៅនៅតែម្នាក់ឯង ភិក្ខុនោះ នឹងបាន មិនបាច់ប្រាថ្នា បានមិនលំបាក បានដោយស្រួល នូវនេក្ខម្មសុខ វិវេកសុខ ឧបសមសុខ សម្ពោធិសុខ ជាប្រាកដ ពាក្យដូច្នេះនេះ ទើបសមហេតុ។ ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះ ត្រេកអរនឹងពួក ចូលចិត្តនឹងពួក ប្រកបរឿយៗ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរនឹងពួក ត្រេកអរនឹងគ្នីគ្នា ចូលចិត្តនឹងគ្នីគ្នា រីករាយនឹងគ្នីគ្នា អាចនឹងចូលកាន់ចេតោវិមុត្តិ ដែលផុតស្រឡះចាកកិលេស ជាទីរីករាយ ឬនឹងចូលកាន់ចេតោវិមុត្តិ ដែលមិនទាន់ផុតស្រឡះចាកពួកកិលេស ជាវិមុត្តិមិនកំរើក ដោយកិលេសបាន ពាក្យដូច្នេះនេះ មិនសមហេតុឡើយ។ ម្នាលអានន្ទ លុះតែភិក្ខុណា ចេញចាកពួក ហើយទៅសម្ងំនៅតែម្នាក់ឯង ភិក្ខុនោះ នឹងចូលកាន់ចេតោវិមុត្តិ ដែលផុតចាកពួកកិលេស ជាទីរីករាយ ឬនឹងចូលកាន់ចេតោវិមុត្តិ ដែលមិនទាន់ផុតចាកពួកកិលេស ជាវិមុត្តិមិនកំរើកដោយកិលេស ជាប្រាកដ ពាក្យដូច្នេះនេះ ទើបសមហេតុ។ ម្នាលអានន្ទ តថាគត ពិចារណារកមើលមិនឃើញនូវរូប សូម្បីតែមួយ ដែលបុគ្គលត្រេកអរ ត្រេកត្រអាលយ៉ាងមំាំ ហើយមិនកើតសេចក្តីសោក ខ្សឹកខ្សួល លំបាកកាយ លំបាកចិត្ត និងសេចក្តីតានតឹង ព្រោះមិនមានការប្រែប្រួលទៅជាប្រការដទៃ នោះសោះឡើយ។ === ការនៅដោយវិហារធម៌គឺសុញ្ញតភាព === '''[១៤]''' ម្នាលអានន្ទ វិហារធម៌ (ការនៅ) ក្នុងទីស្ងាត់ តថាគត បានត្រាស់ដឹងហើយ គឺបានសម្រេច នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិក្នុងសន្តាន ព្រោះមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសង្ខតនិមិត្តទាំងអស់ (មានរូបជាដើម)។ ម្នាលអានន្ទ បើពួកភិក្ខុក្តី ពួកភិក្ខុនីក្តី ពួកឧបាសកក្តី ពួកឧបាសិកាក្តី ពួកព្រះរាជាក្តី ពួករាជមហាមាត្យក្តី ពួកតិរ្ថិយក្តី ពួកសាវ័កនៃតិរ្ថិយក្តី ជាអ្នកចូលមករកតថាគត ជាភគវន្ត ដែលកំពុងនៅដោយវិហារធម៌នេះ ម្នាលអានន្ទ តថាគតឋិតនៅ ក្នុងកណ្តាលបរិស័ទនោះ ក៏មានចិត្តឈមទៅរកវិវេក បែរទៅរកវិវេក ទោរទន់ទៅរកវិវេក ស្ងាត់ចាកពួកគណៈ ត្រេកអរនឹងនេក្ខម្មៈ ប្រាសចាកធម៌ ដែលជាទីតាំងនៃអាសវៈ ជាអ្នកធ្វើនូវពាក្យ ដែលប្រកបដោយការដាស់តឿន ឲ្យវៀរចាកធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ សព្វគ្រប់ ដោយពិត។ ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បើមានសេចក្តីប្រាថ្នាថា អាត្មាអញ គប្បីសម្រេច នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង គឺ បញ្ចក្ខន្ធរបស់ខ្លួន ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះ ត្រូវតាំងចិត្ត ត្រូវញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ ត្រូវធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ ត្រូវធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ខាងក្នុង តែមួយយ៉ាង។ '''[១៥]''' ម្នាលអានន្ទ ចុះភិក្ខុតាំងចិត្ត ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ខាងក្នុង គឺ បញ្ចក្ខន្ធរបស់ខ្លួន តើដូចម្តេច? ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ចូលកាន់'''បឋមជ្ឈាន''' ប្រកបដោយវិតក្កៈ វិចារៈ មានបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីវិវេក… ចូលកាន់'''ទុតិយជ្ឈាន'''… ចូលកាន់'''តតិយជ្ឈាន'''… ចូលកាន់'''ចតុត្ថជ្ឈាន'''។ ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុតាំងចិត្ត ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ខាងក្នុង យ៉ាងនេះឯង។ ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង។ តែកាលបើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុងហើយ ចិត្តមិនស្ទុះទៅ មិនជ្រះថ្លា មិនតាំងនៅស៊ប់ មិនចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសុញ្ញតផលសមាបត្តិខាងក្នុងទេ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ភិក្ខុគង់ដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា កាលអាត្មាអញ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង ចិត្តមិនស្ទុះទៅ មិនជ្រះថ្លា មិនតាំងនៅស៊ប់ មិនចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុងទេ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ បើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវ[[សុញ្ញតផលសមាបត្តិ]] ខាងក្រៅ គឺ បញ្ចក្ខន្ធអ្នកដទៃ បើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ បើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ គឺ អរូបសមាបត្តិ។ កាលភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ ចិត្តមិនស្ទុះទៅ មិនជ្រះថ្លា មិនតាំងនៅស៊ប់ មិនចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ភិក្ខុគង់ដឹងច្បាស់ យ៉ាងនេះថា កាលអាត្មាអញ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រហើយ ចិត្តក៏មិនស្ទុះទៅ មិនជ្រះថ្លា មិនតាំងនៅស៊ប់ មិនចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះ ត្រូវតាំងចិត្ត ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ខាងក្នុង ក្នុងសមាធិនិមិត្ត ពីមុននោះវិញ។ ភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង។ កាលភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុងហើយ ចិត្តក៏ស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសុញ្ញតផលសមាបត្តិខាងក្នុង។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើចិត្តនុ៎ះ ស្ងប់ស្ងាត់យ៉ាងនេះ ភិក្ខុក៏ដឹងច្បាស់ យ៉ាងនេះថា កាលអាត្មាអញ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុងហើយ ចិត្តក៏ស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ បើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្រៅ។ បើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ បើភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ។ កាលភិក្ខុនោះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រហើយ ចិត្តក៏ស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ភិក្ខុគង់ដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា កាលអាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រហើយ ចិត្តក៏ស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅស៊ប់ ចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ === ការរក្សាឥរិយាបថ វាចា និងការត្រិះរិះ === '''[១៦]''' ម្នាលអានន្ទ កាលបើភិក្ខុនោះ នៅដោយវិហារធម៌ គឺសមថវិបស្សនានេះ ចិត្តក៏បង្អោនទៅ ដើម្បី'''ចង្ក្រម'''។ ភិក្ខុនោះចង្ក្រម ដោយគិតដូច្នេះថា អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដ៏លាមក គឺ អភិជ្ឈា និងទោសមនស្ស នឹងមិនជាប់តាមអាត្មាអញ ដែលកំពុងចង្ក្រម យ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើភិក្ខុនោះ កំពុងនៅដោយវិហារធម៌ គឺសមថវិបស្សនានេះ ចិត្តក៏បង្អោនទៅដើម្បីកិរិយា'''ឈរ'''។ ភិក្ខុនោះ ឈរដោយគិតថា អកុសលធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមក គឺ អភិជ្ឈា និងទោសមនស្ស នឹងមិនជាប់តាមអាត្មាអញ ដែលកំពុងឈរយ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើភិក្ខុនោះ កំពុងនៅដោយវិហារធម៌ គឺសមថវិបស្សនានេះ ចិត្តក៏បង្អោនទៅដើម្បី'''អង្គុយ'''។ ភិក្ខុនោះ ក៏អង្គុយ ដោយគិតថា អកុសលធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមក គឺ អភិជ្ឈា និងទោសមនស្ស នឹងមិនជាប់តាមអាត្មាអញ ដែលកំពុងអង្គុយនៅ យ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើភិក្ខុនោះ នៅដោយវិហារធម៌ គឺសមថវិបស្សនានេះ ចិត្តក៏បង្អោនទៅដើម្បី'''ដេក'''។ ភិក្ខុនោះ ក៏ដេក ដោយគិតថា អកុសលធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមក គឺ អភិជ្ឈា និងទោសមនស្ស នឹងមិនជាប់តាមអាត្មាអញ ដែលកំពុងដេក យ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ。 ម្នាលអានន្ទ កាលបើភិក្ខុនោះ កំពុងនៅដោយវិហារធម៌ គឺសមថវិបស្សនានេះ ចិត្តក៏បង្អោនទៅ ដើម្បី'''និយាយ''' ភិក្ខុនោះ គិតថា កថាណាថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនប្រសើរ មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីនឿយណាយ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីប្រាសចាករាគៈ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីរំលត់ទុក្ខ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីស្ងប់រម្ងាប់ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីដឹងច្បាស់ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីត្រាស់ដឹង មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីព្រះនិព្វាន។ '''កថាថោកទាបមានជាអាទិ៍៖''' រាជកថា (និយាយពីព្រះរាជា) ចោរកថា (និយាយពីចោរ) មហាមត្តកថា (និយាយពីអាមាត្រធំ) សេនាកថា (និយាយពីសេនា) ភយកថា (និយាយពីភ័យ) យុទ្ធកថា (និយាយពីចម្បាំង) អន្នកថា (និយាយពីបាយ) បានកថា (និយាយពីទឹក) វត្ថកថា (និយាយពីសំពត់) សយនកថា (និយាយពីដំណេក) មាលាកថា (និយាយពីកម្រងផ្កា) គន្ធកថា (និយាយពីគ្រឿងក្រអូប) ញាតិកថា (និយាយពីញាតិ) យានកថា (និយាពីយានជំនិះ) គាមកថា (និយាយពីស្រុក) និគមកថា (និយាយពីនិគម) នគរកថា (និយាយពីក្រុង) ជនបទកថា (និយាយពីជនបទ) ឥត្ថីកថា (និយាយពីស្ត្រី) សូរកថា (និយាយពីមនុស្សក្លៀវក្លា) វិសិខាកថា (និយាយពីកំប៉ោយ) កុម្ភដ្ឋានកថា (និយាយពីកន្លែងដាក់ក្អមទឹក ឬកន្លែងកំណប់) បុព្វប្បេតកថា (និយាយពីមនុស្ស ដែលស្លាប់ហើយ) នានត្តកថា (និយាយពីមនុស្សផ្សេងៗគ្នា) លោកក្ខាយិកា (និយាយពីព្រហ្មកសាងលោក) សមុទ្ទក្ខាយិកា (និយាយពីព្រហ្មកសាងសមុទ្រ) និយាយអំពីភពតូច និងភពធំ ថា ដូច្នោះខ្លះ ដូច្នេះខ្លះ។ អាត្មាអញ មិននិយាយនូវកថា មានសភាពយ៉ាងនោះឡើយ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ ។ ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះគិតថា កថាណាផូរផង់ ជាទីសប្បាយ ដល់ការពិចារណា តាមដំណើរចិត្តប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីនឿយណាយ ដោយចំណែកមួយ ដើម្បីប្រាសចាករាគៈ ដើម្បីរំលត់ទុក្ខ ដើម្បីស្ងប់រម្ងាប់ ដើម្បីដឹងច្បាស់ ដើម្បីត្រាស់ដឹង ដើម្បីព្រះនិព្វាន៖ * អប្បិច្ឆកថា (និយាយពីសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) * សន្តុដ្ឋិកថា (និយាយពីសេចក្តីសន្តោស) * បវិវេកកថា (និយាយពីសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់) * អសំសគ្គកថា (និយាយពីការមិនជាប់ជំពាក់) * វីរិយារម្ភកថា (និយាយពីការប្រារព្ធព្យាយាម) * សីលកថា (និយាពីសីល) * សមាធិកថា (និយាយពីសមាធិ) * បញ្ញាកថា (និយាយពីប្រាជ្ញា) * វិមុត្តិកថា (និយាយពីការរួចចាកកិលេស) * វិមុត្តិញ្ញាណទស្សនកថា (និយាយពីការឃើញដោយបញ្ញា ចំពោះកិរិយារួចចាកកិលេស) អាត្មាអញ នឹងនិយាយតែកថា មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើភិក្ខុនោះ កំពុងនៅ ដោយវិហារធម៌ គឺសមថវិបស្សនានេះ ចិត្តក៏បង្អោនទៅ ដើម្បី'''វិតក្កៈ (សេចក្តីត្រិះរិះ)'''។ ភិក្ខុនោះគិតថា វិតក្កៈទាំងឡាយណា ដែលថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនប្រសើរ មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីនឿយណាយ មិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រាសចាករាគៈ មិនប្រព្តឹត្តទៅ ដើម្បីសេចក្តីរំលត់ទុក្ខ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីស្ងប់រម្ងាប់ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីដឹង មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីត្រាស់ដឹង មិនប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីព្រះនិព្វាន គឺកាមវិតក្កៈ ព្យាបាទវិតក្កៈ វិហឹសាវិតក្កៈ អាត្មាអញ នឹងមិនត្រិះរិះ ដោយវិតក្កៈ មានសភាពយ៉ាងនោះឡើយ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹង ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ វិតក្កៈទាំងឡាយណា ដ៏ប្រសើរ ជានិយ្យានិកៈ ដឹកនាំសត្វ តែងដឹងនាំបុគ្គលជាអ្នកធ្វើតាមពុទ្ធវចនៈនោះ ឲ្យអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃបាន គឺនេក្ខម្មវិតក្កៈ អព្យាបាទវិតក្កៈ អវិហឹសាវិតក្កៈ ភិក្ខុគិតថា អាត្មាអញ នឹងត្រិះរិះនូវវិតក្កៈទាំងឡាយ មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ === ការលះបង់តណ្ហា និងអស្មិមានះ === '''[១៧]''' ម្នាលអានន្ទ កាមគុណនេះ មាន៥ប្រការ កាមគុណ ៥ប្រការ គឺអ្វីខ្លះ៖ * រូបទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលដឹងដោយភ្នែក ជាទីប្រាថ្នា ជាទីត្រេកអរ ជាទីគាប់ចិត្ត មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរឲ្យកើតតម្រេក១ * សំឡេងទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលដឹងដោយត្រចៀក…១ * ក្លិនទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលដឹងដោយច្រមុះ…១ * រសទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលដឹងដោយអណ្តាត…១ * ផោដ្ឋព្វៈទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលដឹងដោយកាយ ជាទីប្រាថ្នា ជាទីត្រេកអរ ជាទីគាប់ចិត្ត មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរឲ្យកើតតម្រេក១ ម្នាលអានន្ទ កាមគុណ៥ប្រការនេះឯង។ ភិក្ខុត្រូវពិចារណាចិត្តរបស់ខ្លួន ឲ្យរឿយៗថា បណ្តាកាមគុណ ទាំង៥នេះ សេចក្តីជ្រួលច្រាល់ចិត្ត នៃអាត្មាអញ កើតឡើង ក្នុងហេតុជាទីកើតនៃកិលេស ចំពោះកាមគុណណាមួយ មានដែរឬទេ។ ม្នាលអានន្ទ បើភិក្ខុពិចារណាទៅ ដឹងយ៉ាងនេះថា បណ្តាកាមគុណ ទាំង៥នេះ សេចក្តីជ្រួលច្រាល់នៃចិត្តរបស់អាត្មាអញ កើតឡើង ក្នុងហេតុជាទីកើតនៃកិលេស ចំពោះកាមគុណណាមួយ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ភិក្ខុគង់ដឹងយ៉ាងនេះថា តម្រេកណា ដែលកើតក្នុងកាមគុណ ទាំង៥នេះ តម្រេកនោះ អាត្មាអញ មិនទាន់លះបង់បានទេ។ ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត បើភិក្ខុពិចារណាទៅ ដឹងយ៉ាងនេះថា បណ្តាកាមគុណ ទាំង៥នេះ សេចក្តីជ្រួលច្រាល់នៃចិត្តរបស់អាត្មាអញ មិនកើតឡើង ក្នុងហេតុជាទីកើតនៃកិលេស ចំពោះកាមគុណណាមួយទេ។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ភិក្ខុក៏ដឹងយ៉ាងនេះថា សេចក្តីប្រាថ្នាណា ក្នុងកាមគុណ ទាំង៥នេះ សេចក្តីប្រាថ្នានោះ អាត្មាអញ បានលះបង់ហើយ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ '''[១៨]''' ម្នាលអានន្ទ ឧបាទានក្ខន្ធនេះ មាន៥យ៉ាង។ ភិក្ខុត្រូវប្រព្រឹត្ត ដោយកិរិយាពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីកើត និងសេចក្តីរលត់ ដូច្នេះថា រូបដូច្នេះ ការកើតឡើងនៃរូប ដូច្នេះ ការវិនាសទៅនៃរូប ដូច្នេះ វេទនាដូច្នេះ… សញ្ញាដូច្នេះ… សង្ខារទាំងឡាយដូច្នេះ… វិញ្ញាណដូច្នេះ ការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណដូច្នេះ ការវិនាសទៅ នៃវិញ្ញាណ ដូច្នេះ។ កាលបើភិក្ខុនោះ ពិចារណាឃើញច្បាស់ នូវការកើត និងការរលត់ ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធ ទាំង៥នេះ ភិក្ខុនោះ រមែងលះបង់អស្មិមានះ ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធ ទាំង៥ ចេញបាន។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ភិក្ខុដឹងយ៉ាងនេះថា អាត្មាអញ បានលះបង់អស្មិមានះ ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធ ទាំង៥ បានហើយ។ ភិក្ខុនោះ ជាអ្នកដឹងច្បាស់ ក្នុងហេតុនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្នាលអានន្ទ ធម៌ទាំងឡាយនេះឯង ជាប់មកតាមកុសល ដោយចំណែកមួយ ដ៏បរិសុទ្ធ ប្រសើរក្នុងលោក ដែលមារមានចិត្តបាប មិនអាចគ្របសង្កត់បាន។ === ឧបទ្រពទាំងឡាយនៃព្រហ្មចរិយធម៌ === កាលបើព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុ ក្រាបទូលព្រះមានព្រះភាគថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សាវ័កពិចារណាឃើញ នូវអំណាចនៃប្រយោជន៍ដូចម្តេច បានជាមិនហៅរក ប៉ុន្តែគួរដើរតាមសាស្តា?» '''[១៩]''' «ម្នាលអានន្ទ សាវ័កមិនគួរដើរតាមតែព្រះសាស្តាទេ គឺថា គួរតែស្តាប់នូវសុត្តៈ គេយ្យៈ វេយ្យាករណៈ ដំណើរនោះ ព្រោះហេតុអ្វី ម្នាលអានន្ទ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយ ក៏បានស្តាប់ បានទ្រទ្រង់ ចាំរត់មាត់ ស្ទាត់ក្នុងចិត្ត ចាក់ធ្លុះដោយទិដ្ឋិ ជាយូរយារហើយ។ ម្នាលអានន្ទ មួយទៀត កថាណា ផូរផង់ក្រៃលែង ជាទីសប្បាយ ដល់កិរិយាពិចារណាដោយចិត្ត ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីនឿយណាយ ដោយចំណែកមួយ ដើម្បីប្រាសចាករាគៈ ដើម្បីរំលត់ទុក្ខ ដើម្បីស្ងប់រម្ងាប់ ដើម្បីដឹងច្បាស់ ដើម្បីត្រាស់ដឹង ដើម្បីព្រះនិព្វាន កថានោះ គឺ អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញ្ញាណទស្សនកថា ម្នាលអានន្ទ សាវ័កគួរតែស្តាប់នូវកថា មានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនហៅរក ប៉ុន្តែគួរដើរតាមសាស្តា។ ម្នាលអានន្ទ កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ឧបទ្រពអាចារ្យ ក៏មាន កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ឧបទ្រពកូនសិស្ស ក៏មាន កាលបើមានហេតុយ៉ាងនេះ ឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យ ក៏មាន។ '''[២០]''' ម្នាលអានន្ទ ឧបទ្រពអាចារ្យ តើដូចម្តេច? ម្នាលអានន្ទ សាស្តាខ្លះ ក្នុងលោកនេះ នៅអាស្រ័យ នឹងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ គឺព្រៃ ម្លប់ឈើ ភ្នំ ញកភ្នំ គុហាក្នុងភ្នំ ព្រៃស្មសាន ដងព្រៃ ទីវាល គំនរចំបើង។ កាលដែលសាស្តានោះ ចៀសចេញចាកពួកគណៈដូច្នោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ក៏ប្រព្រឹត្តតាម (បែបផែននោះ)។ កាលបើព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ប្រព្រឹត្តតាមដូច្នោះហើយ សាស្តានោះ ប្រាថ្នានូវតណ្ហា ជាធម្មជាតិជ្រុលជ្រប់ ដល់នូវសេចក្តីត្រេកអរ ក៏ត្រឡប់មកកាន់សេចក្តីល្មោភវិញ។ ម្នាលអានន្ទ នេះតថាគតហៅថា ឧបទ្រពអាចារ្យ ព្រោះឧបទ្រព គឺកិលេស កើតក្នុងអាចារ្យ។ អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដ៏លាមក ជាគ្រឿងសៅហ្មង ជាធម៌នាំឲ្យកើតក្នុងភពថ្មីទៀត ប្រព្រឹត្តទៅ ដោយសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ឲ្យផលជាទុក្ខ ប្រកបដោយជាតិ ជរា និងមរណៈ តទៅមុខ ក៏សម្លាប់នូវសាស្តានោះ។ ម្នាលអានន្ទ យ៉ាងនេះឯង ជាឧបទ្រពអាចារ្យ។ '''[២១]''' ម្នាលអានន្ទ ចុះ ឧបទ្រពសិស្ស តើដូចម្តេច? ម្នាលអានន្ទ សាវ័ករបស់សាស្តានោះឯង កាលចម្រើនវិវេក យកតម្រាប់សាស្តានោះ ក៏អាស្រ័យនៅនឹងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ គឺព្រៃ ម្លប់ឈើ ភ្នំ ញកភ្នំ គុហាក្នុងភ្នំ ព្រៃស្មសាន ដងព្រៃ ទីវាល គំនរចំបើង។ ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ក៏ប្រព្រឹត្តតាមសាវ័ក ដែលចេញចាកពួកដូច្នោះ។ សាវ័កនោះ ប្រាថ្នានូវតណ្ហា ជាធម្មជាតិជ្រុលជ្រប់ ដល់នូវសេចក្តីត្រេកអរ ក៏ត្រឡប់មកកាន់សេចក្តីល្មោភ ក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតី អ្នកនិគម អ្នកជនបទ ដែលប្រព្រឹត្តតាម (ទាំងអម្បាលនោះ) វិញ។ ម្នាលអានន្ទ នេះ តថាគត ហៅថា ឧបទ្រពសិស្ស ព្រោះឧបទ្រព គឺកិលេស កើតក្នុងសិស្ស... យ៉ាងនេះឯង ជាឧបទ្រពសិស្ស។ '''[២២]''' ម្នាលអានន្ទ ចុះឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យ តើដូចម្តេច? ម្នាលអានន្ទ ព្រះតថាគត ឆ្ងាយចាកសឹកសត្រូវ គឺកិលេស ត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយប្រពៃ ចំពោះព្រះអង្គ បរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា និងចរណៈ មានដំណើរល្អទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ជ្រាបច្បាស់នូវត្រៃលោក ប្រសើរដោយសីលាទិគុណ រកបុគ្គលណាមួយស្មើគ្មាន ជាអ្នកទូន្មាននូវបុរស ដែលគួរទូន្មានបាន ជាសាស្តាចារ្យនៃទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ ត្រាស់ដឹងនូវចតុរារិយសច្ច មិនត្រឡប់មកកាន់ត្រៃភព ព្រះអង្គកើតឡើងក្នុងលោកនេះ។ ព្រះតថាគតនោះ អាស្រ័យនៅនឹងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ គឺព្រៃ ម្លប់ឈើ ភ្នំ ញកភ្នំ គុហាក្នុងភ្នំ ព្រៃស្មសាន ដងព្រៃ ទីវាល គំនរចំបើង។ ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ក៏ប្រព្រឹត្តតាមព្រះតថាគត ដែលចេញចាកពួកដូច្នោះ។ ព្រះតថាគតនោះ មិនប្រាថ្នានូវតណ្ហា ជាធម្មជាតិជ្រុលជ្រប់ មិនដល់នូវសេចក្តីត្រេកអរ មិនត្រឡប់មកកាន់សេចក្តីល្មោភ ក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ដែលប្រព្រឹត្តតាម (នោះ) ទេ។ ម្នាលអានន្ទ តែថាសាវ័ករបស់សាស្តានោះឯង ចម្រើនវិវេក យកតម្រាប់សាស្តានោះ ក៏នៅនឹងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ គឺព្រៃ ម្លប់ឈើ ភ្នំ ញកភ្នំ គុហាក្នុងភ្នំ ព្រៃស្មសាន ដងព្រៃ ទីវាល គំនរចំបើង។ ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ក៏ប្រព្រឹត្តតាមសាវ័ក ដែលចេញចាកពួកដូច្នោះ។ សាវ័កនោះ បែរជាប្រាថ្នានូវតណ្ហា ជាធម្មជាតិជ្រុលជ្រប់ ដល់នូវសេចក្តីត្រេកអរ ក៏ត្រឡប់មកកាន់សេចក្តីល្មោភ ក្នុងពួក ព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីក្តី អ្នកនិគមក្តី អ្នកជនបទក្តី ដែលប្រព្រឹត្តតាមនោះវិញ។ ម្នាលអានន្ទ នេះឯង តថាគតហៅថា ឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យ ព្រោះឧបទ្រព គឺកិលេស ក្នុងព្រហ្មចារ្យ។ អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដ៏លាមក ជាគ្រឿងសៅហ្មង ជាធម៌នាំឲ្យកើត ក្នុងភពថ្មីទៀត ប្រព្រឹត្តទៅ ដោយសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ ឲ្យផលជាទុក្ខ ប្រកបដោយជាតិ ជរា និងមរណៈតទៅ ក៏សម្លាប់នូវសាវ័កនោះ។ ម្នាលអានន្ទ យ៉ាងនេះឯង ជាឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យ។ ម្នាលអានន្ទ បណ្តា ឧបទ្រពទាំងនោះ ឧបទ្រព្យអាចារ្យក្តី ឧបទ្រពសិស្សក្តី ឲ្យផលជាទុក្ខ ល្មមទេ ចំណែកឧបទ្រពព្រហ្មចារ្យនេះ ទើបឲ្យផលជាទុក្ខ យ៉ាងក្រៃលែង ឲ្យផលផ្សាក្តៅយ៉ាងក្រៃលែង ជាងឧបទ្រពអាចារ្យ និងឧបទ្រពសិស្សទាំងនោះទៅទៀត មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីធ្លាក់ចុះទៅកាន់អបាយ។ ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូររាប់អានតថាគត ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិថាជាមិត្ត កុំរាប់អានតថាគត ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិថា ជាអ្នកមានពៀរឡើយ សេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្តនោះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់អ្នកទាំងឡាយ អស់កាលជាអង្វែងទៅ។ === ការរាប់អានសាស្តាដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្ត === '''[២៣]''' ម្នាលអានន្ទ ចុះពួកសាវ័ក រាប់អានសាស្តា ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិ ជាអ្នកមានពៀរ មិនរាប់អានសាស្តា ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្ត តើដូចម្តេច? ម្នាលអានន្ទ សាស្តាក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកអនុគ្រោះ ស្វែងរកប្រយោជន៍ ប្រកបដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ ទើបសំដែងធម៌ ដល់ពួកសាវ័កថា ធម្មជាតនេះ ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីប្រយោជន៍ ដល់អ្នកទាំងឡាយ ធម្មជាតនេះ ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់អ្នកទាំងឡាយ។ ឯពួកសាវ័ក របស់សាស្តានោះ មិនស្តាប់ដោយគោរព មិនផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ មិនញ៉ាំងចិត្ត ដែលត្រាច់ទៅ ក្នុងទីដទៃ ឲ្យតាំងនៅនឹង លះបង់លែងប្រព្រឹត្តតាមសាសនា របស់សាស្តា។ ម្នាលអានន្ទ ពួកសាវ័ករាប់អានសាស្តា ដោយប្រតិបត្តិ ជាអ្នកមានពៀរ មិនរាប់អានដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិ ដើម្បីជាមិត្ត យ៉ាងនេះឯង។ '''[២៤]''' ម្នាលអានន្ទ ចុះពួកសាវ័ករាប់អានសាស្តា ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្ត មិនរាប់អានដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាអ្នកមានពៀរ តើដូចម្តេច? ម្នាលអានន្ទ សាស្តាក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកអនុគ្រោះ ស្វែងរកប្រយោជន៍ ប្រកបដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ ទើបសំដែងធម៌ ដល់ពួកសាវ័កថា ធម្មជាតនេះ ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីប្រយោជន៍ ដល់អ្នកទាំងឡាយ ធម្មជាតនេះ ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់អ្នកទាំងឡាយ។ ពួកសាវ័ក របស់សាស្តានោះ ខំប្រឹងស្តាប់ ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ ញ៉ាំងចិត្ត ដែលត្រេចទៅ ក្នុងទីដទៃ ឲ្យតាំងនៅនឹង ទាំងមិនលះបង់ លែងប្រព្រឹត្តតាមសាសនា របស់សាស្តាឡើយ។ ម្នាលអានន្ទ ពួកសាវ័ក រាប់អានសាស្តា ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្ត មិនរាប់អានដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិ ជាអ្នកមានពៀរយ៉ាងនេះឯង។ ម្នាលអានន្ទ ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយ គួររាប់អានតថាគត ដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិជាមិត្តចុះ កុំរាប់អានតថាគតដោយសេចក្តីប្រតិបត្តិ ជាអ្នកមានពៀរឡើយ ការប្រតិបត្តិជាមិត្តនោះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់អ្នកទាំងឡាយ អស់កាលជាអង្វែងទៅ។ ម្នាលអានន្ទ ស្មូនឆ្នាំង កាន់ភាជន៍ទទឹកមិនទាន់ស្ងួត (ថ្នមមិនឲ្យបែក) យ៉ាងណា តថាគត មិនបៀតបៀនអ្នកទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ ម្នាលអានន្ទ តថាគតសង្កត់សង្កិនហើយ ប្រៀនប្រដៅរឿយៗ ម្នាលអានន្ទ តថាគតបន្សាត់បង់ បំផ្លាញបង់នូវទោសចេញហើយ ប្រៀនប្រដៅថែមទៀត ដោយគិតថានឹងឲ្យអ្នកទាំងឡាយ មានសារៈ គឺមគ្គផលតាំងនៅក្នុងសន្តាន។» លុះព្រះមានបុណ្យ បានត្រាស់ព្រះសូត្រនេះចប់ហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុ ក៏មានសេចក្តីពេញចិត្ត ត្រេកអរនឹងភាសិត របស់ព្រះមានព្រះភាគ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ''ចប់ មហាសុញ្ញតសូត្រ ទី២។'' == ឯកសារយោង == មជ្ឈិមនិកាយ > ឧបរិបណ្ណាសក > អដ្ឋមភាគ > សុញ្ញតវគ្គ > ''មហាសុញ្ញតសូត្រ ទី២'' (បិដកភាគទី២៧) snsej7xpwrk7fgddpg26ufzs23zbc3h 0 53913 337276 337252 2026-07-10T21:31:14Z ~2026-38873-07 51930 337276 wikitext text/x-wiki == សុញ្ញតផលសមាបត្តិ == '''សុញ្ញតផលសមាបត្តិ''' ''គឺជាសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ខាងក្នុងចិត្ត តាមរយៈការពិចារណានូវភាពទទេស្អាត គ្មានតួខ្លួន គ្មានសត្វ គ្មានបុគ្គល'' (សូន្យពីការប្រកាន់មាំ ឬសូន្យពីកិលេស)។ ពាក្យនេះផ្សំឡើងពី៖ * '''សុញ្ញតៈ៖''' ភាពសូន្យ ភាពទទេ (ទទេចាកអាត្ម័ន ឬកិលេស) * '''ផលសមាបត្តិ៖''' ការតម្កល់ចិត្តស្ងប់ប្រកបដោយផល ដែលកើតពីការចម្រើនវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងចូលកាន់ '''សុញ្ញតផលសមាបត្តិ''' ដែលជាវិហារធម៌ (ទីនៅនៃចិត្ត) ដ៏ឧត្តមរបស់មហាបុរស។ វាជាការសម្រាកកាយនិងចិត្តដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុត ក្នុងសភាពដែលចិត្តដាច់ស្រឡះពីអារម្មណ៍ជំពាក់ជំពិនទាំងពួង។ == សុញ្ញតវិហារធម៌ == ព្រះពុទ្ធទ្រង់គង់នៅវត្តវេឡុវ័ន បានត្រាស់សួរព្រះសារីបុត្តអំពីវិហារធម៌ដែលលោកតែងប្រព្រឹត្ត ព្រះសារីបុត្តក្រាបទូលថា លោកច្រើននៅដោយ «សុញ្ញតាវិហារធម៌» (ការចូលផលសមាបត្តិទទេចាកកិលេស)។ ព្រះពុទ្ធទ្រង់សរសើរថា នេះជាវិហារធម៌របស់មហាបុរស។​​ ព្រះមានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់ត្រាស់សួរដូច្នេះថា៖ «ម្នាលសារីបុត្ត ឥន្ទ្រិយរបស់អ្នកជ្រះថ្លា សម្បុរស្បែករបស់អ្នក ស្អាតផូរផង់ ម្នាលសារីបុត្ត ក្នុងកាលឥឡូវនេះ តើលោកច្រើនប្រព្រឹត្តទៅដោយវិហារធម៌ដូចម្តេច?» ព្រះសារីបុត្តក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គ ច្រើនប្រព្រឹត្តទៅដោយសុញ្ញតាវិហារធម៌ (បានដល់'''សុញ្ញតផលសមាបត្តិ''')។» == តើ​សុញ្ញ​តផលសមាបត្តិ​មាន​ន័យ​ដូចម្តេច? == [១៤] ម្នាលអានន្ទ វិហារធម៌ (ការនៅ) ក្នុងទីស្ងាត់ តថាគត បានត្រាស់ដឹងហើយ គឺបានសម្រេច នូវ'''សុញ្ញតផលសមាបត្តិ'''ក្នុងសន្តាន ព្រោះមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវ'''សង្ខតនិមិត្ត'''ទាំងអស់ (មានរូបជាដើម)។ ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើពួកភិក្ខុក្តី ពួកភិក្ខុនីក្តី ពួកឧបាសកក្តី ពួកឧបាសិកាក្តី ពួកព្រះរាជាក្តី ពួករាជមហាមាត្យក្តី ពួកតិរ្ថិយក្តី ពួកសាវ័កនៃតិរ្ថិយក្តី ជាអ្នកចូលមករកតថាគត ជាភគវន្ត ដែលកំពុងនៅដោយ'''វិហារធម៌'''នេះ ម្នាលអានន្ទ ''តថាគតឋិតនៅ ក្នុងកណ្តាលបរិស័ទនោះ ក៏មានចិត្តឈមទៅរក'''វិវេក''' បែរទៅរកវិវេក ទោរទន់ទៅរកវិវេក ស្ងាត់ចាកពួកគណៈ ត្រេកអរនឹង'''នេក្ខម្មៈ''' ប្រាសចាកធម៌ ដែលជាទីតាំងនៃ'''អាសវៈ''' ជាអ្នកធ្វើនូវពាក្យ ដែលប្រកបដោយការដាស់តឿន ឲ្យវៀរចាកធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ សព្វគ្រប់ ដោយពិត''។ ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បើមានសេចក្តីប្រាថ្នាថា ''"អាត្មាអញគប្បីសម្រេចនូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ខាងក្នុង គឺបញ្ចក្ខន្ធរបស់ខ្លួន"'' ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនោះ''ត្រូវតាំងចិត្ត ត្រូវញ៉ាំង​ចិត្ត​ឲ្យ​រីក​រាយ ត្រូវធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ ត្រូវធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ខាងក្នុងតែមួយយ៉ាង''។ == សុញ្ញតសមាបត្តិ == '''សុញ្ញតសមាបត្តិ''' គឺជាពាក្យក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា (ផ្នែកវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន) ដែលសំដៅដល់ '''ការចូលទៅកាន់សមាធិ ឬការតម្កល់ចិត្តស្ងប់ ដែលមានភាពសូន្យទទេជាអារម្មណ៍'''។ ដើម្បីយល់ឱ្យបានច្បាស់ អាចបំបែកពាក្យនេះជាពីរគឺ៖ ១. '''សុញ្ញត (ភាពសូន្យទទេ)៖''' គឺភាពសូន្យចាកតួខ្លួន គ្មានខ្លួនប្រាណ គ្មានសត្វបុគ្គល (គឺអនត្តា)។ ២. '''សមាបត្តិ (ការដល់ព្រម)៖''' គឺសភាពដែលចិត្តតម្កល់ខ្ជាប់ខ្ជួន ឬការចូលកាន់សមាធិ/ឈាន។ ចំណុចសំខាន់ៗនៃ '''សុញ្ញតសមាបត្តិ''' មានដូចខាងក្រោម៖ * '''គោលចំណុចសំខាន់៖''' អ្នកប្រតិបត្តិត្រូវពិចារណាមើលឃើញសង្ខារធម៌ទាំងពួងថាជារបស់សូន្យទទេ មិនមែនជារបស់ខ្លួន ឬជារបស់អ្នកណាឡើយ (ឃើញច្បាស់នូវត្រៃលក្ខណ៍ គឺ អនត្តា)។ * '''ប្រភេទនៃសមាបត្តិ៖''' សុញ្ញតសមាបត្តិ ស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសមាធិធំៗទាំង ៣ គឺ៖ ** '''សុញ្ញតសមាធិ៖''' សមាធិដែលមាន ''អនត្តា'' (ភាពគ្មានខ្លួន) ជាអារម្មណ៍។ ** '''អនិមិត្តសមាធិ៖''' សមាធិដែលមាន ''អនិច្ចំ'' (ភាពមិនទៀងទាត់) ជាអារម្មណ៍។ ** '''អប្បណិហិតសមាធិ៖''' សមាធិដែលមាន ''ទុក្ខំ'' (សេចក្តីវេទនា) ជាអារម្មណ៍។ * '''ផលនៃការប្រតិបត្តិ៖''' នៅពេលចិត្តតម្កល់នៅក្នុងសភាពសូន្យទទេនេះ (សុញ្ញតវិមោក្ខ) នឹងធ្វើឱ្យចិត្តផ្តាច់ចេញ ឬរំលត់ផុតពីតណ្ហា (ការប្រកាន់មាំ ឬសេចក្តីត្រេកអរ/ប្រទូសរ៉ាយ) ដែលនាំឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិរួចចាកផុតពីកិលេសបាន។ == ឯកសារយោង == វិនយបិដក (បិដកភាគទី១ ទំព័រ​ទី ៣២៩) មជ្ឈិម​និកាយ​ (បិដកភាគទី​​២៧) មជ្ឈិមនិកាយ > ឧបរិបណ្ណាសក > នវមភាគ > បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសូត្រ ទី៩ (បិដកភាគទី២៨) kz7pqugc1khtxteztytnylx0e2ayfua