វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3429 337375 337079 2026-07-16T07:11:26Z ហ៉េង រិន 51781 សន្ធាជនរដ្ឋ 337375 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:China_100.78713E_35.63718N.jpg|រូបភាពតូច|alt=កុងខៃ|នេះនឹម]]នៅក្នុងសតវត្ស ទី 7ស្រមៃកណ្ដាល ចិនបានចូលបដិវត្តន៍ស្គាល់រាជធម៌ដើមនៃបេកខាងត្បូង ប្រទេសចិនជឿជាក់ថាទេវតាខាងឈី និងចាប់កំណើតកម កាលណានិយាយពីរឿងប្រទេសចិនដែលត្រូវបំពេញអក្សរនៃកណ្ដាល លាសណ្ឋានពីខាងត្បូងទៅនៃកណ្ដាលនៃប្រជាជននៅតារាប ពេលនោះប្រទេសថ្មីបានចាប់កំណើតឡើងគេហៅថាប្រទេស[[ខ្មែរដើម]] ទើបចិនស្គាល់ថាខ្មែរហើយនិងចិនគឺជាសំពត់និមិត្តគ្នាគឺជានៅក្នុងសុទ្ធតែវត្តដែលបានចាប់ផ្ដើមគ្នាចោលដោយ ចៅតាខ្វាន់ បានស្គាល់ខ្មែរកណ្ដាលច្បាស់នៅពេលនោះ នៅក្នុងរាជការនៅទើបការបដិវត្តចូលបដិវត្តន៍បានចាប់ផ្ដើមនៃអនុវត្ត នៃចំនួនក្រដាល់ហើយចិនជឿជាក់ថាទេវតានោះនៅតែតាមថែរក្សាពួកគេជារៀងរហូត១២៣៤-៧៨៦=២០២៦ ការស្គាល់សម័យអាណានិគម [[បារាំង]]ជឿជាក់ថាការពីដើមខួសនោះអាណានិគមត្រូវបានដាក់ដោយពួកអាស៊ី {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=95}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= 13, 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=682 |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=3 |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=live }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] keob0d56344msefd8dbkh8u4qghbu1n 0 3487 337372 337076 2026-07-16T06:33:48Z ហ៉េង រិន 51781 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 337372 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> សង្គ្រាមលោកលើកទី២ </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:WW2 collage.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''War World II''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''កាលបរិច្ឆេតចាប់ផ្ដើម''' |colspan="2"|'''០១ កញ្ញា ១៩៣៩''' |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេលសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៦ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រទេសចូលរួម''' |colspan="2"| ៧០ ប្រទេស |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជាតិក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ១២៧.២ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជនស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៥០ ទៅ ៥៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''យោធាស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ២០ ទៅ ២៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំនួនស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''កាលបរិច្ឆេតបញ្ចប់''' |colspan="2"|'''០២ កញ្ញា 2000''' |} '''សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: '''World War II''') អក្សរកាត់ (WW3) គឺជាសង្គ្រាមពិភពលោកដែលចាប់ផ្ដើមលើកទី២ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមពិភពលោកលើកទី១ ត្រូវបានបញ្ចប់ ។ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានកើតឡើងរវាងក្រុមប្រទេសមហាអំណាចខាងយោធា មានទំនាស់និងគ្នាក្នុងការប្រកួតប្រជែង ផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយប្រកាន់បក្សពួក ហើយការប្រកួតប្រជែងដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងគ្នាបែបនេះបានរីករាលដាលក្លាយជាទំនាស់សកល និង បានឈានទៅរកការបង្កើតគូបក្សដិបក្សនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាប្រឆាំងគ្នាចំនួនពីរគឺ ក្រុម​សម្ព័ន្ធមិត្ត (Allies) និង​​​ ក្រុមអ័ក្សុីស (Axis) ដែលបានបង្កើតសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលជាសង្គ្រាម​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលមានប្រជាជាតិប្រមាណជា ១២៧.២9 លាននាក់ មកពី ៧០ប្រទេស បានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាមនេះ ដែលបណ្ដាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណពី ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ ហើយនេះជាជម្លោះយោធា​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​នៅក្នុង​ប្រវត្តិ​​សាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលរាប់លាននាក់ រាប់ចាប់ពី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ទារក កុមារ រហូតដល់ មនុស្សចាស់ ដែលរងនូវការសម្លាប់រង្គាលនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ ការស្លាប់ដោយអត់ឃ្លាន ការស្លាប់ដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ ។<ref> Christopher Hodapp, Alice Von Kannon (2026) [https://www.google.com.kh/books/edition/Conspiracy_Theories_and_Secret_Societies/OCa9BgAAQBAJ?hl=en Conspiracy Theories and Secret Societies For Dummies], Publisher: Wiley, or John Wiley & Sons, Inc., is a multinational publishing company that specializes in academic and instructional materials, p.384 [[ISBN]]:9780470184080, 0470184086 </ref> == មូលហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ == '''The causes of World War II''' ក្រោយពេល [[អាល្លឺម៉ង់]] ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែរសៃ (Treaty of Versailles) នាទីក្រុងប៉ារីស [[ប្រទេសបារាំង]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ១៩១៩ លក្ខខណ្ឌនៃសន្ធិសញ្ញាតម្រូវឱ្យប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ធ្វើរួមមាន៖ * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានតម្រូវឱ្យបង់សំណងហិរញ្ញវត្ថុដល់សម្ព័ន្ធមិត្តសម្រាប់សង្គ្រាម ។ ចំនួនទឹកប្រាក់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយគណៈកម្មការអន្តរសម្ព័ន្ធក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ហើយមានចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារ បន្ថែមពីលើការទូទាត់ដំបូងចំនួន ៥ ពាន់លានដុល្លារ ។  * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលប្រហែល ១០% នៃទឹកដីអ៊ឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមរបស់ខ្លួន រួមទាំងទីក្រុង សារឡេន (Saarland) ដែលសម្បូរដោយធ្យូងថ្ម និង ទីក្រុងកំពង់ផែ ដានហ្សុីង (Danzig) ។ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក៏បានបាត់បង់អាណានិគមក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនទាំងអស់ផងដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិជា "ទឹកដីមានកាតព្វកិច្ច"។ * សមត្ថភាព​យោធា​របស់​អាល្លឺម៉ង់​ត្រូវ​បាន​រឹតត្បិត​យ៉ាង​ខ្លាំង ដោយកំណត់មិនឱ្យមានការពង្រីកកងទ័ពលើសពី ១សែននាក់ ។ * សន្ធិសញ្ញានេះផងដែរបានប្រកាសឡើងពីការបង្កើត ក្រុមសម្ព័នប្រជាជាតិ (The League of Nations) ដើម្បីនាំខ្លួនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងត្រូវកាត់ទោសជាឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាម ។ សន្ធិសញ្ញាវែរសៃ បានធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំសេដ្ឋកិច្ចទាំងស្រុង ហើយធ្លាក់ចូលក្នុងសភាពដុនដាបជាខ្លាំង ដែលធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដែលនាំឱ្យប្រជាជនចេញមកធ្វើបាតុកម្ម រហូតពួកគេទទួលបានមេដឹកនាំថ្មីគឺលោក [[អាដុល ហ៊ីត្លែរ]] (Adolf Hitler) ដែលជាមេគំនិតជាតិនិយម នៃលទ្ធិណាហ្សុី (Nazi) ដែល និង នាំឱ្យមានសង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតនោះគឺ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ អាដុល ហ៊ីត្លែរ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បានពង្រីកកងទ័ពយ៉ាងច្រើនសម្បើម ដែលបង្ហាញពីសក្ដានុពលរបស់ខ្លួននៅចំពោះមុខគូសត្រូវរបស់ខ្លួននោះគឺ [[បារាំង]] និង [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ។ ការពង្រីកវិសាលភាពកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានបង្ហាញពីមហិច្ឆតារបស់លោកអាដុល ហ៊ីត្លែរ ផងដែរក្នុងការវាតទីចូលទៅកាន់កាប់ទឹកដីនៃបណ្ដាលប្រទេសក្នុងទ្វីបអុឺរ៉ុបក្នុងពេលខាងមុខ ។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ក្រោយមើលឃើញពីវិសាលភាព នៃការពង្រីកកងទ័ពដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ អាល្លឺម៉ង់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បានផ្ដួចផ្ដើមចុះនូវសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយនិង [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] នៅថ្ងៃ ២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ នាទីក្រុងឡុងដ៍ (London) ដែលសន្ធិសញ្ញានេះមានឈ្មោះថា អង់គ្លូ-ប៉ូលីស (Anglo-Polish) ប៉ុន្តែមួយសប្តាហ៍ក្រោយមកប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលធ្វើឱ្យ ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង ដាក់ឱសានវាទ ឱ្យអាល្លឺម៉ង់ដាច់ខាតត្រូវដកទ័ពចេញពីប៉ូឡូញ ប៉ុន្តែអាល្លឺម៉ង់ មិនធ្វើតាមនោះទេ ដូចនេះពីរថ្ងៃក្រោយមក ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយនេះជារបត់សង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតដែលគេកំណត់យកថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ជាការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលក្នុងថ្ងៃដដែលនោះប្រទេស [[អូស្ត្រាលី]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[ឥណ្ឌា]] តុងហ្គា ចូដង់ ម៉ារុក ទុយណេហ្ស៊ី ក៏ប្រកាសសង្គ្រាមទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ដែលប្រទេសទាំងនេះស្ថិតក្រោមអណានិគមរបស់ ចក្រភពអង់គ្លេស ។<ref> Stewart Ross (2003) [https://www.google.com.kh/books/edition/Causes_and_Consequences_of_the_Second_Wo/l-8zjFmqrWsC?hl=en Causes and Consequences of the Second World War], Publisher: Evans Publishing Group UK, p.80 [[ISBN]]: 9780237525699, 0237525690 </ref> == ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម == '''Widespread War''' [[File:Fall of Warsaw in 1939.jpg|thumb|German invasion Poland September 1939, The Fall of Warsaw.]] នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១.៥លាននាក់ រថក្រោះ ២,៧០០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២,៣១៥គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៩,០០០ដើម ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ ។ ហើយប្រទេសប៉ូឡូញពេលនោះបានកេណ្ឌកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១លាននាក់ រថក្រោះ ៨៨០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៤០០គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៤,៣០០ដើម ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់ពួកណាហ្សុីអាល្លឺម៉ង់ ។ ឧត្តមភាពរបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលមានការគាំទ្រដោយកងរថក្រោះ និង យន្តហោះចម្បាំងដ៏ច្រើនសម្បើម បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេវាយលុកប្រព័ន្ធការពាររបស់ប៉ូឡូញបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានទៅដល់ខ្សែរត្រៀមរបស់ប៉ូឡូញ ហើយវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុង វើរ-ស (Warsaw) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ រីឯ [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ដែលរបបរាជានិយមបានដួលរលំហើយប្ដូរឈ្មោះទៅជា សហភាពសូវៀត (Soviet Union) បានផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានឈ្មោះថា ម៉ូឡូទូវ (Molotov-Ribbentrop Pact) ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា ។ អំឡុងពេលដែលពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា សហភាពសូវៀត បានវាយប្រហារប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពរបស់ប៉ូឡូញកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ នៅទីបំផុតកងទ័ព​អាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតបាន​ចូលទៅកាន់កាប់ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​ទាំងស្រុង​នៅ​ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> С. П Иванов (1986) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Initial_Period_of_War/w0w0TLtJZewC?hl=en The Initial Period of War A Soviet View], Publisher: U.S. Government Printing Office, Original from University of Illinois at Urbana-Champaign, p.311 </ref> <ref> Dianne Stine Thomas (1995) [https://www.google.com.kh/books/edition/WWII/SfIkAQAAMAAJ?hl=en WWII Time-Life History of the Second World War], Publisher: Barnes & Noble Books, Original from the University of Michigan p.496 [[ISBN]]: 9781566199841, 1566199840 </ref> <ref> I. Joseph Vizulis (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Molotov_Ribbentrop_Pact_of_1939/7oxpAAAAMAAJ?hl=en The Molotov-Ribbentrop Pact of 1939 The Baltic Case], Publisher: Bloomsbury Academic, Original from the University of Michigan p.176 [[ISBN]]: 9780275934569, 027593456X </ref> == ការផ្ដើមសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក == '''Battle of the Atlantic begins''' បេសកកម្មដំបូងរបស់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបានបើកការវាយប្រហារទៅលើអាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ តាមរយៈកងទ័ពជើងអាកាសរបស់ខ្លួន "Royal Air Force" ហៅកាត់ថា (RAF) ដែលមានយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួន ១៦គ្រឿង បានបើកប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើនាវាកងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់នៅកំពង់ផែ "វេលហាមសាវិន" (Wilhelmshaven) ដែលបានកំទេចនាវាចម្បាំង ០៥គ្រឿង របស់អាល្លឺម៉ង់ ។ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើការតបតមកវិញដោយបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក របស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់ចំនួន ០៧គ្រឿងផងដែរ បន្ទាប់មកអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងនាវាចម្បាំង និង នាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចេញទៅតតាំងនិងចក្រភពអង់គ្លេសវិញនៅឯ សមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយនេះជាការចាប់ផ្ដើមនៃសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក ។ អង់គ្លេស​បាន​ចាប់ផ្តើម​យុទ្ធនាការ​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួនដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង​នាវាមុជទឹករបស់​អាល្លឺម៉ង់​ដែល​កំពុង​គំរាមកំហែងដល់​ការដឹកជញ្ជូនរបស់អង់គ្លេស តាមមធ្យោបាយផ្លូវទឹកដែលឆ្លងកាត់សមុទ្រអាត្លង់ទិក ។ សង្គ្រាមអាត្លង់ទិក រវាងចក្រភពអង់គ្លេស និង ពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ បានក្លាយទៅជាយុទ្ធនាការដ៏វែងបំផុតនៃសង្គ្រាម ។ <ref> Donald G. F. W. Macintyre (1961) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Battle_of_the_Atlantic/NgdnAAAAMAAJ?hl=en The Battle of the Atlantic], Publisher: B. T. Batsford, Original from the University of Michigan p.208 </ref> === អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង === '''Germany launches offensive on French border''' [[File:Bundesarchiv Bild 146-1980-001-35, Maginot-Linie, Panzerwerk Schöneburg.jpg|thumb|French border Maginot Line.]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បន្ទាប់ពីបើកការវាយប្រហារទៅលើ [[អាល្លឺម៉ង់]] តាមទ័ពអាកាសនៅវេលាព្រឹកហើយនោះ គឺនៅវេលាម៉ោង ១១ព្រឹក ថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ២.៧លាននាក់ ចែកចេញជា ៧៥កងពល បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែនបារាំង ។ នៅរយៈពេល ៦ម៉ោងក្រោយមក ពោលគឺនៅម៉ោង៥ល្ងាច អាល្លឺម៉ង់បានបើកការឈ្លានពានបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) គឺជាខ្សែរបន្ទាត់នៃបន្ទាយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងប្រទេសបារាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ ដើម្បីការពារព្រំដែនភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ ខ្សែរបន្ទាត់នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​លោក "អង់ដ្រេ មេហ្សុីនូ" (André Maginot) ដែលជារដ្ឋមន្ត្រី​ការ​ពារជាតិបារាំង​នៅ​ពេល​នោះ។ ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ គឺជាប្រព័ន្ធការពារដ៏ស្មុគស្មាញដែលរួមមាន បន្ទាយបេតុង លួសបន្លារ កាំភ្លើងធំ និង បង្គោលកាំភ្លើងយន្ត ។ នៅតាមខ្សែរបន្ទាត់មានបន្ទាយធំៗ ដែលស្ថិតនៅជម្រៅក្រោមដី ដែលរួមបញ្ចូល មន្ទីរពេទ្យ រថភ្លើង និង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់គ្រាប់ ខ្សែរបន្ទាត់នេះផងដែរត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីបន្ថយការវាយប្រហាររបស់សត្រូវ និង ផ្តល់ពេលវេលាដល់កងទ័ពបារាំងដើម្បីធ្វើរការចល័តទ័ព ។ អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពានបារាំង នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញាដដែល ប្រទេសចំនួន២ទៀតគឺ [[នេប៉ាល់]] និង [[អេហ្ស៊ីប]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំរវាងកងទ័ព អាល្លឺម៉ង់ និង កងទ័ពបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ បានធ្វើឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសកកម្មរបស់ខ្លួន "British Expeditionary Force" ហៅកាត់ថា (BEF) ប្រមាណជា ១៥២,០០០ (ជាង១៥មុឺននាក់) ចូលទៅអន្តរាគមន៍ជួយការពារបារាំងពីការវាយលុករបស់អាល្លឺម៉ង់ផង និង បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែន [[បែលហ្ស៊ិក|ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក]] ផងដែរ ។<ref> Stephen Wentworth Roskill (1954) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_War_at_Sea_1939_1945_The_defensive_v/IIfzAAAAMAAJ?hl=en The War at Sea, 1939-1945: The defensive.- v.2. The period of balance.- v.3. The offensive], Publisher: H.M. Stationery Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.667 </ref> == ការប្រកាសអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក == '''US Declaration of Neutrality''' អំឡុងពេលដែលអាល្លឺម៉ង់កំពុងវាយប្រហារបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) បារាំង បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ១.៨លាននាក់ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ នៅថ្ងៃទី០៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកគឺលោក "រ៉ូសវែល" (Roosevelt) បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមរវាងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយអាមេរិកមិនលូកដៃចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ហើយលោក​ក៏​បាន​គាំទ្រ​ការ​ហាមប្រាមនៃ​ការ​នាំ​ចេញ​អាវុធ​របស់អាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសមានជម្លោះទាំងនោះ ហើយកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកបានបង្កើតកងល្បាតអព្យាក្រឹត ដើម្បីតាមដានប្រតិបត្តិការយោធានៅអឌ្ឍគោលខាងលិចផងដែរ ។ ការមិនលូកដៃចូលក្នុងសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើឱ្យប្រទេស [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពោលគឺប្រទេស [[កាណាដា]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> United States (1939) [https://www.google.com.kh/books/edition/Supplement_to_the_Code_of_the_Laws_of_th/f6DkAAAAMAAJ?hl=en Supplement ... to the Code of the Laws of the United States of America Volume 5], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.1317 </ref> == សហភាពសូវៀតឈ្លានពានប៉ូឡូញ == '''Soviet Union invasion of Poland''' [[File:Wrzesien2.jpg|thumb|Line of demarcation between German and Soviet military forces after their joint invasion of Poland in September 1939]] ១៦ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់បើកការឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងលិច សហភាពសូវៀតបានប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការណ៍ទល់និងប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៤,៧០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៣,៣០០គ្រឿងចូលទៅឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ។ ការលុកលុយនេះគឺជាលទ្ធផលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា "ម៉ូឡូតូវ" (Molotov) ដែលត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហភាពសូវៀត និង សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ កតិកាសញ្ញានេះរួមមានការកណត់នៃការបែងចែកទឹកដីអឺរ៉ុបជាពីរផ្នែកគ្រប់គ្រង ដោយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងលិចត្រូវកាន់កាប់ដោយសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ហើយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងកើតត្រូវកាន់កាប់ដោយសហភាពសូវៀត ។ ជាចុងក្រោយ សហភាពសូវៀត និង អាល្លឺម៉ង់ បានទទួលការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ប៉ូឡូញនៅ សមរភូមិ "ឃក" (Kock) កងទ័ពប៉ូឡូញប្រមាណជា ៣២មុឺននាក់ បានធ្លាក់ខ្លួនជាឈ្លើយសឹករបស់សហភាពសូវៀត អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ កងកម្លាំងរបស់ប៉ូឡូញប្រមាណជា ២០មុឺននាក់ត្រូវបានស្លាប់ ហើយប្រជាជនប៉ូឡូញប្រមាណជា ៦៦,០០០ (ជាង៦មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ដែលគិតពីការឈ្លានពានថ្ងៃដំបូង នៃថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> B. Montanus (1944) [https://www.google.com.kh/books/edition/Polish_Soviet_Relations_in_the_Light_of/6eFZH9IEj7EC?hl=en Polish-Soviet Relations in the Light of International Law], Publisher: University publication Original from University of Illinois at Urbana-Champaign p.54 </ref> == សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ == '''Albert Einstein Letter''' [[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|Albert Einstein during a lecture in Vienna in 1921]] អាល់បឺត អាន់ស្តាញ លោកជាអ្នកទ្រឹស្ដីរូបវិទ្យាដែលកើតនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្តីទំនាក់ទំនងនៃរូបវិទ្យាកង់ទិច រូបមន្តដ៏ល្បីល្បាញរបស់លោកគឺ សមមូលថាមពល E=mc² ។ លោកអាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ ដាក់ជូនប្រធានាធិបតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក គឺលោក រ៉ូសវែល (Roosevelt) ។ សំបុត្រនោះបានសរសេរអំពី ការព្រមានអំពីលទ្ធភាពដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ អាចបង្កើតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាព លោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរពីរូបមន្តក្នុងការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់ ហើយលោក "ឡេអូ ហ្សីឡាត" (Leo Szilard) ដែលជាវិទូរូបវិទ្យាជនជាតិហុងគ្រី បានប្រែសម្រួលជាភាសាអង់គ្លេសដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយសំបុត្រនោះបានផ្ញើរចេញតាមរយ:ស្ថានទូតបែលហ្សិក ។ សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្នុងអំឡុងការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ លោក អេឡិចសេនដឺ សាច (Alexander Sachs) ដែលជាសេដ្ឋវិទូ បានជួបជាមួយលោក "រ៉ូសវែល" ដើម្បីពិភាក្សាអំពីសំបុត្រនោះ ហើយលោកស្នើថាសហរដ្ឋអាមេរិកគួរតែចាប់ផ្តើមកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ។ កម្មវិធីនៃការផលិតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាពនេះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រធានាធិតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយនៅទីបំផុតបាននាំមកនៅគម្រោងម៉ាណហាធិន (Manhattan) ដែលផ្ដោតទៅលើការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ។<ref> Francis George Gosling (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Manhattan_Project/SKaSCzKs8ZsC?hl=en The Manhattan Project Making the Atomic Bomb], Publisher: U.S. Department of Energy p.66 [[ISBN]]: 9780788178801, 0788178806 </ref> == អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសង្គ្រាមផ្លូវអាកាស == '''Britain - Germany (Air Raid)''' ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង និង កងកម្លាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស មិនទាន់ឈានដល់ទ្រង់ទ្រាយធំនោះទេ ដោយអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនក្រុមនាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចូលទៅវាយប្រហារអង់គ្លេសជារឿយៗ ហើយកងនាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់បានបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំង និង នាវាដឹកអ្នកដំណើររបស់អង់គ្លេស ស្លាប់ និង ខូចខាតជាបន្តបន្ទាប់ ដូចនេះហើយកងទ័ពជើងទឹករបស់អង់គ្លេសបានបើកប្រតិបត្តិការក្នុងការទម្លាក់គ្រាប់មុីន (Mine Warfare) ចូលទៅក្នុងទឹកដើម្បីរារាំងប្រឆាំងនាវាមុជទឹករបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង ។ កងនាវាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលបើកទៅប៉ះមីនប្រឆាំងនាមុជទឹក ដែលត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងចំនួន ៤មុឺនគ្រាប់ របស់អង់គ្លេស ត្រូវបានផ្ទុះលិចបាត់ទៅក្នុងទឹកជាបន្តបន្ទាប់ មានដូចជា÷ U-40, U-42, U-45, U-47 ។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអុីស្តូនី បានចុះហត្ថលេខាចូលជាសមាជិកភាពនៃបក្សសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់អាចចល័តកងទ័ពទៅកាន់តំបន់បាល់ទិចនៃអុឺរ៉ុបខាងកើត ។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជើងអាកាសរបស់អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាសយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ (JU88s) ចំនួន ០៩គ្រឿង បើកការវាយឆ្មក់ជាលើកដំបូងតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់ចក្រភពអង់គ្លេសនាថ្ងៃរសៀល ។ កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ បានទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅ សោហ្សាំតុន (Southampton) និង អុីឌិនបឺក (Edinburgh) ហើយបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះនាវាចម្បាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់មួយចំនួនផងដែរ ។ កងទ័ពអាកាសអង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការក្នុងតាមប្រមាញ់កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ ដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាល្លឺម៉ង់ ចំនួន០៤គ្រឿង ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ផងដែរ ។<ref> Empire Air Forces Journal (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=mycwAQAAIAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y Royal Air Force Quarterly and Commonwealth Air Forces Journal, Volumes 16-17], Publisher: Original from the University of California p.108 </ref> == សង្គ្រាមរដូវរងារ វិច្ឆិកា ១៩៣៩ == '''Winter War, November 1939''' [[File:Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor.jpg|thumb|Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor, The government of Manchukuo.]] សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា បានឈានចូលដល់រដូវរងារនៃខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្រៅពីការវាតទីទឹកដីរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅតំបន់អុឺរ៉ុប នៅអាសុីឯណេះវិញ [[ប្រទេសជប៉ុន]] បានបើកការឈ្លានពានលុកលុយយក [[ប្រទេសចិន]] យ៉ាងពេញទំហឹង ។ ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ បានបើកការឈ្លានពានយក ឧបទ្វីបកូរ៉េ (Korean Peninsula) នៅឆ្នាំ១៩៣១ ហើយបន្តទៅឈ្លានពានប្រទេសចិន ដោយចូលទៅកាន់កាប់តំបន់ ម៉ាន់ជូរី (Manchuria) ក្រោយការដួលរលំរាជវង្សឆេង (Qing dynasty) ក្នុងឆ្នាំ១៩១១ ។<ref> New York, Zhongguo xin wen she (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Contemporary_China/nFI8AQAAIAAJ?hl=en&gl=KH Contemporary China A Reference Digest · Volumes 3-5], Publisher: Chinese news Service p.260 </ref> ក្រោយពេលជប៉ុនចូលកាន់កាប់តំបន់ម៉ាន់ជូរី ជប៉ុនបានហៅតំបន់នេះថា ម៉ាន់ជូគូ (Manchukuo) និងបានលើក ពូយុី (Pu Yi) ជាអភិបាលតំបន់នេះ ពូយុី គឺជាអធិរាជចិនចុងក្រោយនៃរាជវង្សឆេង ដែលត្រូវបានក្រុមបដិវត្តន៍ទម្លាក់ចេញពីរាជបល្ល័ង្ក ហើយទ្រង់បានទៅជ្រកកោណក្នុងប្រទេសជប៉ុន ការតម្លើងលោកឱ្យមកគ្រប់គ្រងតំបន់នេះត្រូវបានប្រជាជនចិនទូទៅហៅថា "ជារដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន" (Puppet State) ។ ការចាប់ផ្តើមនៃ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ (Second sino-japanese war) ការចូលកាន់កាប់ទឹកដីម៉ាន់ជូរីពីសំណាក់កងទ័ពជប៉ុន បានធ្វើឱ្យក្រុមបដិវត្តន៍ចិនបង្កើតចលនាប្រឆាំងវត្តមានជប៉ុននៅទូទាំងប្រទេស ហើយចលនាប្រឆាំងនេះបានបន្តរីករាលដាលធំឡើងៗរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយប្រដាប់អាវុធរវាងកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិន និង ជប៉ុន នៅលើស្ពានលូគូ (Lugou Bridge) ជិតទីក្រុងប៉េកាំង នាថ្ងៃទី០៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។ ជប៉ុនបានស្នើឱ្យភាគីចិនទទួលខុសត្រូវ និង សុំទោសខ្លួន ក្នុងការលួចសម្លាប់ជនស៊ីវិលជប៉ុន និង ការវាយឆ្មក់សម្លាប់កងកម្លាំងជប៉ុននៅលើស្ពានលូគូ ប៉ុន្តែចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក លិនសេន (Lin Sen) បានធ្វើការបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ និង មិនសុំទោសជប៉ុននោះទេ ដូចនេះនៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារទៅលើរដ្ឋធានីប៉េកាំង (Beijing) ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាមនោះទេ ចំណែកឯកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនមានចំនួនតែជាង ១៥,០០០នាក់ ចាំការពាររាជធានីប៉េកាំងប៉ុនណោះ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានយកឈ្នះកងកម្លាំងចិន ហើយចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីប៉េកាំង និង តំបន់ធៀនជិន (Tianjin) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Chih-kung Jen, Zhigong Ren (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/Recollections_of_a_Chinese_Physicist/scnuAAAAMAAJ?hl=en Recollections of a Chinese Physicist], Publisher: Signition Original from the University of Michigan p.239 [[ISBN]]: 9780962758102, 0962758108 </ref> === ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧ === '''Battle of Shanghai 1937''' [[File:Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937).png|thumb|Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937)]] នៅថ្ងៃទី០៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជើងទឹកជប៉ុនចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅខាងមុខក្រុងសៀងហៃ ជាមួយនិងកងនាវាចម្បាំងចំនួន ៣០គ្រឿង ។ នៅថ្ងៃ១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុនបើកការបាញ់ផ្លោងមកលើក្រុងសៀងហៃ ចិនបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ដើម្បីការពារក្រុងសៀងហៃ មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៤ មន្ត្រីទ័ពចិនមកពីគណបក្ស "គូមីនតាំង" (Kuomintang) ដឹកនាំដោយ "ជាំងកៃឆៀក" (Chiang Kai-shek) បានបញ្ជូនកងទ័ពអាកាសរបស់ខ្លួនចំនួន ៩១គ្រឿង ទៅកំទេចនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៦ កងទ័ពអាកាសជប៉ុនចំនួន ៨៥គ្រឿង បានចេញពីកោះតៃវ៉ាន់មកដល់ក្រុងសៀងហៃ ហើយធ្វើការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើអាគារលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជាជន ។ ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃបានផ្ទុះឡើងក្រោមការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនអស់ជាច្រើនថ្ងៃ តែកងទ័ពជប៉ុននៅតែមិនអាចចូលកាន់កាប់ក្រុងសៀងហៃបានរហូតដល់ថ្ងៃទី២២ កងទ័ពចិនបានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀតដែលធ្វើឱ្យចំនួនទ័ពដែលមកការពារក្រុងសៀងហៃ មានចំនួន ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) ។ នៅថ្ងៃទី២៣ កងទ័ពធំជប៉ុនបានមកដល់ក្រុងសៀងហៃ ក្នុងចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ជាមួយ រថក្រោះ ៣០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤០០គ្រឿង ។ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងរថក្រោះ ដើម្បីវាយបើកមុខឱ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនរុលចូលទៅមុខដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយកងទ័ពអាកាសយ៉ាងច្រើនលើសលប់បានយកឈ្នះទៅលើកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Dick Wilson (1982) [https://books.google.com.kh/books?id=eP4vAQAAIAAJ&num=9&redir_esc=y When Tigers Fight: The Story of the Sino-Japanese War, 1937-1945], Publisher: Hutchinson p.269 [[ISBN]]: 0091457106, 9780091457105 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧'''</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ចិន <br> (China) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ជប៉ុន <br> (Japan) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ជាំងកៃឆៀក | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ហេសុគុិ |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៦៨មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៩១គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៤៨៥គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ១៦គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣០០គ្រឿង |- | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' មិនមាន | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' ១៣០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២៥មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៣មុឺននាក់ |} === ជ័យជំនះជប៉ុនទៅលើចិន === '''Japan's victory over China''' ប្រទេសមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ ដែលគេស្គាល់ថាជាប្រទេសជប៉ុនដែលបានចូលឈ្លានពានប្រទេសចិន ហើយបានវាយចូលកាន់កាប់ទឹកដីចិនជាបន្តបន្ទាប់ អំឡុងពេលដែលជប៉ុនវាយចូលទីក្រុងសៀងហៃ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានជីង (Nanjing) ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) បានបើកការវាយលុកទៅលើចិនដើម្បីដណ្ដើមយកទីក្រុងណានជីង ចំណែកឯកងទ័ពចិនដែលចាំការពារក្រុងណានជីង មានចំនួនតែ ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ជប៉ុនបានវាយលុកទីក្រុងណានជីង អស់ពេញមួយខែ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកទីក្រុងណានជីង នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពចិនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ ចំណែកឯភាគីជប៉ុនវិញបាត់បង់កងទ័ពប្រមាណជា ២៧,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ជប៉ុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណាជីង បានសម្លាប់រង្គាលជនស៊ីវិលចិនប្រមាណជា ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ហើយនេះគឺជាការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ។<ref> Timothy Brook (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/Documents_on_the_Rape_of_Nanking/c_Lw8PMb3yMC?hl=en Documents on the Rape of Nanking], Publisher: University of Michigan Press p.301 [[ISBN]]: 9780472086627, 0472086626 </ref> ជប៉ុនបន្ទាប់ពីដណ្ដើមបានទីក្រុងណានជីង បន្ទាប់មកបានចូលទៅវាយយកទីក្រុងវូហាន (Wuhan) ដើម្បីកាន់កាប់ជាបន្តទៀត នៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ៣៥០,០០០ (៣៥មុឺននាក់) ដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន ក្រោមការការពាររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនប្រមាណជា ២៥០,០០០ (២៥មុឺននាក់) នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនបានបំពាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទំនប់ទឹកនៃទន្លេលឿងនៅ "ហុឺយ័នគូ" (Huayuankou) ដោយបង្កើតឱ្យមានទឹកជំនន់ដ៏ធំមួយដើម្បីពន្យាពេលកងកម្លាំងជប៉ុនដែលកំពុងវាយលុកយកទីករុងវូហានព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ទឹកជំនន់ទន្លេលឿង" ទឹកជំនន់ដ៏ធំនេះបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលចិនប្រមាណជា ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) ស្លាប់ដោយការលង់ទឹក ។ ទោះជាយ៉ាងណា ជប៉ុនបានបន្ថែមសម្ភារៈសឹកមកបន្ថែមទៀតដែលរួមមាន យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤២៩គ្រឿង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២០គ្រឿង និង នាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៣១៥គ្រឿង ដើម្បីឆ្លងទឹកជំនន់ទន្លេលឿងហើយវាយចូលទីក្រុងវូហាន ហើយនៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន នៅថ្ងៃ២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៨ ចំណែកឯខាងភាគីចិនបានដកថយហើយទៅបោះទីតាំងមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីក្រុងឆុងឈីង <ref> China Information Committee (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=29IMAQAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China at War, Volume 13], Publisher: China Information Publishing Company, Original from Indiana University </ref> ជប៉ុនដែលកំពុងចូលឈ្លានពានលេបយកប្រទេសចិនក្នុងបុព្វហេតុ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ ដែលមិនមានប្រទេសទី៣ លូកដៃផងនោះ បានឈានដល់ការកំណត់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារដើម្បីចូលកាន់កាប់ទីក្រុង "ឆាងសា" (Changsha) ដែលមានកងទ័ពចិនចំនួន ២៤០,០០០ (២៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារទីក្រុង ប៉ុន្តែជាចុងក្រោយ សម្ភារៈសឹកដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ជប៉ុន ដែលមានយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២គ្រឿង បានយកឈ្នះទៅលើកងកម្លាំងចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឆាងសា នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> China. Hsüan ch'uan pu (1942) [https://books.google.com.kh/books?id=VZ3GAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China After Five Years of War], Publisher: Chinese News Service, Original from the University of Michigan p.233 </ref> === ចម្បាំងនៅគ័ងសុី === '''Battle of Guangxi''' នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនបានបន្តលុកលុយប្រទេសចិនមកដល់តំបន់គ័ងស៊ី នៃចិនភាគខាងត្បូង កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) បានចូលប្រយុទ្ធទល់និងកងកម្លាំងចិន ចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) ដែលកំពុងការពារប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន ការប្រយុទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយភាគីចិនបានយកជ័យជំនះទៅលើជប៉ុន នៅច្រកភ្នំឃុនលុន និង បានរារាំងកងទ័ពជប៉ុន ក្នុងការបន្តដំណើររុលទៅមុខក្នុងទិសដៅទៅវាយប្រហារទីក្រុងឆុងឈីងដែលជាមូលដ្ឋានទ័ពដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់ចិន ។ ទោះជាយ៉ាងណាកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង នាវផ្ទុកយន្តហោះចំនួន ០២គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ៤០គ្រឿង បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានណីង (Nanning) នៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> Andrew Roth (1941) [https://books.google.com.kh/books?id=52B5AAAAIAAJ&num=9&redir_esc=y Japan Strikes South: The Story of French Indo-China Passing Under Japanese Domination, Issue 1], Publisher: American council, Institute of Pacific relations, Original from the University of California p.108 </ref> === សហភាពសូវៀត ឈ្លានពាន ហ្វាំងឡង់ === '''Soviet Union invades Finland''' [[File:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|thumb|Soviet Union invades Finland , 30 November 1939 (Winter War)]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៩ [[សហភាពសូវៀត]] បានចូលទៅឈ្លានពាន [[ប្រទេសហ្វាំងឡង់]] ដែលបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមដ៏ធំ នោះគឺ សង្គ្រាមរដូវរងារ (Winter War) កងទ័ពក្រហម របស់សហភាពសូវៀតចំនួន ៤៦០,០០០ (៤៦មុឺននាក់) បានចូលឈ្លានពានប្រទេសហ្វាំងទ្បង់ ជាមួយ និង រថក្រោះចំនួន ២,២០០គ្រឿង នឹង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ២,០០០គ្រឿង ។ ប្រទេសហ្វាំងឡង់ បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៣២គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងមានត្រឹមតែចំនួន ១១៤គ្រឿងប៉ុនណោះ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានពីសំណាក់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀត ។ សង្គ្រាមរដូវរងារ រវាងប្រទេសហ្វាំងឡង់ និង សហភាពសូវៀត បានអូសបន្លាយពេលរហូតដល់ថ្ងៃ១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤០ ទើបភាគីទាំងពីរបញ្ឈប់សង្គ្រាម និង ផ្ដើមកិច្ចចរចារសន្តិភាពដែលធ្វើឡើងនាទីក្រុងមូស្គូ របស់សហភាពសូវៀត (Moscow Peace Treaty) មិនមានភាគីណាមួយចាញ់ឬឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ។ ភូមិសាស្ត្រតំបន់ដ៏ស្មុគស្មាញ អាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ខ្លាំង ការត្រៀមខ្លួនរបស់កងទ័ពហ្វាំងឡង់ សម្រាប់ភាពធន់នៃអាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ដែលដកក្រោមសូន្យ -៤៣អង្សាសេ (−43 °C) បានទប់ស្កាត់ពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀតបានយ៉ាងជោគជ័យ ។<ref> United States. Congress. Senate. Committee on Foreign Relations. Subcommittee on Disarmament (1956) [https://www.google.com.kh/books/edition/Disarmament/M5eEVweW6mMC?hl=en&gl=KH Disarmament A Selected Chronology, January 1, 1918-March 19, 1956], Publisher: U.S. Government Printing Office p.33 </ref> <ref> Arie Marcelo Kacowicz (1994) [https://www.google.com.kh/books/edition/Peaceful_Territorial_Change/y7NRn5s73sQC?hl=en Peaceful territorial change], Publisher: University of South Carolina Press p.390 [[ISBN]]: 9780872499898, 0872499898 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ហ្វាំងឡង់ -សហភាពសូវៀត ក្នុងសង្គ្រាមរដូវងារ'''<br> Finland - Soviet Union (Winter-war)</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ហ្វាំងឡង់ <br> (Finland) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | សហភាពសូវៀត <br> (Soviet) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' អុីមុីល ម៉ានឺហៀម <br> Emil Mannerheim | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' វ៉ូរូសុីឡូវ <br> Voroshilov |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៤៦មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ១១៤គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ២,០០០គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣២គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ២,២០០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៦មុឺននាក់ |} == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន ដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស == '''Germany invades Denmark and Norway''' [[File:28 cm gun at Oscarsborg Fortress.jpg|thumb|One of the three guns at Oscarsborg Fortress]] [[File:Senkingen av Blücher (5654566265).jpg|thumb|German warships Blücher on fire and sinking in Drøbak]] នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស នៅក្នុងប្រតិបត្តិការមួយដែលមានឈ្មោះថា វុីស៊ែអ៊ូបុង (Weserübung) ។ គោលដៅយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការលុកលុយនេះ គឺដើម្បីធានាការផ្គត់ផ្គង់រ៉ែដែកដ៏សំខាន់ និង ដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក និង ទ័ពអាកាស ដើម្បីទប់ទល់នឹងការគំរាមកំហែងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តនៅអាត្លង់ទិកខាងជើង ។ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១៤,៥០០នាក់ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ៦៩គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៥២៧គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង រីឯភាគីដាណឺម៉ាក មានកងទ័ពចំនួន ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ១០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២៣គ្រឿង នាវាចម្បាំង ៣២គ្រឿង ។ រយៈពេលត្រឹមតែ ៦ម៉ោងប៉ុនណោះ រដ្ឋាភិបាលដាណឺម៉ាកបានផ្ញើលិខិតចុះចាញ់អាល្លឺម៉ង់ ក្រោយពេលអាល្លឺម៉ង់បើកប្រតិបត្តិការកងទ័ពអាកាស ដោយបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងជាច្រើនគ្រឿងមកទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុង "ខប់ពេនហាចេន" (Copenhagen) ដែលជារាជធានីធំ របស់ដាណឺម៉ាក ។<ref> Edward Keble Chatterton (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Commerce_Raiders/Of_2KIzNL-UC?hl=en Commerce Raiders], Publisher: Hurst & Blackett Original from Harvard University p.128 </ref> នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដដែល ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបន្តបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសន័រវែស ដោយបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) យន្តហោះចម្បាំង ១,២០០គ្រឿង នាវាផ្ទុកសំភារៈយោធា ១គ្រឿង នាវាផ្ទុកកងទ័ព ២គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង និង នាវាមុជទឹក (U-boats) ៦គ្រឿង ។ នៅចំពោះមុខនៃការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ន័រវែស បានដាក់ពង្រាយកាំភ្លើងធំនៅតាមច្រាំងសមុទ្រដើម្បីត្រៀមទប់ទល់ពីការឈ្លានពាននេះ កងទ័ពជើងទឹក អាល្លឺម៉ង់បានមកដល់ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ (Drøbak) ដែលមាននាវាចម្បាំងប្លូឆឺ (Blücher) ជាអ្នកនាំមុខ កងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់មានបំណងបើកឆ្លងកាត់ ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ដើម្បីទៅវាយប្រហាររាជធានីធំអូសស្លូ (Oslo) របស់ន័រវែស នាវាចម្បាំងប្លូឆឺរបស់អាល្លឺម៉ង់ដែលបើកឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនេះ ត្រូវបានកាំភ្លើងធំរបស់ន័រវែសបាញ់ត្រូវ២គ្រាប់ ដែលបាញ់ចេញពីបន្ទាយទ័ព អូសស្កាប៊ក (Oscarsborg) ក្នុងរយៈចម្ងាយ ១៨០០ម៉ែត្រ បានបណ្ដាលឱ្យនាវាចម្បាំងដ៏ធំនេះលិចទៅក្នុងសមុទ្រ អាល្លឺម៉ង់ខឹងជាខ្លាំងបានបញ្ជារឱ្យកងនាវាចម្បាំងរបស់ខ្លួនចូលប្រយុទ្ធ និង កងនាវាចម្បាំងរបស់ន័រវែសដែលមានចំនួន ១៧គ្រឿង ក្រុមនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់ បានបើកការបាញ់ប្រហារពន្លិច នាវាចម្បាំងន័រវែសជាបន្តបន្ទាប់ អាល្លឺម៉ង់ បានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំង ៨០គ្រឿង ទៅទម្លាក់គ្រាប់ក្នុងទីក្រុងអូស្លូ ហើយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) បានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀត តាមរយៈនាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៤៥គ្រឿង រយៈពេលត្រឹមពីរខែ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ បានវាយគ្រប់គ្រងប្រទេសន័រវែសបានទាំងស្រុងគិតត្រឹមថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ ។<ref> Armed Forces Information School (U.S.) (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Army_Almanac/Dim5AAAAIAAJ?hl=en The Army Almanac A Book of Facts Concerning the Army of the United States], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of California p.1,009 </ref> == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន លុចសំបួរ ហូឡង់ និង បែលហ្ស៊ិក == '''Germany invades Luxembourg, Netherlands And Belgium''' == សេចក្តីប្រកាស == អត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចងក្រងដោយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៃដេប៉ាតឺម៉ង់ មកពីក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នាសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បច្ចុប្បន្នសមាជិក នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ មានបញ្ហាសុខភាពធ្ងន់ធ្ងរ មិនអាចបំពេញនូវអត្ថបទនេះបានទេ ដូចនេះ ការសរសេរអត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានពន្យាពេលមួយរយៈពេលវែង សូមអរគុណ ។ ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] my7ig5t3ds5sot1qk3pf889mzstxb8q 0 3713 337377 331750 2026-07-16T08:40:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337377 wikitext text/x-wiki [[File:Yahoo! (2019).svg|thumb|right|200px]] Yahoo! Inc.ជាសហគ្រាសសធារណះមួយរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងជាក្រុមហ៊ុនបំរើសេវាកម្ម[[អ៊ិនធឺណេត]]លើ[[ពិភពលោក]]។ == សេវាកម្មរបស់ Yahoo! == {| |valign=top| * Yahoo!Autos * [[Yahoo! Days|Yahoo! 360°]] * Yahoo!Finance * Yahoo!Games * [[GeoCities|Yahoo!GeoCities]] * Yahoo!Groups * Yahoo!Health * Yahoo!Horoscopes * Yahoo!HotJobs * Yahoo!Kids * Yahoo!Local * Yahoo!Mail * Yahoo!Maps * [[Yahoo! Messenger|Yahoo!Messenger]] |valign=top| * Yahoo!Movies * Yahoo!Music * My Yahoo! * Yahoo!News * Yahoo!People Search * Yahoo!Personals * Yahoo!Photos * Yahoo!Real Estate * Yahoo!Shopping * Yahoo!Sports * Yahoo!Tech * Yahoo!Travel * Yahoo!TV * Yahoo!Yellow Pages |} == វិបសាយ Yahoo! អន្តរជាតិ == === អ៊ឺរ៉ុប === {| |valign="top"| * [http://uk.yahoo.com/ Yahoo! UK&Ireland] * [http://de.yahoo.com/ Yahoo! Deutschland] * [http://at.search.yahoo.com/ <span lang="de">Yahoo! Österrich</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511144946/http://at.search.yahoo.com/ |date=2008-05-11 }} * [http://nl.yahoo.com/ Yahoo! Nederland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516000107/http://nl.yahoo.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://it.yahoo.com/ Yahoo! Italia] * [http://fr.yahoo.com/ Yahoo! France] * [http://es.yahoo.com/ <span lang="es">Yahoo! España</span>] * [http://ct.yahoo.com/ <span lang="ca">Yahoo! Català</span>] * [http://se.yahoo.com/ Yahoo! Sverige] * [http://dk.yahoo.com/ Yahoo! Danmark] * [http://no.yahoo.com/ Yahoo! Norge]{{Dead link|date=កក្កដា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://fi.search.yahoo.com/ Yahoo! Suomi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512223816/http://fi.search.yahoo.com/ |date=2008-05-12 }} * [http://ch.search.yahoo.com/ Yahoo! Schweiz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427010837/http://ch.search.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://gr.yahoo.com/ Yahoo! in Greek] * [http://ru.yahoo.com/ Yahoo! <span lang="ru">По-Русски</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606155915/http://ru.yahoo.com/ |date=2013-06-06 }} |} === អាមេរិក === {| |valign="top"| * [http://www.yahoo.com/ Yahoo!] * [http://chinese.yahoo.com/ ចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518200716/http://chinese.yahoo.com/ |date=2008-05-18 }} * [http://ca.yahoo.com/ Yahoo! Canada] * [http://cf.yahoo.com/ <span lang="fr">Yahoo! Canada en français</span>] * [http://telemundo.yahoo.com/ Yahoo! Telemundo] * [http://mx.yahoo.com/ Yahoo! Mexico] * [http://ar.yahoo.com/ Yahoo! Argentina] * [http://br.yahoo.com/ Yahoo! Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424160434/http://br.yahoo.com/ |date=2008-04-24 }} |valign="top"| :Yahoo! [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] :Yahoo! របស់អាមេរិកជាភាសាចិន :Yahoo! កាណាដាជាភាសាអង់គ្លេស :Yahoo! កាណាដាជាភាសាបារាំង |} === អាស៊ីនិងអូសេអានី === {| |valign="top"| * [http://www.yahoo.co.jp/ Yahoo! JAPAN] * [http://asia.yahoo.com/ Yahoo! Asia] * [http://kr.yahoo.com/ Yahoo! Korea] * [http://cn.yahoo.com/ ចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427032000/http://cn.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://tw.yahoo.com/ Yahoo! តៃវ៉ាន់] * [http://hk.yahoo.com/ Yahoo! Hong Kong] * [http://sg.yahoo.com/ Yahoo! Singapore] * [http://in.yahoo.com/ Yahoo! India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427010852/http://in.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://id.yahoo.com/ Yahoo! Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414230854/http://id.yahoo.com/ |date=2008-04-14 }} * [http://ph.yahoo.com/ Yahoo! Philippines] * [http://malaysia.yahoo.com/ Yahoo! Malaysia] * [http://th.yahoo.com/ Yahoo! Thailand] * [http://vn.yahoo.com/ <span lang="vn">Yahoo! Việtnam</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501102715/http://vn.yahoo.com/ |date=2008-05-01 }} * [http://au.yahoo.com/ Yahoo! 7] * [http://nz.yahoo.com/ Yahoo! Xtra] |valign="top"| :[[Yahoo! JAPAN]] :[Yahoo! អាស៊ី :のYahoo!កូរ៉េ :Yahoo!ចិន :Yahoo! សិង្ហបុរី :Yahoo!ឥណ្ឌា :Yahoo!ឥណ្ឌូនេស៊ី :Yahoo!ហ្វីលីពីន :Yahoo!ម៉ាឡេស៊ី :Yahoo!ថៃ :Yahoo!វៀតណាម :Yahoo!អូស្រ្តាលី → [[Yahoo! 7]] :Yahoo! ញូសឺលែន |} kaom3mbj4rsqm5me2ifdoca5p0b92pe 4 6475 337368 328569 2026-07-15T18:00:12Z ~2026-39961-85 52055 /* */ បើកបោកប្រាស់ឬកុហកផ្ទុះស្លាប់ 337368 wikitext text/x-wiki អេឡិចកាត់ចូលអេឡិច == ការការពារទុកជាមុន == {{Policy shortcut|WP:NO-PREEMPT|WP:PREEMPTIVE}} ការដាក់ការពារទំព័រដោយគ្រាន់តែជាវិធានការបង្ការតែមួយគឺផ្ទុយទៅនឹងលក្ខណៈបើកចំហររបស់វិគីភីឌានិងមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតទេ។ ជំនួសវិញ ការពារត្រូវបានប្រើនៅពេលមានអំពើវិនាសកម្ម ការរំខាន ឬការរំលោភបំពានដោយអ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនកំពុងកើតឡើងជាញឹកញាប់ដែលត្រូវការការពារ។ រយៈពេលការពារគួរតែខ្លីបំផុត ហើយមានកម្រិតការពារតិចបំផុតដែលគ្របដណ្តប់ការរំខាន ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកកែប្រែ នឹងកែប្រែអត្ថបទរបស់ពួកគេ ដោយពុំមានការរំខាន។ ទំព័រដើម និងម៉ូឌុលរបស់វា រួមទាំងរូបភាព ត្រូវបានការពារដោយសារ៉េ និងអាចកែប្រែបានតែអ្នកអភិបាលប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទពិសេសប្រចាំថ្ងៃ ដែលត្រូវបានបង្ហាញលើទំព័រដើម ត្រូវបានការពារដោយផ្នែកចាប់ពីមួយថ្ងៃមុនពេលវាត្រូវបានបង្ហាញ លើទំព័រដើម រហូតដល់មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីវាត្រូវបានដកចេញ។ == ស្នើសុំការការពារ == ===ប្រភេទនៃការការពារ=== ប្រភេទការពារដែលអាចប្រើបានសម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រងដើម្បីការពារសកម្មភាពផ្សេងៗលើទំព័រ មានដូចជា: * <big>'''[[#ការពារការកែប្រែ|ការពារការកែប្រែ]]'''</big> (ការពារក្នុងការកែប្រែទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការផ្លាស់ទី|ការពារការផ្លាស់ទី]]'''</big> (ការពារក្នុងការផ្លាស់ទី ឬប្ដូរឈ្មោះទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការបង្កើត|ការពារការបង្កើត]]'''</big> (បញ្ឈប់ការបង្កើតទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការផ្ទុកឡើង|ការពារការផ្ទុកឡើង]]'''</big> (បញ្ឈប់ការផ្ទុកឡើងជំនាន់ថ្មីរបស់ឯកសារ) ប៉ុន្តែមិនការពារការកែប្រែទំព័រសំគាល់នៃឯកសារទេ ទាល់តែបានអនុវត្តការពារការកែប្រែលើឯកសារនោះ។ === កម្រិតការពារ === អ្នកគ្រប់គ្រងអាចប្រើកម្រិតការពារខាងក្រោម ដើម្បីការពារសកម្មភាពផ្សេងៗលើទំព័រ * '''ការពារការផ្លាស់ប្ដូររង់ចាំ''' (មានសម្រាប់ការពារកែប្រែប៉ុណ្ណោះ) ទាមទារឲ្យកំណែប្រែដែលធ្វើដោយអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមិនបានចុះឈ្មោះ និងគណនីដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ ត្រូវបានអនុម័តដោយអ្នកត្រួតពិនិត្យកំណែប្រែ រឺអ្នកគ្រប់គ្រង មុនពេលកំណែប្រែអាចឃើញដោយអ្នកអានដែលមិនបានចូល។ * '''ការការពារមធ្យម''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមិនបានចុះឈ្មោះ និងគណនីដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់។ * '''ការពារជាក់លាក់បន្ថែម''' ដែលពីមុនត្រូវបានគេដឹងថាជាការពារ 30/500 បញ្ឈប់សកម្មភាព បើគណនីរបស់អ្នកប្រើប្រាស់មិនបានបន្ថែមជាក់លាក់ (យ៉ាងហោចណាស់ 30 ថ្ងៃចាស់ និងមានច្រើនជាង 500 ការកែប្រែ)។ ជាទូទៅ វាមិនគួរត្រូវបានប្រើជាកម្រិតការពារដំបូង ហើយគួរត្រូវបានប្រើនៅពេលដែលការពារការកែប្រែផ្នែកខ្លះមិនមានប្រសិទ្ធិភាព។ ការបើកឬអនុវត្តការពារកម្រិតនេះ ត្រូវបានកត់ត្រានៅបន្ទប់សមាជិកអ្នកគ្រប់គ្រង។ * '''ការពារទំព័រគំរូ''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកបង្កើតទំព័រគំរូនេះ និងអ្នកអភិបាល (ដែលមានសិទ្ធិរបស់ពួកគេ)។ * '''ការពារទាំងស្រុង''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកអភិបាល។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គោលការណ៍វិគីភីឌា]] qzm1y9j1974b4c8e5oxsfl2if7bdxvl 337369 337368 2026-07-15T18:01:34Z ~2026-39961-85 52055 /* កម្រិតការពារ */ 337369 wikitext text/x-wiki អេឡិចកាត់ចូលអេឡិច == ការការពារទុកជាមុន == {{Policy shortcut|WP:NO-PREEMPT|WP:PREEMPTIVE}} ការដាក់ការពារទំព័រដោយគ្រាន់តែជាវិធានការបង្ការតែមួយគឺផ្ទុយទៅនឹងលក្ខណៈបើកចំហររបស់វិគីភីឌានិងមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតទេ។ ជំនួសវិញ ការពារត្រូវបានប្រើនៅពេលមានអំពើវិនាសកម្ម ការរំខាន ឬការរំលោភបំពានដោយអ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនកំពុងកើតឡើងជាញឹកញាប់ដែលត្រូវការការពារ។ រយៈពេលការពារគួរតែខ្លីបំផុត ហើយមានកម្រិតការពារតិចបំផុតដែលគ្របដណ្តប់ការរំខាន ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកកែប្រែ នឹងកែប្រែអត្ថបទរបស់ពួកគេ ដោយពុំមានការរំខាន។ ទំព័រដើម និងម៉ូឌុលរបស់វា រួមទាំងរូបភាព ត្រូវបានការពារដោយសារ៉េ និងអាចកែប្រែបានតែអ្នកអភិបាលប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទពិសេសប្រចាំថ្ងៃ ដែលត្រូវបានបង្ហាញលើទំព័រដើម ត្រូវបានការពារដោយផ្នែកចាប់ពីមួយថ្ងៃមុនពេលវាត្រូវបានបង្ហាញ លើទំព័រដើម រហូតដល់មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីវាត្រូវបានដកចេញ។ == ស្នើសុំការការពារ == ===ប្រភេទនៃការការពារ=== ប្រភេទការពារដែលអាចប្រើបានសម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រងដើម្បីការពារសកម្មភាពផ្សេងៗលើទំព័រ មានដូចជា: * <big>'''[[#ការពារការកែប្រែ|ការពារការកែប្រែ]]'''</big> (ការពារក្នុងការកែប្រែទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការផ្លាស់ទី|ការពារការផ្លាស់ទី]]'''</big> (ការពារក្នុងការផ្លាស់ទី ឬប្ដូរឈ្មោះទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការបង្កើត|ការពារការបង្កើត]]'''</big> (បញ្ឈប់ការបង្កើតទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការផ្ទុកឡើង|ការពារការផ្ទុកឡើង]]'''</big> (បញ្ឈប់ការផ្ទុកឡើងជំនាន់ថ្មីរបស់ឯកសារ) ប៉ុន្តែមិនការពារការកែប្រែទំព័រសំគាល់នៃឯកសារទេ ទាល់តែបានអនុវត្តការពារការកែប្រែលើឯកសារនោះ។ === កម្រិតការពារ === អ្នកគ្រប់គ្រងអាចប្រើកម្រិតការពារខាងក្រោម ដើម្បីការពារសកម្មភាពផ្សេងៗលើទំព័រ * '''ការពារការផ្លាស់ប្ដូររង់ចាំ''' (មានសម្រាប់ការពារកែប្រែប៉ុណ្ណោះ) ទាមទារឲ្យកំណែប្រែដែលធ្វើដោយអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមិនបានចុះឈ្មោះ និងគណនីដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ ត្រូវបានអនុម័តដោយអ្នកត្រួតពិនិត្យកំណែប្រែ រឺអ្នកគ្រប់គ្រង មុនពេលកំណែប្រែអាចឃើញដោយអ្នកអានដែលមិនបានចូល។ * '''ការការពារមធ្យម''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ដែលបានចុះឈ្មោះ និងគណនីដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់។ * '''ការពារជាក់លាក់បន្ថែម''' ដែលពីមុនត្រូវបានគេដឹងថាជាការពារ 30/500 បញ្ឈប់សកម្មភាព បើគណនីរបស់អ្នកប្រើប្រាស់មិនបានបន្ថែមជាក់លាក់ (យ៉ាងហោចណាស់ 30 ថ្ងៃចាស់ និងមានច្រើនជាង 500 ការកែប្រែ)។ ជាទូទៅ វាមិនគួរត្រូវបានប្រើជាកម្រិតការពារដំបូង ហើយគួរត្រូវបានប្រើនៅពេលដែលការពារការកែប្រែផ្នែកខ្លះមិនមានប្រសិទ្ធិភាព។ ការបើកឬអនុវត្តការពារកម្រិតនេះ ត្រូវបានកត់ត្រានៅបន្ទប់សមាជិកអ្នកគ្រប់គ្រង។ * '''ការពារទំព័រគំរូ''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកបង្កើតទំព័រគំរូនេះ និងអ្នកអភិបាល (ដែលមានសិទ្ធិរបស់ពួកគេ)។ * '''ការពារទាំងស្រុង''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកអភិបាល។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គោលការណ៍វិគីភីឌា]] lpvsinknrcfnvok4536csa69tq3bsmc 337370 337369 2026-07-15T18:09:20Z ~2026-39961-85 52055 /* ការការពារទុកជាមុន */ បើបោកប្រាក់ឬកុហក់ សូមឲ្យផ្ទុះស្លាប់ភ្លាម 337370 wikitext text/x-wiki អេឡិចកាត់ចូលអេឡិច == ការការពារទុកជាមុន == {{Policy shortcut|WP:NO-PREEMPT|WP:PREEMPTIVE}} ការដាក់ការពារទំព័រដោយគ្រាន់តែជាវិធានការបង្ការតែមួយគឺផ្ទុយទៅនឹងលក្ខណៈបើកចំហររបស់វិគីភីឌានិងមត្រូវបានអនុញ្ញាតទេ។ ជំនួសវិញ ការពារត្រូវបានប្រើនៅពេលមានអំពើវិនាសកម្ម ការរំខាន ឬការរំលោភបំពានដោយអ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនកំពុងកើតឡើងជាញឹកញាប់ដែលត្រូវការការពារ។ រយៈពេលការពារគួរតែបំផុត ហើយមានកម្រិតមិនការពារបំផុតដែលគ្របដណ្តប់ការរំខាន ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកកែប្រែ នឹងកែប្រែអត្ថបទរបស់ពួកគេ ដោយមានការរំខាន។ ទំព័រដើម របស់វា រួមទាំងត្រូវបានការពារ និងអាចកែប្រែបានតែអ្នកអភិបាលប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទពិសេសប្រចាំថ្ងៃ ដែលត្រូវបានបង្ហាញលើទំព័រដើម ត្រូវបានការពារដោយផ្នែកចាប់រាល់ថ្ងៃមុនពេលវាត្រូវបានបង្ហាញ ទំព័រដើម រហូតមិនអាចយកចេញដកចេញ។ == ស្នើសុំការការពារ == ===ប្រភេទនៃការការពារ=== ប្រភេទការពារដែលអាចប្រើបានសម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រងដើម្បីការពារសកម្មភាពផ្សេងៗលើទំព័រ មានដូចជា: * <big>'''[[#ការពារការកែប្រែ|ការពារការកែប្រែ]]'''</big> (ការពារក្នុងការកែប្រែទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការផ្លាស់ទី|ការពារការផ្លាស់ទី]]'''</big> (ការពារក្នុងការផ្លាស់ទី ឬប្ដូរឈ្មោះទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការបង្កើត|ការពារការបង្កើត]]'''</big> (បញ្ឈប់ការបង្កើតទំព័រ) * <big>'''[[#ការពារការផ្ទុកឡើង|ការពារការផ្ទុកឡើង]]'''</big> (បញ្ឈប់ការផ្ទុកឡើងជំនាន់ថ្មីរបស់ឯកសារ) ប៉ុន្តែមិនការពារការកែប្រែទំព័រសំគាល់នៃឯកសារទេ ទាល់តែបានអនុវត្តការពារការកែប្រែលើឯកសារនោះ។ === កម្រិតការពារ === អ្នកគ្រប់គ្រងអាចប្រើកម្រិតការពារខាងក្រោម ដើម្បីការពារសកម្មភាពផ្សេងៗលើទំព័រ * '''ការពារការផ្លាស់ប្ដូររង់ចាំ''' (មានសម្រាប់ការពារកែប្រែប៉ុណ្ណោះ) ទាមទារឲ្យកំណែប្រែដែលធ្វើដោយអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមិនបានចុះឈ្មោះ និងគណនីដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ ត្រូវបានអនុម័តដោយអ្នកត្រួតពិនិត្យកំណែប្រែ រឺអ្នកគ្រប់គ្រង មុនពេលកំណែប្រែអាចឃើញដោយអ្នកអានដែលមិនបានចូល។ * '''ការការពារមធ្យម''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ដែលបានចុះឈ្មោះ និងគណនីដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់។ * '''ការពារជាក់លាក់បន្ថែម''' ដែលពីមុនត្រូវបានគេដឹងថាជាការពារ 30/500 បញ្ឈប់សកម្មភាព បើគណនីរបស់អ្នកប្រើប្រាស់មិនបានបន្ថែមជាក់លាក់ (យ៉ាងហោចណាស់ 30 ថ្ងៃចាស់ និងមានច្រើនជាង 500 ការកែប្រែ)។ ជាទូទៅ វាមិនគួរត្រូវបានប្រើជាកម្រិតការពារដំបូង ហើយគួរត្រូវបានប្រើនៅពេលដែលការពារការកែប្រែផ្នែកខ្លះមិនមានប្រសិទ្ធិភាព។ ការបើកឬអនុវត្តការពារកម្រិតនេះ ត្រូវបានកត់ត្រានៅបន្ទប់សមាជិកអ្នកគ្រប់គ្រង។ * '''ការពារទំព័រគំរូ''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកបង្កើតទំព័រគំរូនេះ និងអ្នកអភិបាល (ដែលមានសិទ្ធិរបស់ពួកគេ)។ * '''ការពារទាំងស្រុង''' បញ្ឈប់សកម្មភាពពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកអភិបាល។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គោលការណ៍វិគីភីឌា]] 2zmoay7lpaff4fq7abateraly3m9b42 0 9448 337363 326561 2026-07-15T17:31:09Z ABCkh07 52023 ការពារអត្ថបទ 337363 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FF8000;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ភ្ជុំបិណ្ឌ​ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Pchum Ben Day - Bay Ben.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Cambodian people prepare Bay Ben at 3 to 4 am throwing to Preta near Vihara. By Professor Preap Chanmara (2004) |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំបង្កើត''' | ប្រហែល ស.វទី៩ |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' |​ [[យសោវរ្ម័នទី១​]] |- style="vertical-align:center;" |'''លទ្ធិជំនឿ''' |ជំនឿសែនដូនតា |- style="vertical-align:center;" |'''ការបើកទ្វារឋាននរក''' |១៥ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:center;" |'''សាសនាប្រតិបត្តិ''' | ​[[ពុទ្ធសាសនា]] [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |} '''បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ''' ([[អង់គ្លេស]]: Pchum Ben Day) គឺជាពិធីបុណ្យ​នឹករលឹកសាច់ញាតិដែលបានស្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ ដែលកំណត់តាម ប្រតិទិនពុទ្ធសាសនា (Buddhist calendar) តាមដំណើរគោលចររបស់ព្រះចន្ទដែលរាប់តាមរង្វាស់នៃឆ្នាំ ចន្ទគតិ (Lunar calendar) នៅក្នុងប្រពៃណីរបស់កម្ពុជា ពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីសែនដូនតា" (Ancestor Ceremony) ដែលមានប្រវត្តិតាំងពី សម័យមុនអង្គរមកម៉្លេះ ដែលជួបប្រទះនៅសិលាចរឹក K.279c ចារឹកនៅស.វទី៩ ក្នុងរាជព្រះបាទ [[យសោវរ្ម័នទី១|វ៉ាន់ឆាត]]ដែលបានរៀបរាប់ខ្លះៗអំពីការចាប់បាយបិណ្ឌ ដែលពូនជាដុំ ហើយបានផ្ដាំឱ្យព្រះកឹង មានន័យថា ព្រះភូមិ ឬ យមទូត ឱ្យចាប់ឆ្កែចង សុំផ្លូវទៅផង ទៅជូនដូនតា ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Commission Des Moeurs et Coutumes of Buddhist Institute Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> ពិធីសែនដូនតា ដែលជាអរិយធម៌ នៃវប្បធម៌ខ្មែរដើម ដែលធ្វើឡើងដើម្បីផ្ដល់កុសលផលបុណ្យដល់សាច់ញាតិខ្លួនដែលបានស្លាប់ទៅហើយក្ដី ។ ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ដែលប្រារព្ធ​ឡើងរៀងរាល់ថ្ងៃ ១រោច ដល់ថ្ងៃ ១៥រោច ខែភទ្របទ ចន្លោះ [[ខែកញ្ញា]] និង [[ខែតុលា]] ដែលជាពិធីបុណ្យដែលមានរយៈពេលវែងជាងគេរហូតដល់ ១៥ថ្ងៃ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​គ្រប់រូប និងត្រូវបានឈប់សំរាកពីការងាររយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដើម្បីចូលរួមពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះនាថ្ងៃចុងក្រោយ ដើម្បីឱ្យពួកគេអាចរៀបចំម្ហូបអាហារ ដើម្បីសែនដូនតា ជូនសាច់ញាតិរបស់ពួកគេដោយសេចក្ដីនឹករលឹក រៀងរាល់មួយឆ្នាំម្ដង ។<ref> United States. State Department (1974) [https://books.google.com/books/about/Contemporary_Cambodian_the_Social_Instit.html?id=LclIAQAAMAAJ Contemporary Cambodian, the Social Institutions, a Joint Project of the Foreign Service Institute and the Defense Language Institute, 1974], Publisher: Original from University of Minnesota p.379 </ref> == កិច្ចនៃពិធីបុណ្យ ភ្ជុំបិណ្ឌ == '''Pchum Ben Ceremony''' [[File:សាជី (Saji) Cambodia.jpg|thumb|The use of cones "Saji" to place rice bowls for the counting ceremony around the Vihara]] ភ្ជុំបិណ្ឌមានន័យថា ការប្រមូលផ្ដុំដុំបាយឱ្យមកជួបជុំគ្នា ក្នុងពិធីឧទ្ទិសបាយម្ហូបអាហារ ជូនដល់ដូនតាដែលបានចែកឋានទៅ ដែលជាសាច់ញាតិទាំង ៧សណ្ដាន ដែលមានទំនាក់ទំនងពីមុនមកនិងសមីខ្លួនដែលនៅរស់ ដើម្បីបានអាហារទាំងនោះទៅព្រលឹងខ្មោចដូនតារបស់ពួកគេ ពួកគេត្រូវរៀបចំបាយម្ហូបយកទៅប្រគេនព្រះសង្ឃ ដើម្បីសូត្រធម៌ជាកិច្ចចម្លងម្ហូបអាហារទាំងនោះទៅកាន់សាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ។​ ពិធីបុណ្យភ្ជំុបិណ្ឌ តែងប្រារព្ធឡើងនៅរៀងរាល់ខែភទ្របទ នៅថ្ងៃ១ រោច រហូតដល់វេលា ១៥ រោច ដែលគុណគូ ទៅតាមប្រតិទិន នៃ[[ចន្ទគតិ]] តាមជំនឿពីបុរាណ គេនិយមយកបាយបត្តបូរ ដែលមានន័យថា បាយបំពេញបាត្រ គ្របដោយសារជី យកទៅរាប់បាត្រនាពេលព្រឹកព្រលឹមដើម្បី ប្រគេន​ភិក្ខុ​សង្ឃ នៅជុំវិញព្រះវិហារ ដែលភិក្ខុសង្ឃនិងដើរពីស្ដាំទៅឆ្វេង តាមក្បួនឧត្តរាព័ទ្ធ ដំណើរវិលបញ្ច្រាសទ្រនិច្ចនាឡិកា តំណាងឱ្យពេវេលាមុនៗ របស់មនុស្សដែលស្លាប់ទៅ ហើយសាច់ញាតិពួកគេ និង ​ឧទ្ទិស​បាយទាំងនេះ ជាផល​បុណ្យ​ជូន​ទៅ​បុគ្គល​ដែល​ជាសាច់ញាតិពួកគេដែលជាប់ឃុំឃាំងនៅឋានរក ដើម្បីទុកជាកុសលជូនសាច់ញាតិពួកគេដើម្បីរំដោះកម្ម ។ ការរាប់បាត្រ រមែងធ្វើឡើងនៅជុំវិញព្រះវិហ៊ារ តែបច្ចុប្បន្ន ព្រះសង្ឃ និង គណៈអាចារ្យវត្តមួយចំនួនធំនៅ កម្ពុជា បែរជានាំពុទ្ធបរិស័ទ្ធ មករាប់បាត្រ នៅសាលាឆាន់ទៅវិញ ដែលជាភាពខុសឆ្គង ពីទំនៀមរបស់ខ្មែរបុរាណ ក្រោយបញ្ចប់ពិធីរាប់បាត្រ ក៏បន្តមកពិធីសូត្រធម៌បង្សុកូល ដែលមានន័យថា ជាកិច្ចសូត្រធម៌ទានចម្លងអាហារ ទៅកាន់ព្រលឹងខ្មោចដែលជាសាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ដើម្បីឱ្យខ្មោចញាតិរបស់ពួកគេទទួលបានអាហារទាំងអស់នេះ ដែលកិច្ចពិធីនេះរមែងធ្វើឡើងនៅសាលាឆាន់នេះឯង ។<ref> Robert Headley, Rath Chim (1998) [https://books.google.com/books/about/Cambodian_Advanced_Reader.html?id=VypnAAAAMAAJ Cambodian Advanced Reader], Publisher: Dunwoody Press, Original from the University of Michigan p.309 [[ISBN]]: 188126565X </ref> === ការសែន កន្ទោងបាយ === '''Sacrifice of Kantong Rice''' កន្ទោងបាយ គឺជា បាយសិង្ឃាដក៍ ដែលមានន័យថាបាយដែលគេពូតជាដុំៗ ពី ១ដុំ ដល់ ១៥ដុំ តំណាងឱ្យថ្ងៃ ១រោច ដល់ ១៥រោច រួចគេយកទៅដាក់សែននៅតាមកែងផ្លូវ ឬ កែងរបងវត្ត ដែលសន្មតថាជាបាយតំណាងឱ្យផ្លូវបែកជា ៣ ឬ ផ្លូវបែកជា ៤ ដើម្បីហៅពួកព្រលឹងខ្មោចផ្សេងៗ ឱ្យជួយស្វែងរកខ្មោចញាតិរបស់ពួកគេ ដើម្បីជួយនាំផ្លូវព្រលឹងខ្មោចញាតិរបស់ពួកគេមកកាន់តំបន់ខ្លួនរស់នៅ ព្រោះខ្លាចក្រែងញាតិរបស់ពួកគេស្វែងរកពួកគេគ្រប់ ៧វត្ត មិនឃើញក៏ជេរប្រទេចដាក់បណ្ដាសារកូនចៅខ្លួន ឱ្យលំបាកក្រក្សត់វេទនាផ្សេងៗ។<ref> Bejr Sál (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C Bidhī pracāṃ ṭáp bīr khae], Publisher: Buṭdh Sāsanapaṇḍity, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> == ពិធីកាន់បិណ្ឌ == '''Kan Ben Ceremony ''' [[File:ផ្កាបិណ្ឌ (Ben Flower).jpg|thumb|Ben Flower of Kan Ben Ceremony, Author Chab Pin (1969) Book Traditional Khmer, Tittle The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3]] ពិធីកាន់បិណ្ឌ គឺជាពិធីបុណ្យរបស់ ពិធីបុណ្យភ្ជំុបិណ្ឌ ដែលគេចែករយៈពេលកាន់បិណ្ឌចំនួន ១៤ថ្ងៃ ដែលចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃ ១រោច រហូតដល់ ១៤រោច ខែភទ្របទ ឬ (កន្លះខែ) រីឯ ព្រះរាជពិធីកាន់បិណ្ឌរបស់ព្រះមហាក្សត្រ មានរយៈពេលតែ ៥ថ្ងៃ ប៉ុណ្ណោះ ដែលរាប់ពីថ្ងៃ ១១រោច រហូតដល់​ថ្ងៃកំណត់ ១៥រោច ភ្ជុំបិណ្ឌ។ ដើម្បីផ្ដើមពីធីកាន់បិណ្ឌទៅបាន ពុទ្ធបរិស័ទត្រូវមានផ្កាបិណ្ឌ ដែលផ្កាបិណ្ឌមានកម្ពស់ ៦០ សង់ទីម៉ែត្រ ធ្វើពីឈើ សំណុំផ្កាខាងក្រោមធំ ខាងលើតូច មានបង្គោលមូល១ ទំហំគល់ប៉ុនមេដៃ ទំហំចុងប៉ុនកូនដៃ ដាក់ចំកណ្ដាល សម្រាប់ដាក់កង់ធ្វើថ្នាក់ ផ្កាបិណ្ឌ​មានថ្នាក់៥ ថ្នាក់នីមួយៗ មានកម្រាស់ប៉ុនម្រាមដៃ ថ្នាក់ក្រោមទំហំ ៥ធ្នាប់ ស្មើនឹង ១០សង់ទីម៉ែត្រ មូលដូចកង់ ចោះចំកណ្ដាលកង់ សិតភ្ជាប់នឹងបង្គោល គេរចនាដោយស្ពាន់ និងបិទដោយពណ៌ផ្សេងៗតាមចំណង់ចំនូលចិត្ត បិទភ្ជាប់ជុំវិញកង់ទាំង​ ៥ថ្នាក់ មានដោតផ្កាញ័រ ធ្វើពីស្ពាន់ផងដែរ ហើយថ្នាក់ខាងក្រោមបង្អស់ គេដោតទង់ក្រពើចំនួន ៥ ដែលធ្វើពីឫស្សី គេមានបន្ថែមរូបនាគ៤ មានកន្ទុយរួមនឹងគល់ផ្កាបិណ្ឌ ក្នុងមាត់នាគ មានរូបស្លឹកពោធិ៍សំយុងចុះ ដែលបង្ហាញពីនាគទ្រផ្កាបិណ្ឌ មានឈើបួនជ្រុងដូចប្រអប់ កម្រាស់ ៨ធ្នាប់ដៃ ឬ ១៥សង់ទីម៉ែត្រ ខាងក្រោមធំ ខាងលើតូច បន្ថែមជាជើងទម្រផ្កាបិណ្ឌ មានផ្កាបិណ្ឌយ៉ាងប្រណិតហើយ ទើបសមប្រកបក្នុងពិធីកាន់បិណ្ឌ ដែលជាពីធីធ្វើចង្ហាន់បិណ្ឌបាត្រ ប្រគេនចំពោះព្រះសង្ឃ ដែលខុសប្លែកពីចង្ហាន់បិណ្ឌបាត្រធម្មតា ត្រង់អត្ថន័យសំខាន់នៃផ្កាបិណ្ឌនេះ តំណាងឱ្យការបូជាចំពោះព្រះកេសា(សសៃសក់) របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដែលព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់បានកាត់នូវកេសារបស់ខ្លួននៅពេលដែលទ្រង់យាងចាករាជសម្បត្តិ ក្នុងការចេញមកសាងផ្នួស។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.157 </ref> == ពិធីបង្សុកូល == ពិធីបុង្សកូល គឺជាពិធីរំលឹកវិញ្ញាណក្ខន្ធ ដើម្បីជាកិច្ច តបស្នងសងគុណ និង ជួយរំដោះទុក្ខទោស ដល់ បុព្វការី ជន របស់ខ្លួន មិនថា ជាសាច់ញាតិ ឬ សត្វឃាត ដែលពួកគេបានសម្លាប់យកសាច់ជារៀងរាល់ថ្ងៃនោះទេ ពួកគេត្រូវ ឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យទាំងនេះឱ្យសត្វទាំងនោះ មិនថា សត្វត្រី ជ្រូក គោ មាន់ ទា ឬ សត្វដែលពួកគេសម្លាប់ជារៀងរាល់ថ្ងៃដើម្បីទទួលបាននូវប្រាក់កម្រៃក្នុងការចិញ្ចឹមជីវិតផ្សេងៗ ការបុង្សកូលនេះហើយ បានរួមចំណែកលាងនៅអំពើបាបរបស់ពួកគេផងដែរ តាមរយៈការឧទ្ទិសផលបុណ្យនេះឯង កិច្ចពិធីបង្សុកូល រមែងធ្វើនៅ ឧបដ្ឋានសាលា សាលាឆាន់ ឬ នៅកុដភិក្ខុសង្ឃផ្ទាល់ មិនថាគ្រប់កាលៈទេសៈដែលកើតមាននូវការផ្ដើមកម្មវិធីបុណ្យ សុទ្ធតែទាក់ទងនិងកិច្ចបង្សុកូលនេះ ។<ref> Braḥ Munīkosal (Q́iv Duat) (1951) [https://books.google.com/books/about/Kiccavatt.html?id=LzbRAAAAMAAJ Kiccavatt: samráp Vatt Podhi Vāl], Publisher: Ron bubmb Khmaer, Original from the University of Michigan p.114 </ref> === ភាពខុសគ្នា អំពីព្រលឹងខ្មោច និង ប្រេត === * បុរាណាចារ្យ លោកបានបែងចែក នៃពពួក ខ្មោច និង [[ប្រេត]] ដែលមានភាពខុសគ្នា ក្នុងការលើកជាឧទាហរណ៍ រឿងព្រេងជាច្រើន យកមកពន្យល់ ប៉ុន្តែមនុស្សមួយចំនួន មិនបានរៀនសូត្រស្វ័យសិក្សាស្រាវជ្រាវនោះទេ ទៅជាតិះដៀលមកលើ សាស្ត្រាចារ្យ ដូនតាខ្មែរ ថែមទៀតផង ។ ហើយពួកអគតិជនទាំងនោះ បានផុសវាយប្រហារទៅលើ ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ នៅលើបណ្ដាញសង្គម ថែមទៀតផង ឧទាហរណ៍៖ មានបុគ្គល ៣រូបដែលបានស្លាប់ទៅហើយនិងបានក្លាយខ្លួនទៅជាព្រលឹងខ្មោច និង ប្រេត បុគ្គលទី១ និង បុគ្គលទី២ បានក្លាយខ្លួនជាព្រលឹងខ្មោច នៅពេលនោះ បុគ្គលទី១ និង បុគ្គលទី២ បានមូលវិញាណ ស្ថិតនៅកន្លែងណាមួយមិនថាទីណា នៃភពមនុស្ស ពេលនោះក្រុមសាច់ញាតិ នៃក្រុមបុគ្គលទី១ ដែលរស់នៅដល់ ប្រទេសក្រៅក្ដី បានធ្វើពិធីបង្សុកូល វេរចង្ហាន់ ម្ហូបអាហារ ជាមួយព្រះសង្ឃ ក៏ញាំងឱ្យអាហារទាំងនោះ បានផុសចេញភ្លាមៗ នៅនិងមុខ ខ្មោចបុគ្គលទី១ បានជាការបរិភោគ ចំណែកខ្មោចបុគ្គលទី២ មិនមានសាច់ញាតិធ្វើពិធីឧទ្ទិសអាហារទាំងនោះមកសោះ ឃើញដូចនេះ ខ្មោចបុគ្គលទី១ អានិតទៅដល់ ខ្មោចបុគ្គលទី២ដែលជាមិត្តយ៉ាងខ្លាំង ក៏ចែករំលែកអាហាររបស់ខ្លួនឱ្យហូប ប៉ុន្តែអាហារទាំងនោះបែរជាប្រែជាដុំភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ក្ដៅក្រហល់ក្រហាយ ទៅដល់បុគ្គលខ្មោចទី២ ជាពន់ពេក ពីព្រោះតែការឧទ្ទិសអាហារ មិនបានធ្វើឱ្យចំឈ្មោះញាតិ នៃបុគ្គលខ្មោចទី២ នោះទេ ដោយមិនអាចបរិភោគនៅអាហារ ដែលខ្មោចជាមិត្តផ្ដល់ឱ្យនោះបាន បុគ្គលខ្មោចទី២ ក៏ចាកចេញ ទៅស្វែងរកញាតិរបស់ខ្លួនគ្រប់ចំនួន ៧វត្ត ហើយនៅតែរកមិនឃើញញាតិរបស់ខ្លួនមកឧទ្ទិសអាហារឱ្យខ្លួនសោះ ក៏សម្រេចចិត្ត ជេរប្រទេចបណ្ដាសារ ដាក់ទៅពួកញាតិរបស់ពួកគេ ឱ្យអស់បុណស័ក្ដិ រកសុីមិនបានចេះតែខ្វៀង រហូតដល់អស់ទ្រព្យធន ធ្លាក់ខ្លួនវេទនា ឱ្យសមនិងទង្វើរបំភ្លេចញាតិខ្សែរលោហិតរបស់ខ្លួន ។ ហេតុអ្វី បុគ្គលទី៣ ធ្លាក់ខ្លួនជាប្រេត !? យើងនិយាយពីដើមខាងលើមកវិញ បុគ្គលទី១ និង បុគ្គលទី២ បានរករបរចិញ្ចឹមជីវិតរៀងៗខ្លួន ដោយការសម្លាប់នូវជីវិតសត្វផ្សេងៗ ជាការលក់ដូរ ដើម្បីរកបានប្រាក់កម្រៃមកចិញ្ចឹមជីវិត ហើយបុគ្គលទាំងពីរ បានយល់ដឹងពីបាបបុណ្យ ក៏ធ្វើបុណ្យលាងបាបនៅអំពើរបស់ខ្លួនផងដែរ ដោយធ្វើទាន ចំពោះព្រះសង្ឃ អ្នកក្រសត់ អ្នកអត់ឃ្លាន អំពើបុណ្យរបស់បុគ្គលទាំង២ បានសន្សំនៅកុសលជាច្រើន ដូចនេះហើយ ទើបពួកគេស្លាប់ហើយមិនបានក្លាយជាប្រេត រីឯបុគ្គលទី៣ មិនបានទៅធ្វើបុណ្យលាងនៅអំពើបាបរបស់ខ្លួនកាលនៅរស់នោះទេ ក៏បានក្លាយខ្លួនជាប្រេត ដែលមានបាបកម្មក្រាស ដូចនេះត្រូវជាប់ឃុំឃាំងនៅឋាននរក ហើយក្រុមញាតិពួកគេទោះជាធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសបញ្ជូនអាហារ យ៉ាងណាក្ដី ក៏មិនអាចបានទៅដល់ផងដែរ ត្រូវរងចាំរហូតដល់ស្ដេចយមរាជ បើកទ្វារឋាននរកប្រលែងមក ទើបទទួលបានអាហារបាយបិណ្ឌនេះ តាមរយៈប្រជាពលរដ្ឋដែលធ្វើទាន ដោយការ បោះបាយបិណ្ឌនេះ និង អាចលាងនូវអំពើបាបរបស់ប្រេតទាំងនេះបន្តិចម្ដងៗ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ តាមរយៈការច្រូចទឹកលាងបាបនេះឯង អនុមោទនា ។ == ពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ == នៅតាមទីវត្តអារាមមួយចំនួន បានយល់ច្រឡំកិច្ចពិធី ពូនភ្នំខ្សាច់ ដែលប្រារព្ធក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃពិធីបុណ្យ ចូលឆ្នាំខ្មែរ យកមកលាយឡំ នៅក្នុងពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ទៅតាមវត្តអារាមមួយចំនួន ដែលផ្ទុយពីនិទានសាសនា និង ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរបុរាណទាំងស្រុង កិច្ចពិធីដែលមានចែងក្នុង ពិធីទ្វារទសមាស ក្នុងវេលាកាន់បិណ្ឌនេះគេ ហៅថា ពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ ។ ពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ តាម​ទំនៀម​ខ្មែរ​បុរាណ កាល​បើ​គេ​ជញ្ជូន​ដី​ខ្សាច់​មក​ចាក់​គរ​ពូន​ឱមាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ប្រហែល​ភ្នំ មាន​កំពស់​ និង ​ទំហំ​​ល្មម​តាម​ដែល​គេ​ត្រូវ​ការ​ឡើង​ហើយ គេ​ច្រើន​យក​​​​ក្អម​ទាំង​មូល​មក​កប់​ឱ្យនៅ​ត្រឹម​ក​ ដាក់​​ត្រង់​កំពូល គ្រប់​ចេតិយ ឱ្យមាន​សណ្ឋាន​ដូច​ក្បាច់​ក​ចេតិយ​មែន​ទែន, ហើយ​គេ​ធ្វើ​រាជ​វ័តព័ទ្ធ​ជុំវិញ (របងក្បាច់) ពី​ក្រៅ​ចេតិយ​ទាំង​នោះ ទុក​តែ​មាត់​ទ្វារ​ចេញ​ចូល ៤ ទិស គេ​ធ្វើ​រាន​ទេព្តា ៨ ដាក់​គ្រប់ ៨ ទិស មាន​រាន​មួយ​ទៀត តំណាងឱ្យ ​ព្រះ​យមរាជ​ ដាក់​នៅ​ទិស​បូព៌ មាន​ទាំង​ឆត្រ​រួត និង ​ទង់​រលកទាំង៣ តំណាងឱ្យនិកាយទាំង៣ នៃសាសនាព្រះពុទ្ធ រួមមាន៖ * ទង់រលកទី១ តំណាងនិកាយ មហាយាន * ទង់រលកទី២ តំណាងនិកាយ ហិនយាន * ទង់រលកទី៣ តំណាងឱ្យនិកាយ ព្រះសាស្តារ ឬ ព្រះពុទ្ធថេរវាទ ។ គេដោតទង់រលក​គ្រប់​រាន​ទាំង​នោះ​ហើយ ព្រម​ទាំង​បូជា​ដោយ​ផ្កា​ភ្ញី និង ​ស្លាធម៌ ​ទឹក​អប់ ​ជា​ដើម ។ គេ​ធ្វើ​គ្រឿង​ប្រដាប់​ដូច​រៀបរាប់​ខាង​លើ​នេះ​រួច​ហើយ គេ​យក​ទៀន​ធូប​ទៅ​អុជ យក​ផ្កា​ឈើ​មាន​ពណ៌​ផ្សេងៗ ទៅ​ដោត​ដាក់​បូជា​ និង ​យក​ទង់​ក្រពើរធ្វើ​ពី​ក្រដាស់​ពណ៌​ផ្សេងៗ ទៅ​ដោត​បូជា​នៅ​កំពូល​ចេតិយ​ដែលបង្កប់ជាមួយក្អមទាំង​នោះ ហើយ​មាន​អាចារ្យ​ម្នាក់​នាំ​ឧបាសក់ ឧបាសិកា ដើរ​ប្រទក្សិណ ៣ជុំ​ រួច​គេសូត្រនមស្ការ​ព្រះ​រតនត្រ័យ សមាទាន​សីល ​ហើយ​យក​សំពត់​ស​ទៅ​ព័ទ្ធ​ឈៀង ដូច​ពាក់អង្សា​ពី​លើ​វាលុកចេតិយ​ទាំង​នោះ​ រួច​នាំ​គ្នាសូត្រ​អធិដ្ឋាន​វាលុកចេតិយ​ ដែល​គេ​ហៅ​តាម​សំដី​អ្នក​ស្រុក​ថា «បំបួស​ភ្នំខ្សាច់» សូត្រតំណាង​​ព្រះ​​ចូឡាមណី​ចេតិយ​នៅ​ឯ​ឋាន​ត្រៃ​ត្រឹង្ស​សួគ៌​ដោយ​បាលី​ថា ឥមំ វាលុកចេតិយំ ចុឡាមណិចេតិយំ អធិដ្ឋាមិ (ប្រែ​ថា) «ខ្ញុំ​សូម​តាំង​ចិត្ត​អធិដ្ឋាន​ព្រះ​ចេតិយ​ខ្សាច់​នេះ ឱ្យជា​របស់​ដំណាង​ព្រះ​ចូឡាមណី​ចេតិយ» នៅពេលដែល ដែលភ្នំខ្សាច់បានបំបួសរួចរាល់ ទើបពេលល្ងាចគេធ្វើពិធី ផ្សឹកភ្នំខ្សាច់នោះវិញ ដោយដកយកក្អមដែលកប់នៅកំពូលខ្សាច់ ដែលមានដោតនៅទង់ក្រពើរចំរុះពណ៌នោះ យកមកសូត្រធម៌ផ្សឹកវិញ នៅសាលាឆាន់ គណៈអាចារ្យវត្ត ត្រូវឱ្យ ពុទ្ធបរិស័ទ មកអង្គុយជុំគ្នា ដោយយកដៃម្ខាងភ្ជុំគ្នា លើកភ្នំខ្សាច់នោះ ហើយពុទ្ធបរិស័ទផ្សេងៗទៀត ត្រូវយកដៃមកប៉ះបន្តគ្នា ដើម្បីសម្រេចផលបុណ្យនេះ ។<ref> Chab Pin (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.157 </ref> == ប្រវត្តិប្រេត == '''Preta History''' រៀងរាល់ខែ (ភទ្របទ) ដែលស្ថិតនៅក្រោមផ្ទៃមេឃពោរពេញ ទៅដោយពពកច្រើន បណ្តាលភាព ស្រអាប់ ក្នុងរាត្រីគ្មានពន្លឺព្រះចន្ទ័ ដែលពោពេញ​ដោយភ្លៀងរធ្លាក់ជោគជាំ ជាប្រចាំនេះ គេមានជំនឿថា ស្តេចយមរាជ (Yamaraj) និងបើកទ្វាឋាននរក ចំនួន ១៥ថ្ងៃ ដើម្បីដោះលែងពពួកប្រេត ឱ្យមកស្វែងរកអាហារសុីផង និង ជាក្ដីនឹករលឹកសាច់ញាតិរបស់ពួកគេដែលនៅរស់ផងដែរ ហើយវាជាការជួបញាតមិត្ត និង កូនចៅ របស់ពួកគេ ក្នុងរៀងរាល់១ឆ្នាំម្ដង ដើម្បីទទួលបាននូវកុសលផលបុណ្យ ដែលកូនចៅពួកគេបានធ្វើទានឧទ្ទិសបញ្ចូនមក តែបើកាលណាពួកប្រេតទាំងនោះខំស្វែងរកកុសលផលបុណ្យ របស់កូនចៅពួកគេទាំង ៧វត្ត (Seven Pagoda) នៅតែមិនឃើញ ប្រេតដែលជាញាតិទាំងនោះនិង ដាក់បណ្ដាសារ សាច់ញាតិ​ពួកគេ មិនឱ្យរកទទួលទានអ្វីបាន ដូចខ្លួនដែលជាប្រេតកំពុងរងទុកក្នុងការឃុំឃាំង នៅឋាននរកដូចគ្នា ។<ref> Lim Hak Kheang, Madeline Elizabeth Ehrman, Kem Sos (1974) [https://books.google.com.kh/books?id=OtQsAAAAMAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&source=gbs_navlinks_s Contemporary Cambodian: The Social Institutions Foreign Service Institute basic course series] Foreign Service Institute, Original from the University of Michigan p.379 </ref> === រឿងព្រេង នៃពពួកប្រេត === '''The Legend of Preta''' [[File:Preta 17th Century.jpg|thumb|Paintings of Preta asking Tathāgata help themselves to eat. Paintings from the 17th century. At the National Museum in Tokyo, Japan.​]] ក្នុងគម្ពីរ តិរោកុឌ្ឌសូត្រ (Khuddaka Nikaya) បានបរិយាយថា ព្រះបាទពិម្ពិសារ (Bimbisara) ដែលកើតនៅឆ្នាំ 558 BC មុនគ.សករាជ ព្រះអង្គមានពួកញាតិមួយក្រុមបានបំពេញទានមិនបរិសុទ្ធ គឺបរិភោគអាហារ មុនព្រះសង្ឃ លុះពេលខាងមុខក៏បានលាចាកលោក ដោយសេចក្ដីប្រមាថទៅលើសាវៈ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ​ ក៏បានកើតទៅជាប្រេត ជាប់ឃុំឃាំងនៅឋាននរក ដោយមិនមានអាហារបរិភោគ ។ ពពួកប្រេតទាំងនោះតែងចូលតាមសុបិនទៅពន្យល់សប្តិសុំអាហារបរិភោគ ពីព្រះបាទពិម្ពិសារ ដោយការភិតភ័យក្នុងសុបិន ព្រះអង្គបានសុំឱ្យ អង្គតថាគត នៃព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ ឱ្យជួយដោះស្រាយចម្ងល់នេះ ។ ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ បានសម្មាធិដកដួងវិញាណ ទៅកាន់ឋាននរក ក៏បានជួបពពួកប្រេតទាំងនោះកំពុងយំសោក ស្រេកឃ្លានអាហារជាពន់ពេក ព្រះអង្គក៏បានសួរអំពីហេតុការណ៍នេះ ហើយព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងថា "ចាំមើលព្រះបាទពិម្ពិសារជាញាតិ របស់ម្នាលប្រេតទាំងឡាយទ្រង់ឱ្យទានអាហារដល់សាវៈ របស់ តថាគត នោះសាវៈរបស់អត្មាតថាគត និងសូត្រធម៌ចម្លងអាហារទាំងនេះ នឹងញាំងឱ្យសំរេចដល់ម្នាលប្រេតទាំងឡាយ" ទុកជាកុសលផលបុណ្យដែលពួកគេបានឧទ្ទិសមក ។ ពេលនោះហើយទើបកើតមានការវេរចង្ហាន់ប្រគេនព្រះសង្ឃដើម្បីញាំងឱ្យអាហារទាំងអស់នោះបានដល់ ក្រុមញាត្តិការ របស់ពួកគេ ដែលផ្លាំងភ្លាត់ឧបប្រឌិតកើតជាកំណើតបាបកម្មទាំងអស់នេះ ហើយទំនៀមមួយនេះបានប្រតិបត្តិក្នុងសាសនាព្រះពុទ្ធដែលផ្សារផ្ជាប់ទៅនិងល្ធិជំនឿសែនដូនតា របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។​<ref> Centre de documentation et de recherche sur la civilisation khmère (1981) [https://books.google.com.kh/books?id=AA0rAAAAMAAJ&q=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiO0LvjianzAhXlyosBHZV7DFgQ6AF6BAgKEAM Culture khmère, Issue 1] CEDORECK, Original from the University of Michigan. </ref> == ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ == '''Bay Ben Throwing Ceremony''' [[File:Nswag, cambogia khmer, sito di bayon, testa di avalokiteshvara, XIII sec..JPG|thumb|Cambodia Avalokiteśvara 13th century, tranform to 108 Avatar Buddha Mahayana.]] ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ ជាពិធីមួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធនៅចន្លោះម៉ោង​​ ៣ និង ម៉ោង​ ៤ ទាបភ្លឺ ដែលមនុស្សម្នា ត្រូវយកបាយបិណ្ឌនោះទៅបោះឱ្យពពួកប្រេត នៅក្បែរជុំវិញព្រះវិហារ ដើម្បីជាការរំដោះកម្មពៀរពពួកប្រេតទាំងនោះផង និង បានឧទ្ទិសជាអាហារ ឱ្យពពួកប្រេតទាំងនោះផង ។ នៅក្នុងគម្ពី [[បេតវត្ថុ]] (Patavatthu) មានការបរិយាយជាច្រើនអំពីពពួកប្រេត ដែលធ្លាប់កើតជាមនុស្ស ហើយមានបាបកម្មច្រើនពេលនៅរស់ ត្រូវបានធ្លាក់ខ្លួនជាប្រេត ដែលត្រូវបានឃុំឃាងនៅឋាននរក នៅពេលដែលបុណ្យកុសលរបស់ពួកគេតិច ពួកគេមិនអាចទៅចាប់ជាតិ និង មិនអាចនៅតែតោល នៅឋានមនុស្សដូចព្រលឹងវិញាណដ៏ទៃទៀតបានឡើយ សូម្បីតែសាច់ញាតិដែលបានឧទ្ទិសអាហារដោយចំឈ្មោះទៅកាន់ពពួកប្រេតទាំងនោះក្ដី ក៏ពួកគេមិនអាចទទួលបាននូវការឧទ្ទិសកុសលនោះឡើយ ពពួកប្រេតទាំងនោះមានការយំសោកបោកខ្លួនជាខ្លាំង ភាពរំជើបរំជួលបានដឹងដល់ សាវៈរបស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ នោះព្រះពុទ្ធស្រី ព្រះពោធិសត្វ អវលោកិតេស្វរៈ (Avalokiteśvara) ឬ [[ព្រះម៉ែគង់សុីអុីម]] (Guanyin) បានយាងចុះដោយផ្ទាល់ទៅឋាននរក និង បាននិមិតដុំបាយ បោះឱ្យពពួគប្រេតទាំងនោះ "ម្នាប្រេតទាំងឡាយ មុននិងបរិភោគដុំបាយទាំងនេះ ចូលក្ដាប់ដុំបាយទាំងនោះបង្ហាញទៅស្ដេច យមរាជ ដើម្បីជាការរំដោះកម្ម សម្រាលទោស មា្នលប្រេតទាំងឡាយឱ្យរួចចាកផុតទុក្ខ ទៅកើតក្នុងភពដ៏ល្អប្រសើរ" ។ ដូចនិទានអំពីរឿងហេតុរបស់ពពួកប្រេតទាំងនេះទើបកើតមានពិធីបោះបាយបិណ្ឌ នេះកើតឡើង ការដែលយកបាយបិណ្ឌទៅដាក់នៅទីដ៏ទីសមគួរ គឺមិនអាចបានទៅដល់ពពួកប្រេតដែលជាញាតិដែលមានកម្មក្រាសឡើយ រមែងដោយការបោះបាយបិណ្ឌនេះឯង ការបោះបាយបិណ្ឌត្រូវដើរជុំវិញព្រះវិហារ និង បោះវាចេញមកក្រៅរបងព្រះវិហារ ពីព្រោះ ព្រះវិហារនីមួយៗ បានបញ្ចុះនៅខ្សែរសីមា ដែលមានអាថ័នការពារដ៏សាកសិដ្ឋ ដែលព្រលឹង និង វិញាណខ្មោចព្រាយបិសាចទាំងអស់មិនអាចទៅរំលោភបំពាន របងព្រំរបស់ព្រះវិហារវត្តបានឡើយ ដូចនេះពលរដ្ឋគ្រប់រូប គួរធ្វើទក្ខណាទានដល់ពពួកប្រេតទាំងឡាយ ដើម្បីជាការរំងាប់ភាពសោកសៅ របស់ពួកគេផង និង ការរំងាប់ការចងកំហឹងរបស់ពួកគេផង ដើម្បីជាបានជាសេចក្ដីស្ងប់សុខដល់យើងទាំងអស់គ្នា ។<ref> Sirīmedhī (Srī Q́ū) (Ghun.)​ (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=fTjRAAAAMAAJ&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwigypOa6a_zAhW-wjgGHZbABA4Q6AF6BAgCEAI Chappakaraṇābhidhamma] Roṅ Bumb Khmaer, Original from the University of Michigan p.35 </ref> <ref> United States. State Department (1974) [https://books.google.com.kh/books?id=LclIAQAAMAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&source=gbs_navlinks_s Contemporary Cambodian, the Social Institutions, a Joint Project of the Foreign Service Institute and the Defense Language Institute] Original from University of Minnesota p.379 </ref> === យល់ដឹងពីអង្ករ ដែលយកមកធ្វើបាយបិណ្ឌ === ការកាច់មួល លាបពណ៌ ពីក្រុមមនុស្សមួយចំនួន មកលើផ្នត់គំនិតដូនតាខ្មែរ ដោយពួកគេនិយាយថា ការបោះបាយបិណ្ឌចោល គឺជាការខ្ជះខ្ជាយស្រូវអង្ករ ពួកគេទាំងនោះមានការយល់ច្រឡំឆ្ងាយណាស់ អង្ករដែលយកមកធ្វើបាយបិណ្ឌ គឺជាអង្ករដំណើបសុទ្ធសាធ មិនមែនជាអង្ករធម្មតា ដែលពលរដ្ឋទូទៅយកមកដាំបាយហូបរាល់ថ្ងៃនោះទេ ពីព្រោះអង្ករដំណើបមានភាពទ្រលាន់ គេអាចយកមកហូបម្ដងម្កាលប៉ុនណោះ ដោយធ្វើជានំ និង បង្អែមផ្សេងៗ អង្ករដំណើបវាជាម្ស៉ៅមានភាគល្អិតដែលជាភាពធ្ងន់ដូចនេះ ការហូបចូលពោះ ធ្វើឱ្យឆាប់ឆ្អែត និង ធ្ងន់ក្នុងពោះ ដូចនេះហើយការប្រើអង្ករដំណើប បោះទៅឱ្យពពួកប្រេតអរូប ដូនតាខ្មែរយល់ថា បានធ្វើឱ្យពោះរបស់ពួកគេឆាប់ធ្ងន់ និង ឆាប់ឆ្អែត ទៅតាមការយល់ឃើញនេះ ហើយធ្វើឱ្យអង្ករដំណើបមានទីផ្សារ សប្បាយចិត្ត ទាំងអ្នកលក់ សប្បាយចិត្ត ទាំងប្រជាកសិករ សប្បាយចិត្ត ទាំងអ្នកធ្វើទាន សប្បាយចិត្ត ទាំងពពួកប្រេតអត់ឃ្លាន ដូចជាមិនឃើញមានសេចក្ដីឱ្យទោម្នេញចំពោះកិច្ចបោះបាយបិណ្ឌនេះសោះ នេះហើយការខ្សោយបញ្ញា នាំជាភាពអវិជ្ជា ដល់បុគ្គលមួយចំនួននោះ ។ * តើបុគ្គលមួយចំនួន ដែលតិះដៀលបាយបិណ្ឌទាំងអស់ នេះ ពួកគេហានបរិភោគបាយដំណើបរាល់ថ្ងៃដែរ ឬទេ ? បើពួកគេអាចបរិភោគ បាយដំណើបរាល់ថ្ងៃបានមែន ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលជាកូនចៅលាក់មុខ នៃមន្ត្រីក្រុមជុំនំនៀមទម្លាប់ខ្មែរពីបុរាណ ដែលចងក្រងនៅ ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ និងសរសេរ រំលាយពិធីបោះបាយបិណ្ឌនេះចោល ។ === ហេតុអ្វីពិធីបោះបាយបិណ្ឌ ធ្វើនៅចន្លោះម៉ោង ៣ និង ម៉ោង ៤ ទៀបភ្លឺ ? === * ដូនតាខ្មែរដែលបង្កើតពិធីមួយនេះលោកគិតណាស់ ពីម៉ោង ៦ ទៅ ម៉ោង ៧ ល្ងាច នៅតាមស្រុកស្រែចំការ ប្រជាពលរដ្ឋសម័យមុន ឆាប់ចូលសំរាកណាស់ ណាមួយ ជំនាន់មុន មិនមានភ្លើងអគ្គីសនី ផងនោះ ក្រោយពីភាពនឿយហត់ក្នុងការរករបរចិញ្ចឹមជីវិតនាពេលព្រឹកថ្ងៃ ពួកគាត់អាចសំរាកបានគ្រប់គ្រាន់ គេងឆ្អែតពេញរយៈពេល ៨ម៉ោង ងើបមកពេញភ្នែក មានសុខមាលភាពល្អ ក្នុងការមកធ្វើពិធីបោះបាយបិណ្ឌនេះ ដូនតាខ្មែរ គិតគូតាំងពីសុខមាលភាព របស់ប្រជាជន ក្នុងការមកធ្វើទាន បញ្ជូនកុសលផលបុណ្យនេះ និង មានរឿងតំណាលថា ខ្មោចអ្នកទោស ឬ ពពួកប្រេត ស្ថិតក្នុងឋាននរក ជាន់ទី៨ មានទ្វារចេញ៤ ត្រូវបានតំណាងឱ្យយាមទី៤ នៃពេលវេលាទាបភ្លឺ ហើយត្រូវបានយាមកាមដោយសេនាខ្មោចក្បាលសេះនិងក្បាលគោ ជាអ្នកក្ដោបក្ដាប់នៃដួងព្រលឹងរបស់ពពួកប្រេត នៅអបាយភូមិនេះ ។ * យូរៗទៅ ទៅជាពួកអគតិ ពួកអវិជ្ជា ពួកក្មេងរៀនបានតិច ពួករៀនជំនាញផ្សេងៗសោះ ចេញមកបកស្រាយ ទំនៀមទម្លាប់សាសនាខ្មែរ ប៉ាតណាប៉ាតណី មើលងាយសូម្បីតែផ្នត់គំនិត សាស្ត្រាចារ្យ ដូនតាខ្មែរ ដែលពួកលោកខំចងក្រង ទុកជាប្រយោជន៍មកដល់យើងសព្វថ្ងៃនេះ ។ === ការរចនាបាយបិណ្ឌ === ខ្មែរពីបុរាណ តែងធ្វើបាយបិណ្ឌនីមួយៗ មានការរចនា ស្រស់ស្អាត ប្លែកពីគ្នា ដោយតុបតែង បន្ថែមជាពណ៌បាយបិណ្ឌនោះ ការដាក់ផ្កាលម្អ ការកាត់ទង់ក្រពើចំរុះពណ៌ ផ្សេងៗ យកទៅលម្អក្នុងចានបាយបិណ្ឌនោះ រួចទើបប្រមូលផ្ដុំគ្នាយកឡើងទៅព្រះវិហារជាមុនសិន ដើម្បីបង្ហាញនៅមុខបដិមា ព្រះពុទ្ធ ដើម្បីឱ្យទ្រង់ចម្រើនពរ បន្ទាប់មកព្រះសង្ឃគ្រប់អង្គដល់ម៉ោងចេញមក សូត្របរា ទើបគេកំណត់ថា ស្ដេចយមរាជ បើកនូវទ្វារឋាននរក ទើបគណៈអាចារ្យវត្ត ប្រាប់ពីរបៀបបោះបាយបិណ្ឌ ដើរនៅជុំវិញព្រះវិហារ តាមក្បួន ឧត្តរាព័ទ្ធ ដំណើរវិលបញ្ច្រាសទ្រនិចនាឡិកា តំណាងឱ្យពេលវេលាថយក្រោយ ទើបគេបោះបាយបិណ្ឌនោះចេញមកខាងក្រៅរបងព្រះវិហារ ដោយកំណត់ត្រឹមវេលា ៣ជុំ តំណាងឱ្យការទទួលបាននូវសម្បតិ្តអនិសង្ឃបី រួមមាន៖ រូបសម្បត្តិ ទ្រព្យសម្បត្តិ និង ចរិយាសម្បត្តិ ក្រោយមកទើបគណៈអាចារ្យវត្ត ធ្វើពិធីច្រូចទឹកលាងបាប ដល់ពពួកប្រេតជាសេចក្ដីបញ្ចប់ ។ ដោយអាចារ្យវត្តមួយចំនួនធំ មិនបានយល់ដឹងពីកិច្ចពិធីទាំងនេះ ទៅជាច្រូចទឹក ឱ្យប្រេតបានផឹកទឹក ដែលខុសពីទំនៀមខ្មែរបុរាណទាំងស្រុង និង ប្រាសចាកដោយឱ្យប្រជាពលរដ្ឋ យកបាយបិណ្ឌទៅសាលាឆាន់ និង បោះបាយបិណ្ឌលើរបងព្រះវិហារ ដែលមានបញ្ចុះខ្សែរសីម៉ា អាថ័នការពារយ៉ាងសាកសិទ្ធ ឬ បោះបាយបិណ្ឌ ប្រឡូកប្រឡាក់ក្នុងព្រះវិហ៊ារ ដោយការយល់ខុសទាំងស្រុង ។ នៅពេលពិធីបញ្ចប់ ព្រះសង្ឃផ្ទាល់ត្រូវដឹកនាំ កូនសិស្សលោក ចេញមកសំអាតបាយបិណ្ឌទាំងនោះជារាល់ថ្ងៃ រហូត ដល់បញ្ចប់ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ ។ ការរចនាបាយបិណ្ឌ បានបណ្ដុះនៅផ្នត់គំនិតប្រជាពលរដ្ឋទូទៅ ឱ្យចេះកែប្រែផ្នត់គំនិតនៃការរស់នៅ ប្រកបដោយគតិនៃភាពជឿនលឿន ក្នុងបរិបទនៃសង្គមរស់នៅរបស់ខ្លួន ។<ref> Cambodia Buddhist Academy (1998) [https://books.google.com/books/about/Kambuja_suriy%C4%81.html?id=Vc3wik82cQsC Kambuja suriyā: dassanāvattī phsāy qaksarsāstr niṅ qaksarsāstr dūdau, Volume 52], Publisher: Buddhist Institute of Cambodia Original from the University of Wisconsin Madison </ref> === អត្ថន័យនៃពិធីបោះបាយបិណ្ឌ === ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ ជាពិធីដែលពលរដ្ឋកម្ពុជាបានបោះនូវដុំបាយឱ្យទៅ ពពួកប្រេតអត់ឃ្លាន ដែលពពួកប្រេតទាំងនោះអាច មានកំណើតកើតចេញពីកងទ័ពខ្មែរគ្រប់ជំនាន់ ដែលពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី សុខចិត្តបាបចុះនរកក្លាយខ្លួនជាប្រេត ឱ្យតែការពារទឹកដីរបស់ខ្លួនបាន ទោះជាសម្លាប់ខ្មាំងសត្រូវអស់ជាច្រើនក៏មិនញញើតដៃនោះដែរ ពីព្រោះប្រទេសជាតិគឺសំខានសម្រាប់ជាតិសាសន៍ខ្មែរគ្រប់រូប តើពួកកងទ័ពខ្មែរទាំងអស់ ដែលមានចំនួនរាប់មុឺននាក់ស្លាប់ខ្លួន ដើម្បីការពារទឹកដី ហើយអាចកើតជាកំណើតប្រេតផងនោះ តើពួកគាត់សមធ្វើ ជាដូនតារបស់យើង ឬ ទេ ? នៅពេលដែលអ្នក យកថវិកាខ្លួន ទៅទិញគ្រឿងស្រវឹង យកទៅលេងល្បែងអបាយមុខផ្សេងៗ ឬ យកលុយទៅចូលរួមបក្សនយោបាយណាមួយ វាជាចេទនានៃការស្វែងរកភាពសប្បាយ របស់អ្នកប៉ុនណោះ ដូចគ្នា ទៅនិងជំនឿរបស់អ្នកទៅបោះបាយបិណ្ឌ បានស្វែងរកភាពសប្បាយនៃដួងចិត្ត មានភាពស្រស់ស្រាយ និង ជ្រះថ្លានូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួនផងដែរ ។ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះ​នឹក​លឹកដឹងគុណ​ដល់​បុគ្គល​ដែល​បាន​ចែក​ឋាន​ទៅហើយក្ដី មិនថាជាសាច់ញាតិ ឬ ជាអ្នកដទៃ សុទ្ធតែអាចទទួលបាននូវដុំបាយ និង កុសលផលបុណ្យទាំងអស់នេះ ។ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះ​បំពេញ​សេចក្តីល្អ និង ការអនុគ្រោះ​ដល់ព​ពួក​សត្វ​តិរច្ឆាន​ទាំងឡាយ និង សូម្បីតែ ពពួកប្រេតអរូបក្ដី សុទ្ធតែបានទទួលនៅសេចក្ដីអនិតនេះ ។​ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះលះបង់ទ្រព្យធនក្រៅខ្លួន បន្តិចបន្តួចក្ដី ច្រើនក្ដី ប្រើប្រាសវាដើម្បីជួយដល់អ្នកដទៃ មិនថាអ្នកក្រក្សត់ អ្នកអត់ឃ្លាន មិនថាសត្វតិរិច្ឆាន ពពួកប្រេតអរូប ដែលមើលមិនឃើញក្ដី សុទ្ធតែទទួលបាននូវជំនួយមនុស្សធម៌នេះ ។ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះលះបង់នូវពេលវេលាផ្ទាល់ខ្លួន ក្រោកម៉ោងទាបភ្លឺអត់ងងុយយ៉ាងណាក្ដី នូវតែមកបោះបាយបិណ្ឌ ចំណាយពេលវេលា និងមានដួងចិត្តជាអ្នកសង្គ្រោះពិត សង្គ្រោះសូម្បីតែពពួកប្រេតអរូបដែលមើលមិនឃើញ ។ នៅពេលដែលក្រុមមនុស្សមួយចំនួន វិភាគតាមការយល់ឃើញរបស់ខ្លួន មិនជឿរឿង ព្រលឹងខ្មោច ពួកនរកប្រេត ព្រាយបិសាច ពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមសាបព្រួសមនោគមន៍វិជ្ជានេះ លុបនៅពិធីសាសនា ទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីរបស់ជាតិសាសន៍ខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ បន្តមក ពិធីបង្សុកូល និងពិធីផ្សេងៗទៀត ពេលនោះហើយដែលប្រទេសជាតិ ធ្លាក់ចុះនូវសីលធម៌ជាតិទាំងស្រុង ជំនឿអំពីវិទ្យាសាស្ត្រហួសហេតុ ការបោះបង់ប្រពៃណីសាសនារបស់ខ្លួន ពិភពលោកប្រែជាអសីលធម៌ ចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមបំផ្លាញគ្នា លេងគិតពីអំពើបាប និង មនុស្សធម៌ ចំណាយលុយ ទៅលើគ្រឿងអវុធ ប្រឡៃមនុស្សជាតិ ការរាតត្បាតជំងឺឆ្លងដែលកាចសាហាវផ្សេងៗ ដូចជា Covid-19 ការបំផ្លាញបរិស្ថាន បង្កើតឱ្យមានគ្រោះធម្មជាតិកាន់តែធំជាងមុន កាន់តែសាហាវជាងមុន នេះហើយទើបជាវិនាសកម្មនៃការខាតបង់ពិតប្រាកដរបស់មនុស្សជាតិ ។ === កិច្ចបោះបាយបិណ្ឌ និង ការហាមប្រាម === * តាមវត្តអារាមមួយចំនួនធំ គួរធ្វើរាជព័ទ្ធ ដោយការដោត ជារបងឬស្សីរាង្គបួនជ្រុង ដាក់នៅតាមជុំវិញ ក្បែរព្រះវិហារ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋ ងាយស្រួលក្នុងការបោះបាយបិណ្ឌ និង ដើម្បីសោភ័ណភាពអនាម័យ ក្នុងវត្តអារាមផងដែរ មិនគួរប្រើចានដែក ឬ កាធុន ចង្អេរផ្សេងៗ យកមកដាក់បាយបិណ្ឌដែលគេបានបោះនោះទេ ព្រោះនិងធ្វើឱ្យកិច្ចពិធីឃ្លាតឆ្ងាយ ពីវប្បធម៌របស់ខ្លួន មិនសមភ្នែក មិនគាប់ប្រសើរ ។ * នៅពេលធ្វើពិធីបោះបាយបិណ្ឌ គួរបិទភ្លើងទាំងអស់នៅជុំវិញព្រះវិហារ ឬ បន្ថយពន្លឺភ្លើងឱ្យនៅកម្រិតទាបបំផុត ហើយអនុញាតឱ្យមានតែភ្លើងធូប និង ភ្លើងទាន ប៉ុនណោះ ។ * ហាមបោះបាយបិណ្ឌក្រៅរបងវត្ត ពីព្រោះ នៅវេលាដែលយមរាជបើកទ្វារឋាននរក ពួកយមទូត ឬ យមបាល ដែលមានន័យថា ប៉ូលិសខ្មោច ឬ ឆ្មាំយាមដួងវិញាណ លោកមិនអាចការពារអ្នកពីវិញាណបិសាចផ្សេងៗដែលមានសីលវិជ្ជាខ្លាំងក្លានោះទេ ។ * ហាមបញ្ចេញសម្លេងប៉ះទង្គិចគ្នាដោយលឺសូរ ឆូងឆាំង នូវវេលាដែលយមរាជបើកទ្វារឋាននរក រយៈពេល ១ម៉ោង ៣០ នាទី ស្ដេចយមរាជ និង បើកទ្វារឋាននរកចាប់ពី ឋាននរក ជាន់ទី១ ដល់ ជាន់ទី៨ នោះមានន័យថា ខ្មោចព្រាយបិសាចទាំងអស់និងទៅរកអ្នកតាមប្រភពសម្លេងទាំងអស់នេះ ពីព្រោះវាដូចជាការប្រកូកប្រកាសហៅផងដែរ ។ * ស្វែងយល់ ពីពិធីបើកភ្នែកទី៣ ដើម្បីមើលឃើញ ប្រេត ប្រជាពលរដ្ឋដែលចង់ឃើញអាចសាកល្បងបាន ហើយអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវ ដោយខ្លួនឯងអស់មួយជីវិត ជាដំបូងត្រូវ យកដីមូលជាដុំឃ្លី រួចហើយ យកកំបោរគូស សញ្ញាបូក នៅកែងជើងរបស់អ្នកទាំងសងខាង រួចយកឈាមប៉ាតត្រង់ថ្ងាសរបស់អ្នក បន្ទាប់មកយកក្រណាត់ខ្មៅរុំភ្នែករបស់អ្នក ហើយយកដុំដីនោះមកទំពារសុី ហើយពេលនោះអ្នកត្រូវឈរនៅចំពីមុខព្រះវិហារ រួចឱ្យមនុស្សម្នាក់ទៀតចងខ្សែរទៅនិងកដៃរបស់អ្នក រួចដឹកដៃបណ្ដើរអ្នកដើរជុំវិញព្រះវិហ៊ារបីជុំ ដោយសូត្រសំរាយពីភាសាសំស្ក្រឹតថា៖ វត្ថុស័ក្ដិសិទ្ធ ម្នាប្រេតអរូប បើមានពិត សូមឱខ្ញុំបានឃើញ អ្នកត្រូវទន្ទេញសូត្របែបនេះរហូតដល់គ្រប់ជំនួនជុំ ហើយមនុស្សទាំងអស់មិនអាចនៅក្បែរអ្នកនោះទេ ត្រូវនៅស្ងាត់ និងនៅតែឯង រួចសឹមអ្នកបើកក្រណាត់មើលចុះ ។ ពិធីនេះត្រូវបានសាកដោយក្រុមគ្រូបរោហិត ឈ្មោះលោកតាលុន រួចហើយគាត់ប្រាប់ថាអាចមើលឃើញពិតមែន គ.សករាជ ១៩៦៩ បងប្អូនប្រជាពលរដ្ឋអាចសាកបាន សូមអរគុណ ។ == លក្ខណៈ និង កំណត់ត្រា បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ == បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ គឺជាពិធីបុណ្សបែបសាសនា ដ៏ធំមួយរបស់កម្ពុជា ដែលរួមបញ្ចូលនៅ ជំនឿខ្មែរដើម ការគោពនៅសាសនាអ្នកតា បន្ទាប់មក បានរួមបញ្ចូលនៅជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ជំនឿពុទ្ធសាសនា ការរួមបញ្ចូលនៅជំនឿសាសនាទាំង៣ បានបង្កើតឱ្យមានពិធីបុណ្យដ៏ធំបែបលក្ខណៈប្រពៃណីជាតិនេះឡើង ដែលយើងថា "បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ" ដែលមានកត់ត្រាក្នុងសិលាចរឹក នៅវត្តពោធិ៍ [[ខេត្តតាកែវ]] K.22 ស.វទី៧ កំណត់ត្រាសិលាចារឹក នៅ [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] K.279c ស.វទី៩ និង កំណត់ត្រាសិលាចារឹក នៅ [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] K.277 ស.វទី១២ ក្នុងរាជព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលហៅពិធីនេះថា ទសបិណ្ឌ ដែលមាន័យថា ដុំបាយទាំង១០ថ្ងៃ ។ ពិធីឧទ្ទិសបាយជូនទៅបុព្វបុរស ដូនតានេះ បានបន្តកើតមានរហូត ដល់រាជ [[ព្រះសត្ថាទី១]] គ.សករាជ ១៥៧៦-១៥៨៤ ទើបត្រូវលុបំបាត់ទាំងស្រុង ក្នុងរាជស្ដេចអង្គនេះ ដែលបានបំផ្លាញនៅ បដិមាព្រះ នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញស្ទើរពាសពេញផ្ទៃប្រទេស បានបញ្ជារឱ្យពលសេនាវាយបំបាក់ដៃ ព្រះវិស្ណុ វាយបំបែក ព្រះកេស ព្រះព្រហ្ម និង វាយបំបែកខ្លួនព្រះឥសូរ និង បញ្ជារឱ្យយក គណៈគ្រូព្រាហ្មណ៍បរាហិតទាំងអស់យកទៅសម្លាប់ និង លុបរាល់ពិធីសាសនាព្រហ្មញ្ញទាំងអស់ផងដែរ បន្ទាប់មកបញ្ជារឱ្យគាស់រំលើង បដិមា ព្រះដ៏មានប្រភាគ អវតារ នៃសាសនា ព្រះពុទ្ធ យកទៅចោលក្នុងទន្លេថែមទៀតផង ការបាត់បង់នៅជំនឿសាសនា បានធ្លាក់ចុះនូវសីលធម៌ជាតិជាខ្លាំង ក្រោយមក ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងនៅជំងឺអាសន្នរោគ និង សម្បូរទៅដោយក្រុមចោរកម្ម ពាសពេញផ្ទៃប្រទេស ស្ដេចអង្គនេះបានយកពិធីលយកន្ទោងដែលដាក់នៅគ្រឿងចង្អាប ទៅប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីចេញវស្សារបស់ព្រះ បានកើតមាននៅខ្មោចកំណាច ៣ ក្នុងកំណត់ត្រា ពង្សាវតារខ្មោច របស់កម្ពុជា នោះគឺ ខ្មោចដើមចេកជ្វា ព្រាយកន្ទោងខៀវ និង ព្រាយក្រឡាភ្លើង ឬ ហៅថាខ្មោចបំពេកូន នេះឯង និង កើតមានហេតុចម្លែកៗ ជាបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ វ៉ូងកណ្ដូបចុះមកសុីស្រូវរាស្ត្រ អស់ជាច្រើនរ៉ៃ បដិមា ព្រះពុទ្ធ មានស្រក់ឈាមនូវតាម ព្រះនេត្រ ផងដែរ ការបោះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ដូនតាអង្គរ ដែលមានជំនឿគោរពទៅលើព្រះ បានធ្វើឱ្យប្រទេសទាំងមូលបាត់បង់នៅសាមគ្គីភាព ទាំងស្រុង ការរៀបរាប់នេះ មានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៩ ។ បុព្វបុរសយើង បានចំណាយកម្លាំងប្រាជ្ញាស្មារតីជាខ្លាំង ខិតខំ​រិះរក​មធ្យោបាយ​គ្រប់យ៉ាងដើម្បីរចនាទំនៀមនៃប្រពៃណីនេះ ឱ្យមានបែបបទផ្សេងពី​លក្ខណៈនៃពិធី​បុណ្យប្រទេសដទៃ និងបង្កប់គំនិតល្អៗទុកឱ្យកូនចៅខ្មែរជំនាន់ក្រោយយល់ដឹង តាមរយៈការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹង ពុទ្ធសាសនាផងដែរ ។ លក្ខណៈពិសេសនៃបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ គឺមានរយៈពេល១៥ថ្ងៃ មានការស្មូតនៅ បរាភវសូត្រ សេចក្ដីនាំវិនាសទាំង១២ និង មានការបោះបាយបិណ្ឌជាដើមនេះ ក្នុង​គម្ពីរ​សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ​​សុត្តនិបាត​ តតិយភាគ​ទី​៥៤ ​ទំព័រ​ទី​៣៦ ដែលកើតឡើងច្បាស់លាស់ក្នុងរាជ ព្រះបាទអង្គឌួង ។ នៅក្នុងគម្ពីរមង្គលសូត្រ ភាគទី២ ទំព័រ២២០ បាននិទានអំពីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ឈ្មោះ ណុស្សោណិ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទូលសួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាតែងឱ្យនូវទាន តែងធ្វើនូវសទ្ធា (ក្នុងការបរិច្ចាគទាន), សូមទាននោះ​សម្រេចចំពោះញាតិសាលោហិតទាំងឡាយ ដែលលះលោកនេះទៅហើយ, សូមញាតិ សាលោហិតទាំងនោះ ទទួលបរិភោគនូវទាននោះចុះ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទាននោះ រមែង សម្រេចដល់ញាតិសាលោហិតទាំងនោះដែរទេ!, តើញាតិសាលោ​ហិតនោះ បានបរិភោគ នូវទាននោះដែរទេ ?" ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ថា '''"ឋានេ ខោ ព្រាហ្មណ៍ ឧបកប្បតិ នោ អដ្ឋានេ"'''៖ ម្នាល ព្រាហ្មណ៍ (ទាននោះ) តែងសម្រេចក្នុងហេតុដែលគួរបានផង និងហេតុដែលមិនគួរបានផង" ទើបទ្រង់ ត្រាស់សម្ដែងនូវជាតិកំណើត៥ប្រភេទ ដែលមិនអាចទទួលនូវទានបានគឺ៖ * ១.និរយជាតិ កំណើតជាសត្វនរក * ២.តិរច្ឆានជាតិ កំណើតជាសត្វ * ៣.មនុស្សជាតិ កំណើតជាមនុស្ស * ៤.ទេវជាតិ កំណើតជាទេវតា * ៥.បេតជាតិ កំណើតជាប្រេត ពីព្រោះកំណើតសត្វទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានអាហាររបស់ខ្លួនដើម្បី សោយបរិភោគជាស្រេចហើយ ។ ប៉ុន្ដែនៅក្នុងបេតជាតិដដែលនេះ មានប្រេតមួយពួកដែលហៅថា "បរទត្តូបជីវិកប្រេត" ករណីនេះ ប្រសិនបើមិត្តភក្ដិ ឬញាតិសាលោ​ហិតណាម្នាក់ឧទ្ទិសទានឱ្យ អាចទទួលនូវទាននោះបាន ។ ព្រាហ្មណ៍ នោះទូលសួរព្រះសាស្ដា វិញម្ដង​ថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះបើប្រេតជាញាតិសាលោហិតនោះមិនបាន ទៅកើតទីនោះទេ, តើអ្នកណាទទួលបរិភោគនូវទាននោះ" ។ ព្រះសាស្ដាទ្រង់ត្រាស់ថា "ប្រេតដែលជា ញាតិសាលោហិតដទៃ របស់ប្រេតនោះទៀត ដែលជាអ្នកចូលទៅកើតក្នុងទីនោះដែរ តែងទទួលបរិភោគ នូវទាននោះ" ។ ព្រាហ្មណ៍ទូលសួរបន្ថែមទៀតថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះបើប្រេតជាញាតិសាលោហិត នៃពួកប្រេតនោះមិនបានទៅ​​កើតក្នុងទីនោះទេ, តើអ្នកណាជាអ្នកទទួលបរិភោគនូវទាននោះ?" ។ ទើបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់បញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា '''"អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ ព្រាហ្មណ អនវកាសោ,​ យន្តំ ឋានំ វិវិត្តំ អស្ស ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា យទិទំ បេតេហិ ញាតិសាលោហិតេហិ, អបិច ព្រាហ្មណ ទាយកោបិ អនិប្ឆលោ"'''៖ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ទីឋានណាដែលគប្បីស្ងាត់ចាក​ញាតិ សាលោហិត ដែលទៅកើតជាប្រេត ដោយកាលដ៏យូរលង់បែបនេះនុះ, ទីឋាននោះមិនអត់ឡើយ ហើយក៏មិនដែលទំនេរចន្លោះដែរ, នែព្រាហ្មណ៍ បើទោះបីដូច្នោះមែន ទាយក់ អ្នកឱ្យនូវទានហ្នឹងក៏មិនឥតផលឡើយ" ។ នេះជាតឹកតាង ដែលបញ្ជាក់ថាប្រេតមួយឈ្មោះ “បរទត្តូបជីវិក ក៏ជាសត្វដែលរស់នៅ ព្រោះអាស្រ័យការ ឱ្យអំពីបុគ្គលដទៃ” ផងដែរ ហើយអាចទទួលនូវការឧទ្ទិសទានពីមនុស្សនេះបានផង ឬ ទទួលនូវអ្វីដែលមនុស្សយើងនេះ គ្រវែងចោលទៅ ពុំនោះទេពួកវាតែងទំពាស៊ីនូវគំរង់ទាំងឡាយ មានទឹកមាត់ឬកំហាក ឬក៏ទឹក សម្បោរ ជាដើម សមដូចព្រះអដ្ឋកថានៃសូត្រនោះពន្យល់ថា '''"បិត្តិវិសយិកានំ ខេឡសិង្ឃាណិ កាទិវ សេន"'''៖ អាហារនៃបេតជាតិទាំងឡាយ ប្រព្រឹត្តដោយអំណាចនៃគ្រឿ​ង​សម្អុយមានទឹក មាត់និងទឹក សម្បោរជាដើម ។ ព្រោះហេតុតែប្រេតពពួកនេះ អាចទទួលបានការឧទ្ទិសទាន និងរស់នៅអាស្រ័យ គ្រឿងស្មោក គ្រោកអំពីញាតិមិត្តឬ មនុស្សនេះហើយ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ លោកលើកយក រឿងព្រះពិម្ពិសារ នៃនិទាននេះ ថ្វាយទាន ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះពពួកប្រេតជាញាតិទាំងឡាយ ហើយដែលបុរាណាចារ្យខ្មែរ ស្រង់យកនូវ ចម្រៀកនេះឯងមកផ្ដិតទុកជាកម្មវិធីបុណ្យមួយហៅថា “បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ” ដែលមានមានគោលដៅ ដូចបាន រៀបរាប់ខាងលើនេះ ។<ref> Nhim Pen (1953) [https://www.worldcat.org/title/Bra-traipiak-pali-n-secki-prae-ja-bhasa-khmaer/oclc/54215177 The Pali Trinity and Khmer Translation], Publisher: Cambodian Buddhist Academy, Institute : Phnom Penh, Cambodia </ref> == ពិធីចាក់ទឹកដូងថ្វាយព្រះបិតរ == '''Pouring coconut water to Ancestors''' '''ព្រះបិតរ''' ([[សំស្ក្រឹត]]: पितर) ([[អង់គ្លេស]]: Pitara) អានថា៖ បុិ-ត-រាក់ មានន័យថា បុព្វបុរស ឬ ដូនតារបស់ឪពុកម្ដាយ <ref> Wisdomlib - the greatest source of ancient and modern knowledge [https://www.wisdomlib.org/definition/pitara Pitara: 3 definitions, Languages of India and abroad] DDSA: The Molesworth Marathi and English Dictionary, DDSA: The Aryabhusan school dictionary, Marathi-English, Pali Text Society (1921-1925), “pitar”, in Pali-English Dictionary‎, London: Chipstead </ref> នៅរៀងរាល់ថ្ងៃ១៤រោច ខែភទ្របទ អង្គព្រះមហាក្សត្រ និងប្រារព្ធពិធី ចាក់ទឹកដូងថ្វាយព្រះបិតរ ដែលមានន័យថា សេចក្ដីចម្រើនដល់ដួងវិញាណខន្ធដូនតា នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ ការច្រូចចាក់ទឹកដូង ជាកិច្ចពិធីនៃការឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ របស់អង្គ​ព្រះមហាក្សត្រ ជូនចំពោះ​បុព្វបុរស ឬ ជូនចំពោះ​មរណៈ​កាល របស់ញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ នៅវេលាម៉ោង ៩ៈ០០ នាទីយប់ ទាំងគ្រួសាររាជវង្ស ទាំងនាមុឺនសព្វមុខមន្ត្រី ត្រូវអញ្ជើញមកជុំគ្នាក្នុងពិធី "ប្រជុំបិណ្ឌ" មានការតាំងតុចំនួន ៤ ជាតំណាង, តុទី១ មានតម្កល់ព្រះខ័ន៤ ដែលមានឆ្លាក់នូវសត្វទេពទាំង៤ តំណាងចតុទិស មានតុតាំងចំនួន ២ ទៀត មានតម្កល់នូវគ្រឿងមាស និង តុម្ខាងទៀតជាគ្រឿងប្រាក់ ជាដង្វាយសម្រាប់ថ្វាយព្រះបិតរ រីឯតុមួយទៀត មានតម្កល់កែវទឹកដូង តំណាងឱ្យទឹកលាងជំរះបាប មានមន្ត្រីបាគូ ៩នាក់ សូត្រថ្វាយពរសព្ទសាធុការ ទៅកាន់អង្គព្រះមហាក្សត្រ រួចចាក់ទឹកស័ង្ខលើបាតព្រះហស្ថព្រះជា បន្ទាប់មកក្រុមបាគូរថ្វាយស្លឹកព្នៅ១ស្លឹក ដល់ព្រះរាជា ដើម្បីសៀតព្រះកាណ៌ឆ្វេង (ត្រចៀក) ដើម្បីជាមង្គលសិរី ហើយក្រុមបុរោហិត បន្តសូត្របួងសួងព្រះបិតរ សូមឱ្យដូនតាព្រះមហាក្សត្រ ទ្រទ្រង់ព្រះរាជា និង ប្រជារាស្ត្រ ទូទាំងព្រះនគរ ក្រោយមកព្រះមហាក្សត្រ ចូលទៅចាក់ទឹកដូងដើម្បីលាងជំរះបាបជូនតារបស់ព្រះអង្គ ក៏ដូចជាក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស នាមុឺនសព្វមុខមន្ត្រី ចូលទៅចាក់ទឹកដូងជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់បញ្ចប់ពិធីនេះ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Commission Des Moeurs et Coutumes of Buddhist Institute Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> == ពិធីសែនលាដូនតា == '''Ancestor Farewell Ceremony''' [[File:Ancestor Farewell Ceremony (Cambodia).jpg|thumb|Cambodian people offering food to Ancestor at 5:00 - 6:00 pm in Pchum Ben Day of the Big Meeting]] * វេលាល្អសម្រាប់កិច្ចសែនដូនតា នៅតាមគេហដ្ឋាន ដែលកំណត់ដោយព្រហ្មាណ៍បាគូ ក្នុងរាជព្រះបាទអង្គឌួង ធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ដែលតំណាងឱ្យការផ្សារភ្ជាប់ញាណទាំង៥ របស់មនុស្សដែលនៅរស់ ទៅភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងទៅ និង មជ្ឈដ្ឋាននៃញាណខាងក្រៅតាមរយៈការអុចធូបឧទ្ទិសហៅ ។ នៅថ្ងៃ១៥រោច ខែភទ្របទ ដែលត្រូវនិងថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ពលរដ្ឋ​ខ្មែរមានជំនឿថា ដួង​វិញាណនៃក្រុមសាច់ញាតិរបស់ខ្លួននិងមកលាក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេនៅថ្ងៃចុងក្រោយ ដែលគេតែងហៅថា ភ្ជុំធំ (Big Meeting) នៅល្ងាចម៉ោង ៥ៈ០០ - ៦ៈ០០ នាទីល្ងាច គេនិងរៀបចំបាយម្ហូបចំនីមួយថាស ដើម្បីសែនព្រេន អញ្ជើញដួងវិញាណនៃសាច់ញាតិមកសេពសោយអាហារ មួយពេលនេះ ដើម្បីឱ្យដួងវិញាណមកបរិភោគដោយស្រួលក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួនបាន គេត្រូវរៀបចំដង្វាយសែនព្រេនមួយថាសតូចទៀតទៅដល់ ព្រះកឹង ឬ យមទូត ទាំងពីរ ដែលគេសម្គាល់ថា ជាខ្មោចស និង ខ្មោចខ្មៅ ដែលជាអ្នកឃ្លាំមើលទៅនិងសកម្មភាពរបស់ដួងវិញាណ ដែលយើងបានឧទ្ទិសមកសេពសោយក្នុងផ្ទះរបស់យើង នៅក្នុងការសែនដង្វាយដល់យមទូត ត្រូវរៀបចំដង្វាយដូចជា ៖ ក្បាលមាន់ សាច់ជ្រូកបីជាន់ ពងទាប្រៃ អំបិលស ១កូនចាន និង ស្រាសមួយពែង ដើម្បីជាកិច្ចស្នើសុំ ។ កាលពីសម័យដើម នៃរាជ [[ព្រះបាទអង្គឌួង]] គេធ្វើពីធីសែនលាដូនតា ដោយបណ្ដែតកូនសំពៅតូចៗ បណ្ដែតកន្ទោង ឬ បណ្ដែតពែ រហូតមកដល់សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម គេក៏បានលុបចោលពិធីបណ្ដែតកូនសំពៅ និង ពិធីបណ្ដែតកន្ទោងនេះ ព្រោះប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹក ដូចនេះហើយទំនៀមបណ្ដែតកូនសំពៅសែនលាដូនតា ត្រូវបានបោះបង់ចោលមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.391 </ref> <ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%9F%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%93%E1%9E%8F%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%93%E1%9E%8F%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi76aLt2bPzAhWDfd4KHVW7AYoQ6AF6BAgLEAM The 12-Month Royal Ceremony] Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === ហេតុអ្វីខ្មែរបុរាណ សែនម្ហូបអាហារដូនតា នៅពេលល្ងាច នាថ្ងៃភ្ជុំបិណ្ឌចុងក្រោយ ? === បានជាខ្មែរបុរាណ សែនម្ហូបអាហារដូនតា នៅពេលល្ងាច ពីព្រោះបុរាណាចារ្យ លោកយល់ថា ព្រឹលឹងខ្មោចសាច់ញាតិមួយចំនួន ដែលមានបាបច្រើន មានសំពាយបុណ្យតិច មិនអាចបង្ហាញដួងព្រលឹងរបស់ខ្លួន ឱ្យត្រូវពន្លឺព្រះសូរិយានោះទេ កាំរស្មីពន្លឺព្រះសូរិយា និង ចែងចាំងរំលាយដួងព្រលឹងរបស់ពួកគេ ដូចនេះហើយ ដួងព្រលឹងដូនតារបស់ពួកគេខ្លាចពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្លាំងណាស់ ទើបការសែនព្រេនត្រូវធ្វើនៅម៉ោង ៥ៈ០០ - ៦:០០ នាទីល្ងាច នៅពេលដែលពន្លឺព្រះអាទិត្យបានជ្រែទាប អន់ថយនូវពន្លឺកាំរស្មីរបស់ខ្លួន ទើបព្រលឹងខ្មោចនៃសាច់ញាតិ អាចចេញមកជួប និង មកទទួលទាននូវសំណែនសែនព្រេនទាំងអស់នេះ ។ ការសែនព្រេន នូវវេលាព្រឹក ឬ ថ្ងៃរសៀល វាជាការយល់ឃើញរបស់បងប្អូនប្រជាពលរដ្ឋ ដូចនេះ បុរាណាចារ្យ មិនដែលធ្វើការបង្ខិតបង្ខំ នៅសិទ្ធនៃការយល់ឃើញ តាមផ្នត់គំនិតរបស់បងប្អូននោះទេ បងប្អូនសែនដូនតា នូវវេលាណាមួយក៏បានដូចគ្នា ឱ្យតែបងប្អូន ធ្វើទៅ ទទួលបាននូវសេចក្ដីសុខផ្លូវចិត្ត ក្នុងជំនឿផ្លូវចិត្តដែលខ្លួនអ្នកផ្ទាល់បានយល់ឃើញ ។ == កិច្ចមិនគួរមានក្នុងពិធីបុណ្យកាន់បិណ្ឌ និង ភ្ជុំបិណ្ឌ == * គ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់មិនគួរមានកិច្ចពិធីពូនភ្នំខ្សាច់នោះទេ ព្រោះពិធីនេះស្ថិតក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខែ្មរ ។ កិច្ចដែលត្រឹមត្រូវ គឺពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ការយកទង់ក្រពើចំរុះពណ៌ ទៅដោតលើភ្នំខ្សាច់ ។ * គ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់មិនគួរមានកិច្ចពិធីស្រង់ព្រះ នោះទេ ព្រោះពិធីនេះស្ថិតក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខែ្មរ ។ កិច្ចដែលត្រឹមត្រូវ គឺពិធីបណ្ដែតកន្ទោង ធ្វើនៅតាមស្រះទឹកសមល្មមដែលមានក្នុងបរិវេណវត្ត ។ សូមកុំយកវប្បធម៌ប្រពៃណីទនៀមទម្លាប់របស់កម្ពុជាទៅបូកឡូកលាយឡំគ្នាបណ្ដាលបានជាការប្រព្រឹត្តខុសឆ្គងក្នុងរដ្ឋប្បវេណីខ្មែរ សូមអរគុណ ។ * ក្រុមបុរាណាចារ្យសង្ឃឹមថា ការចងក្រងប្រវត្តិបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ដែលសិក្សាស្រាវជ្រាវអស់រយ:ពេលជាច្រើនឆ្នាំនេះ សូមឱ្យព្រះសង្ឃ ឬ គណៈគ្រប់គ្រងវត្តចែករំលែកអត្ថបទនេះទៅកាន់អាចារ្យវត្តទាំងអស់ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីឱ្យពួកគាត់បានយល់ដឹងបន្ថែម ជៀសវាងការនាំសាធុជនធ្វើខុសរដ្ឋប្បវេណីរបស់ជាតិខ្លូន ។ === តើការសែនក្បាលទឹក មានក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃការសែនដូនតាខ្មែរ ឬ ទេ ? === នៅក្នុងជំនឿរបស់ជនជាតិខ្មែរដើម ជំនឿសែនក្បាលទឹក ដែលគេប្រដូច ទៅនិងជំនឿសែនដូនតារបស់ជនជាតិខ្មែរ មិនមានទាល់តែសោះនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់កម្ពុជា វាជាទំនៀមរបស់បរទេសសុទ្ធសាធ យ៉ាងណាក្ដី សិទ្ធនៃការជឿរបស់បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួន ក្នុងការសែនព្រេន នៃកិច្ចពិធីសែនក្បាលទឹកនេះ មិនត្រូវបានរារាំង និង មិនត្រូវបានលើកយកមកវែកញែក ដោយបុរាណាចារ្យនោះទេ វាជាសិទ្ធសេរីភាពនៃជំនឿ កុំឱ្យតែជំនឿនេះ ឬ ជំនឿណាមួយ ប៉ះពាល់ទៅដល់សង្គមជាតិកម្ពុជា ទើបជាជំនឿខុសច្បាប់ ។ == ពិធីលយកន្ទោង == '''Loy Kantong Ceremony''' [[File:Kantong02.jpg|thumb|Kantong floating on water during Pchum Ben Day]] ប្រវត្តិពិធីលយកន្ទោងដកស្រង់ចេញពីឯកសារ ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ឆ្នាំ១៩៦៣ រឿង ជ័យអស្ចារ្យ ចម្បាំងខ្មែរសៀម អ្នកតាឃ្លាំងមឿងលោតចម្រូងសម្លាប់ខ្លួនកេណ្ឌទ័ពខ្មោច ​ចម្បាំងនៅ អូរ​ស្វាយ​ដូន​កែវ កងទ័ពសៀមដកថយដល់បាត់ដំបង មរណៈភាព អ្នកតាឃ្លាំងមឿង កើតមានពិធីលយកន្ទោងមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Khmer Commission Des Moeurs et Coutumes (1963) [https://books.google.com/books/about/Praju%E1%B9%83_r%E1%BA%8Fa%E1%B9%85_bre%E1%B9%85_khmaer.html?id=2ielTmHp6kAC Collection of Khmer legends Volume 8], Publisher: Buddhist Institute Cambodia Original from the University of Michigan </ref> ពិធីលយកន្ទោង ឬ បណ្ដែតសំពៅជូនដូនតា ដកស្រង់ចេញពីឯកសារ ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ភាគ៩ ឆ្នាំ១៩៦៣ រឿង នាយសំពៅ ៥០០ និទានពីឈ្មួញសំពៅចំនួន ៥០០នាក់ បានសំចតនៅកោះមួយ ត្រូវបានពពួកប្រេតចាប់បាន និងចង់យកមកធ្វើជាអាហារ ពេល​នោះ នាយ​សំពៅ​ម្នាក់ ជា​អ្នក​ឈ្លាស​វៃ នឹក​ឃើញ​ថា "បើ​ទោះ​ជា​ត្រូវ​ស្លាប់ ក៏​ត្រូវ​តែ​ហ៊ាន​ប្រថុយ​និយាយ​តវ៉ា​ឱ្យអស់​ចិត្ត​សិន មិន​ត្រូវ​ឱ្យគេ​ផ្ដាច់​ជីវិត​ទទេ​ៗឡើយ" គិត​ហើយ ក៏​តាំង​ស្មារតី​អង់​អាច និយាយ​ទៅ​កាន់​ស្ដេច​ប្រេត សូមឱ្យដោះលែង​ពួក​ខ្លួន, តែ​ស្ដេច​ប្រេត​នោះ​ឆ្លើយ​ថា "យើង​ដោះ​លែងពួក​ឯង​ទៅ​វិញ​មិន​បាន​ទេ ព្រោះ​ពួក​យើង​ស្រេក​ឃ្លាន​ណាស់ បើ​លែង​ពួក​ឯង​ទៅ មិន​ដឹង​កាល​ណា​នឹង​បាន អាហារ ​ទៀត, ពួក​យើង​ខ្សត់​អាហារ​ណាស់ !” ។ នាយសំពៅពោល សុំ​លោក​លែង​ពួក​យើង​ទាំង​អស់​វិញ​ចុះ យើង​សន្យា​ថា "នឹង​ទទួល​រក​អាហារ​ជូន​លោក រាល់​ឆ្នាំ លុះ​ត្រា​តែ​អស់​ជីវិត, បើ​លោក​ពិសា​យើង​ទៅ​នោះ លោក​បាន​ឆ្អែត​តែ​មួយ​គ្រា​ប៉ុណ្ណោះ, អំណ​តទៅ លោក​នឹង​ត្រូវ​អត់​ឃ្លាន​ទៀត, បើ​ពួក​យើង​សន្យា​នឹង​លោក​យ៉ាង​នេះ តើ​លោក​យក​ផ្លូវ​ណា ? លោក​សុខ​ចិត្ត​ពិសា​រូប​យើង​ឲ្យ​បាន​តែ​មួយ​ចម្អែត ឬ ​ក៏​សុខ​ចិត្ត​ទុក​ជីវិត​ឱ្យពួក​យើង ដើម្បី​ឱ្យពួកយើងទៅ​រក​អាហារ​ជូន​លោក​វិញ ? ។ ពួក​ប្រេត ឮ​សំណើរ​នៃ​នាយ​សំពៅដូច្នេះ ក៏​គិត​គ្នា​មួយ​សន្ទុះ ទើប​ព្រម​ដោះ​លែង​ពួក​គេ ហើយ​ផ្ដាំ​ផ្ញើ​ថា "កាល​បើ​ពួក​អ្នក​បាន​ទៅ​ដល់​ស្រុក​ទេស​ខ្លួន​ហើយ កាល​ណា មាន​ខ្យល់​ជំនោរ​ធ្លាក់​មក​ពី​ទិស​ឯ​ជើង អ្នក​ទាំង​អស់​គ្នា ត្រូវ​ធ្វើ​ក្បួន​ផ្ទុក​ធញ្ញជាតិ និង​អាហារ​គ្រប់​យ៉ាង មាន​លាជ, សណ្ដែក, ល្ង, ដូង, អំបុក, ចេក ជាដើម បណ្ដែត​តាម​ខ្សែ​ទឹក​មក​ឱ្យយើង​ចុះ មិន​បាច់​នាំ​មក​ផ្ទាល់​ទេ, ជំនោរ​ខ្យល់ នឹង​បញ្ជូន​មក​ដល់​យើង​ហើយ" ។ ឮ តែ​ប៉ុណ្ណេះ ពួក​អ្នក​សំពៅ អរ​រក​អ្វី​ប្រៀប​ពុំ​បាន ហើយ​ក៏​នាំ​គ្នា​ចុះ​សំពៅ​ចោកចោល បើក​ចេញ​ផុត​ពី​នោះ​យ៉ាង​ប្រញាប់ ។ លុះ​ទៅ​ដល់​ភូមិ​ស្រុក ជួប​ជុំ​គ្រួសារ​ហើយ ត្រូវ​នឹង​ពេល​ជិត​ដល់​រដូវ​ភ្ជុំផងដែរនោះ ដែល​ទឹក​ឡើង​ជា​លំដាប់​ផង អ្នក​ដែល​បាន​សន្យា​នឹង​ប្រេត​ទាំង​នោះ ក៏​នាំ​គ្នា​ធ្វើ​នំ​នែក រក​ចេក​អំពៅ លាជ ស្រូវ អង្ករ ផ្លែ​ឈើ ដែល​មាន​ក្នុង​រដូវ​នោះ ធ្វើ​ពោង​ពាយ ហើយ​ដាក់​បណ្ដែត​បញ្ជូន​ទៅ​ឱ្យប្រេត​តាម​ខ្សែ​ទឹក​រាល់​ៗឆ្នាំ ។ ដូចនិទានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទើបកើតមានកិច្ចពិធី លយកន្ទោង លយសំពៅ ផ្ទុកទៅដោយអាហារ បញ្ជូនឱ្យដូនតាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដោយសារតែការបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកផ្សេងៗ បានប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹក ទើបទំនៀមមួយនេះត្រូវបានលុបបំបាត់ផងដែរ ដោយហេតុបច្ចុប្បន្ននេះ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន ខ្វះការយល់ដឹង និង ទទួលរងនូវវប្បធម៌ប្រទេសដទៃ បាននាំយកពិធីនេះមកច្របល់និង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ម្ដងហើយម្ដងទៀត ដោយពួកគេមិនយល់ពីកិច្ចពិធីបែងចែកចំពោះ ខ្មោចព្រាយបិសាច ព្រះ និង ទេវតា នោះទេ សូមពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន បញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់ទង្វើរទាំងឡាយណាដែលប្រាសចាកពីទំនៀមវប្បធម៌ខ្មែរ ហើយនាំអន្តរាយដល់ប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់របស់ជាតិ សូមអរគុណ ។<ref> Khmer Commission Des Moeurs et Coutumes (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends Volume 9], Publisher: Buddhist Institute Cambodia Original from the University of California, Berkeley </ref> === អំពីការលយកន្ទោង === កាលពីសម័យមុន វត្តអារាមមួយចំនួននៅកម្ពុជា តែងតែជួបប្រទះនៅគ្រោះទឹកជំនន់ ពិបាកក្នុងការទៅធ្វើបុណ្យ និង ពិបាកធ្វើពិធីបោះបាយបិណ្ឌខ្លាំងណាស់ ។ ក្រោយមក ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ មិនអាចធ្វើទៅបាន ដូចនេះហើយ ក្រុមសាស្ត្រចារ្យខ្មែរបុរាណ បានបង្កើតឱ្យមានពិធី លយកន្ទោង ជំនួសវិញ ដែលបង្កើតឡើងតាំងពីសម័លង្វែក ក្នុងរាជព្រះបាទ [[ចន្ទរាជា]] មកម៉្លេះ ។ ជាដំបូងយើងត្រូវយល់ពាក្យ "កន្ទោង" ជាមនុសិន នៅក្នុងវចនានុក្រមពាក្យខ្មែរ ដោយសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] បានបកប្រែនៅពាក្យ កន្ទោង នេះ ដោយមានន័យថា៖ (ចាន, ភាជន៍​ធ្វើ​ដោយ​ស្លឹក​សម្រាប់​ដាក់​ភោជនាហារ ដាក់​ស្លា​បារី​បាន) ។ ដូចនេះយើងអាចយល់បានថា កន្ទោងមានន័យថា ចានធ្វើពីស្លឹក ដែលអាចដាក់នៅម្ហូបអាហារនិង បង្អែមចង្អាបបាន យើងយល់ដល់ចំនុចនេះហើយ យើងត្រូវយកមកពិចារណាត្រង់ចំនុចនេះ បើកន្ទោង ជាចានធ្វើពីស្លឹក ដែលអាចដាក់នៅដង្វាយម្ហូបអាហារបានផងដែរនោះ តើព្រះពោធិសាត់ឯណា ដែលត្រាសដឹងហើយ នៅសោយអាហារសែនទាំងនេះទៀតឬទេ ?!! ពិតណាស់គឺអត់ទេ ដូចនេះ កិច្ចពិធីដែលយកសឹ្លកមកធ្វើជាកន្ទោងនេះ គឺសម្រាប់តែពពួកខ្មោចព្រាយបីសាច ប៉ុនណោះ ដូចជា៖ ព្រាយកន្ទោងខៀវ កន្ទោងពែ កន្ទោងសំណែន ដោយសេចក្ដីពន្យល់នេះ ពលរដ្ឋខ្មែរគួរតែបញ្ឈប់ក្នុងការយកកន្ទោងទាំងនេះ ទៅបណ្ដែតក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ ពិធីចេញវស្សា ដែលប្រាសចាកនៅទំនៀមទម្លាប់របស់ខ្មែរបុរាណទាំងស្រុង ជាពិសេសរូបភាពឯកសារនៃក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយើងគ្មានទាល់តែសោះនៅការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សារបស់ពុទ្ធសាសនា នេះ គិតចាប់ពីព្រះបាទនរោត្តម មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ * ហើយទីវត្តអារាមមួយចំនួន ដែលមានស្រះទឹកសមល្មម គួរបង្កើតទំនៀមលយកន្ទោង ឬ លយសំពៅ នេះឡើងវិញ ដោយអាចជំនួស ពិធីបោះបាយបិណ្ឌបានដែលធ្វើទៅតាមរប្បវេណី នៃទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរបុរាណផងដែរ ។ '''ប្រការហាមប្រាម''' ការហាមប្រាម ទៅលើកិច្ចពិធីលយកន្ទោង ឬ លយសំពៅ តាមមាត់ស្ទឹង បឹង ឬ តាមដងទន្លេធំៗ ដែលធ្វើឱ្យកខ្វក់ដល់បរិស្ថានទឹក ប្រាសចាកនូវក្រមសីលធម៌នៅក្នុងសង្គម ដែលធ្លាប់បានលើកឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ដោយលោក [[ត្រឹង ងា]] ដែលជា សាស្ត្រាចារ្យ នៃវិទ្យាស្ថាន ខ្មែរមន ។ ដូចនេះគួរធ្វើពិធីលយកន្ទោង ទៅតាមស្រះសមល្មម ដែលមាននៅក្នុងវត្ត ដោយភ្ជាប់ជាមួយនិងការសំអាតអនាម័យចេញ ។ == ចំណារពន្យល់ពាក្យ ភ្ជុំបិណ្ឌ == ហេតុអ្វីបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ "បិណ្ឌភ្ជុំ" ពីព្រោះនៅក្នុងវេយ្យករណ៍ពាក្យរបស់កម្ពុជា ពាក្យបិណ្ឌ គឺមានថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ ហើយពាក្យភ្ជុំ គឺមានថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ ដូចនេះ ថ្នាក់ពាក្យ ជាកិរិយាសព្ទ ត្រូវមានតួនាទីជាអ្នកនាំមុខ ឧទាហរណ៍: "ទៅវត្ត" យើងមិនអាចសរសេរថា "វត្តទៅ" បានទេ ព្រោះនិងធ្វើឱ្យពាក្យនេះ ក្លាយជាឃ្លាខុសឆ្គង សូមមើលវចនានុក្រមជាតិកម្ពុជា ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] ។ == ដូចឆ្នេះ == '''តើប្រេតមាននៅប្រទេសណាខ្លះ ?''' '''តើប្រទេសណាខ្លះមានជំនឿសែនដូនតាដូចនិងប្រទេសកម្ពុជា ?''' '''[[ប្រេត]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Preta) ([[សំស្ក្រឹត]]: प्रेत អានថា៖ ប្រេត) ([[បាលី]]: पेत អានថា៖ បេតៈ) (ភាសាទីបេ: ཡི་དྭགས་ yi dags) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាខ្មោចស្រេកឃ្លានគឺជាឈ្មោះសំស្ក្រឹតសម្រាប់ប្រភេទនៃជំនឿអរូបីដែលត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសាសនាមួយចំនួនដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ពុទ្ធសាសនា]]​ សាសនាតៅ សាសនា​អ្នកតា ដូចជា [[ចិន]] និង [[វៀតណាម]] ។<ref> Mason Walter (2010) [https://books.google.com/books?id=_gKyQ66KA_cC Destination Saigon: Adventures in Vietnam] [[ISBN]]: 9781459603059 </ref> ​ * [[ភូមា]]: ပြိတ္တာ (MLCTS: peiʔtà) * [[ចិន]]: 餓鬼 (Pinyin: Èguǐ) * [[ជប៉ុន]]: 餓鬼 (Rōmaji: Gaki) * [[ខ្មែរ]]: ប្រេត (UNGEGN: Praet) * [[កូរ៉េខាងត្បូង]]: 아귀 (RR: Agui) * [[ឡាវ]]: ເຜດ (/pʰèːt/) * [[ម៉ុងហ្គោលី]]: ᠪᠢᠷᠢᠳ (birid) * [[ថៃ]]: เปรต (RTGS: pret) * [[វៀតណាម]]: (ngạ quỷ) == ឯកសារយោង == k87dp5dimke0wpr0x0gnkhu9e85k9jt 337364 337363 2026-07-15T17:31:51Z ABCkh07 52023 337364 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FF8000;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ភ្ជុំបិណ្ឌ​ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Pchum Ben Day - Bay Ben.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Cambodian people prepare Bay Ben at 3 to 4 am throwing to Preta near Vihara. By Professor Preap Chanmara (2004) |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំបង្កើត''' | ប្រហែល ស.វទី៩ |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' |​ [[យសោវរ្ម័នទី១​]] |- style="vertical-align:center;" |'''លទ្ធិជំនឿ''' |ជំនឿសែនដូនតា |- style="vertical-align:center;" |'''ការបើកទ្វារឋាននរក''' |១៥ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:center;" |'''សាសនាប្រតិបត្តិ''' | ​[[ពុទ្ធសាសនា]] [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |} '''បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ''' ([[អង់គ្លេស]]: Pchum Ben Day) គឺជាពិធីបុណ្យ​នឹករលឹកសាច់ញាតិដែលបានស្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ ដែលកំណត់តាម ប្រតិទិនពុទ្ធសាសនា (Buddhist calendar) តាមដំណើរគោលចររបស់ព្រះចន្ទដែលរាប់តាមរង្វាស់នៃឆ្នាំ ចន្ទគតិ (Lunar calendar) នៅក្នុងប្រពៃណីរបស់កម្ពុជា ពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីសែនដូនតា" (Ancestor Ceremony) ដែលមានប្រវត្តិតាំងពី សម័យមុនអង្គរមកម៉្លេះ ដែលជួបប្រទះនៅសិលាចរឹក K.279c ចារឹកនៅស.វទី៩ ក្នុងរាជព្រះបាទ [[យសោវរ្ម័នទី១]]ដែលបានរៀបរាប់ខ្លះៗអំពីការចាប់បាយបិណ្ឌ ដែលពូនជាដុំ ហើយបានផ្ដាំឱ្យព្រះកឹង មានន័យថា ព្រះភូមិ ឬ យមទូត ឱ្យចាប់ឆ្កែចង សុំផ្លូវទៅផង ទៅជូនដូនតា ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Commission Des Moeurs et Coutumes of Buddhist Institute Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> ពិធីសែនដូនតា ដែលជាអរិយធម៌ នៃវប្បធម៌ខ្មែរដើម ដែលធ្វើឡើងដើម្បីផ្ដល់កុសលផលបុណ្យដល់សាច់ញាតិខ្លួនដែលបានស្លាប់ទៅហើយក្ដី ។ ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ដែលប្រារព្ធ​ឡើងរៀងរាល់ថ្ងៃ ១រោច ដល់ថ្ងៃ ១៥រោច ខែភទ្របទ ចន្លោះ [[ខែកញ្ញា]] និង [[ខែតុលា]] ដែលជាពិធីបុណ្យដែលមានរយៈពេលវែងជាងគេរហូតដល់ ១៥ថ្ងៃ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​គ្រប់រូប និងត្រូវបានឈប់សំរាកពីការងាររយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដើម្បីចូលរួមពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះនាថ្ងៃចុងក្រោយ ដើម្បីឱ្យពួកគេអាចរៀបចំម្ហូបអាហារ ដើម្បីសែនដូនតា ជូនសាច់ញាតិរបស់ពួកគេដោយសេចក្ដីនឹករលឹក រៀងរាល់មួយឆ្នាំម្ដង ។<ref> United States. State Department (1974) [https://books.google.com/books/about/Contemporary_Cambodian_the_Social_Instit.html?id=LclIAQAAMAAJ Contemporary Cambodian, the Social Institutions, a Joint Project of the Foreign Service Institute and the Defense Language Institute, 1974], Publisher: Original from University of Minnesota p.379 </ref> == កិច្ចនៃពិធីបុណ្យ ភ្ជុំបិណ្ឌ == '''Pchum Ben Ceremony''' [[File:សាជី (Saji) Cambodia.jpg|thumb|The use of cones "Saji" to place rice bowls for the counting ceremony around the Vihara]] ភ្ជុំបិណ្ឌមានន័យថា ការប្រមូលផ្ដុំដុំបាយឱ្យមកជួបជុំគ្នា ក្នុងពិធីឧទ្ទិសបាយម្ហូបអាហារ ជូនដល់ដូនតាដែលបានចែកឋានទៅ ដែលជាសាច់ញាតិទាំង ៧សណ្ដាន ដែលមានទំនាក់ទំនងពីមុនមកនិងសមីខ្លួនដែលនៅរស់ ដើម្បីបានអាហារទាំងនោះទៅព្រលឹងខ្មោចដូនតារបស់ពួកគេ ពួកគេត្រូវរៀបចំបាយម្ហូបយកទៅប្រគេនព្រះសង្ឃ ដើម្បីសូត្រធម៌ជាកិច្ចចម្លងម្ហូបអាហារទាំងនោះទៅកាន់សាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ។​ ពិធីបុណ្យភ្ជំុបិណ្ឌ តែងប្រារព្ធឡើងនៅរៀងរាល់ខែភទ្របទ នៅថ្ងៃ១ រោច រហូតដល់វេលា ១៥ រោច ដែលគុណគូ ទៅតាមប្រតិទិន នៃ[[ចន្ទគតិ]] តាមជំនឿពីបុរាណ គេនិយមយកបាយបត្តបូរ ដែលមានន័យថា បាយបំពេញបាត្រ គ្របដោយសារជី យកទៅរាប់បាត្រនាពេលព្រឹកព្រលឹមដើម្បី ប្រគេន​ភិក្ខុ​សង្ឃ នៅជុំវិញព្រះវិហារ ដែលភិក្ខុសង្ឃនិងដើរពីស្ដាំទៅឆ្វេង តាមក្បួនឧត្តរាព័ទ្ធ ដំណើរវិលបញ្ច្រាសទ្រនិច្ចនាឡិកា តំណាងឱ្យពេវេលាមុនៗ របស់មនុស្សដែលស្លាប់ទៅ ហើយសាច់ញាតិពួកគេ និង ​ឧទ្ទិស​បាយទាំងនេះ ជាផល​បុណ្យ​ជូន​ទៅ​បុគ្គល​ដែល​ជាសាច់ញាតិពួកគេដែលជាប់ឃុំឃាំងនៅឋានរក ដើម្បីទុកជាកុសលជូនសាច់ញាតិពួកគេដើម្បីរំដោះកម្ម ។ ការរាប់បាត្រ រមែងធ្វើឡើងនៅជុំវិញព្រះវិហ៊ារ តែបច្ចុប្បន្ន ព្រះសង្ឃ និង គណៈអាចារ្យវត្តមួយចំនួនធំនៅ កម្ពុជា បែរជានាំពុទ្ធបរិស័ទ្ធ មករាប់បាត្រ នៅសាលាឆាន់ទៅវិញ ដែលជាភាពខុសឆ្គង ពីទំនៀមរបស់ខ្មែរបុរាណ ក្រោយបញ្ចប់ពិធីរាប់បាត្រ ក៏បន្តមកពិធីសូត្រធម៌បង្សុកូល ដែលមានន័យថា ជាកិច្ចសូត្រធម៌ទានចម្លងអាហារ ទៅកាន់ព្រលឹងខ្មោចដែលជាសាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ដើម្បីឱ្យខ្មោចញាតិរបស់ពួកគេទទួលបានអាហារទាំងអស់នេះ ដែលកិច្ចពិធីនេះរមែងធ្វើឡើងនៅសាលាឆាន់នេះឯង ។<ref> Robert Headley, Rath Chim (1998) [https://books.google.com/books/about/Cambodian_Advanced_Reader.html?id=VypnAAAAMAAJ Cambodian Advanced Reader], Publisher: Dunwoody Press, Original from the University of Michigan p.309 [[ISBN]]: 188126565X </ref> === ការសែន កន្ទោងបាយ === '''Sacrifice of Kantong Rice''' កន្ទោងបាយ គឺជា បាយសិង្ឃាដក៍ ដែលមានន័យថាបាយដែលគេពូតជាដុំៗ ពី ១ដុំ ដល់ ១៥ដុំ តំណាងឱ្យថ្ងៃ ១រោច ដល់ ១៥រោច រួចគេយកទៅដាក់សែននៅតាមកែងផ្លូវ ឬ កែងរបងវត្ត ដែលសន្មតថាជាបាយតំណាងឱ្យផ្លូវបែកជា ៣ ឬ ផ្លូវបែកជា ៤ ដើម្បីហៅពួកព្រលឹងខ្មោចផ្សេងៗ ឱ្យជួយស្វែងរកខ្មោចញាតិរបស់ពួកគេ ដើម្បីជួយនាំផ្លូវព្រលឹងខ្មោចញាតិរបស់ពួកគេមកកាន់តំបន់ខ្លួនរស់នៅ ព្រោះខ្លាចក្រែងញាតិរបស់ពួកគេស្វែងរកពួកគេគ្រប់ ៧វត្ត មិនឃើញក៏ជេរប្រទេចដាក់បណ្ដាសារកូនចៅខ្លួន ឱ្យលំបាកក្រក្សត់វេទនាផ្សេងៗ។<ref> Bejr Sál (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C Bidhī pracāṃ ṭáp bīr khae], Publisher: Buṭdh Sāsanapaṇḍity, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> == ពិធីកាន់បិណ្ឌ == '''Kan Ben Ceremony ''' [[File:ផ្កាបិណ្ឌ (Ben Flower).jpg|thumb|Ben Flower of Kan Ben Ceremony, Author Chab Pin (1969) Book Traditional Khmer, Tittle The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3]] ពិធីកាន់បិណ្ឌ គឺជាពិធីបុណ្យរបស់ ពិធីបុណ្យភ្ជំុបិណ្ឌ ដែលគេចែករយៈពេលកាន់បិណ្ឌចំនួន ១៤ថ្ងៃ ដែលចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃ ១រោច រហូតដល់ ១៤រោច ខែភទ្របទ ឬ (កន្លះខែ) រីឯ ព្រះរាជពិធីកាន់បិណ្ឌរបស់ព្រះមហាក្សត្រ មានរយៈពេលតែ ៥ថ្ងៃ ប៉ុណ្ណោះ ដែលរាប់ពីថ្ងៃ ១១រោច រហូតដល់​ថ្ងៃកំណត់ ១៥រោច ភ្ជុំបិណ្ឌ។ ដើម្បីផ្ដើមពីធីកាន់បិណ្ឌទៅបាន ពុទ្ធបរិស័ទត្រូវមានផ្កាបិណ្ឌ ដែលផ្កាបិណ្ឌមានកម្ពស់ ៦០ សង់ទីម៉ែត្រ ធ្វើពីឈើ សំណុំផ្កាខាងក្រោមធំ ខាងលើតូច មានបង្គោលមូល១ ទំហំគល់ប៉ុនមេដៃ ទំហំចុងប៉ុនកូនដៃ ដាក់ចំកណ្ដាល សម្រាប់ដាក់កង់ធ្វើថ្នាក់ ផ្កាបិណ្ឌ​មានថ្នាក់៥ ថ្នាក់នីមួយៗ មានកម្រាស់ប៉ុនម្រាមដៃ ថ្នាក់ក្រោមទំហំ ៥ធ្នាប់ ស្មើនឹង ១០សង់ទីម៉ែត្រ មូលដូចកង់ ចោះចំកណ្ដាលកង់ សិតភ្ជាប់នឹងបង្គោល គេរចនាដោយស្ពាន់ និងបិទដោយពណ៌ផ្សេងៗតាមចំណង់ចំនូលចិត្ត បិទភ្ជាប់ជុំវិញកង់ទាំង​ ៥ថ្នាក់ មានដោតផ្កាញ័រ ធ្វើពីស្ពាន់ផងដែរ ហើយថ្នាក់ខាងក្រោមបង្អស់ គេដោតទង់ក្រពើចំនួន ៥ ដែលធ្វើពីឫស្សី គេមានបន្ថែមរូបនាគ៤ មានកន្ទុយរួមនឹងគល់ផ្កាបិណ្ឌ ក្នុងមាត់នាគ មានរូបស្លឹកពោធិ៍សំយុងចុះ ដែលបង្ហាញពីនាគទ្រផ្កាបិណ្ឌ មានឈើបួនជ្រុងដូចប្រអប់ កម្រាស់ ៨ធ្នាប់ដៃ ឬ ១៥សង់ទីម៉ែត្រ ខាងក្រោមធំ ខាងលើតូច បន្ថែមជាជើងទម្រផ្កាបិណ្ឌ មានផ្កាបិណ្ឌយ៉ាងប្រណិតហើយ ទើបសមប្រកបក្នុងពិធីកាន់បិណ្ឌ ដែលជាពីធីធ្វើចង្ហាន់បិណ្ឌបាត្រ ប្រគេនចំពោះព្រះសង្ឃ ដែលខុសប្លែកពីចង្ហាន់បិណ្ឌបាត្រធម្មតា ត្រង់អត្ថន័យសំខាន់នៃផ្កាបិណ្ឌនេះ តំណាងឱ្យការបូជាចំពោះព្រះកេសា(សសៃសក់) របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដែលព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់បានកាត់នូវកេសារបស់ខ្លួននៅពេលដែលទ្រង់យាងចាករាជសម្បត្តិ ក្នុងការចេញមកសាងផ្នួស។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.157 </ref> == ពិធីបង្សុកូល == ពិធីបុង្សកូល គឺជាពិធីរំលឹកវិញ្ញាណក្ខន្ធ ដើម្បីជាកិច្ច តបស្នងសងគុណ និង ជួយរំដោះទុក្ខទោស ដល់ បុព្វការី ជន របស់ខ្លួន មិនថា ជាសាច់ញាតិ ឬ សត្វឃាត ដែលពួកគេបានសម្លាប់យកសាច់ជារៀងរាល់ថ្ងៃនោះទេ ពួកគេត្រូវ ឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យទាំងនេះឱ្យសត្វទាំងនោះ មិនថា សត្វត្រី ជ្រូក គោ មាន់ ទា ឬ សត្វដែលពួកគេសម្លាប់ជារៀងរាល់ថ្ងៃដើម្បីទទួលបាននូវប្រាក់កម្រៃក្នុងការចិញ្ចឹមជីវិតផ្សេងៗ ការបុង្សកូលនេះហើយ បានរួមចំណែកលាងនៅអំពើបាបរបស់ពួកគេផងដែរ តាមរយៈការឧទ្ទិសផលបុណ្យនេះឯង កិច្ចពិធីបង្សុកូល រមែងធ្វើនៅ ឧបដ្ឋានសាលា សាលាឆាន់ ឬ នៅកុដភិក្ខុសង្ឃផ្ទាល់ មិនថាគ្រប់កាលៈទេសៈដែលកើតមាននូវការផ្ដើមកម្មវិធីបុណ្យ សុទ្ធតែទាក់ទងនិងកិច្ចបង្សុកូលនេះ ។<ref> Braḥ Munīkosal (Q́iv Duat) (1951) [https://books.google.com/books/about/Kiccavatt.html?id=LzbRAAAAMAAJ Kiccavatt: samráp Vatt Podhi Vāl], Publisher: Ron bubmb Khmaer, Original from the University of Michigan p.114 </ref> === ភាពខុសគ្នា អំពីព្រលឹងខ្មោច និង ប្រេត === * បុរាណាចារ្យ លោកបានបែងចែក នៃពពួក ខ្មោច និង [[ប្រេត]] ដែលមានភាពខុសគ្នា ក្នុងការលើកជាឧទាហរណ៍ រឿងព្រេងជាច្រើន យកមកពន្យល់ ប៉ុន្តែមនុស្សមួយចំនួន មិនបានរៀនសូត្រស្វ័យសិក្សាស្រាវជ្រាវនោះទេ ទៅជាតិះដៀលមកលើ សាស្ត្រាចារ្យ ដូនតាខ្មែរ ថែមទៀតផង ។ ហើយពួកអគតិជនទាំងនោះ បានផុសវាយប្រហារទៅលើ ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ នៅលើបណ្ដាញសង្គម ថែមទៀតផង ឧទាហរណ៍៖ មានបុគ្គល ៣រូបដែលបានស្លាប់ទៅហើយនិងបានក្លាយខ្លួនទៅជាព្រលឹងខ្មោច និង ប្រេត បុគ្គលទី១ និង បុគ្គលទី២ បានក្លាយខ្លួនជាព្រលឹងខ្មោច នៅពេលនោះ បុគ្គលទី១ និង បុគ្គលទី២ បានមូលវិញាណ ស្ថិតនៅកន្លែងណាមួយមិនថាទីណា នៃភពមនុស្ស ពេលនោះក្រុមសាច់ញាតិ នៃក្រុមបុគ្គលទី១ ដែលរស់នៅដល់ ប្រទេសក្រៅក្ដី បានធ្វើពិធីបង្សុកូល វេរចង្ហាន់ ម្ហូបអាហារ ជាមួយព្រះសង្ឃ ក៏ញាំងឱ្យអាហារទាំងនោះ បានផុសចេញភ្លាមៗ នៅនិងមុខ ខ្មោចបុគ្គលទី១ បានជាការបរិភោគ ចំណែកខ្មោចបុគ្គលទី២ មិនមានសាច់ញាតិធ្វើពិធីឧទ្ទិសអាហារទាំងនោះមកសោះ ឃើញដូចនេះ ខ្មោចបុគ្គលទី១ អានិតទៅដល់ ខ្មោចបុគ្គលទី២ដែលជាមិត្តយ៉ាងខ្លាំង ក៏ចែករំលែកអាហាររបស់ខ្លួនឱ្យហូប ប៉ុន្តែអាហារទាំងនោះបែរជាប្រែជាដុំភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ក្ដៅក្រហល់ក្រហាយ ទៅដល់បុគ្គលខ្មោចទី២ ជាពន់ពេក ពីព្រោះតែការឧទ្ទិសអាហារ មិនបានធ្វើឱ្យចំឈ្មោះញាតិ នៃបុគ្គលខ្មោចទី២ នោះទេ ដោយមិនអាចបរិភោគនៅអាហារ ដែលខ្មោចជាមិត្តផ្ដល់ឱ្យនោះបាន បុគ្គលខ្មោចទី២ ក៏ចាកចេញ ទៅស្វែងរកញាតិរបស់ខ្លួនគ្រប់ចំនួន ៧វត្ត ហើយនៅតែរកមិនឃើញញាតិរបស់ខ្លួនមកឧទ្ទិសអាហារឱ្យខ្លួនសោះ ក៏សម្រេចចិត្ត ជេរប្រទេចបណ្ដាសារ ដាក់ទៅពួកញាតិរបស់ពួកគេ ឱ្យអស់បុណស័ក្ដិ រកសុីមិនបានចេះតែខ្វៀង រហូតដល់អស់ទ្រព្យធន ធ្លាក់ខ្លួនវេទនា ឱ្យសមនិងទង្វើរបំភ្លេចញាតិខ្សែរលោហិតរបស់ខ្លួន ។ ហេតុអ្វី បុគ្គលទី៣ ធ្លាក់ខ្លួនជាប្រេត !? យើងនិយាយពីដើមខាងលើមកវិញ បុគ្គលទី១ និង បុគ្គលទី២ បានរករបរចិញ្ចឹមជីវិតរៀងៗខ្លួន ដោយការសម្លាប់នូវជីវិតសត្វផ្សេងៗ ជាការលក់ដូរ ដើម្បីរកបានប្រាក់កម្រៃមកចិញ្ចឹមជីវិត ហើយបុគ្គលទាំងពីរ បានយល់ដឹងពីបាបបុណ្យ ក៏ធ្វើបុណ្យលាងបាបនៅអំពើរបស់ខ្លួនផងដែរ ដោយធ្វើទាន ចំពោះព្រះសង្ឃ អ្នកក្រសត់ អ្នកអត់ឃ្លាន អំពើបុណ្យរបស់បុគ្គលទាំង២ បានសន្សំនៅកុសលជាច្រើន ដូចនេះហើយ ទើបពួកគេស្លាប់ហើយមិនបានក្លាយជាប្រេត រីឯបុគ្គលទី៣ មិនបានទៅធ្វើបុណ្យលាងនៅអំពើបាបរបស់ខ្លួនកាលនៅរស់នោះទេ ក៏បានក្លាយខ្លួនជាប្រេត ដែលមានបាបកម្មក្រាស ដូចនេះត្រូវជាប់ឃុំឃាំងនៅឋាននរក ហើយក្រុមញាតិពួកគេទោះជាធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសបញ្ជូនអាហារ យ៉ាងណាក្ដី ក៏មិនអាចបានទៅដល់ផងដែរ ត្រូវរងចាំរហូតដល់ស្ដេចយមរាជ បើកទ្វារឋាននរកប្រលែងមក ទើបទទួលបានអាហារបាយបិណ្ឌនេះ តាមរយៈប្រជាពលរដ្ឋដែលធ្វើទាន ដោយការ បោះបាយបិណ្ឌនេះ និង អាចលាងនូវអំពើបាបរបស់ប្រេតទាំងនេះបន្តិចម្ដងៗ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ តាមរយៈការច្រូចទឹកលាងបាបនេះឯង អនុមោទនា ។ == ពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ == នៅតាមទីវត្តអារាមមួយចំនួន បានយល់ច្រឡំកិច្ចពិធី ពូនភ្នំខ្សាច់ ដែលប្រារព្ធក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃពិធីបុណ្យ ចូលឆ្នាំខ្មែរ យកមកលាយឡំ នៅក្នុងពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ទៅតាមវត្តអារាមមួយចំនួន ដែលផ្ទុយពីនិទានសាសនា និង ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរបុរាណទាំងស្រុង កិច្ចពិធីដែលមានចែងក្នុង ពិធីទ្វារទសមាស ក្នុងវេលាកាន់បិណ្ឌនេះគេ ហៅថា ពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ ។ ពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ តាម​ទំនៀម​ខ្មែរ​បុរាណ កាល​បើ​គេ​ជញ្ជូន​ដី​ខ្សាច់​មក​ចាក់​គរ​ពូន​ឱមាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ប្រហែល​ភ្នំ មាន​កំពស់​ និង ​ទំហំ​​ល្មម​តាម​ដែល​គេ​ត្រូវ​ការ​ឡើង​ហើយ គេ​ច្រើន​យក​​​​ក្អម​ទាំង​មូល​មក​កប់​ឱ្យនៅ​ត្រឹម​ក​ ដាក់​​ត្រង់​កំពូល គ្រប់​ចេតិយ ឱ្យមាន​សណ្ឋាន​ដូច​ក្បាច់​ក​ចេតិយ​មែន​ទែន, ហើយ​គេ​ធ្វើ​រាជ​វ័តព័ទ្ធ​ជុំវិញ (របងក្បាច់) ពី​ក្រៅ​ចេតិយ​ទាំង​នោះ ទុក​តែ​មាត់​ទ្វារ​ចេញ​ចូល ៤ ទិស គេ​ធ្វើ​រាន​ទេព្តា ៨ ដាក់​គ្រប់ ៨ ទិស មាន​រាន​មួយ​ទៀត តំណាងឱ្យ ​ព្រះ​យមរាជ​ ដាក់​នៅ​ទិស​បូព៌ មាន​ទាំង​ឆត្រ​រួត និង ​ទង់​រលកទាំង៣ តំណាងឱ្យនិកាយទាំង៣ នៃសាសនាព្រះពុទ្ធ រួមមាន៖ * ទង់រលកទី១ តំណាងនិកាយ មហាយាន * ទង់រលកទី២ តំណាងនិកាយ ហិនយាន * ទង់រលកទី៣ តំណាងឱ្យនិកាយ ព្រះសាស្តារ ឬ ព្រះពុទ្ធថេរវាទ ។ គេដោតទង់រលក​គ្រប់​រាន​ទាំង​នោះ​ហើយ ព្រម​ទាំង​បូជា​ដោយ​ផ្កា​ភ្ញី និង ​ស្លាធម៌ ​ទឹក​អប់ ​ជា​ដើម ។ គេ​ធ្វើ​គ្រឿង​ប្រដាប់​ដូច​រៀបរាប់​ខាង​លើ​នេះ​រួច​ហើយ គេ​យក​ទៀន​ធូប​ទៅ​អុជ យក​ផ្កា​ឈើ​មាន​ពណ៌​ផ្សេងៗ ទៅ​ដោត​ដាក់​បូជា​ និង ​យក​ទង់​ក្រពើរធ្វើ​ពី​ក្រដាស់​ពណ៌​ផ្សេងៗ ទៅ​ដោត​បូជា​នៅ​កំពូល​ចេតិយ​ដែលបង្កប់ជាមួយក្អមទាំង​នោះ ហើយ​មាន​អាចារ្យ​ម្នាក់​នាំ​ឧបាសក់ ឧបាសិកា ដើរ​ប្រទក្សិណ ៣ជុំ​ រួច​គេសូត្រនមស្ការ​ព្រះ​រតនត្រ័យ សមាទាន​សីល ​ហើយ​យក​សំពត់​ស​ទៅ​ព័ទ្ធ​ឈៀង ដូច​ពាក់អង្សា​ពី​លើ​វាលុកចេតិយ​ទាំង​នោះ​ រួច​នាំ​គ្នាសូត្រ​អធិដ្ឋាន​វាលុកចេតិយ​ ដែល​គេ​ហៅ​តាម​សំដី​អ្នក​ស្រុក​ថា «បំបួស​ភ្នំខ្សាច់» សូត្រតំណាង​​ព្រះ​​ចូឡាមណី​ចេតិយ​នៅ​ឯ​ឋាន​ត្រៃ​ត្រឹង្ស​សួគ៌​ដោយ​បាលី​ថា ឥមំ វាលុកចេតិយំ ចុឡាមណិចេតិយំ អធិដ្ឋាមិ (ប្រែ​ថា) «ខ្ញុំ​សូម​តាំង​ចិត្ត​អធិដ្ឋាន​ព្រះ​ចេតិយ​ខ្សាច់​នេះ ឱ្យជា​របស់​ដំណាង​ព្រះ​ចូឡាមណី​ចេតិយ» នៅពេលដែល ដែលភ្នំខ្សាច់បានបំបួសរួចរាល់ ទើបពេលល្ងាចគេធ្វើពិធី ផ្សឹកភ្នំខ្សាច់នោះវិញ ដោយដកយកក្អមដែលកប់នៅកំពូលខ្សាច់ ដែលមានដោតនៅទង់ក្រពើរចំរុះពណ៌នោះ យកមកសូត្រធម៌ផ្សឹកវិញ នៅសាលាឆាន់ គណៈអាចារ្យវត្ត ត្រូវឱ្យ ពុទ្ធបរិស័ទ មកអង្គុយជុំគ្នា ដោយយកដៃម្ខាងភ្ជុំគ្នា លើកភ្នំខ្សាច់នោះ ហើយពុទ្ធបរិស័ទផ្សេងៗទៀត ត្រូវយកដៃមកប៉ះបន្តគ្នា ដើម្បីសម្រេចផលបុណ្យនេះ ។<ref> Chab Pin (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.157 </ref> == ប្រវត្តិប្រេត == '''Preta History''' រៀងរាល់ខែ (ភទ្របទ) ដែលស្ថិតនៅក្រោមផ្ទៃមេឃពោរពេញ ទៅដោយពពកច្រើន បណ្តាលភាព ស្រអាប់ ក្នុងរាត្រីគ្មានពន្លឺព្រះចន្ទ័ ដែលពោពេញ​ដោយភ្លៀងរធ្លាក់ជោគជាំ ជាប្រចាំនេះ គេមានជំនឿថា ស្តេចយមរាជ (Yamaraj) និងបើកទ្វាឋាននរក ចំនួន ១៥ថ្ងៃ ដើម្បីដោះលែងពពួកប្រេត ឱ្យមកស្វែងរកអាហារសុីផង និង ជាក្ដីនឹករលឹកសាច់ញាតិរបស់ពួកគេដែលនៅរស់ផងដែរ ហើយវាជាការជួបញាតមិត្ត និង កូនចៅ របស់ពួកគេ ក្នុងរៀងរាល់១ឆ្នាំម្ដង ដើម្បីទទួលបាននូវកុសលផលបុណ្យ ដែលកូនចៅពួកគេបានធ្វើទានឧទ្ទិសបញ្ចូនមក តែបើកាលណាពួកប្រេតទាំងនោះខំស្វែងរកកុសលផលបុណ្យ របស់កូនចៅពួកគេទាំង ៧វត្ត (Seven Pagoda) នៅតែមិនឃើញ ប្រេតដែលជាញាតិទាំងនោះនិង ដាក់បណ្ដាសារ សាច់ញាតិ​ពួកគេ មិនឱ្យរកទទួលទានអ្វីបាន ដូចខ្លួនដែលជាប្រេតកំពុងរងទុកក្នុងការឃុំឃាំង នៅឋាននរកដូចគ្នា ។<ref> Lim Hak Kheang, Madeline Elizabeth Ehrman, Kem Sos (1974) [https://books.google.com.kh/books?id=OtQsAAAAMAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&source=gbs_navlinks_s Contemporary Cambodian: The Social Institutions Foreign Service Institute basic course series] Foreign Service Institute, Original from the University of Michigan p.379 </ref> === រឿងព្រេង នៃពពួកប្រេត === '''The Legend of Preta''' [[File:Preta 17th Century.jpg|thumb|Paintings of Preta asking Tathāgata help themselves to eat. Paintings from the 17th century. At the National Museum in Tokyo, Japan.​]] ក្នុងគម្ពីរ តិរោកុឌ្ឌសូត្រ (Khuddaka Nikaya) បានបរិយាយថា ព្រះបាទពិម្ពិសារ (Bimbisara) ដែលកើតនៅឆ្នាំ 558 BC មុនគ.សករាជ ព្រះអង្គមានពួកញាតិមួយក្រុមបានបំពេញទានមិនបរិសុទ្ធ គឺបរិភោគអាហារ មុនព្រះសង្ឃ លុះពេលខាងមុខក៏បានលាចាកលោក ដោយសេចក្ដីប្រមាថទៅលើសាវៈ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ​ ក៏បានកើតទៅជាប្រេត ជាប់ឃុំឃាំងនៅឋាននរក ដោយមិនមានអាហារបរិភោគ ។ ពពួកប្រេតទាំងនោះតែងចូលតាមសុបិនទៅពន្យល់សប្តិសុំអាហារបរិភោគ ពីព្រះបាទពិម្ពិសារ ដោយការភិតភ័យក្នុងសុបិន ព្រះអង្គបានសុំឱ្យ អង្គតថាគត នៃព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ ឱ្យជួយដោះស្រាយចម្ងល់នេះ ។ ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ បានសម្មាធិដកដួងវិញាណ ទៅកាន់ឋាននរក ក៏បានជួបពពួកប្រេតទាំងនោះកំពុងយំសោក ស្រេកឃ្លានអាហារជាពន់ពេក ព្រះអង្គក៏បានសួរអំពីហេតុការណ៍នេះ ហើយព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងថា "ចាំមើលព្រះបាទពិម្ពិសារជាញាតិ របស់ម្នាលប្រេតទាំងឡាយទ្រង់ឱ្យទានអាហារដល់សាវៈ របស់ តថាគត នោះសាវៈរបស់អត្មាតថាគត និងសូត្រធម៌ចម្លងអាហារទាំងនេះ នឹងញាំងឱ្យសំរេចដល់ម្នាលប្រេតទាំងឡាយ" ទុកជាកុសលផលបុណ្យដែលពួកគេបានឧទ្ទិសមក ។ ពេលនោះហើយទើបកើតមានការវេរចង្ហាន់ប្រគេនព្រះសង្ឃដើម្បីញាំងឱ្យអាហារទាំងអស់នោះបានដល់ ក្រុមញាត្តិការ របស់ពួកគេ ដែលផ្លាំងភ្លាត់ឧបប្រឌិតកើតជាកំណើតបាបកម្មទាំងអស់នេះ ហើយទំនៀមមួយនេះបានប្រតិបត្តិក្នុងសាសនាព្រះពុទ្ធដែលផ្សារផ្ជាប់ទៅនិងល្ធិជំនឿសែនដូនតា របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។​<ref> Centre de documentation et de recherche sur la civilisation khmère (1981) [https://books.google.com.kh/books?id=AA0rAAAAMAAJ&q=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiO0LvjianzAhXlyosBHZV7DFgQ6AF6BAgKEAM Culture khmère, Issue 1] CEDORECK, Original from the University of Michigan. </ref> == ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ == '''Bay Ben Throwing Ceremony''' [[File:Nswag, cambogia khmer, sito di bayon, testa di avalokiteshvara, XIII sec..JPG|thumb|Cambodia Avalokiteśvara 13th century, tranform to 108 Avatar Buddha Mahayana.]] ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ ជាពិធីមួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធនៅចន្លោះម៉ោង​​ ៣ និង ម៉ោង​ ៤ ទាបភ្លឺ ដែលមនុស្សម្នា ត្រូវយកបាយបិណ្ឌនោះទៅបោះឱ្យពពួកប្រេត នៅក្បែរជុំវិញព្រះវិហារ ដើម្បីជាការរំដោះកម្មពៀរពពួកប្រេតទាំងនោះផង និង បានឧទ្ទិសជាអាហារ ឱ្យពពួកប្រេតទាំងនោះផង ។ នៅក្នុងគម្ពី [[បេតវត្ថុ]] (Patavatthu) មានការបរិយាយជាច្រើនអំពីពពួកប្រេត ដែលធ្លាប់កើតជាមនុស្ស ហើយមានបាបកម្មច្រើនពេលនៅរស់ ត្រូវបានធ្លាក់ខ្លួនជាប្រេត ដែលត្រូវបានឃុំឃាងនៅឋាននរក នៅពេលដែលបុណ្យកុសលរបស់ពួកគេតិច ពួកគេមិនអាចទៅចាប់ជាតិ និង មិនអាចនៅតែតោល នៅឋានមនុស្សដូចព្រលឹងវិញាណដ៏ទៃទៀតបានឡើយ សូម្បីតែសាច់ញាតិដែលបានឧទ្ទិសអាហារដោយចំឈ្មោះទៅកាន់ពពួកប្រេតទាំងនោះក្ដី ក៏ពួកគេមិនអាចទទួលបាននូវការឧទ្ទិសកុសលនោះឡើយ ពពួកប្រេតទាំងនោះមានការយំសោកបោកខ្លួនជាខ្លាំង ភាពរំជើបរំជួលបានដឹងដល់ សាវៈរបស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ នោះព្រះពុទ្ធស្រី ព្រះពោធិសត្វ អវលោកិតេស្វរៈ (Avalokiteśvara) ឬ [[ព្រះម៉ែគង់សុីអុីម]] (Guanyin) បានយាងចុះដោយផ្ទាល់ទៅឋាននរក និង បាននិមិតដុំបាយ បោះឱ្យពពួគប្រេតទាំងនោះ "ម្នាប្រេតទាំងឡាយ មុននិងបរិភោគដុំបាយទាំងនេះ ចូលក្ដាប់ដុំបាយទាំងនោះបង្ហាញទៅស្ដេច យមរាជ ដើម្បីជាការរំដោះកម្ម សម្រាលទោស មា្នលប្រេតទាំងឡាយឱ្យរួចចាកផុតទុក្ខ ទៅកើតក្នុងភពដ៏ល្អប្រសើរ" ។ ដូចនិទានអំពីរឿងហេតុរបស់ពពួកប្រេតទាំងនេះទើបកើតមានពិធីបោះបាយបិណ្ឌ នេះកើតឡើង ការដែលយកបាយបិណ្ឌទៅដាក់នៅទីដ៏ទីសមគួរ គឺមិនអាចបានទៅដល់ពពួកប្រេតដែលជាញាតិដែលមានកម្មក្រាសឡើយ រមែងដោយការបោះបាយបិណ្ឌនេះឯង ការបោះបាយបិណ្ឌត្រូវដើរជុំវិញព្រះវិហារ និង បោះវាចេញមកក្រៅរបងព្រះវិហារ ពីព្រោះ ព្រះវិហារនីមួយៗ បានបញ្ចុះនៅខ្សែរសីមា ដែលមានអាថ័នការពារដ៏សាកសិដ្ឋ ដែលព្រលឹង និង វិញាណខ្មោចព្រាយបិសាចទាំងអស់មិនអាចទៅរំលោភបំពាន របងព្រំរបស់ព្រះវិហារវត្តបានឡើយ ដូចនេះពលរដ្ឋគ្រប់រូប គួរធ្វើទក្ខណាទានដល់ពពួកប្រេតទាំងឡាយ ដើម្បីជាការរំងាប់ភាពសោកសៅ របស់ពួកគេផង និង ការរំងាប់ការចងកំហឹងរបស់ពួកគេផង ដើម្បីជាបានជាសេចក្ដីស្ងប់សុខដល់យើងទាំងអស់គ្នា ។<ref> Sirīmedhī (Srī Q́ū) (Ghun.)​ (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=fTjRAAAAMAAJ&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwigypOa6a_zAhW-wjgGHZbABA4Q6AF6BAgCEAI Chappakaraṇābhidhamma] Roṅ Bumb Khmaer, Original from the University of Michigan p.35 </ref> <ref> United States. State Department (1974) [https://books.google.com.kh/books?id=LclIAQAAMAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%8F&source=gbs_navlinks_s Contemporary Cambodian, the Social Institutions, a Joint Project of the Foreign Service Institute and the Defense Language Institute] Original from University of Minnesota p.379 </ref> === យល់ដឹងពីអង្ករ ដែលយកមកធ្វើបាយបិណ្ឌ === ការកាច់មួល លាបពណ៌ ពីក្រុមមនុស្សមួយចំនួន មកលើផ្នត់គំនិតដូនតាខ្មែរ ដោយពួកគេនិយាយថា ការបោះបាយបិណ្ឌចោល គឺជាការខ្ជះខ្ជាយស្រូវអង្ករ ពួកគេទាំងនោះមានការយល់ច្រឡំឆ្ងាយណាស់ អង្ករដែលយកមកធ្វើបាយបិណ្ឌ គឺជាអង្ករដំណើបសុទ្ធសាធ មិនមែនជាអង្ករធម្មតា ដែលពលរដ្ឋទូទៅយកមកដាំបាយហូបរាល់ថ្ងៃនោះទេ ពីព្រោះអង្ករដំណើបមានភាពទ្រលាន់ គេអាចយកមកហូបម្ដងម្កាលប៉ុនណោះ ដោយធ្វើជានំ និង បង្អែមផ្សេងៗ អង្ករដំណើបវាជាម្ស៉ៅមានភាគល្អិតដែលជាភាពធ្ងន់ដូចនេះ ការហូបចូលពោះ ធ្វើឱ្យឆាប់ឆ្អែត និង ធ្ងន់ក្នុងពោះ ដូចនេះហើយការប្រើអង្ករដំណើប បោះទៅឱ្យពពួកប្រេតអរូប ដូនតាខ្មែរយល់ថា បានធ្វើឱ្យពោះរបស់ពួកគេឆាប់ធ្ងន់ និង ឆាប់ឆ្អែត ទៅតាមការយល់ឃើញនេះ ហើយធ្វើឱ្យអង្ករដំណើបមានទីផ្សារ សប្បាយចិត្ត ទាំងអ្នកលក់ សប្បាយចិត្ត ទាំងប្រជាកសិករ សប្បាយចិត្ត ទាំងអ្នកធ្វើទាន សប្បាយចិត្ត ទាំងពពួកប្រេតអត់ឃ្លាន ដូចជាមិនឃើញមានសេចក្ដីឱ្យទោម្នេញចំពោះកិច្ចបោះបាយបិណ្ឌនេះសោះ នេះហើយការខ្សោយបញ្ញា នាំជាភាពអវិជ្ជា ដល់បុគ្គលមួយចំនួននោះ ។ * តើបុគ្គលមួយចំនួន ដែលតិះដៀលបាយបិណ្ឌទាំងអស់ នេះ ពួកគេហានបរិភោគបាយដំណើបរាល់ថ្ងៃដែរ ឬទេ ? បើពួកគេអាចបរិភោគ បាយដំណើបរាល់ថ្ងៃបានមែន ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលជាកូនចៅលាក់មុខ នៃមន្ត្រីក្រុមជុំនំនៀមទម្លាប់ខ្មែរពីបុរាណ ដែលចងក្រងនៅ ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ និងសរសេរ រំលាយពិធីបោះបាយបិណ្ឌនេះចោល ។ === ហេតុអ្វីពិធីបោះបាយបិណ្ឌ ធ្វើនៅចន្លោះម៉ោង ៣ និង ម៉ោង ៤ ទៀបភ្លឺ ? === * ដូនតាខ្មែរដែលបង្កើតពិធីមួយនេះលោកគិតណាស់ ពីម៉ោង ៦ ទៅ ម៉ោង ៧ ល្ងាច នៅតាមស្រុកស្រែចំការ ប្រជាពលរដ្ឋសម័យមុន ឆាប់ចូលសំរាកណាស់ ណាមួយ ជំនាន់មុន មិនមានភ្លើងអគ្គីសនី ផងនោះ ក្រោយពីភាពនឿយហត់ក្នុងការរករបរចិញ្ចឹមជីវិតនាពេលព្រឹកថ្ងៃ ពួកគាត់អាចសំរាកបានគ្រប់គ្រាន់ គេងឆ្អែតពេញរយៈពេល ៨ម៉ោង ងើបមកពេញភ្នែក មានសុខមាលភាពល្អ ក្នុងការមកធ្វើពិធីបោះបាយបិណ្ឌនេះ ដូនតាខ្មែរ គិតគូតាំងពីសុខមាលភាព របស់ប្រជាជន ក្នុងការមកធ្វើទាន បញ្ជូនកុសលផលបុណ្យនេះ និង មានរឿងតំណាលថា ខ្មោចអ្នកទោស ឬ ពពួកប្រេត ស្ថិតក្នុងឋាននរក ជាន់ទី៨ មានទ្វារចេញ៤ ត្រូវបានតំណាងឱ្យយាមទី៤ នៃពេលវេលាទាបភ្លឺ ហើយត្រូវបានយាមកាមដោយសេនាខ្មោចក្បាលសេះនិងក្បាលគោ ជាអ្នកក្ដោបក្ដាប់នៃដួងព្រលឹងរបស់ពពួកប្រេត នៅអបាយភូមិនេះ ។ * យូរៗទៅ ទៅជាពួកអគតិ ពួកអវិជ្ជា ពួកក្មេងរៀនបានតិច ពួករៀនជំនាញផ្សេងៗសោះ ចេញមកបកស្រាយ ទំនៀមទម្លាប់សាសនាខ្មែរ ប៉ាតណាប៉ាតណី មើលងាយសូម្បីតែផ្នត់គំនិត សាស្ត្រាចារ្យ ដូនតាខ្មែរ ដែលពួកលោកខំចងក្រង ទុកជាប្រយោជន៍មកដល់យើងសព្វថ្ងៃនេះ ។ === ការរចនាបាយបិណ្ឌ === ខ្មែរពីបុរាណ តែងធ្វើបាយបិណ្ឌនីមួយៗ មានការរចនា ស្រស់ស្អាត ប្លែកពីគ្នា ដោយតុបតែង បន្ថែមជាពណ៌បាយបិណ្ឌនោះ ការដាក់ផ្កាលម្អ ការកាត់ទង់ក្រពើចំរុះពណ៌ ផ្សេងៗ យកទៅលម្អក្នុងចានបាយបិណ្ឌនោះ រួចទើបប្រមូលផ្ដុំគ្នាយកឡើងទៅព្រះវិហារជាមុនសិន ដើម្បីបង្ហាញនៅមុខបដិមា ព្រះពុទ្ធ ដើម្បីឱ្យទ្រង់ចម្រើនពរ បន្ទាប់មកព្រះសង្ឃគ្រប់អង្គដល់ម៉ោងចេញមក សូត្របរា ទើបគេកំណត់ថា ស្ដេចយមរាជ បើកនូវទ្វារឋាននរក ទើបគណៈអាចារ្យវត្ត ប្រាប់ពីរបៀបបោះបាយបិណ្ឌ ដើរនៅជុំវិញព្រះវិហារ តាមក្បួន ឧត្តរាព័ទ្ធ ដំណើរវិលបញ្ច្រាសទ្រនិចនាឡិកា តំណាងឱ្យពេលវេលាថយក្រោយ ទើបគេបោះបាយបិណ្ឌនោះចេញមកខាងក្រៅរបងព្រះវិហារ ដោយកំណត់ត្រឹមវេលា ៣ជុំ តំណាងឱ្យការទទួលបាននូវសម្បតិ្តអនិសង្ឃបី រួមមាន៖ រូបសម្បត្តិ ទ្រព្យសម្បត្តិ និង ចរិយាសម្បត្តិ ក្រោយមកទើបគណៈអាចារ្យវត្ត ធ្វើពិធីច្រូចទឹកលាងបាប ដល់ពពួកប្រេតជាសេចក្ដីបញ្ចប់ ។ ដោយអាចារ្យវត្តមួយចំនួនធំ មិនបានយល់ដឹងពីកិច្ចពិធីទាំងនេះ ទៅជាច្រូចទឹក ឱ្យប្រេតបានផឹកទឹក ដែលខុសពីទំនៀមខ្មែរបុរាណទាំងស្រុង និង ប្រាសចាកដោយឱ្យប្រជាពលរដ្ឋ យកបាយបិណ្ឌទៅសាលាឆាន់ និង បោះបាយបិណ្ឌលើរបងព្រះវិហារ ដែលមានបញ្ចុះខ្សែរសីម៉ា អាថ័នការពារយ៉ាងសាកសិទ្ធ ឬ បោះបាយបិណ្ឌ ប្រឡូកប្រឡាក់ក្នុងព្រះវិហ៊ារ ដោយការយល់ខុសទាំងស្រុង ។ នៅពេលពិធីបញ្ចប់ ព្រះសង្ឃផ្ទាល់ត្រូវដឹកនាំ កូនសិស្សលោក ចេញមកសំអាតបាយបិណ្ឌទាំងនោះជារាល់ថ្ងៃ រហូត ដល់បញ្ចប់ពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ ។ ការរចនាបាយបិណ្ឌ បានបណ្ដុះនៅផ្នត់គំនិតប្រជាពលរដ្ឋទូទៅ ឱ្យចេះកែប្រែផ្នត់គំនិតនៃការរស់នៅ ប្រកបដោយគតិនៃភាពជឿនលឿន ក្នុងបរិបទនៃសង្គមរស់នៅរបស់ខ្លួន ។<ref> Cambodia Buddhist Academy (1998) [https://books.google.com/books/about/Kambuja_suriy%C4%81.html?id=Vc3wik82cQsC Kambuja suriyā: dassanāvattī phsāy qaksarsāstr niṅ qaksarsāstr dūdau, Volume 52], Publisher: Buddhist Institute of Cambodia Original from the University of Wisconsin Madison </ref> === អត្ថន័យនៃពិធីបោះបាយបិណ្ឌ === ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ ជាពិធីដែលពលរដ្ឋកម្ពុជាបានបោះនូវដុំបាយឱ្យទៅ ពពួកប្រេតអត់ឃ្លាន ដែលពពួកប្រេតទាំងនោះអាច មានកំណើតកើតចេញពីកងទ័ពខ្មែរគ្រប់ជំនាន់ ដែលពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី សុខចិត្តបាបចុះនរកក្លាយខ្លួនជាប្រេត ឱ្យតែការពារទឹកដីរបស់ខ្លួនបាន ទោះជាសម្លាប់ខ្មាំងសត្រូវអស់ជាច្រើនក៏មិនញញើតដៃនោះដែរ ពីព្រោះប្រទេសជាតិគឺសំខានសម្រាប់ជាតិសាសន៍ខ្មែរគ្រប់រូប តើពួកកងទ័ពខ្មែរទាំងអស់ ដែលមានចំនួនរាប់មុឺននាក់ស្លាប់ខ្លួន ដើម្បីការពារទឹកដី ហើយអាចកើតជាកំណើតប្រេតផងនោះ តើពួកគាត់សមធ្វើ ជាដូនតារបស់យើង ឬ ទេ ? នៅពេលដែលអ្នក យកថវិកាខ្លួន ទៅទិញគ្រឿងស្រវឹង យកទៅលេងល្បែងអបាយមុខផ្សេងៗ ឬ យកលុយទៅចូលរួមបក្សនយោបាយណាមួយ វាជាចេទនានៃការស្វែងរកភាពសប្បាយ របស់អ្នកប៉ុនណោះ ដូចគ្នា ទៅនិងជំនឿរបស់អ្នកទៅបោះបាយបិណ្ឌ បានស្វែងរកភាពសប្បាយនៃដួងចិត្ត មានភាពស្រស់ស្រាយ និង ជ្រះថ្លានូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួនផងដែរ ។ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះ​នឹក​លឹកដឹងគុណ​ដល់​បុគ្គល​ដែល​បាន​ចែក​ឋាន​ទៅហើយក្ដី មិនថាជាសាច់ញាតិ ឬ ជាអ្នកដទៃ សុទ្ធតែអាចទទួលបាននូវដុំបាយ និង កុសលផលបុណ្យទាំងអស់នេះ ។ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះ​បំពេញ​សេចក្តីល្អ និង ការអនុគ្រោះ​ដល់ព​ពួក​សត្វ​តិរច្ឆាន​ទាំងឡាយ និង សូម្បីតែ ពពួកប្រេតអរូបក្ដី សុទ្ធតែបានទទួលនៅសេចក្ដីអនិតនេះ ។​ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះលះបង់ទ្រព្យធនក្រៅខ្លួន បន្តិចបន្តួចក្ដី ច្រើនក្ដី ប្រើប្រាសវាដើម្បីជួយដល់អ្នកដទៃ មិនថាអ្នកក្រក្សត់ អ្នកអត់ឃ្លាន មិនថាសត្វតិរិច្ឆាន ពពួកប្រេតអរូប ដែលមើលមិនឃើញក្ដី សុទ្ធតែទទួលបាននូវជំនួយមនុស្សធម៌នេះ ។ * អប់រំពលរដ្ឋខ្មែរ ឱ្យចេះលះបង់នូវពេលវេលាផ្ទាល់ខ្លួន ក្រោកម៉ោងទាបភ្លឺអត់ងងុយយ៉ាងណាក្ដី នូវតែមកបោះបាយបិណ្ឌ ចំណាយពេលវេលា និងមានដួងចិត្តជាអ្នកសង្គ្រោះពិត សង្គ្រោះសូម្បីតែពពួកប្រេតអរូបដែលមើលមិនឃើញ ។ នៅពេលដែលក្រុមមនុស្សមួយចំនួន វិភាគតាមការយល់ឃើញរបស់ខ្លួន មិនជឿរឿង ព្រលឹងខ្មោច ពួកនរកប្រេត ព្រាយបិសាច ពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមសាបព្រួសមនោគមន៍វិជ្ជានេះ លុបនៅពិធីសាសនា ទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីរបស់ជាតិសាសន៍ខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ បន្តមក ពិធីបង្សុកូល និងពិធីផ្សេងៗទៀត ពេលនោះហើយដែលប្រទេសជាតិ ធ្លាក់ចុះនូវសីលធម៌ជាតិទាំងស្រុង ជំនឿអំពីវិទ្យាសាស្ត្រហួសហេតុ ការបោះបង់ប្រពៃណីសាសនារបស់ខ្លួន ពិភពលោកប្រែជាអសីលធម៌ ចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមបំផ្លាញគ្នា លេងគិតពីអំពើបាប និង មនុស្សធម៌ ចំណាយលុយ ទៅលើគ្រឿងអវុធ ប្រឡៃមនុស្សជាតិ ការរាតត្បាតជំងឺឆ្លងដែលកាចសាហាវផ្សេងៗ ដូចជា Covid-19 ការបំផ្លាញបរិស្ថាន បង្កើតឱ្យមានគ្រោះធម្មជាតិកាន់តែធំជាងមុន កាន់តែសាហាវជាងមុន នេះហើយទើបជាវិនាសកម្មនៃការខាតបង់ពិតប្រាកដរបស់មនុស្សជាតិ ។ === កិច្ចបោះបាយបិណ្ឌ និង ការហាមប្រាម === * តាមវត្តអារាមមួយចំនួនធំ គួរធ្វើរាជព័ទ្ធ ដោយការដោត ជារបងឬស្សីរាង្គបួនជ្រុង ដាក់នៅតាមជុំវិញ ក្បែរព្រះវិហារ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋ ងាយស្រួលក្នុងការបោះបាយបិណ្ឌ និង ដើម្បីសោភ័ណភាពអនាម័យ ក្នុងវត្តអារាមផងដែរ មិនគួរប្រើចានដែក ឬ កាធុន ចង្អេរផ្សេងៗ យកមកដាក់បាយបិណ្ឌដែលគេបានបោះនោះទេ ព្រោះនិងធ្វើឱ្យកិច្ចពិធីឃ្លាតឆ្ងាយ ពីវប្បធម៌របស់ខ្លួន មិនសមភ្នែក មិនគាប់ប្រសើរ ។ * នៅពេលធ្វើពិធីបោះបាយបិណ្ឌ គួរបិទភ្លើងទាំងអស់នៅជុំវិញព្រះវិហារ ឬ បន្ថយពន្លឺភ្លើងឱ្យនៅកម្រិតទាបបំផុត ហើយអនុញាតឱ្យមានតែភ្លើងធូប និង ភ្លើងទាន ប៉ុនណោះ ។ * ហាមបោះបាយបិណ្ឌក្រៅរបងវត្ត ពីព្រោះ នៅវេលាដែលយមរាជបើកទ្វារឋាននរក ពួកយមទូត ឬ យមបាល ដែលមានន័យថា ប៉ូលិសខ្មោច ឬ ឆ្មាំយាមដួងវិញាណ លោកមិនអាចការពារអ្នកពីវិញាណបិសាចផ្សេងៗដែលមានសីលវិជ្ជាខ្លាំងក្លានោះទេ ។ * ហាមបញ្ចេញសម្លេងប៉ះទង្គិចគ្នាដោយលឺសូរ ឆូងឆាំង នូវវេលាដែលយមរាជបើកទ្វារឋាននរក រយៈពេល ១ម៉ោង ៣០ នាទី ស្ដេចយមរាជ និង បើកទ្វារឋាននរកចាប់ពី ឋាននរក ជាន់ទី១ ដល់ ជាន់ទី៨ នោះមានន័យថា ខ្មោចព្រាយបិសាចទាំងអស់និងទៅរកអ្នកតាមប្រភពសម្លេងទាំងអស់នេះ ពីព្រោះវាដូចជាការប្រកូកប្រកាសហៅផងដែរ ។ * ស្វែងយល់ ពីពិធីបើកភ្នែកទី៣ ដើម្បីមើលឃើញ ប្រេត ប្រជាពលរដ្ឋដែលចង់ឃើញអាចសាកល្បងបាន ហើយអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវ ដោយខ្លួនឯងអស់មួយជីវិត ជាដំបូងត្រូវ យកដីមូលជាដុំឃ្លី រួចហើយ យកកំបោរគូស សញ្ញាបូក នៅកែងជើងរបស់អ្នកទាំងសងខាង រួចយកឈាមប៉ាតត្រង់ថ្ងាសរបស់អ្នក បន្ទាប់មកយកក្រណាត់ខ្មៅរុំភ្នែករបស់អ្នក ហើយយកដុំដីនោះមកទំពារសុី ហើយពេលនោះអ្នកត្រូវឈរនៅចំពីមុខព្រះវិហារ រួចឱ្យមនុស្សម្នាក់ទៀតចងខ្សែរទៅនិងកដៃរបស់អ្នក រួចដឹកដៃបណ្ដើរអ្នកដើរជុំវិញព្រះវិហ៊ារបីជុំ ដោយសូត្រសំរាយពីភាសាសំស្ក្រឹតថា៖ វត្ថុស័ក្ដិសិទ្ធ ម្នាប្រេតអរូប បើមានពិត សូមឱខ្ញុំបានឃើញ អ្នកត្រូវទន្ទេញសូត្របែបនេះរហូតដល់គ្រប់ជំនួនជុំ ហើយមនុស្សទាំងអស់មិនអាចនៅក្បែរអ្នកនោះទេ ត្រូវនៅស្ងាត់ និងនៅតែឯង រួចសឹមអ្នកបើកក្រណាត់មើលចុះ ។ ពិធីនេះត្រូវបានសាកដោយក្រុមគ្រូបរោហិត ឈ្មោះលោកតាលុន រួចហើយគាត់ប្រាប់ថាអាចមើលឃើញពិតមែន គ.សករាជ ១៩៦៩ បងប្អូនប្រជាពលរដ្ឋអាចសាកបាន សូមអរគុណ ។ == លក្ខណៈ និង កំណត់ត្រា បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ == បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ គឺជាពិធីបុណ្សបែបសាសនា ដ៏ធំមួយរបស់កម្ពុជា ដែលរួមបញ្ចូលនៅ ជំនឿខ្មែរដើម ការគោពនៅសាសនាអ្នកតា បន្ទាប់មក បានរួមបញ្ចូលនៅជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ជំនឿពុទ្ធសាសនា ការរួមបញ្ចូលនៅជំនឿសាសនាទាំង៣ បានបង្កើតឱ្យមានពិធីបុណ្យដ៏ធំបែបលក្ខណៈប្រពៃណីជាតិនេះឡើង ដែលយើងថា "បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ" ដែលមានកត់ត្រាក្នុងសិលាចរឹក នៅវត្តពោធិ៍ [[ខេត្តតាកែវ]] K.22 ស.វទី៧ កំណត់ត្រាសិលាចារឹក នៅ [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] K.279c ស.វទី៩ និង កំណត់ត្រាសិលាចារឹក នៅ [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] K.277 ស.វទី១២ ក្នុងរាជព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលហៅពិធីនេះថា ទសបិណ្ឌ ដែលមាន័យថា ដុំបាយទាំង១០ថ្ងៃ ។ ពិធីឧទ្ទិសបាយជូនទៅបុព្វបុរស ដូនតានេះ បានបន្តកើតមានរហូត ដល់រាជ [[ព្រះសត្ថាទី១]] គ.សករាជ ១៥៧៦-១៥៨៤ ទើបត្រូវលុបំបាត់ទាំងស្រុង ក្នុងរាជស្ដេចអង្គនេះ ដែលបានបំផ្លាញនៅ បដិមាព្រះ នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញស្ទើរពាសពេញផ្ទៃប្រទេស បានបញ្ជារឱ្យពលសេនាវាយបំបាក់ដៃ ព្រះវិស្ណុ វាយបំបែក ព្រះកេស ព្រះព្រហ្ម និង វាយបំបែកខ្លួនព្រះឥសូរ និង បញ្ជារឱ្យយក គណៈគ្រូព្រាហ្មណ៍បរាហិតទាំងអស់យកទៅសម្លាប់ និង លុបរាល់ពិធីសាសនាព្រហ្មញ្ញទាំងអស់ផងដែរ បន្ទាប់មកបញ្ជារឱ្យគាស់រំលើង បដិមា ព្រះដ៏មានប្រភាគ អវតារ នៃសាសនា ព្រះពុទ្ធ យកទៅចោលក្នុងទន្លេថែមទៀតផង ការបាត់បង់នៅជំនឿសាសនា បានធ្លាក់ចុះនូវសីលធម៌ជាតិជាខ្លាំង ក្រោយមក ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងនៅជំងឺអាសន្នរោគ និង សម្បូរទៅដោយក្រុមចោរកម្ម ពាសពេញផ្ទៃប្រទេស ស្ដេចអង្គនេះបានយកពិធីលយកន្ទោងដែលដាក់នៅគ្រឿងចង្អាប ទៅប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីចេញវស្សារបស់ព្រះ បានកើតមាននៅខ្មោចកំណាច ៣ ក្នុងកំណត់ត្រា ពង្សាវតារខ្មោច របស់កម្ពុជា នោះគឺ ខ្មោចដើមចេកជ្វា ព្រាយកន្ទោងខៀវ និង ព្រាយក្រឡាភ្លើង ឬ ហៅថាខ្មោចបំពេកូន នេះឯង និង កើតមានហេតុចម្លែកៗ ជាបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ វ៉ូងកណ្ដូបចុះមកសុីស្រូវរាស្ត្រ អស់ជាច្រើនរ៉ៃ បដិមា ព្រះពុទ្ធ មានស្រក់ឈាមនូវតាម ព្រះនេត្រ ផងដែរ ការបោះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ដូនតាអង្គរ ដែលមានជំនឿគោរពទៅលើព្រះ បានធ្វើឱ្យប្រទេសទាំងមូលបាត់បង់នៅសាមគ្គីភាព ទាំងស្រុង ការរៀបរាប់នេះ មានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៩ ។ បុព្វបុរសយើង បានចំណាយកម្លាំងប្រាជ្ញាស្មារតីជាខ្លាំង ខិតខំ​រិះរក​មធ្យោបាយ​គ្រប់យ៉ាងដើម្បីរចនាទំនៀមនៃប្រពៃណីនេះ ឱ្យមានបែបបទផ្សេងពី​លក្ខណៈនៃពិធី​បុណ្យប្រទេសដទៃ និងបង្កប់គំនិតល្អៗទុកឱ្យកូនចៅខ្មែរជំនាន់ក្រោយយល់ដឹង តាមរយៈការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹង ពុទ្ធសាសនាផងដែរ ។ លក្ខណៈពិសេសនៃបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌនេះ គឺមានរយៈពេល១៥ថ្ងៃ មានការស្មូតនៅ បរាភវសូត្រ សេចក្ដីនាំវិនាសទាំង១២ និង មានការបោះបាយបិណ្ឌជាដើមនេះ ក្នុង​គម្ពីរ​សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ​​សុត្តនិបាត​ តតិយភាគ​ទី​៥៤ ​ទំព័រ​ទី​៣៦ ដែលកើតឡើងច្បាស់លាស់ក្នុងរាជ ព្រះបាទអង្គឌួង ។ នៅក្នុងគម្ពីរមង្គលសូត្រ ភាគទី២ ទំព័រ២២០ បាននិទានអំពីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ឈ្មោះ ណុស្សោណិ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទូលសួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាតែងឱ្យនូវទាន តែងធ្វើនូវសទ្ធា (ក្នុងការបរិច្ចាគទាន), សូមទាននោះ​សម្រេចចំពោះញាតិសាលោហិតទាំងឡាយ ដែលលះលោកនេះទៅហើយ, សូមញាតិ សាលោហិតទាំងនោះ ទទួលបរិភោគនូវទាននោះចុះ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទាននោះ រមែង សម្រេចដល់ញាតិសាលោហិតទាំងនោះដែរទេ!, តើញាតិសាលោ​ហិតនោះ បានបរិភោគ នូវទាននោះដែរទេ ?" ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ថា '''"ឋានេ ខោ ព្រាហ្មណ៍ ឧបកប្បតិ នោ អដ្ឋានេ"'''៖ ម្នាល ព្រាហ្មណ៍ (ទាននោះ) តែងសម្រេចក្នុងហេតុដែលគួរបានផង និងហេតុដែលមិនគួរបានផង" ទើបទ្រង់ ត្រាស់សម្ដែងនូវជាតិកំណើត៥ប្រភេទ ដែលមិនអាចទទួលនូវទានបានគឺ៖ * ១.និរយជាតិ កំណើតជាសត្វនរក * ២.តិរច្ឆានជាតិ កំណើតជាសត្វ * ៣.មនុស្សជាតិ កំណើតជាមនុស្ស * ៤.ទេវជាតិ កំណើតជាទេវតា * ៥.បេតជាតិ កំណើតជាប្រេត ពីព្រោះកំណើតសត្វទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានអាហាររបស់ខ្លួនដើម្បី សោយបរិភោគជាស្រេចហើយ ។ ប៉ុន្ដែនៅក្នុងបេតជាតិដដែលនេះ មានប្រេតមួយពួកដែលហៅថា "បរទត្តូបជីវិកប្រេត" ករណីនេះ ប្រសិនបើមិត្តភក្ដិ ឬញាតិសាលោ​ហិតណាម្នាក់ឧទ្ទិសទានឱ្យ អាចទទួលនូវទាននោះបាន ។ ព្រាហ្មណ៍ នោះទូលសួរព្រះសាស្ដា វិញម្ដង​ថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះបើប្រេតជាញាតិសាលោហិតនោះមិនបាន ទៅកើតទីនោះទេ, តើអ្នកណាទទួលបរិភោគនូវទាននោះ" ។ ព្រះសាស្ដាទ្រង់ត្រាស់ថា "ប្រេតដែលជា ញាតិសាលោហិតដទៃ របស់ប្រេតនោះទៀត ដែលជាអ្នកចូលទៅកើតក្នុងទីនោះដែរ តែងទទួលបរិភោគ នូវទាននោះ" ។ ព្រាហ្មណ៍ទូលសួរបន្ថែមទៀតថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះបើប្រេតជាញាតិសាលោហិត នៃពួកប្រេតនោះមិនបានទៅ​​កើតក្នុងទីនោះទេ, តើអ្នកណាជាអ្នកទទួលបរិភោគនូវទាននោះ?" ។ ទើបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់បញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា '''"អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ ព្រាហ្មណ អនវកាសោ,​ យន្តំ ឋានំ វិវិត្តំ អស្ស ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា យទិទំ បេតេហិ ញាតិសាលោហិតេហិ, អបិច ព្រាហ្មណ ទាយកោបិ អនិប្ឆលោ"'''៖ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ទីឋានណាដែលគប្បីស្ងាត់ចាក​ញាតិ សាលោហិត ដែលទៅកើតជាប្រេត ដោយកាលដ៏យូរលង់បែបនេះនុះ, ទីឋាននោះមិនអត់ឡើយ ហើយក៏មិនដែលទំនេរចន្លោះដែរ, នែព្រាហ្មណ៍ បើទោះបីដូច្នោះមែន ទាយក់ អ្នកឱ្យនូវទានហ្នឹងក៏មិនឥតផលឡើយ" ។ នេះជាតឹកតាង ដែលបញ្ជាក់ថាប្រេតមួយឈ្មោះ “បរទត្តូបជីវិក ក៏ជាសត្វដែលរស់នៅ ព្រោះអាស្រ័យការ ឱ្យអំពីបុគ្គលដទៃ” ផងដែរ ហើយអាចទទួលនូវការឧទ្ទិសទានពីមនុស្សនេះបានផង ឬ ទទួលនូវអ្វីដែលមនុស្សយើងនេះ គ្រវែងចោលទៅ ពុំនោះទេពួកវាតែងទំពាស៊ីនូវគំរង់ទាំងឡាយ មានទឹកមាត់ឬកំហាក ឬក៏ទឹក សម្បោរ ជាដើម សមដូចព្រះអដ្ឋកថានៃសូត្រនោះពន្យល់ថា '''"បិត្តិវិសយិកានំ ខេឡសិង្ឃាណិ កាទិវ សេន"'''៖ អាហារនៃបេតជាតិទាំងឡាយ ប្រព្រឹត្តដោយអំណាចនៃគ្រឿ​ង​សម្អុយមានទឹក មាត់និងទឹក សម្បោរជាដើម ។ ព្រោះហេតុតែប្រេតពពួកនេះ អាចទទួលបានការឧទ្ទិសទាន និងរស់នៅអាស្រ័យ គ្រឿងស្មោក គ្រោកអំពីញាតិមិត្តឬ មនុស្សនេះហើយ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ លោកលើកយក រឿងព្រះពិម្ពិសារ នៃនិទាននេះ ថ្វាយទាន ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះពពួកប្រេតជាញាតិទាំងឡាយ ហើយដែលបុរាណាចារ្យខ្មែរ ស្រង់យកនូវ ចម្រៀកនេះឯងមកផ្ដិតទុកជាកម្មវិធីបុណ្យមួយហៅថា “បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ” ដែលមានមានគោលដៅ ដូចបាន រៀបរាប់ខាងលើនេះ ។<ref> Nhim Pen (1953) [https://www.worldcat.org/title/Bra-traipiak-pali-n-secki-prae-ja-bhasa-khmaer/oclc/54215177 The Pali Trinity and Khmer Translation], Publisher: Cambodian Buddhist Academy, Institute : Phnom Penh, Cambodia </ref> == ពិធីចាក់ទឹកដូងថ្វាយព្រះបិតរ == '''Pouring coconut water to Ancestors''' '''ព្រះបិតរ''' ([[សំស្ក្រឹត]]: पितर) ([[អង់គ្លេស]]: Pitara) អានថា៖ បុិ-ត-រាក់ មានន័យថា បុព្វបុរស ឬ ដូនតារបស់ឪពុកម្ដាយ <ref> Wisdomlib - the greatest source of ancient and modern knowledge [https://www.wisdomlib.org/definition/pitara Pitara: 3 definitions, Languages of India and abroad] DDSA: The Molesworth Marathi and English Dictionary, DDSA: The Aryabhusan school dictionary, Marathi-English, Pali Text Society (1921-1925), “pitar”, in Pali-English Dictionary‎, London: Chipstead </ref> នៅរៀងរាល់ថ្ងៃ១៤រោច ខែភទ្របទ អង្គព្រះមហាក្សត្រ និងប្រារព្ធពិធី ចាក់ទឹកដូងថ្វាយព្រះបិតរ ដែលមានន័យថា សេចក្ដីចម្រើនដល់ដួងវិញាណខន្ធដូនតា នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ ការច្រូចចាក់ទឹកដូង ជាកិច្ចពិធីនៃការឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ របស់អង្គ​ព្រះមហាក្សត្រ ជូនចំពោះ​បុព្វបុរស ឬ ជូនចំពោះ​មរណៈ​កាល របស់ញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ នៅវេលាម៉ោង ៩ៈ០០ នាទីយប់ ទាំងគ្រួសាររាជវង្ស ទាំងនាមុឺនសព្វមុខមន្ត្រី ត្រូវអញ្ជើញមកជុំគ្នាក្នុងពិធី "ប្រជុំបិណ្ឌ" មានការតាំងតុចំនួន ៤ ជាតំណាង, តុទី១ មានតម្កល់ព្រះខ័ន៤ ដែលមានឆ្លាក់នូវសត្វទេពទាំង៤ តំណាងចតុទិស មានតុតាំងចំនួន ២ ទៀត មានតម្កល់នូវគ្រឿងមាស និង តុម្ខាងទៀតជាគ្រឿងប្រាក់ ជាដង្វាយសម្រាប់ថ្វាយព្រះបិតរ រីឯតុមួយទៀត មានតម្កល់កែវទឹកដូង តំណាងឱ្យទឹកលាងជំរះបាប មានមន្ត្រីបាគូ ៩នាក់ សូត្រថ្វាយពរសព្ទសាធុការ ទៅកាន់អង្គព្រះមហាក្សត្រ រួចចាក់ទឹកស័ង្ខលើបាតព្រះហស្ថព្រះជា បន្ទាប់មកក្រុមបាគូរថ្វាយស្លឹកព្នៅ១ស្លឹក ដល់ព្រះរាជា ដើម្បីសៀតព្រះកាណ៌ឆ្វេង (ត្រចៀក) ដើម្បីជាមង្គលសិរី ហើយក្រុមបុរោហិត បន្តសូត្របួងសួងព្រះបិតរ សូមឱ្យដូនតាព្រះមហាក្សត្រ ទ្រទ្រង់ព្រះរាជា និង ប្រជារាស្ត្រ ទូទាំងព្រះនគរ ក្រោយមកព្រះមហាក្សត្រ ចូលទៅចាក់ទឹកដូងដើម្បីលាងជំរះបាបជូនតារបស់ព្រះអង្គ ក៏ដូចជាក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស នាមុឺនសព្វមុខមន្ត្រី ចូលទៅចាក់ទឹកដូងជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់បញ្ចប់ពិធីនេះ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Commission Des Moeurs et Coutumes of Buddhist Institute Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> == ពិធីសែនលាដូនតា == '''Ancestor Farewell Ceremony''' [[File:Ancestor Farewell Ceremony (Cambodia).jpg|thumb|Cambodian people offering food to Ancestor at 5:00 - 6:00 pm in Pchum Ben Day of the Big Meeting]] * វេលាល្អសម្រាប់កិច្ចសែនដូនតា នៅតាមគេហដ្ឋាន ដែលកំណត់ដោយព្រហ្មាណ៍បាគូ ក្នុងរាជព្រះបាទអង្គឌួង ធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ដែលតំណាងឱ្យការផ្សារភ្ជាប់ញាណទាំង៥ របស់មនុស្សដែលនៅរស់ ទៅភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងទៅ និង មជ្ឈដ្ឋាននៃញាណខាងក្រៅតាមរយៈការអុចធូបឧទ្ទិសហៅ ។ នៅថ្ងៃ១៥រោច ខែភទ្របទ ដែលត្រូវនិងថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ពលរដ្ឋ​ខ្មែរមានជំនឿថា ដួង​វិញាណនៃក្រុមសាច់ញាតិរបស់ខ្លួននិងមកលាក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេនៅថ្ងៃចុងក្រោយ ដែលគេតែងហៅថា ភ្ជុំធំ (Big Meeting) នៅល្ងាចម៉ោង ៥ៈ០០ - ៦ៈ០០ នាទីល្ងាច គេនិងរៀបចំបាយម្ហូបចំនីមួយថាស ដើម្បីសែនព្រេន អញ្ជើញដួងវិញាណនៃសាច់ញាតិមកសេពសោយអាហារ មួយពេលនេះ ដើម្បីឱ្យដួងវិញាណមកបរិភោគដោយស្រួលក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួនបាន គេត្រូវរៀបចំដង្វាយសែនព្រេនមួយថាសតូចទៀតទៅដល់ ព្រះកឹង ឬ យមទូត ទាំងពីរ ដែលគេសម្គាល់ថា ជាខ្មោចស និង ខ្មោចខ្មៅ ដែលជាអ្នកឃ្លាំមើលទៅនិងសកម្មភាពរបស់ដួងវិញាណ ដែលយើងបានឧទ្ទិសមកសេពសោយក្នុងផ្ទះរបស់យើង នៅក្នុងការសែនដង្វាយដល់យមទូត ត្រូវរៀបចំដង្វាយដូចជា ៖ ក្បាលមាន់ សាច់ជ្រូកបីជាន់ ពងទាប្រៃ អំបិលស ១កូនចាន និង ស្រាសមួយពែង ដើម្បីជាកិច្ចស្នើសុំ ។ កាលពីសម័យដើម នៃរាជ [[ព្រះបាទអង្គឌួង]] គេធ្វើពីធីសែនលាដូនតា ដោយបណ្ដែតកូនសំពៅតូចៗ បណ្ដែតកន្ទោង ឬ បណ្ដែតពែ រហូតមកដល់សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម គេក៏បានលុបចោលពិធីបណ្ដែតកូនសំពៅ និង ពិធីបណ្ដែតកន្ទោងនេះ ព្រោះប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹក ដូចនេះហើយទំនៀមបណ្ដែតកូនសំពៅសែនលាដូនតា ត្រូវបានបោះបង់ចោលមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.391 </ref> <ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%9F%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%93%E1%9E%8F%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%93%E1%9E%8F%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi76aLt2bPzAhWDfd4KHVW7AYoQ6AF6BAgLEAM The 12-Month Royal Ceremony] Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === ហេតុអ្វីខ្មែរបុរាណ សែនម្ហូបអាហារដូនតា នៅពេលល្ងាច នាថ្ងៃភ្ជុំបិណ្ឌចុងក្រោយ ? === បានជាខ្មែរបុរាណ សែនម្ហូបអាហារដូនតា នៅពេលល្ងាច ពីព្រោះបុរាណាចារ្យ លោកយល់ថា ព្រឹលឹងខ្មោចសាច់ញាតិមួយចំនួន ដែលមានបាបច្រើន មានសំពាយបុណ្យតិច មិនអាចបង្ហាញដួងព្រលឹងរបស់ខ្លួន ឱ្យត្រូវពន្លឺព្រះសូរិយានោះទេ កាំរស្មីពន្លឺព្រះសូរិយា និង ចែងចាំងរំលាយដួងព្រលឹងរបស់ពួកគេ ដូចនេះហើយ ដួងព្រលឹងដូនតារបស់ពួកគេខ្លាចពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្លាំងណាស់ ទើបការសែនព្រេនត្រូវធ្វើនៅម៉ោង ៥ៈ០០ - ៦:០០ នាទីល្ងាច នៅពេលដែលពន្លឺព្រះអាទិត្យបានជ្រែទាប អន់ថយនូវពន្លឺកាំរស្មីរបស់ខ្លួន ទើបព្រលឹងខ្មោចនៃសាច់ញាតិ អាចចេញមកជួប និង មកទទួលទាននូវសំណែនសែនព្រេនទាំងអស់នេះ ។ ការសែនព្រេន នូវវេលាព្រឹក ឬ ថ្ងៃរសៀល វាជាការយល់ឃើញរបស់បងប្អូនប្រជាពលរដ្ឋ ដូចនេះ បុរាណាចារ្យ មិនដែលធ្វើការបង្ខិតបង្ខំ នៅសិទ្ធនៃការយល់ឃើញ តាមផ្នត់គំនិតរបស់បងប្អូននោះទេ បងប្អូនសែនដូនតា នូវវេលាណាមួយក៏បានដូចគ្នា ឱ្យតែបងប្អូន ធ្វើទៅ ទទួលបាននូវសេចក្ដីសុខផ្លូវចិត្ត ក្នុងជំនឿផ្លូវចិត្តដែលខ្លួនអ្នកផ្ទាល់បានយល់ឃើញ ។ == កិច្ចមិនគួរមានក្នុងពិធីបុណ្យកាន់បិណ្ឌ និង ភ្ជុំបិណ្ឌ == * គ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់មិនគួរមានកិច្ចពិធីពូនភ្នំខ្សាច់នោះទេ ព្រោះពិធីនេះស្ថិតក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខែ្មរ ។ កិច្ចដែលត្រឹមត្រូវ គឺពិធីបំបួសភ្នំខ្សាច់ការយកទង់ក្រពើចំរុះពណ៌ ទៅដោតលើភ្នំខ្សាច់ ។ * គ្រប់វត្តអារាមទាំងអស់មិនគួរមានកិច្ចពិធីស្រង់ព្រះ នោះទេ ព្រោះពិធីនេះស្ថិតក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខែ្មរ ។ កិច្ចដែលត្រឹមត្រូវ គឺពិធីបណ្ដែតកន្ទោង ធ្វើនៅតាមស្រះទឹកសមល្មមដែលមានក្នុងបរិវេណវត្ត ។ សូមកុំយកវប្បធម៌ប្រពៃណីទនៀមទម្លាប់របស់កម្ពុជាទៅបូកឡូកលាយឡំគ្នាបណ្ដាលបានជាការប្រព្រឹត្តខុសឆ្គងក្នុងរដ្ឋប្បវេណីខ្មែរ សូមអរគុណ ។ * ក្រុមបុរាណាចារ្យសង្ឃឹមថា ការចងក្រងប្រវត្តិបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ ដែលសិក្សាស្រាវជ្រាវអស់រយ:ពេលជាច្រើនឆ្នាំនេះ សូមឱ្យព្រះសង្ឃ ឬ គណៈគ្រប់គ្រងវត្តចែករំលែកអត្ថបទនេះទៅកាន់អាចារ្យវត្តទាំងអស់ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីឱ្យពួកគាត់បានយល់ដឹងបន្ថែម ជៀសវាងការនាំសាធុជនធ្វើខុសរដ្ឋប្បវេណីរបស់ជាតិខ្លូន ។ === តើការសែនក្បាលទឹក មានក្នុងរដ្ឋប្បវេណី នៃការសែនដូនតាខ្មែរ ឬ ទេ ? === នៅក្នុងជំនឿរបស់ជនជាតិខ្មែរដើម ជំនឿសែនក្បាលទឹក ដែលគេប្រដូច ទៅនិងជំនឿសែនដូនតារបស់ជនជាតិខ្មែរ មិនមានទាល់តែសោះនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់កម្ពុជា វាជាទំនៀមរបស់បរទេសសុទ្ធសាធ យ៉ាងណាក្ដី សិទ្ធនៃការជឿរបស់បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួន ក្នុងការសែនព្រេន នៃកិច្ចពិធីសែនក្បាលទឹកនេះ មិនត្រូវបានរារាំង និង មិនត្រូវបានលើកយកមកវែកញែក ដោយបុរាណាចារ្យនោះទេ វាជាសិទ្ធសេរីភាពនៃជំនឿ កុំឱ្យតែជំនឿនេះ ឬ ជំនឿណាមួយ ប៉ះពាល់ទៅដល់សង្គមជាតិកម្ពុជា ទើបជាជំនឿខុសច្បាប់ ។ == ពិធីលយកន្ទោង == '''Loy Kantong Ceremony''' [[File:Kantong02.jpg|thumb|Kantong floating on water during Pchum Ben Day]] ប្រវត្តិពិធីលយកន្ទោងដកស្រង់ចេញពីឯកសារ ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ឆ្នាំ១៩៦៣ រឿង ជ័យអស្ចារ្យ ចម្បាំងខ្មែរសៀម អ្នកតាឃ្លាំងមឿងលោតចម្រូងសម្លាប់ខ្លួនកេណ្ឌទ័ពខ្មោច ​ចម្បាំងនៅ អូរ​ស្វាយ​ដូន​កែវ កងទ័ពសៀមដកថយដល់បាត់ដំបង មរណៈភាព អ្នកតាឃ្លាំងមឿង កើតមានពិធីលយកន្ទោងមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Khmer Commission Des Moeurs et Coutumes (1963) [https://books.google.com/books/about/Praju%E1%B9%83_r%E1%BA%8Fa%E1%B9%85_bre%E1%B9%85_khmaer.html?id=2ielTmHp6kAC Collection of Khmer legends Volume 8], Publisher: Buddhist Institute Cambodia Original from the University of Michigan </ref> ពិធីលយកន្ទោង ឬ បណ្ដែតសំពៅជូនដូនតា ដកស្រង់ចេញពីឯកសារ ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ ភាគ៩ ឆ្នាំ១៩៦៣ រឿង នាយសំពៅ ៥០០ និទានពីឈ្មួញសំពៅចំនួន ៥០០នាក់ បានសំចតនៅកោះមួយ ត្រូវបានពពួកប្រេតចាប់បាន និងចង់យកមកធ្វើជាអាហារ ពេល​នោះ នាយ​សំពៅ​ម្នាក់ ជា​អ្នក​ឈ្លាស​វៃ នឹក​ឃើញ​ថា "បើ​ទោះ​ជា​ត្រូវ​ស្លាប់ ក៏​ត្រូវ​តែ​ហ៊ាន​ប្រថុយ​និយាយ​តវ៉ា​ឱ្យអស់​ចិត្ត​សិន មិន​ត្រូវ​ឱ្យគេ​ផ្ដាច់​ជីវិត​ទទេ​ៗឡើយ" គិត​ហើយ ក៏​តាំង​ស្មារតី​អង់​អាច និយាយ​ទៅ​កាន់​ស្ដេច​ប្រេត សូមឱ្យដោះលែង​ពួក​ខ្លួន, តែ​ស្ដេច​ប្រេត​នោះ​ឆ្លើយ​ថា "យើង​ដោះ​លែងពួក​ឯង​ទៅ​វិញ​មិន​បាន​ទេ ព្រោះ​ពួក​យើង​ស្រេក​ឃ្លាន​ណាស់ បើ​លែង​ពួក​ឯង​ទៅ មិន​ដឹង​កាល​ណា​នឹង​បាន អាហារ ​ទៀត, ពួក​យើង​ខ្សត់​អាហារ​ណាស់ !” ។ នាយសំពៅពោល សុំ​លោក​លែង​ពួក​យើង​ទាំង​អស់​វិញ​ចុះ យើង​សន្យា​ថា "នឹង​ទទួល​រក​អាហារ​ជូន​លោក រាល់​ឆ្នាំ លុះ​ត្រា​តែ​អស់​ជីវិត, បើ​លោក​ពិសា​យើង​ទៅ​នោះ លោក​បាន​ឆ្អែត​តែ​មួយ​គ្រា​ប៉ុណ្ណោះ, អំណ​តទៅ លោក​នឹង​ត្រូវ​អត់​ឃ្លាន​ទៀត, បើ​ពួក​យើង​សន្យា​នឹង​លោក​យ៉ាង​នេះ តើ​លោក​យក​ផ្លូវ​ណា ? លោក​សុខ​ចិត្ត​ពិសា​រូប​យើង​ឲ្យ​បាន​តែ​មួយ​ចម្អែត ឬ ​ក៏​សុខ​ចិត្ត​ទុក​ជីវិត​ឱ្យពួក​យើង ដើម្បី​ឱ្យពួកយើងទៅ​រក​អាហារ​ជូន​លោក​វិញ ? ។ ពួក​ប្រេត ឮ​សំណើរ​នៃ​នាយ​សំពៅដូច្នេះ ក៏​គិត​គ្នា​មួយ​សន្ទុះ ទើប​ព្រម​ដោះ​លែង​ពួក​គេ ហើយ​ផ្ដាំ​ផ្ញើ​ថា "កាល​បើ​ពួក​អ្នក​បាន​ទៅ​ដល់​ស្រុក​ទេស​ខ្លួន​ហើយ កាល​ណា មាន​ខ្យល់​ជំនោរ​ធ្លាក់​មក​ពី​ទិស​ឯ​ជើង អ្នក​ទាំង​អស់​គ្នា ត្រូវ​ធ្វើ​ក្បួន​ផ្ទុក​ធញ្ញជាតិ និង​អាហារ​គ្រប់​យ៉ាង មាន​លាជ, សណ្ដែក, ល្ង, ដូង, អំបុក, ចេក ជាដើម បណ្ដែត​តាម​ខ្សែ​ទឹក​មក​ឱ្យយើង​ចុះ មិន​បាច់​នាំ​មក​ផ្ទាល់​ទេ, ជំនោរ​ខ្យល់ នឹង​បញ្ជូន​មក​ដល់​យើង​ហើយ" ។ ឮ តែ​ប៉ុណ្ណេះ ពួក​អ្នក​សំពៅ អរ​រក​អ្វី​ប្រៀប​ពុំ​បាន ហើយ​ក៏​នាំ​គ្នា​ចុះ​សំពៅ​ចោកចោល បើក​ចេញ​ផុត​ពី​នោះ​យ៉ាង​ប្រញាប់ ។ លុះ​ទៅ​ដល់​ភូមិ​ស្រុក ជួប​ជុំ​គ្រួសារ​ហើយ ត្រូវ​នឹង​ពេល​ជិត​ដល់​រដូវ​ភ្ជុំផងដែរនោះ ដែល​ទឹក​ឡើង​ជា​លំដាប់​ផង អ្នក​ដែល​បាន​សន្យា​នឹង​ប្រេត​ទាំង​នោះ ក៏​នាំ​គ្នា​ធ្វើ​នំ​នែក រក​ចេក​អំពៅ លាជ ស្រូវ អង្ករ ផ្លែ​ឈើ ដែល​មាន​ក្នុង​រដូវ​នោះ ធ្វើ​ពោង​ពាយ ហើយ​ដាក់​បណ្ដែត​បញ្ជូន​ទៅ​ឱ្យប្រេត​តាម​ខ្សែ​ទឹក​រាល់​ៗឆ្នាំ ។ ដូចនិទានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទើបកើតមានកិច្ចពិធី លយកន្ទោង លយសំពៅ ផ្ទុកទៅដោយអាហារ បញ្ជូនឱ្យដូនតាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដោយសារតែការបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកផ្សេងៗ បានប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹក ទើបទំនៀមមួយនេះត្រូវបានលុបបំបាត់ផងដែរ ដោយហេតុបច្ចុប្បន្ននេះ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន ខ្វះការយល់ដឹង និង ទទួលរងនូវវប្បធម៌ប្រទេសដទៃ បាននាំយកពិធីនេះមកច្របល់និង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ម្ដងហើយម្ដងទៀត ដោយពួកគេមិនយល់ពីកិច្ចពិធីបែងចែកចំពោះ ខ្មោចព្រាយបិសាច ព្រះ និង ទេវតា នោះទេ សូមពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន បញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់ទង្វើរទាំងឡាយណាដែលប្រាសចាកពីទំនៀមវប្បធម៌ខ្មែរ ហើយនាំអន្តរាយដល់ប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់របស់ជាតិ សូមអរគុណ ។<ref> Khmer Commission Des Moeurs et Coutumes (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends Volume 9], Publisher: Buddhist Institute Cambodia Original from the University of California, Berkeley </ref> === អំពីការលយកន្ទោង === កាលពីសម័យមុន វត្តអារាមមួយចំនួននៅកម្ពុជា តែងតែជួបប្រទះនៅគ្រោះទឹកជំនន់ ពិបាកក្នុងការទៅធ្វើបុណ្យ និង ពិបាកធ្វើពិធីបោះបាយបិណ្ឌខ្លាំងណាស់ ។ ក្រោយមក ពិធីបោះបាយបិណ្ឌ មិនអាចធ្វើទៅបាន ដូចនេះហើយ ក្រុមសាស្ត្រចារ្យខ្មែរបុរាណ បានបង្កើតឱ្យមានពិធី លយកន្ទោង ជំនួសវិញ ដែលបង្កើតឡើងតាំងពីសម័លង្វែក ក្នុងរាជព្រះបាទ [[ចន្ទរាជា]] មកម៉្លេះ ។ ជាដំបូងយើងត្រូវយល់ពាក្យ "កន្ទោង" ជាមនុសិន នៅក្នុងវចនានុក្រមពាក្យខ្មែរ ដោយសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] បានបកប្រែនៅពាក្យ កន្ទោង នេះ ដោយមានន័យថា៖ (ចាន, ភាជន៍​ធ្វើ​ដោយ​ស្លឹក​សម្រាប់​ដាក់​ភោជនាហារ ដាក់​ស្លា​បារី​បាន) ។ ដូចនេះយើងអាចយល់បានថា កន្ទោងមានន័យថា ចានធ្វើពីស្លឹក ដែលអាចដាក់នៅម្ហូបអាហារនិង បង្អែមចង្អាបបាន យើងយល់ដល់ចំនុចនេះហើយ យើងត្រូវយកមកពិចារណាត្រង់ចំនុចនេះ បើកន្ទោង ជាចានធ្វើពីស្លឹក ដែលអាចដាក់នៅដង្វាយម្ហូបអាហារបានផងដែរនោះ តើព្រះពោធិសាត់ឯណា ដែលត្រាសដឹងហើយ នៅសោយអាហារសែនទាំងនេះទៀតឬទេ ?!! ពិតណាស់គឺអត់ទេ ដូចនេះ កិច្ចពិធីដែលយកសឹ្លកមកធ្វើជាកន្ទោងនេះ គឺសម្រាប់តែពពួកខ្មោចព្រាយបីសាច ប៉ុនណោះ ដូចជា៖ ព្រាយកន្ទោងខៀវ កន្ទោងពែ កន្ទោងសំណែន ដោយសេចក្ដីពន្យល់នេះ ពលរដ្ឋខ្មែរគួរតែបញ្ឈប់ក្នុងការយកកន្ទោងទាំងនេះ ទៅបណ្ដែតក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ ពិធីចេញវស្សា ដែលប្រាសចាកនៅទំនៀមទម្លាប់របស់ខ្មែរបុរាណទាំងស្រុង ជាពិសេសរូបភាពឯកសារនៃក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយើងគ្មានទាល់តែសោះនៅការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សារបស់ពុទ្ធសាសនា នេះ គិតចាប់ពីព្រះបាទនរោត្តម មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ * ហើយទីវត្តអារាមមួយចំនួន ដែលមានស្រះទឹកសមល្មម គួរបង្កើតទំនៀមលយកន្ទោង ឬ លយសំពៅ នេះឡើងវិញ ដោយអាចជំនួស ពិធីបោះបាយបិណ្ឌបានដែលធ្វើទៅតាមរប្បវេណី នៃទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរបុរាណផងដែរ ។ '''ប្រការហាមប្រាម''' ការហាមប្រាម ទៅលើកិច្ចពិធីលយកន្ទោង ឬ លយសំពៅ តាមមាត់ស្ទឹង បឹង ឬ តាមដងទន្លេធំៗ ដែលធ្វើឱ្យកខ្វក់ដល់បរិស្ថានទឹក ប្រាសចាកនូវក្រមសីលធម៌នៅក្នុងសង្គម ដែលធ្លាប់បានលើកឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ដោយលោក [[ត្រឹង ងា]] ដែលជា សាស្ត្រាចារ្យ នៃវិទ្យាស្ថាន ខ្មែរមន ។ ដូចនេះគួរធ្វើពិធីលយកន្ទោង ទៅតាមស្រះសមល្មម ដែលមាននៅក្នុងវត្ត ដោយភ្ជាប់ជាមួយនិងការសំអាតអនាម័យចេញ ។ == ចំណារពន្យល់ពាក្យ ភ្ជុំបិណ្ឌ == ហេតុអ្វីបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ "បិណ្ឌភ្ជុំ" ពីព្រោះនៅក្នុងវេយ្យករណ៍ពាក្យរបស់កម្ពុជា ពាក្យបិណ្ឌ គឺមានថ្នាក់ពាក្យជា នាមសព្ទ ហើយពាក្យភ្ជុំ គឺមានថ្នាក់ពាក្យជា កិរិយាសព្ទ ដូចនេះ ថ្នាក់ពាក្យ ជាកិរិយាសព្ទ ត្រូវមានតួនាទីជាអ្នកនាំមុខ ឧទាហរណ៍: "ទៅវត្ត" យើងមិនអាចសរសេរថា "វត្តទៅ" បានទេ ព្រោះនិងធ្វើឱ្យពាក្យនេះ ក្លាយជាឃ្លាខុសឆ្គង សូមមើលវចនានុក្រមជាតិកម្ពុជា ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] ។ == ដូចឆ្នេះ == '''តើប្រេតមាននៅប្រទេសណាខ្លះ ?''' '''តើប្រទេសណាខ្លះមានជំនឿសែនដូនតាដូចនិងប្រទេសកម្ពុជា ?''' '''[[ប្រេត]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Preta) ([[សំស្ក្រឹត]]: प्रेत អានថា៖ ប្រេត) ([[បាលី]]: पेत អានថា៖ បេតៈ) (ភាសាទីបេ: ཡི་དྭགས་ yi dags) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាខ្មោចស្រេកឃ្លានគឺជាឈ្មោះសំស្ក្រឹតសម្រាប់ប្រភេទនៃជំនឿអរូបីដែលត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសាសនាមួយចំនួនដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ពុទ្ធសាសនា]]​ សាសនាតៅ សាសនា​អ្នកតា ដូចជា [[ចិន]] និង [[វៀតណាម]] ។<ref> Mason Walter (2010) [https://books.google.com/books?id=_gKyQ66KA_cC Destination Saigon: Adventures in Vietnam] [[ISBN]]: 9781459603059 </ref> ​ * [[ភូមា]]: ပြိတ္တာ (MLCTS: peiʔtà) * [[ចិន]]: 餓鬼 (Pinyin: Èguǐ) * [[ជប៉ុន]]: 餓鬼 (Rōmaji: Gaki) * [[ខ្មែរ]]: ប្រេត (UNGEGN: Praet) * [[កូរ៉េខាងត្បូង]]: 아귀 (RR: Agui) * [[ឡាវ]]: ເຜດ (/pʰèːt/) * [[ម៉ុងហ្គោលី]]: ᠪᠢᠷᠢᠳ (birid) * [[ថៃ]]: เปรต (RTGS: pret) * [[វៀតណាម]]: (ngạ quỷ) == ឯកសារយោង == ne9r7dpmqf75ik47fhh0f3p7x53ehax 0 28256 337356 337233 2026-07-15T12:33:39Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337356 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = សម្ដេចព្រះមាលាទេវី<br/>'''(ព្រះបុប្ផាទេវី)''' | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]]) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី]] | successor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]] | succession1 = | reign = ១៤៣៣-១៤៣៧ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី]] | successor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]] | spouse = [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាមា]]<br />នាងព្រះកេត<br />នាងលូដទង | house = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}}<br />រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] | mother = ព្រះស្នំ ធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) | full name = '''សម្ដេចព្រះភគវតី ស័នទៈមិតាទេវី''' | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]], [[អាណាចក្រខ្មែរ|មហានគរ]], ចុងសម័យកាលអង្គរ | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>(ជាមួយ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលចតុមុខ]]និងសម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ព្រះនាងជាព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]] និង បាទបរិចារិកាបុត្រីអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]])។ ព្រះអង្គជាព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%96%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7</ref> == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == '''សម្ដេចព្រះសន្ធរនិតា''' ឬ '''សន្ធនីត្រា''' ប្រសូតនា[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]]។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះរាជបុត្រី របស់ ​ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] នៃ[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]] និងបាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) ហើយក៏ជាប្អូនស្រីបង្កើតរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ។ <ref>อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 23</ref>ព្រះអង្គ​បានអភិសេកសមរស ជាមួយ [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] ក្រោយការអភិសេក ព្រះនាមផ្លូវការរបស់ព្រះអង្គ​ បានក្លាយជា '''អ្នកម្នាងទេវី'''។ ក្រោយព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងបានធ្វើ[[ពិធីរាជាភិសេក]]គ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[យសោធរបុរះ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]]" ព្រះអង្គលើក'''ព្រះបុប្ផាទេវី'''ឡើងជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''សម្ដេចព្រះភគវតី ស័នទៈមិតាទេវី''' ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាបុត្រីបីព្រះអង្គ គឺ '''ព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា]]''' [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] '''នាងព្រះកេត''' និង '''នាងលូដទង'''។<ref>อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 26</ref> ក្រោយការ[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះរាជបុត្រ]]ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំគ.សករាជ ១៤៣៣ គឺ ព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី]] ទ្រង់បានប្រកាសនាមថ្មីដល់ព្រះជននី ក្នុងព្រះនាមពេញផ្លូវការថា '''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី''' ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%8E%E1%9F%8D%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == * ប្រសូត : ព្រះអង្គម្ចាស់ បុប្ផាទេវី ព្រះរាជបុត្រីនៃ ​ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] * រៀបអភិសេក : ''អ្នកម្នាងទេវី'' អ្នកម្នាងនៃព្រះអង្គម្ចាស់[[បរមរាជាទី១|ពញ្ញាយ៉ាត]] * ១៤៣៣-១៤៣៧ : ''សម្ដេចព្រះភគវតី ស័នទៈមិតាទេវី'' ព្រះអគ្គមហេសីនៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] * ១៤៣៣-សុគត : ''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី'' ព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី]] ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម ព្រះករុណា ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស|ស្រីសុរិយោវង្ស]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចុងសម័យកាលមហានគរ]] និងមាតា ជាបាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]])។ ***ព្រះស្វាមី [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ****ព្រះរាជបុត្រាព្រះរាជបុត្រី ព្រះបាទ[[នរាយណ៍រាមា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] នាងព្រះកេត និង នាងលូដទង។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''សម្ដេចព្រះមាលាទេវី''' |2= ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១|បរមរាមាធិបតី]] |3= បាទបរិចារិកាធីតាអភិបាល[[ខេត្តព្រះជិនបុរី|នគរបាងខាង]] (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តព្រះជិនបុរី]]) |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស|ស្រីសុរិយោវង្ស]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |6= |7= |8= សម្តេចព្រះមហយ្យកោ ស្រីសុគន្ធចក្រ |9= សម្ដេចព្រះមហយ្យិកា មាលាទេវី |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= |17= |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]])|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] fojm41atj5fe5fgu13rdr3m8jllg000 0 28257 337355 337234 2026-07-15T12:29:19Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337355 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = ព្រះមេនាងបទុមកេសរ<br/>'''(ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី)''' | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែងព្រះអនុមហេសី) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | successor = [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]] | succession1 = | reign = ១៤៣៣-១៤៣៧ | predecessor = [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | successor = [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]] | spouse = [[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]]<br />[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] | house = [[ខេត្តសុពណ៌បុរី|រាជវង្សសុវណ្ណភូមិ]] {{small|(ដោយកំណើត)}}<br />រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]] | mother = | full name = '''ឥន្ទ្រាមីតាទេវី''' | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តសុពណ៌បុរី|នគរសុវណ្ណបុរី]], [[អាណាចក្រអយុធ្យា]] | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបសៀម]]<br><small>(ជាមួយ[[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]]) និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} អ្នកម្នាង'''បទុមកេសរទី៣''' ឬ '''បុទមកេសរ''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលចតុមុខ]]និងព្រះអនុមហេសីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ព្រះនាងជាព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]] មានព្រះរាជបុត្រ ជាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាម[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតា''' ឬ ព្រះនាមដើម '''បទុមកេសរ'''<ref name="อมร26">อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 26</ref> ហើយក៏ជាប្អូនស្រីបង្កើតនិងក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយ[[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] ព្រះឧភយោរាជ[[អយុធ្យា]] ក្រោយមកព្រះនាងបានអភិសេកសមរសលើកទីពីរ ជាមួយព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ព្រះនាងជាសាច់ញាតិរបស់[[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]]<ref name="อมร26"/><ref name=briggs>{{cite journal|title=Siamese Attacks on Angkor Before 1430|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|journal=[[The Far Eastern Quarterly]]|year=1948|volume=8|issue=1|page=33|jstor=2049480}}</ref><ref name="อมร26"/> ពេល[[អាណាចក្រអយុធ្យា|សៀម]]លើកទ័ពវាយបែក[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ [[បរមរាជាទី១|ពញ្ញាយ៉ាត]] ទើបទ្រង់បង្ករទ័ពវាយបណ្ដេញ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទ័ពសៀម]] ចេញពី[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរ]]និងបានធ្វើ[[ពិធីរាជាភិសេក]]គ្រងរាជសម្បត្តផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[អង្គរធំ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]]''' <ref name="อมร26"/> ព្រះអង្គលើកព្រះនាងបទុមកេសរឡើងជាព្រះអនុមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី''' <ref name="อมร26"/> ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ គឺ '''ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]]''' [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref name="อมร27">อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 27-28</ref><ref name="อมร27"/> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == * ប្រសូត : ព្រះអង្គម្ចាស់ បុទមកេសរ ព្រះរាជបុត្រីនៃ ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ * រៀបអភិសេកលើកទីមួយ : ''អ្នកម្នាងបទុមកេសរ'' អ្នកម្នាងនៃ[[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] ព្រះឧភយោរាជ[[អយុធ្យា]]។ * ១៤៣៣-១៤៣៧ : ''សម្ដេចព្រះភគវតី ស័នទៈមិតាទេវី'' ព្រះអនុមហេសីនៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ * ១៤៧៦-សុគត : ''សម្តេចព្រះវររាជនី'' ព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម ព្រះបាទ[[ឥន្ទរាជា (ស្តេចអយុធ្យា)|នគរឥន្ទ]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ ***ព្រះស្វាមី [[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] និង [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ****ព្រះរាជបុត្រា ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះមេនាងបទុមកេសរ''' |2= ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] |3= |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទ[[ឥន្ទរាជា (ស្តេចអយុធ្យា)|នគរឥន្ទ]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |6= |7= |8= សម្តេចព្រះមហយ្យកោ [[បរមរាជាធិរាជទី១]] |9= សម្ដេចព្រះមហយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= |17= |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]])|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] os0ifufz9nsaxn9shhcvlrwzsj2nmnd 0 40770 337354 315435 2026-07-15T12:22:01Z Sreynaree1986 47227 តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ 337354 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:120-2023_IMG.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ ]] - របាំ[[មណីមេខលា|នាង​មណីមេខលា]]([[នាងមេខលា]]).]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ |- ! ! colspan="2" |{{pagename}} |- ! ! ឈ្មោះតួអង្គ ! តួអង្គត្រូវជា |- |១ |ព្រះបាទ​ទសរថ |ស្ដេច​សោយរាជ្យ​នៅ​នគរ​អយុធ្យា |- |២ |ព្រះនាង​កោសកល្យាណ |អគ្គមហេសី​ព្រះបាទ​សសរថ មាតា​ព្រះរាម |- |៣ |ព្រះនាង​កៃកេសី |អនុមហេសី​ព្រះបាទ​ទសរថ មាតា​ភិរុត |- |៤ |ព្រះនាង​សមុទ្រទេវី |អនុមហេសី​ព្រះបាទ​ទសរថ មាតា​ព្រះលក្សណ៍ និង​សុត្រុត |- |៥ |ព្រះរាម |រាជបុត្រ​ច្បង​របស់​ព្រះបាទ​ទសរថ និង​នាង​កោសកល្យា |- |៦ |[[នាង​សីតា|នាង​សិតា]]<ref>{{cite web |title=Srimad Bhagavatam Canto 9 Chapter 10 Verse 2 |url=http://www.vedabase.com/en/sb/9/10/2 |website=Bhaktivedanta Vedabase A Treasure of Spiritual Knowledge}}</ref> |រាជបុត្រ​ចិញ្ចឹម​របស់​ព្រះបាទ​ជនក នគរ​មិថិលា |- |៧ |ព្រះលក្សណ៍ |រាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ​ទសរថ និង​នាង​សមុទ្រទេវី |- |៨ |ព្រះ​សុត្រុត |រាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ​ទសរថ និង​នាង​សមុទ្រទេវី |- |៩ |ព្រះភិរុត |រាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ​ទសរថ និង​នាង​កៃកេសី |- |១០ |រាមលក្សណ៍ |បុត្រ​របស់​ព្រះរាម និង​នាង​សិតា |- |១១ |ជប្បលក្សណ៍ |បុត្រ​ឥសី​ជប្ប ឥសី​រជ្ជប្រិតមុនី “វាល្មិកិ” |- |១២ |សុមាន់តាន់ |មន្ត្រី​ជាន់​ខ្ពស់​របស់​ព្រះរាម |- |១៣ |សុមន្តរ |មន្ត្រី​ជាន់​ខ្ពស់​រាជ​បម្រើ​របស់​ព្រះរាម |- |១៤ |ព្រះជនក |ស្ដេច​គ្រងរាជ្យ​នៅ​នគរ​មិថិលា |- |១៥ |សុមាន់តាន់ |ថ្មើរ​ព្រៃ​ស្ដេច​នេសាទ រូប​អាក្រក់ ចិត្ត​ល្អ ជួយ​ព្រះរាមៗ​ទុក​ជា​បងប្អូន​បង្កើត |- |១៦ |ពិសិដ្ឋឥសី |ជា​រាជបុរោហិត ធ្វើ​សារ​យាង​ព្រះភិរុត​ចូល​នគរ​អយុធ្យា​វិញ​ដើម្បី​លើក​សព​សំស្ដារ ព្រះបិតា |- |១៧ |ពាលី |ស្ដេច​ស្វា គ្រងរាជ្យ​នៅ​ខាន់ខិនបូរី |- |១៨ |នាង​ទេពីតារា |មហេសី​សូគ្រីព តែ​ពាលី​ដណ្ដើម​យក​មក​ធ្វើ​ជា​ប្រពន្ធ​របស់​ខ្លួន |- |១៩ |សូគ្រីព |ស្ដេច​ស្វា ត្រូវ​ជា​ប្អូន​ពាលី |- |២០ |អង្គទ |កូន​របស់​ពាលី និង​នាង​មណ្ឌោគិរី |- |២១ |នាង​ស្វាហាយ |ម្ដាយ​ហនុមាន ត្រូវ​បណ្ដាសា​ព្រះឥសូរ ប្អូនស្រី​ពាលី ហនុមាន : ស្វា​ស ក្មួយ​ពាលី និង​សូគ្រីព |- |២២ |មហា​ជម្ពូរាជ |ស្ដេច​ស្វា​ក្រឡេក​ឆេះ នៅ​ព្រៃ​ហេមពាន្ត |- |២៣ |គោ​អសុភរាជ |នៅ​ព្រៃ​ហេមពាន្ត​ដែល​ហនុមាន​ទៅ​យក​ទឹក​ម៉ូត្រ |- |២៤ |ជំពូពាន |ស្វា ហោរា​របស់​ព្រះរាម |- |២៥ |ខុនងិល |មេទ័ព​ឯក​របស់​មហាជម្ពូ​រាជ |- |២៦ |ខុននល |មេទ័ព ដៃ​ស្ដាំ​របស់​មហាជម្ពូរាជ |- |២៧ |និលឯក |មេទ័ព​ស្វា “នៅ​ក្នុង​ស្បែក​ធំ” អ្នក​នាំសារ​របស់​ព្រះរាម |- |២៨ |និលផាត |មេទ័ព​ស្វា “នៅ​ក្នុង​ស្បែក​ធំ” អ្នក​នាំសារ​របស់​ព្រះរាម |- |២៩ |រុក្ខរៈពានរ |មេទ័ព​ស្វា​ដែល​ព្រះរាម​ប្រើ​ឲ្យ​នាំ​ទ័ព​ស្វា​៥​ម៉ឺន​នាក់​ទៅ​បេះ​ផល្លា |- |៣០ |ជតាយុ |គ្រុឌ ជា​ជំនិះ​របស់​ព្រះនារាយណ៍ |- |៣១ |ស្ដេច​កុក |ជា​អ្នក​ទទួល​បណ្ដាំ​នាង​សិតា បាន​ជួប​ព្រះរាម ព្រះលក្សណ៍ |- |៣២ |នាង​សុវណ្ណមច្ឆា |ភរិយា​ហនុមាន “គំនូរ​នៅ​ព្រះវិហារ​ព្រះកែវមរកត” |- |៣៣ |មច្ឆានព |កូន​ហនុមាន និង​នាង​សុវណ្ណមច្ឆា |- |៣៤ |មហឹង្សរាជ |ស្ដេច​ក្របី នៅ​ព្រៃ​ហេមពាន្ត ឪពុក​របស់​ទូភី |- |៣៥ |នាង​សន្តគិរី |ក្របី​ញី ប្រពន្ធ​មហឹង្សរាជ ម្ដាយ​របស់​ទូភី |- |៣៦ |ទូភី |កូន​របស់​មហឹង្សរាជ និង​នាង​សន្តគិរី |- |៣៧ |ពិរុណនាតា |ស្ដេច​នាគ នៅ​បាតាល​ភូជង្គនាគ យក​អាសា​ព្រះនាង​សិតា |- |៣៨ |វាសុកី |ទេវតា​កាឡា​ខ្លួន​ជា​នាគ​ដើម្បី​ឲ្យ​អសុរ និង​ទេវតា​ទាញ​ព្រ័ត្រ​កូរ​សមុទ្រ​ទឹកដោះ “រូប​ចម្លាក់​នៅ​អង្គរវត្ត” |- |៣៩ |នាគរាជ |រក្សា​ទឹក​នព​មហាសមុទ្រ​ដែល​ហនុមាន​ទៅ​ដណ្ដើម​យក​មក​ដើម្បី​ផ្សំ​ថ្នាំ​ព្យាបាល​ឲ្យ​ព្រះលក្សណ៍​ដែល​ត្រូវ​មោង្គស័ក​របស់​កុម្ភការណ៍ |- |៤០ |ពិស្ណុការ |អ្នក​ធ្វើ​រាជរថ​ឲ្យ​ក្រុងរាពណ៍​ពេល​ដែល​រាពណ៍​បរ​រាជរថ​នាំ​នាង​សិតា​ទៅ​សមរភូមិ​ដើម្បី​បញ្ឈឺ​ចិត្ត​ព្រះរាម |- |៤១ |ព្រះវាយុ |ឪពុក​របស់​ហនុមាន |- |៤២ |ឥសី​ពិស្វាមិត្ត |គ្រូ​របស់​ព្រះរាម និង​ព្រះលក្សណ៍ |- |៤៣ |ឥសី​ពារទ្វាឡ |ឥសី​ដែល​បាន​ជួយ​សម្រួល​ទុក្ខ​សោក​ព្រះរាម |- |៤៤ |ឥសី​បញ្ចលិង្គ |សុំ​ចុះ​ចាញ់​ទូភី |- |៤៥ |ឥសី​មគង្គ |ឥសី​ការពារ​សូគ្រីព អង្គ​ឥសី​ដែល​មាន​អង្គជាតិ​ស្លាប់ |- |៤៦ |ព្រះឥន្ទ្រ |បញ្ជា​ឲ្យ​អាត្ម័ន​ពាលី​ទៅ​កើត​នៅ​ស្ថានសួគ៌ |- |៤៧ |[[មណីមេខលា|នាង​មណីមេខលា]]([[នាងមេខលា]])<ref> https://monita-morm.blogspot.com/2015/11/blog-post_89.html</ref><ref>https://sopheak.wordpress.com/2015/10/20/mani-mekhala/</ref> |ទេពធីតា​រក្សា​សមុទ្រ |- |៤៨ |ព្រះអាទិត្យ |បរ​រាជរថ​ទៅ​បំភ្លឺ​មនុស្ស តែ​ហនុមាន​មក​ឃាត់ |- |៤៩ |ពពួក​ទេវតា |ភិតភ័យ​រត់​ទៅ​អង្វរ​ព្រះឥសូរ |- |៥០ |[[ព្រះឥន្ទ្រ]] |កាឡា​ខ្លួន​ជា​សត្វ​ព្រាយ​តៃសាក​ឲ្យ​ព្រះលក្សណ៍​យក​ថ្លើម​ទៅ​ថ្វាយ​ព្រះរាម |- |៥១ |ឥសី​រជ្ជប្រិតមុនី “វាល្មិកិ” |គ្រូ​របស់​ព្រះរាមលក្សណ៍ និង​ជប្បលក្សណ៍ |- |៥២ |នាង​ទេពរម្ភា |ទេវតា​ដែល​ព្រះឥន្ទ្រ​ប្រើ​មក​កាឡា​ជា​ស្រី​ជំទង់​ជួយ​រំដោះ​រាមលក្សណ៍ |- |៥៣ |[[ក្រុងរាពណ៍]] |ស្ដេច​យក្ស​សោយរាជ្យ​នៅ​នគរលង្កា |- |៥៤ |[[នាង​មណ្ឌោលគីរី]] |អគ្គមហេសី​របស់[[ក្រុងរាពណ៍]] និង​មាតា​របស់​ឥន្ទ្រជិត |- |៥៥ |[[នាងអគ្គីនាគ]]<ref>https://www.dek-d.com/board/view/1665174/</ref> |អគ្គមហេសី​ទី ២ របស់[[ក្រុងរាពណ៍]] |- |៥៦ |ឥន្ទ្រជិត |បុត្រ​របស់​ក្រុងរាពណ៍ និង​នាង​មណ្ឌោលគីរី |- |៥៧ |នាង​សុវណ្ណកាន់មយូរ៉ា |មហេសី​របស់​ឥន្ទ្រជិត “រូប​ក្នុង​ស្បែកធំ” |- |៥៨ |ពិភេគ |ប្អូន​ប្រុស​របស់​ក្រុងរាពណ៍ នាង​សុជាតា : មហេសី​ពិភេគ |- |៥៩ |ក្រុងខរ |ប្អូន​រាពណ៍ |- |៦០ |នាង​សុបនខា |ប្អូនស្រី​ក្រុងរាពណ៍​ដែល​ទៅ​ចែ​ចង់​ព្រះរាម ព្រះលក្សណ៍ |- |៦១ |នាង​បញ្ញកាយ |កូន​ក្រមុំ​ពិភេគ រាពណ៍​ប្រើ​ឲ្យ​កាឡា​ខ្លួន​ជា​នាង​សិតា​ស្លាប់​អណ្ដែត​ទឹក “រូបភាព​ក្នុង​ស្បែកធំ” |- |៦២ |កុំប៉ាន់ |ក្មួយ​ក្រុងរាពណ៍ ស្លាប់​ក្នុង​សមរភូមិ​ច្បាំង​ជាមួយ​ហនុមាន “ស្បែកធំ” |- |៦៣ |វរុលកុមារ |ក្មួយ​ក្រុងរាពណ៍ “រូបចម្លាក់​ស្បែកធំ” |- |៦៤ |កាមពាលី |ក្មួយ​ក្រុងរាពណ៍ |- |៦៥ |អតិកាយ |មេទ័ព​ក្រុងរាពណ៍ |- |៦៦ |មហារី |សេនា កូន​ទាហាន​របស់​រាពណ៍ កាឡា​ខ្លួន​ជា​ប្រើស រុក្ខសេន : មេទ័ព​យក្ស ឆ្មាំ​ព្រៃ |- |៦៧ |ភិរាជ |យក្ស​យាម​ព្រំដែន ឆក់​យក​នាង​សិតា​ ច្បាំង​ជាមួយ​ព្រះលក្សណ៍ៗ​ទន់​ដៃ ព្រះរាម​ក៏​បាញ់​ស្លាប់​ទៅ |- |៦៨ |ក្រុងជល័ម |យក្ស​មិត្ត​របស់​រាពណ៍ នៅ​ក្រៅ​ចក្រវាឡ |- |៦៩ |រុក្ខសៈ |មន្ត្រី​របស់​រាពណ៍​ដែល​ឃាត់​មិន​ឲ្យ​រាពណ៍​សម្លាប់​នាង​សិតា​ដោយ​ខុស​ទំនៀម​ទម្លាប់​ក្នុង​ការ​សម្លាប់​អ្នកទោស |- |៧០ |នាង​វិតាសី |ប្អូនស្រី​ក្រុងរាពណ៍ យាម​ទ្វារ​ក្រុង​លង្កា ហារ​មាត់ បរបេមាត់​ខាងក្រោម​ដល់​បាតាល ខាងលើ​ជាប់​មេឃ |- |៧១ |ក្រុង​ខុនទូសណ៍ |មេទ័ព​របស់​ក្រុងខរ ព្រមទាំង​មេទ័ព​១៤​រូប និង​សេះ​៤​ក្បាល​ត្រូវ​ព្រះរាម​សម្លាប់​នៅ​សមរភូមិ |- |៧២ |ត្រីមុខ ឬ​តីស្វីរ |ជា​កូន​របស់​ក្រុងខរ ស្លាប់​ក្នុង​សង្គ្រាម​ជាមួយ​ព្រះរាម ព្រះលក្សណ៍ |- |៧៣ |រាមបរមសូរ |បុត្រ​របស់​ព្រះបាទ​មាកាតិ​សម្លុត​ព្រះបាទ​ទសរថ​ដែល​ចោទ​ព្រះបិតា​របស់​ ព្រះរាម​ថា លួច​យក​ឈ្មោះ​មក​ដាក់​ឲ្យ​រាជបុត្រ​ព្រះអង្គ |- |៧៤ |ក្អែក​កាកនាសូ |យក្ស​កាឡា​ខ្លួន​មក​បំផ្លាញ​អាស្រម​ឥសី​ពិស្វាមិត្រ |- |៧៥ |កម្ពណ៍ |យក្ស “ស្បែកធំ” យក្ស​រាំង​ផ្លូវ​ព្រះរាម |- |៧៦ |វ័នរាជ |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៧៧ |អថិកាយ |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៧៨ |មហាកាយ |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៧៩ |គម្បីលីសាន់ |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៨០ |អធិបឡាំ |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៨១ |និន្ទសូរ |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៨២ |និន្ទវេក |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៨៣ |វៃវេក |យក្ស “រូប​ស្បែក​ធំ” |- |៨៤ |សុកច្ចា |យក្ស “ស្បែកធំ” ជាប់​ពន្ធនាគារ​របស់​ក្រុងរាពណ៍​ ហើយ​ត្រូវ​ក្រុងរាពណ៍​ប្រើ​ឲ្យ​កាឡា​ខ្លួន​ជា​នាង​សិតា ហើយ​ត្រូវ​ឥន្ទ្រជិត​កាត់​សិរសា​ដើម្បី​បញ្ឈឺ​ចិត្ត​ព្រះរាម |- |៨៥ |ក្លាងមឿង ឬ​យក្ស​ភក្ខនេសៈ |យក្ស​សេនា​របស់​រាពណ៍​ដែល​ខ្លាច សន្សំ​តែ​សុខ |- |៨៦ |នាង​អាតុល័យ |ប្អូនស្រី​របស់​រាពណ៍ កាឡា​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​នាង​សិតា បញ្ចុះបញ្ចូល​នាង​សិតា​ឲ្យ​គូរ​រូប​ក្រុងរាពណ៍ |- |៨៧ |ដំរី​ឰរាវ័ណ |ជំនិះ​របស់​ឥន្ទ្រជិត​នៅ​ពេល​ធ្វើ​ចម្បាំង​លើក​ចុងក្រោយ |- |៨៨ |ប្រហេត |យក្ស​ហោរា​របស់​ក្រុងរាពណ៍ |- |៨៩ |ហាទរ |កូន​របស់​រាពណ៍ ច្បាំង​ជាមួយ​នឹង​អង្គត |- |៩០ |តិសិរ |កូន​ទី​៤​របស់​ក្រុងរាពណ៍ (កូន​ក្រុងរាពណ៍​ត្រូវ​ស្លាប់​ទាំងអស់) |- |៩១ |នរាគ័ត |កូន​ទី​៥​របស់​ក្រុងរាពណ៍ |- |៩២ |មាហាក្បាល |កូន​ទី​៦​របស់​ក្រុងរាពណ៍ |- |៩៣ |ទូរមុខ |កូន​ទី​៧​របស់​ក្រុងរាពណ៍ |- |៩៤ |មុខក្ខ័ស |កូន​ទី​៨​របស់​ក្រុងរាពណ៍ |- |៩៥ |កុម្ភក្រធា |កូន​ទី​៩​របស់​ក្រុង​រាពណ៍ |- |៩៦ |មាលមាទ |យក្ស​សេនា​របស់​រាពណ៍ |- |៩៧ |ស័តពាលី |សេនា​របស់​ព្រះរាម ប្រយុទ្ធ​ជាមួយ​មាលមាទ |- |៩៨ |ខុនជីព |មេទ័ព​ស្វា មិន​ហ៊ាន​ទៅ​ស៊ើប​យក​ការណ៍​នៅ​លង្កា​ពី​ព្រោះ​ខ្លួន​ចាស់ |- |៩៩ |ខុននន្ទ |មេទ័ព​ស្វា​មិន​ហ៊ាន​ទៅ​លង្កា​ដែរ​ពីព្រោះ​ខ្លាច​នាង​វិតាសី​ជា​ឆ្មាំ​នៅ​នគរ​លង្កា |} mlheafdyt8olk6wmyxndqki6bvhgmic 0 42280 337373 329960 2026-07-16T06:37:25Z ហ៉េង រិន 51781 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 337373 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = {{nowrap|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម}} | native_name = {{nobold|''Việt Nam Dân chủ Cộng hòa''}} | common_name = វៀតណាមខាងជើង (Cộng Sản) | image_flag = Flag of North Vietnam (1955–1975).svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងកើត|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Emblem of North Vietnam.svg | symbol = វរលញ្ឆករប្រទេសវៀតណាម | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]''' | image_map = North Vietnam in its region.svg | image_map_size = 250px | image_map_caption = ទឹកដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]យោងទៅតាម[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]។ | | national_motto = <br/>Độc lập &ndash; Tự do &ndash; Hạnh phúc<br /><small>("ឯករាជ្យភាព – សេរីភាព – សុភមង្គល")</small> |national_anthem = <br/>[[ចម្រៀងចលនាទ័ព|Tiến Quân Ca]]<br /><small>("ចម្រៀងចលនាទ័ព")<br /></small><center>[[File:National Anthem of Vietnam.ogg]]</center> | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហានូយ|ហាណូយ]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|21|01|42|N|105|51|15|E|type:city_region:VN-HN|display=inline,title}} | status = | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម]] | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[អក្សរវៀតណាម]] | religion = [[អទេវនិយមរដ្ឋ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥១) | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋសង្គមនិយម|សង្គមនិយម]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]] | title_leader = {{nowrap|[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|ប្រធាន]]បក្ស /<br/>[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|លេខាទីមួយនៃបក្ស]]}} | leader1 = [[ទ្រឿង ឈិង]] | year_leader1 = ១៩៤៥–១៩៥៦ | leader2 = [[ហូ ជីមិញ]] | year_leader2 = ១៩៥៦–១៩៦០ | leader3 = [[ឡេ ដួអាន]] | year_leader3 = ១៩៦០–១៩៧៦ | title_representative = [[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]] | representative1 = [[ហូ ជីមិញ]] | representative2 = [[តុន ដឹកថាំង]] | year_representative1 = ១៩៤៥–១៩៦៩ | year_representative2 = ១៩៦៩–១៩៧៦ | title_deputy = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[ហូ ជីមិញ]] | deputy2 = [[ផាំ វ៉ាន់ដុង]] | year_deputy1 = ១៩៤៥–១៩៥៥ | year_deputy2 = ១៩៥៥–១៩៧៦ | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_pre = [[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] | date_pre = ១៤ សីហា ១៩៤៥ | event_start = [[ការប្រកាសឯករាជ្យនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ទទួលឯករាជ្យ]] | date_start = {{nowrap|២ កញ្ញា ១៩៤៥}} | event1 = {{nowrap|[[ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិវៀតណាមខាងជើង|ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិ]]}} | date_event1 = ៦ មករា ១៩៤៦ | event2 = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រមសមុទ្រជប៉ុនខាងលិច]] | date_event2 = {{nowrap|១៩ ធ្នូ ១៩៤៦}} | event3 = [[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវ]] | date_event3 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event4 = [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | date_event4 = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥ | event_end = {{nowrap|[[ថ្ងៃបង្រួបបង្រួមជាតិ|បង្រួបបង្រួម]]}} | date_end = ២ កក្កដា ១៩៧៦ | life_span = ១៩៤៥–១៩៧៦ | stat_year1 = ១៩៤៥ | stat_area1 = 331212 | stat_pop1 = ២០,០០០,០០០<ref>{{Cite web |url=https://news.zing.vn/ky-uc-kinh-hoang-ve-nan-doi-70-nam-truoc-o-viet-nam-post447751.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-10-01 |archivedate=2019-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191005171313/https://news.zing.vn/ky-uc-kinh-hoang-ve-nan-doi-70-nam-truoc-o-viet-nam-post447751.html |url-status=dead }}</ref> | stat_year2 = ១៩៦០ | stat_area2 = | stat_pop2 = ១៥,៩១៦,៩៥៥ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_area3 = 157880 | stat_pop3 = ២៣,៧៦៧,៣០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងលិច|លុយដុង]]<br>[[ប្រាក់វៀតណាម|ប្រាក់]] (ត្រឹមឆ្នាំ១៩៤៨)<ref name="JEAN2I">{{Cite web|url=https://issuu.com/jean388/docs/the_second_issue_of_jean/79|title=Sapeque and Sapeque-Like Coins in Cochinchina and Indochina (交趾支那和印度支那穿孔錢幣)|date=20 April 2016|accessdate=10 December 2017|work=Howard A. Daniel III (The Journal of East Asian Numismatics – Second issue)|language=en|archivedate=5 សីហា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805091226/https://issuu.com/jean388/docs/the_second_issue_of_jean/79|url-status=dead}}</ref> |p1 = ចក្រភពវៀតណាម{{!}}{{small|១៩៤៥៖}}<br/>ចក្រភពវៀតណាម |flag_p1 = Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg |p2 = ចក្រភពជប៉ុន |flag_p2 = Flag of Japan (1870–1999).svg |p3 = សហភាពឥណ្ឌូចិន{{!}}{{small|១៩៥៤៖}}<br/>សហភាពឥណ្ឌូចិន |flag_p3 = Flag of France (1794-1815).svg |s1 = រដ្ឋវៀតណាម{{!}}{{small|១៩៤៩៖}}<br/>រដ្ឋវៀតណាម |flag_s1 = Flag of South Vietnam.svg |s2 = វៀតណាម{{!}}{{small|១៩៧៦៖}}<br/>សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម |flag_s2 = Flag of Vietnam.svg | today = [[វៀតណាម]] }} '''វៀតណាមខាងជើង''', មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ ''Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa'') ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''République démocratique du Viêt Nam'') គឺជារដ្ឋប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]]បានបញ្ចប់ អ្នកបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តយួនម្នាក់និងជាមេដឹកនាំក្រុម[[វៀតមិញ]]ឈ្មោះ[[ហូ ជីមិញ]]បានប្រកាសពីឯករាជ្យភាពរបស់វៀតណាមចេញពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]របស់អាណានិគម[[បារាំង]]នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបង្កើតបានចេញជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។ ក្រុមវៀតមិញ (សម្ព័ន្ធដើម្បីឯករាជ្យវៀតណាម) គឺជាក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមវៀតណាមពីរបីបូកបញ្ចូលគ្នា ហើយវាត្រូវបានដឹកនាំដោយអ្នកកុម្មុយនិស្តយួនភាគច្រើនក្រោយពី[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងសារជាថ្មីនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥១។<ref>' [http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2410211008 ''Ho Chi Minh and the Communist Movement in Indochina, A Study in the Exploitation of Nationalism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304060611/http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2410211008 |date=2014-03-04 }} (1953), Folder 11, Box 02, Douglas Pike Collection: Unit 13 - The Early History of Vietnam, The Vietnam Center and Archive, Texas Tech University.'</ref> ក្រោយពីជប៉ុនបានសុំទទួលចុះចាញ់ហើយបានដកទ័ពចេញពីតំបន់ឥណ្ឌូចិននៅឆ្នាំ១៩៤៥ ពួកបារាំងក៏បានចុះមកត្រួតត្រាលើអតីតទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួនវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។ ក្រុមវៀតមិញបានដណ្តើមកាន់កាប់រាល់ទឹកដីទីជនបទនៅប្រទេសវៀតណាមដែលបណ្តាលឱ្យបារាំងសុំទទួលចុះចាញ់នៅឆ្នាំ១៩៥៤។ កិច្ចចរចាដែលប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុង[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]នាឆ្នាំដដែលនោះបានបញ្ចប់រាល់ជម្លោះសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិន និងព្រមទទួលស្គាល់នូវឯករាជ្យភាពរបស់វៀតណាម។ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះផងដែរបានធ្វើការបែងចែកប្រទេសយួនដោយបណ្តោះអាសន្នទៅជាតំបន់ភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងនៅតាមបណ្តោយខ្សែស្របទី១៧ ដោយបានគ្រោងទុកនូវការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិមួយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref>"Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, July 20, 1954, https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022203303/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm |date=2015-10-22 }}, accessed 15 Oct 2015</ref> តំបន់ភាគខាងជើងត្រូវបានត្រួតត្រាដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថាវៀតណាមខាងជើង រីឯតំបន់ភាគខាងត្បូងវិញត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសបារាំងនិងត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា[[វៀតណាមខាងត្បូង]]។ ការអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវត្រូវបានឃ្លាំមើលនិងត្រួតពិនិត្យដោយគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិមួយដែលមានអ្នកតំណាងមកពីប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[កាណាដា]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]។ ឥណ្ឌាគឺតំណាងឱ្យ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ|ក្រុមអព្យាក្រឹត]] កាណាដាតំណាងឱ្យ[[ប្លុកលោកខាងលិច|ក្រុមសេរី]] ចំណែកឯប៉ូឡូញគឺតំណាងឱ្យ[[ប្លុកខាងកើត|ក្រុមកុម្មុយនិស្ត]]។ ងាកមក[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]វិញគឺគេមិនបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេហើយបានបញ្ជាក់ថាខ្លួននឹងបន្តស្វែងរកការឯកភាពតាមរយៈការបោះឆ្នោតសេរីដែលនឹងមានការឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីធានាថាការបោះឆ្នោតនឹងប្រព្រឹត្តិទៅដោយភាពស្មើគ្នានិងយុត្តិធម៌។<ref>"Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, July 20, 1954, https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022203303/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm |date=2015-10-22 }}, accessed 15 Oct 2015; "Final Declaration of the Geneva Conference of the Problem of Restoring Peace in Indo-China, July 21, 1954, https://en.wikisource.org/wiki/Geneva_Conference {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018005506/https://en.wikisource.org/wiki/Geneva_Conference |date=2015-10-18 }}, accessed 15 Oct 2015</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិនយៀម]]បានប្រកាសថាវៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដើម្បីបង្រួបបង្រួមជាតិឡើយ។ លោកបានបន្តថា រដ្ឋវៀតណាមមិនបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាក្រុងហ្សឺណែវទេ ដូច្នេះលោកនិងប្រទេសលោកនឹងមិនអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref name="Cheng1997p11">{{cite book |author=Ang Cheng Guan |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |access-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713153945/https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |archive-date=2017-07-13 |url-status=live }}</ref> ដោយមិនអាចបង្រួបបង្រួមជាតិខ្លួនតាមរយៈការបោះឆ្នោតបាន វៀតណាមខាងជើងក៏ចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមប្រទេសដោយប្រើកម្លាំងយោធាវិញម្តងដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]។ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]]ហើយនិង[[វៀតកុង]]បានចូលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រនិងផ្តល់ជំនួយពី[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]។<ref>Julia Lovell, ''Maoism: A Global History'' (2019) pp 223–265.</ref> ដើម្បីរារាំងកុំឱ្យប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាក់ក្រោមការដឹកនាំដោយរបបកុម្មុយនិស្ត សហរដ្ឋអាមេរិកក៏សម្រេចចិត្តចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងជម្លោះនោះជាមួយនឹងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តដទៃទៀតដូចជា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ថៃ]] និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះនៅវៀតណាមក៏បានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសជិតខាង វៀតណាមខាងជើងបានគាំទ្រនូវចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ (ពោលគឺក្រុម[[ខ្មែរ]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]])។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនក៏ត្រូវបង្ខំដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមដែលបន្សល់ទុកឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងប្រយុទ្ធតតាំងនឹងកម្លាំងខាងជើងតែម្នាក់ឯង។ សង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់នៅ[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥]] ហើយវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ន]]មួយរយៈ។ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយមានឈ្មោះថា[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{cite web|url= http://www.post-gazette.com/ae/books/2018/11/03/Tim-OBrien-Vietnam-War-Dads-Maybe-Book-The-Things-They-Carried|title= Author Tim O'Brien, voice of the Vietnam War experience}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ==សម័យហូជីមិញ (១៩៤៥–៦៩)== ===ប្រកាសបង្កើតនៃសាធារណរដ្ឋ=== [[File:Chinh phu lam thoi.jpg|thumb|មន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៤៥។]] [[រាជវង្សង្វៀន]]បានធ្លាក់ក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៣ ហើយនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅឆ្នាំ១៩៤០ នាអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយពីជប៉ុនបានទទួលចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក៏បានងើបបះបោរឡើងក្នុងគោលបំណងចង់ឱ្យវៀតណាមទទួលបានឯករាជ្យ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ហើយជាលទ្ធផល វៀតមិញបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងហាណូយ និងប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមឡើងនៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបានអះអាងថាខ្លួនជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសវៀតណាមជំនួសឱ្យអតីតរាជវង្សង្វៀន។<ref>{{cite web|url=http://www.nhandan.com.vn/english/news/60nam/august.htm|title=Báo Nhân Dân - Phiên bản tiếng Việt - Trang chủ|access-date=2009-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226025336/http://www.nhandan.com.vn/english/news/60nam/august.htm|archive-date=2009-02-26|url-status=live}}</ref> ក្រោយពីការប្រកាស លោក[[ហូ ជីមិញ]]ក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមថ្មី។ នាពេលនោះដែរ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រ្វែងគ្លីន រ៉ូសឺវេលត៍]]បាននិយាយប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅឥណ្ឌូចិន ហើយបានចូលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលលោកហូ ជីមិញ។ ===សម័យដើមសាធារណរដ្ឋ=== សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមរបស់ហូជីមិញបានអះអាងត្រួតត្រាទឹកដីប្រទេសវៀតណាមទាំងអស់ហើយខណៈពេលនោះតំបន់វៀតណាមខាងត្បូងកំពុងតែជួបនូវភាពវឹកវរផ្នែកនយោបាយជាខ្លាំង។ ក្រោយពីការដួលរលំរបស់បារាំងនិងជប៉ុន បក្សពួកនយោបាយនៅទីក្រុងសៃហ្គនក៏បែកបាក់ប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមកហើយក្រោយមកជម្លោះក៏រាលដាលទៅតាមតំបន់ជនបទ។<ref>Pentagon Papers [ Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense 1969] Retrieved 28/09/12</ref><ref>Pentagon Papers [https://www.archives.gov/research/pentagon-papers/ Pentagon Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612122933/http://www.archives.gov/research/pentagon-papers/ |date=2011-06-12 }} 1969 Retrieved 28/09/12</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូជីមិញបានរៀបចំកិច្ចប្រជុំសមាជជាតិមួយឡើងនៅឯតានត្រាវ។ កិច្ចប្រជុំសមាជនោះបានអនុម័តគោលនយោបាយសំខាន់ៗចំនួន ១០ របស់វៀតមិញ អនុម័តបទបញ្ជាបះបោរទូទៅ ជ្រើសរើសទង់ជាតិខ្លួន ជ្រើសយកបទភ្លេងជាតិ និងជ្រើសរើសគណៈកម្មាធិការជាតិដើម្បីរំដោះប្រទេសវៀតណាមដែលក្រោយមកត្រូវមានឈ្មោះថា រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបដិវត្តន៍ ដែលដឹកនាំដោយហូជីមិញផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពអង់គ្លេសមួយក្រុមដំបូងបានមកដល់ទីក្រុងសៃហ្គនដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យបារាំងចូលមកគ្រប់គ្រងវៀតណាមនិងដែនដីឥណ្ឌូចិនម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា ទាហានបារាំងក៏បានកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍ប៉ូលីស និងអគារសាធារណៈសំខាន់ៗដទៃទៀតនៅសៃហ្គន។ ចំណែកឯនៅវៀតណាមខាងជើងវិញ អំណាចនយោបាយត្រូវធ្លាក់មកនៅដៃកងទ័ពជាតិនិយមចិនហើយដោយសារតែមានវត្តមានចិននេះ រដ្ឋាភិបាលហូជីមិញក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យក្រុមជាតិនិយមវៀតណាមដែលមានចិនជាតិនិយមនៅពីក្រោយ។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ទ័ពជាតិនិយមចិនក៏បានចាកចេញពីក្រុងហាណូយហើយនៅថ្ងៃទី១៥ មិថុនា ក៏បានមកដល់ក្រុងហៃហ្វុង។ ក្រោយពីទ័ពអង់គ្លេសបានចាកចេញទៅវិញនៅឆ្នាំ១៩៤៦ បារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់មកវិញនូវតំបន់មួយផ្នែកនៃ[[កូសាំងស៊ីន]] [[ឆ្នេរបស្ចឹមទក្សិណ]] និង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ វៀតមិញបានរៀបចំការបោះឆ្នោតនៅគ្រប់ខេត្តទាំងអស់ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋសភាជាតិមួយ។ នាពេលនោះ វៀតមិញបានទទួលនូវប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងទោះបីជាមានការកំណត់បក្សពួកផ្សេងៗនៅក្នុងរដ្ឋសភាមុនការបោះឆ្នោតក៏ដោយ។ ទោះមិនបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក្តី ក្រុមវៀតកាច និងវៀតកុកបានទទួលនូវអសនៈចំនួន ៧០ ក្នុងរដ្ឋសភាសម្រាប់បង្កើតរដ្ឋាភិបាលបង្រួបបង្រួមជាតិមួយ។<ref>{{Cite web | url=https://www.tienphong.vn/xa-hoi/quoc-hoi-khoa-1-va-nhung-giay-phut-khong-the-nao-quen-955531.tpo | title=Quốc hội khóa 1 và những giây phút không thể nào quên| date=5 January 2016}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ និងទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបើកកិច្ចប្រជុំសម្ងាត់ជាមួយវៀតកាច (១៨ កញ្ញា ១៩៤៥) និងវៀតកុក (១៩ កញ្ញា ១៩៤៥)។ ក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ ហូជីមិញបានឯកភាពយល់ព្រមបង្រួបបង្រួមចលនាវៀតមិញរបស់លោកជាមួយនឹងវៀតកាចនិងវៀតកុកដែលនឹងអនុញ្ញាត្តិឱ្យរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលដឹកនាំដោយវៀតមិញទទួលបានការគាំទ្រទាំងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងនយោបាយពីសាធារណរដ្ឋចិន។ សមាជិកមន្ត្រីវៀតមិញជាច្រើនបានបញ្ចេញមតិខុសគ្នាៗមកលើសំណើនេះ។ លោកវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបបាននិយាយថា សំណើនោះគឺមិនមានសុពលភាពនិងមិនគួរឱ្យទុកចិត្តទេព្រោះវាប្រៀបបានដូចជារត់គេចពីបារាំងរួចមកនៅជ្រកកោនជាមួយចិនអញ្ជឹង។ ប៉ុន្តែ លោកហ័ង មិញជាមមានគំនិតផ្ទុយទៅវិញដោយបាននិយាយថា ការបង្រួបបង្រួមវៀតមិញជាមួយបក្សពួកជាតិនិយមវៀតណាមនឹងអាចកាត់បន្ថយគូប្រជែងនិងអ្នកប្រឆាំង ហើយម៉្យាងទៀតវានឹងជួយឱ្យវៀតមិញមានអំណាចកាន់តែខ្លាំងជាងមុនទៅទៀត។ ក្រោយពីពិភាក្សាគ្នាអំពីសំណើមួយនោះអស់ចប់សព្វគ្រប់ហើយ ហូជីមិញក៏ដកចិត្តមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធជាមួយក្រុងជាតិនិយមវៀតណាមវិញ។<ref>Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2008, trang 544 - 545</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រធានាធិបតីហូជីមិញបានរៀបចំការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅទូទាំងប្រទេសហើយព្រមទាំងអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញផងដែរ។ បក្សនយោបាយជាច្រើនពុំមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឡើយដោយវៀតមិញខ្លាចបក្សទាំងនោះមានគម្រោងបំផ្លិចបំផ្លាញការបោះឆ្នោត។ បក្សប្រឆាំងទាំងពីរនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលគឺ គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម (វៀតកាច) ហើយនិងវៀតកុកពុំបានឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតឡើយ។ យោងទៅតាមអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀមណាមបានឱ្យដឹងថា ប្រជាជនជាច្រើនត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យបោះឆ្នោតជូនក្រុមវៀតមិញ។<ref name="ReferenceA">Sexton, Michael "War for the Asking" 1981</ref> ប៉ុន្តែ បើយោងតាមវៀតមិញវិញ គេថាការបោះឆ្នោតនោះគឺប្រព្រឹត្តិទៅដោយអព្យាក្រឹតភាពទាំងស្រុង។<ref name="ReferenceA"/> បក្សជាច្រើនបានធ្វើយុទ្ធនាការឃោសនាឱ្យប្រជាពលរដ្ឋវៀតណាមចូលធ្វើពហិការនិងរារាំងដំណើរនៃការបោះឆ្នោតនៅតាមតំបន់មួយចំនួន។ ទីបំផុត លទ្ធផលក៏ត្រូវបានប្រកាសប៉ុន្តែវាមិនដូចអ្វីដែលបានឃោសនាដោយបក្សប្រឆាំងនោះទេ។ ប្រតិភូដែលមានកិត្យានុភាពជាច្រើនមកពីគ្រប់ថ្នាក់វណ្ណៈ សាសនា និងក្រុមជនជាតិ ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិដំបូងហើយពួកគេភាគច្រើនមិនមែនជាសមាជិកវៀតមិញនោះឡើយ។<ref>Stanley Karnow. Vietnam: A History. New York, NY. Penguin, 1991, p. 163.</ref> ពេលដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីវៀតណាមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ លោកវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏សម្រេចថាវៀតមិញនឹងត្រូវតែឡើងគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលទាំងស្រុងវិញ។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមជប៉ុន អ្នកទ្រុតស្គីនិយម ពួកជាតិនិយមប្រឆាំងបារាំង ក្រុមអ្នកកាតូលិកដែលហៅថា"ទាហានកាតូលិក" សុទ្ធតែមានឈ្មោះនៅក្នុងបញ្ជីរបស់វ៉ូ-ង្វៀនវ៉ាបទាំងអស់។ មិនយូរប៉ុន្មាន វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏ចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការស្វែងរកបំបែកបក្សទាំងនោះចោលតាមរយៈកម្លាំងប៉ូលីសនិងកងកម្លាំងយោធារបស់វៀតមិញដោយមានជំនួយពីអាជ្ញាធរបារាំង។ ដើម្បីបំបែកឬរំលាយបក្សទាំងនោះបាន លោកវ៉ូ-ង្វៀនវ៉ាបបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាហាន និងនាយទាហានស្ម័គ្រចិត្តរបស់ជប៉ុនដោយមានការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធពីបារាំង។{{citation needed}} អ្នកជាតិនិយមយួនបានខឹងយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដឹងឮថាដែនដីរដ្ឋភាគខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃរបស់ពួកបារាំងនៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦។ នៅខែវិច្ឆិកា រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាមបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងបង្អស់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។<ref>"[http://www.vietnamembassy.us/learn_about_vietnam/politics/overview/ Political Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511120333/http://www.vietnamembassy.us/learn_about_vietnam/politics/overview/ |date=2009-05-11 }}"</ref> ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១=== {{Further|[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]]}} ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបញ្ចប់ បារាំងក៏បានចុះមកកាន់កាប់ទឹកដីឥណ្ឌូចិនសារជាថ្មីដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]]។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តចិន|បដិវត្តន៍ចិន]]បានបញ្ចប់ (១៩៤៦–១៩៥០) ចិនកុម្មុយនិស្តក៏ចាប់ផ្តើមបង្វែរក្បាលមកឥណ្ឌូចិនក្នុងគោលបំណងចង់ជួយវៀតមិញប្រឆាំងនឹងអាណានិគមបារាំង។ កងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិនបានមកដល់ព្រំដែនវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយក៏ចាប់ផ្តើមហ្វឹងហ្វាត់ទ័ពវៀតមិញឱ្យក្លាយជាទ័ពដ៏ពូកែខ្លាំងក្លា ឈ្លាសវៃបំផុត។ នៅពេល[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]បានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានសម្តៅទៅលើជម្លោះទាំងអស់នេះថាជា"[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]" ជំនួសឱ្យ"ចលនាប្រឆាំងអាណានិគមនិយម"។ ===ព្រំដែនបែងចែកប្រទេសវៀតណាម=== {{Further|[[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]|[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]}} ក្រោយពីកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវបានបែងចែកវៀតណាមទៅជាពីររដ្ឋផ្សេងៗគ្នា ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងជាង ១ លាននាក់<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bad0.pdf |author=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |title=The State of The World's Refugees 2000 – Chapter 4: Flight from Indochina |accessdate=6 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614010717/http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bad0.pdf |archive-date=14 June 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}.</ref> បានរត់ភៀសខ្លួនចុះមកវៀតណាមខាងត្បូងក្រោមយុទ្ធនាការជម្លៀសប្រជាជនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]។<ref>''Viet-nam, the first five years: an international symposium''. Michigan State University Press. p. 49.</ref> គេបានប៉ាន់ស្មានថា ប្រហែល ៦០% ក្នុងចំណោមមនុស្សចំនួនមួយលាននាក់នោះគឺជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។<ref name="Tran, Thi Lien 2005">Tran, Thi Lien (November 2005). "The Catholic Question in North Vietnam". ''Cold War History'' (London: Routledge) 5 (4): 427–49. {{DOI|10.1080/14682740500284747}}.</ref><ref>Jacobs, Seth (2006). ''Cold War Mandarin: Ngo Dinh Diem and the Origins of America's War in Vietnam, 1950–1963''. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. {{ISBN|0-7425-4447-8}}. p. 45</ref> លោកប្រធានាធិបតីវៀងណាមខាងត្បូងឈ្មោះង៉ូ ឌិនយៀមបានប្រកាសជាសាធារណៈថា រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនឹងធ្វើទុកបុកម្នេញ្ញអ្នកប្រកាន់សាសនាកាតូលិកជាមិនខានហើយបានជំរុញឱ្យអ្នកកាតូលិកវៀតណាមខាងជើងទាំងប៉ុន្មានចូលនាំក្រុមគ្រួសារ សាច់ញាត្តិបងប្អូនដែលខ្លួនមានហើយនាំគេចុះចូលជាមួយវៀតណាមខាងត្បូងមក។<ref name="Tang">Truong Nhu Tang. 1986. ''A Viet Cong Memoir''. Vintage.</ref> ប៉ុន្តែលោកវរសេនីយ៍ឯកឈ្មោះ[[អែដវើដ លែនស៍ឌេល]]បានប្រាប់ថាប្រតិបត្តិការរបស់លោកមិនសូវមានឥទ្ធិពលប៉ុន្មានទេដល់ប្រជាជាតិវៀតណាម។<ref>Hansen, pp. 182&ndash;183.</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកវៀតមិញក៏ចាប់ផ្តើមរារាំងមិនឱ្យជនភៀសខ្លួនបន្តរត់ទៅភាគខាងត្បូងដោយប្រើមធ្យោបាយដូចជា៖ បញ្ជូនកងកម្លាំងយោធាទៅព្រំដែន បិទសេវាសាឡាងនិងផ្លូវទឹក និងហាមឃាត់ការប្រមូលផ្តុំគ្នាច្រើនជាដើម។<ref>Frankum, Ronald (2007). ''Operation Passage to Freedom: The United States Navy in Vietnam, 1954–55''. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. {{ISBN|978-0-89672-608-6}}. p. 159/160/190</ref> ជាលទ្ធផល ជនស៊ីវិលប្រមាណពី ១៤,០០០ ទៅ ៤៥,០០០ នាក់ជាមួយនឹងទាហានវៀតមិញចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានលួចរត់គេចទៅខាងត្បូង។<ref name="Tran, Thi Lien 2005"/><ref>Frankum, Ronald (2007). ''Operation Passage to Freedom: The United States Navy in Vietnam, 1954–55''. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. {{ISBN|978-0-89672-608-6}}.</ref><ref name="Ruane">{{cite book |title=War and Revolution in Vietnam |last=Ruane |first=Kevin |year=1998 |publisher=Routledge |location= London |isbn=978-1-85728-323-5 |pages= |url= }}</ref> ==កំណែទម្រង់ដីធ្លី== {{Main|កំណែទម្រង់ដីធ្លីនៅវៀតណាម}} ការធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់វៀតមិញនិងវៀតណាមកុម្មុយនិស្តជារួម។ ច្បាប់កំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់វៀតមិញនៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៣ បានអំពាវនាវឱ្យ៖ *១. រឹបអូសយកដីពីម្ចាស់ដីធ្លីដែលត្រូវជាខ្មាំងសត្រូវនឹងរបប។ *២. ឈ្លៀស (ទាមទារ) ដីពីបុគ្គលណាដែលរបបមិនគិតថាជាសត្រូវ។ *៣. បើចង់ទិញដីគឺត្រូវតែមានប័ណ្ណរដ្ឋាភិបាល ប្រាក់កាសគឺមិនទទួលឡើយ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់វៀតមិញត្រូវបានអនុវត្តពីឆ្នាំ១៩៥៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៦។ តំបន់កសិកម្មមួយចំនួនមិនបានឆ្លងកាត់ការធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីនោះទេ មានតែការកាត់បន្ថយថ្លៃឈ្នួលប៉ុណ្ណោះ ហើយចំណែកឯនៅតំបន់ខ្ពង់រាបដែលមានជនជាតិភាគតិចរស់នៅគឺមិនត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីពីកំណែទម្រង់នេះដែរ។ ដីខ្លះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកាន់កាប់ទាំងស្រុងប៉ុន្តែត្រូវបានចែកចាយទៅវិញដោយភាគច្រើនទៅឱ្យយុទ្ធជនវៀតមិញនិងក្រុមគ្រួសាររបស់គេ។<ref>Moise, Edward E. (1983), ''Land Reform in China and North Vietnam'', Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 178-181</ref> ចំនួនប្រជាជននៅតាមជនបទដែលឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍នៃកំណែទម្រង់ដីធ្លីថ្មីរបស់រដ្ឋាភិបាលមានប្រមាណជាង ៤ លាននាក់។ ប្រជាជនជាង ៨ លាននាក់បានទទួលឥទ្ធិពលពីការកាត់បន្ថយថ្លៃឈ្នួល។<ref>Szalontai, Balazs (2005), "Political and Economic Crisis in Democratic Republic of Vietnam, 1955-1956", ''Cold War History,'' Vol. 5, No. 4, p. 401. Downloaded from JSTOR.</ref> === លទ្ធផល === កម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះបានទទួលនូវលទ្ធផលយ៉ាងជោគជ័យដោយវាបានបែងចែកនិងផ្តល់ដីធ្លីទៅឱ្យប្រជាកសិករក្រីក្រនិងអ្នកដែលគ្មានដីស្រែធ្វើចម្ការ ហើយវាថែមទាំងបានកាត់បន្ថយភាគរយនៃអ្នកកាន់កាប់ដីធ្លីថែមទៀតផង។ លទ្ធផលបានទទួលជោគជ័យមែន ប៉ុន្តែកំណែទម្រង់មួយនេះបានអនុវត្តទៅដោយប្រើប្រាស់អំពើហិង្សានិងការគាបសង្កត់ជាចម្បងទៅលើម្ចាស់ដីធ្លីធំៗ។<ref>{{Cite journal|last=Vo|first=Alex Thai D.|url=https://www.researchgate.net/publication/277659858|title=Nguyễn Thị Năm and the Land Reform in North Vietnam, 1953|journal=[[Journal of Vietnamese Studies]]|volume=10|issue=1|date=Winter 2015|doi=10.1525/vs.2015.10.1.1|pp=9–10, 14, 36}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងលោក[[ហូ ជីមិញ]]បានទទួលស្គាល់នូវកំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយដែលរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានប្រព្រឹត្តិនៅក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថាកសិករជាច្រើនត្រូវបានយល់ច្រឡំថាជា"ម្ចាស់ដីធ្លី" ហើយត្រូវបានទាហានលោកចាប់ប្រហារជីវិតឬយកទៅដាក់គុក ហើយកំហុសជាច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងការបែងចែកដីធ្លី។ កុបកម្មប្រឆាំងនឹងកំណែទម្រង់ដីធ្លីដ៏ធំមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៦ នៅក្នុងតំបន់ស្រុកមួយដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។ មនុស្សប្រហែល ១,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ឬទទួលរងរបួសនិងរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវជាប់ពន្ធនាគារ។ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមបានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការកែតម្រូវមួយនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ហើយជាលទ្ធផល វាបានប្រគល់ដីធ្លីទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យអ្នកដែលរងគ្រោះដោយកំណែទម្រង់ដីធ្លីនោះវិញ។<ref>Moise, pp. 237-268</ref> អ្នកទោសនយោបាយចំនួន ២៣,៧៤៨ នាក់ត្រូវបានដោះលែងវិញដោយរដ្ឋាភិបាលនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>Szalontai, p. 401</ref> ===ការសម្លាប់=== ម្ចាស់ដីធ្លីដែលជា"សត្រូវរបស់រដ្ឋ"ត្រូវបានគេចាប់យកទៅសម្លាប់ឬដាក់ពន្ធនាគារ គម្រោងនេះត្រូវបានគិតគូរតាំងពីដើមនៃការបង្កើតកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមកម្លេះ។<ref>"Politburo's Directive Issued on May 4, 1953, on some Special Issues regarding Mass Mobilization," ''Journal of Vietnamese Studies,'' Vol. 5, No. 2 (Summer 2010), p. 243. Downloaded from JSTOR.</ref> ចំនួនមនុស្សដែលបានសម្លាប់ដោយកម្មាភិបាលកុម្មុយនិស្តយួនក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបានគេធ្វើការប៉ាន់ស្មានចំនួនខុសៗគ្នា។ ខ្លះបានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកដែលស្លាប់អំឡុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីអាចមានចំនួនជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Lam Thanh Liem (2005), "Ho Chi Minh's Land Reform: Mistake or Crime," http://www.paulbogdanor.com/left/vietnam/landreform.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218104945/http://www.paulbogdanor.com/left/vietnam/landreform.html |date=2013-02-18 }}, accessed 4 October 2015</ref> វិជ្ជាករខ្លះបានសនិដ្ឋានថា ប្រភពដែលអះអាងថាមានចំនួនអ្នកស្លាប់ខ្ពស់នៅអំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺភាគច្រើនតែងជឿលើពាក្យសម្តីរបស់វៀតណាមខាងត្បូងដែលជាពាក្យឃោសនានយោបាយចង់បំបាក់វៀតណាមខាងជើងដោយតាមការពិត ចំនួនអ្នកស្លាប់អាចមានតិចជាងឆ្ងាយ។ លោកអែដវីដ មាស់បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកស្លាប់ក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺមានប្រមាណពី ៣,០០០ ទៅ ១៥,០០០ នាក់ ប៉ុន្តែក្រោយមក លោកបានប៉ាន់ស្មានម្តងទៀតថាមានចំនួន ១៣,៥០០ នាក់។<ref>Moise, pp. 205-222; "Newly released documents on the land reform", ''Vietnam Studies Group'', https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html, accessed 1 March 2017.</ref> ការសន្និដ្ឋានរបស់លោកមាស់ត្រូវបានគាំទ្រដោយឯកសាររបស់អ្នកការទូតម្នាក់មកពីប្រទេសហុងគ្រីដែលលោកកាលនុះកំពុងរស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមនិងបានឃើញព្រឹត្តិការណ៍និងទិដ្ឋភាពពិតនៃកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាខាងជើងផ្ទាល់។<ref>Balazs, p. 401</ref> អ្នកនិពន្ធឈ្មោះម៉ៃឃើល លីនបានធ្វើការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងសៀវភៅ (២០១៣) របស់លោកថា "មនុស្សដែលស្លាប់អំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមមានយ៉ាងហោចណាស់ពីដប់ទៅដប់ប្រាំម៉ឺននាក់"។<ref>Lind, Michael (2003), ''Vietnam: The Necessary War'', New York: Simon and Schuster, p. 155</ref> ===សហករណ៍កសិកម្ម=== គោលបំណងចុងក្រោយនៃកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមគឺមិនមែនទទួលបានការបែងចែកដីស្រែប្រកបដោយសមធម៌ទេប៉ុន្តែជាការរៀបចំឱ្យកសិករទាំងអស់ទៅជាសហករណ៍ដែលដែនដីនិងកត្តាផ្សេងៗទៀតនៃផលិតកម្មកសិកម្មនឹងត្រូវបានកាន់កាប់និងប្រើប្រាស់ជារួម។.<ref>Moise, pp. 155-159</ref> ជំហានដំបូងបន្ទាប់ពីកំណែទម្រង់ដីធ្លីឆ្នាំ១៩៥៣–១៩៥៦ គឺជាការលើកទឹកចិត្តពីរដ្ឋាភិបាលនៃការផ្លាស់ប្តូរកម្លាំងពលកម្មដែលកសិករនឹងត្រូវរួបរួមគ្នាដើម្បីផ្លាស់ប្តូរកម្លាំងពលកម្ម (ផ្លាស់វេនគ្នាធ្វើការ)។ ជំហានទីពីរពីឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ គឺជាការបង្កើត"សហករណ៍កម្រិតទាប"ដែលកសិករនឹងតម្រូវឱ្យសហការគ្នាក្នុងការធ្វើផលិតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៩៦១ កសិករប្រមាណ ៨៦ ភាគរយបានក្លាយជាសមាជិកនៃសហករណ៍កម្រិតទាប។ ជំហានទីបីដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦១ គឺរៀបចំបង្កើត"សហករណ៍កម្រិតខ្ពស់" ដែលជាការធ្វើកសិកម្មសមូហភាពពិតដែលដីនិងធនធានត្រូវបានប្រើប្រាស់ជារួមដោយគ្មានកម្មសិទ្ធិឯកជនលើដីឡើយ។<ref>Kerkvliet, Bendedict J. Tria (1998), "Wobbly Foundations" building co-operatives in rural Vietnam, 1955-61," ''South East Research'', Vol. 6, No. 3, pp. 193-197. Downloaded from JSTOR</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧១ កសិករភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានរៀបចំឡើងជាសហករណ៍កម្រិតខ្ពស់។ បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមឡើងវិញ ប្រព័ន្ធសហករណ៍កសិកម្មត្រូវបានគេបោះបង់ចោលជាបណ្តើរៗ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងឆ្នាំ១៩៩០។<ref>Pingali, and Vo-TungPrabhu and Vo-Tong Xuan (1992), "Vietnam: Decollectivization and Rice Productive Growth", ''Economic Development and Cultural Change,'' Vol 40, No 4. p. 702, 706-707. Downloaded from JSTOR.</ref> ==សម័យប្រធានាធិបតីតុនដឹកថាំង (១៩៦៩–៧៦)== {{Further|[[តុន ដឹកថាង]]}} ===កំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម=== {{Further|[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]}} ===ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាម=== ក្រោយពីទីក្រុងសៃហ្គនបានដួលរលំនៅថ្ងៃ៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]រហូតដល់ថ្ងៃបង្រួបបង្រួម។ អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកថារដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងថ្មីជារដ្ឋាភិបាលចំណុះរបស់វៀតណាមខាងជើងច្រើនជាជាងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Senauth, Frank [https://books.google.com/books?id=iBgvxVFZVnQC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Provisional+Revolutionary+Government+Vietnam+puppet&source=bl&ots=QoH_m_aVJG&sig=AoKrci17ZyY-I0boeezxx1yL1r8&hl=en&sa=X&ei=ELB1UrKSDonL2gX8qYDwBA&redir_esc=y#v=onepage&q=Provisional%20Revolutionary%20Government%20Vietnam%20puppet&f=false] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624051648/https://books.google.com/books?id=iBgvxVFZVnQC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Provisional+Revolutionary+Government+Vietnam+puppet&source=bl&ots=QoH_m_aVJG&sig=AoKrci17ZyY-I0boeezxx1yL1r8&hl=en&sa=X&ei=ELB1UrKSDonL2gX8qYDwBA&redir_esc=y#v=onepage&q=Provisional%20Revolutionary%20Government%20Vietnam%20puppet&f=false |date=2016-06-24 }}, ''The Making of Vietnam'', 2012, p. 54.</ref><ref>Nguyễn, Sài Đình [http://www.dienhanhvanhoaquocte.org/chao/files/The%20National%20Flag%20of%20VN.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106023816/http://www.dienhanhvanhoaquocte.org/chao/files/The%20National%20Flag%20of%20VN.pdf |date=2013-11-06 }}, ''The National Flag of Viet Nam: Its Origin and Legitimacy'', p. 4.</ref><ref>Emering, Edward J. [https://www.amazon.ca/Weapons-Field-Gear-North-Vietnamese/dp/0764305832] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216034633/https://www.amazon.ca/Weapons-Field-Gear-North-Vietnamese/dp/0764305832 |date=2017-12-16 }}, ''Weapons and Field Gear of the North Vietnamese Army and Viet Cong'', 1998.</ref> ទីបំផុត នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងក៏ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមចូលជាគ្នាជារដ្ឋតែមួយដោយមានឈ្មោះថា[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== ===វៀតណាមខាងត្បូង=== ពីឆ្នាំ១៩៦០ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]ក្នុងគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងនិងបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមឡើងវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|គណបក្សកុម្មុយនិស្ត]]។<ref name="HistPlace">{{cite web |title= The History Place&nbsp;— Vietnam War 1945–1960 |url= http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |accessdate= 2008-06-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |archive-date= 2008-12-17 |url-status= live }}</ref> កងកម្លាំងនិងការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធនិងស្បៀងអាហាររបស់វៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានបញ្ជូនតាម[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធរបស់ខ្លួនមកតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង។ ប្រទេសជាច្រើនទៀតមានដូចជា៖ [[អូស្ត្រាលី]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[ថៃ]] និង[[នូវែលសេឡង់]] ក៏បានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះផងដែរ។ ចំណែកឯប្រទេសចិននិង[[សហភាពសូវៀត]]វិញបានផ្តល់ជំនួយជាលក្ខណៈគ្រឿងសព្វាវុធនិងកងទ័ពមកឱ្យវៀតណាមខាងជើង។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ប៉ុន្តែនៅប្រទេសវៀតណាមវិញ គេបានហៅសង្គ្រាមនេះថា''សង្គ្រាមអាមេរិក''។ ក្រៅពីពួកវៀតកុងនៅវៀងណាមខាងត្បូង ចលនាកុម្មុយនិស្តនៅប្រទេសជិតខាងក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ចេញសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់គេផងដែរ ពោលគឺ[[ខ្មែរក្រហម]]នៅប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]និង[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ហើយនិងចលនា[[ប៉ៈថេតឡាវ]]នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]]។ ចលនាកុម្មុយនិស្តទាំងអស់នេះគឺសុទ្ធតែគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើង។ ===រដ្ឋកុម្មុយនិស្តនិងរដ្ឋមូលធន=== សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមត្រូវបានរដ្ឋមូលធននិងរដ្ឋប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តស្ទើរទាំងអស់ជុំវិញពិភពលោកផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយដោយរដ្ឋទាំងនោះបានបង្វែរទៅគាំទ្រវៀតណាមខាងត្បូង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋកុម្មុយនិស្តស្ទើរទាំងអស់ដែលមានដូចជា៖ [[សហភាពសូវៀត]] ប្រទេសសង្គមនិយមនៅ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]និង[[អាស៊ីកណ្តាល]] ប្រទេសចិន [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[គុយបា]]ជាដើម មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសទាំងនេះថែមទាំងផ្តល់ជំនួយជាថវិកានិងយោធាឱ្យវៀតណាមខាងជើងទៀតផង។ វៀតណាមខាងជើងបានបដិសេដមិនបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]]ឡើយពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៧ ព្រោះថាវៀតណាមខាងជើងតែងគោរពនិងដើរតាមមនោគមវិជ្ជារបស់សូវៀតនិងពេលនុះដែរសូវៀតនិងយូហ្គោស្លាវីបានកំពុងមានជម្លោះនយោបាយនឹងគ្នា។ ទោះជាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយយូហ្គោស្លាវីនៅឆ្នាំ១៩៥៧ មែនក្តីតែមន្រ្តីវៀតណាមខាងជើងគឺនូវតែបន្តរិះគុណរដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវីដដែរ។<ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|url=http://www.viet-myths.net/Turner.htm|chapter=Myths and Realities in the Vietnam Debate|title=The Vietnam Debate: A Fresh Look at the Arguments|publisher=[[University Press of America]]|year=1990|isbn=9780819174161|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410202053/http://www.viet-myths.net/Turner.htm|archive-date=2017-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Morris|first=Stephen J.|title=Why Vietnam Invaded Cambodia: Political Culture and the Causes of War|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1999|isbn=9780804730495|p=128}}</ref> ប្រទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធមួយចំនួនក៏បានទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមខាងជើងដែរ ឧទាហរណ៍៖ [[ឥណ្ឌា]] (មិនជាផ្លូវការ)។<ref>SarDesai, D. R. (1968), ''Indian Foreign Policy in Cambodia, Laos and Vietnam, 1947-1964,'' Berkeley: University of California Press, p. 194</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៩ [[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាប្រទេសលោកខាងលិចដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់នូវទំនាក់ទំនងខ្លួនយ៉ាងពេញលេញជាមួយវៀតណាមខាងជើង។<ref>Gardner, Lloyd C. and Gittinger, Ted, Eds. (2004), "The Search for Peace in Vietnam, 1964-1968," Bryan, TX: Texas A&M University Press, p. 194</ref> ក្រោយមកៗ បណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានធ្វើត្រាប់តាមស៊ុយអែតដោយចាប់បង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយវៀតណាមខាងជើងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== *[http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietdec.htm Declaration of Independence of the Democratic Republic of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211114454/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietdec.htm |date=2006-02-11 }} *{{YouTube|vVIudsO4OJ0|recorded sound of that declaration}} *{{YouTube|Bycg7n9pu4o|video of this ceremony}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]<br>[[រាជវង្សង្វៀន]]}} {{s-ttl|title=សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|years=១៩៤៥–៧៦}} {{s-aft|after={{nowrap|[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]}}}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមត្រជាក់]] ifkbgkyla0xql7o7e7zi4l1fw961yjv 337374 337373 2026-07-16T06:38:25Z ហ៉េង រិន 51781 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 337374 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = {{nowrap|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម}} | native_name = {{nobold|''Việt Nam Dân chủ Cộng hòa''}} | common_name = វៀតណាមខាងកើត (Cộng Sản) | image_flag = Flag of North Vietnam (1955–1975).svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងកើត|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Emblem of North Vietnam.svg | symbol = វរលញ្ឆករប្រទេសវៀតណាម | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]''' | image_map = North Vietnam in its region.svg | image_map_size = 250px | image_map_caption = ទឹកដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]យោងទៅតាម[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]។ | | national_motto = <br/>Độc lập &ndash; Tự do &ndash; Hạnh phúc<br /><small>("ឯករាជ្យភាព – សេរីភាព – សុភមង្គល")</small> |national_anthem = <br/>[[ចម្រៀងចលនាទ័ព|Tiến Quân Ca]]<br /><small>("ចម្រៀងចលនាទ័ព")<br /></small><center>[[File:National Anthem of Vietnam.ogg]]</center> | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហានូយ|ហាណូយ]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|21|01|42|N|105|51|15|E|type:city_region:VN-HN|display=inline,title}} | status = | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម]] | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[អក្សរវៀតណាម]] | religion = [[អទេវនិយមរដ្ឋ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥១) | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋសង្គមនិយម|សង្គមនិយម]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]] | title_leader = {{nowrap|[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|ប្រធាន]]បក្ស /<br/>[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|លេខាទីមួយនៃបក្ស]]}} | leader1 = [[ទ្រឿង ឈិង]] | year_leader1 = ១៩៤៥–១៩៥៦ | leader2 = [[ហូ ជីមិញ]] | year_leader2 = ១៩៥៦–១៩៦០ | leader3 = [[ឡេ ដួអាន]] | year_leader3 = ១៩៦០–១៩៧៦ | title_representative = [[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]] | representative1 = [[ហូ ជីមិញ]] | representative2 = [[តុន ដឹកថាំង]] | year_representative1 = ១៩៤៥–១៩៦៩ | year_representative2 = ១៩៦៩–១៩៧៦ | title_deputy = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[ហូ ជីមិញ]] | deputy2 = [[ផាំ វ៉ាន់ដុង]] | year_deputy1 = ១៩៤៥–១៩៥៥ | year_deputy2 = ១៩៥៥–១៩៧៦ | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_pre = [[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] | date_pre = ១៤ សីហា ១៩៤៥ | event_start = [[ការប្រកាសឯករាជ្យនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ទទួលឯករាជ្យ]] | date_start = {{nowrap|២ កញ្ញា ១៩៤៥}} | event1 = {{nowrap|[[ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិវៀតណាមខាងជើង|ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិ]]}} | date_event1 = ៦ មករា ១៩៤៦ | event2 = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រមសមុទ្រជប៉ុនខាងលិច]] | date_event2 = {{nowrap|១៩ ធ្នូ ១៩៤៦}} | event3 = [[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវ]] | date_event3 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event4 = [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | date_event4 = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥ | event_end = {{nowrap|[[ថ្ងៃបង្រួបបង្រួមជាតិ|បង្រួបបង្រួម]]}} | date_end = ២ កក្កដា ១៩៧៦ | life_span = ១៩៤៥–១៩៧៦ | stat_year1 = ១៩៤៥ | stat_area1 = 331212 | stat_pop1 = ២០,០០០,០០០<ref>{{Cite web |url=https://news.zing.vn/ky-uc-kinh-hoang-ve-nan-doi-70-nam-truoc-o-viet-nam-post447751.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-10-01 |archivedate=2019-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191005171313/https://news.zing.vn/ky-uc-kinh-hoang-ve-nan-doi-70-nam-truoc-o-viet-nam-post447751.html |url-status=dead }}</ref> | stat_year2 = ១៩៦០ | stat_area2 = | stat_pop2 = ១៥,៩១៦,៩៥៥ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_area3 = 157880 | stat_pop3 = ២៣,៧៦៧,៣០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងលិច|លុយដុង]]<br>[[ប្រាក់វៀតណាម|ប្រាក់]] (ត្រឹមឆ្នាំ១៩៤៨)<ref name="JEAN2I">{{Cite web|url=https://issuu.com/jean388/docs/the_second_issue_of_jean/79|title=Sapeque and Sapeque-Like Coins in Cochinchina and Indochina (交趾支那和印度支那穿孔錢幣)|date=20 April 2016|accessdate=10 December 2017|work=Howard A. Daniel III (The Journal of East Asian Numismatics – Second issue)|language=en|archivedate=5 សីហា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805091226/https://issuu.com/jean388/docs/the_second_issue_of_jean/79|url-status=dead}}</ref> |p1 = ចក្រភពវៀតណាម{{!}}{{small|១៩៤៥៖}}<br/>ចក្រភពវៀតណាម |flag_p1 = Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg |p2 = ចក្រភពជប៉ុន |flag_p2 = Flag of Japan (1870–1999).svg |p3 = សហភាពឥណ្ឌូចិន{{!}}{{small|១៩៥៤៖}}<br/>សហភាពឥណ្ឌូចិន |flag_p3 = Flag of France (1794-1815).svg |s1 = រដ្ឋវៀតណាម{{!}}{{small|១៩៤៩៖}}<br/>រដ្ឋវៀតណាម |flag_s1 = Flag of South Vietnam.svg |s2 = វៀតណាម{{!}}{{small|១៩៧៦៖}}<br/>សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម |flag_s2 = Flag of Vietnam.svg | today = [[វៀតណាម]] }} '''វៀតណាមខាងជើង''', មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ ''Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa'') ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''République démocratique du Viêt Nam'') គឺជារដ្ឋប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]]បានបញ្ចប់ អ្នកបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តយួនម្នាក់និងជាមេដឹកនាំក្រុម[[វៀតមិញ]]ឈ្មោះ[[ហូ ជីមិញ]]បានប្រកាសពីឯករាជ្យភាពរបស់វៀតណាមចេញពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]របស់អាណានិគម[[បារាំង]]នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបង្កើតបានចេញជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។ ក្រុមវៀតមិញ (សម្ព័ន្ធដើម្បីឯករាជ្យវៀតណាម) គឺជាក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមវៀតណាមពីរបីបូកបញ្ចូលគ្នា ហើយវាត្រូវបានដឹកនាំដោយអ្នកកុម្មុយនិស្តយួនភាគច្រើនក្រោយពី[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងសារជាថ្មីនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥១។<ref>' [http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2410211008 ''Ho Chi Minh and the Communist Movement in Indochina, A Study in the Exploitation of Nationalism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304060611/http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2410211008 |date=2014-03-04 }} (1953), Folder 11, Box 02, Douglas Pike Collection: Unit 13 - The Early History of Vietnam, The Vietnam Center and Archive, Texas Tech University.'</ref> ក្រោយពីជប៉ុនបានសុំទទួលចុះចាញ់ហើយបានដកទ័ពចេញពីតំបន់ឥណ្ឌូចិននៅឆ្នាំ១៩៤៥ ពួកបារាំងក៏បានចុះមកត្រួតត្រាលើអតីតទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួនវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។ ក្រុមវៀតមិញបានដណ្តើមកាន់កាប់រាល់ទឹកដីទីជនបទនៅប្រទេសវៀតណាមដែលបណ្តាលឱ្យបារាំងសុំទទួលចុះចាញ់នៅឆ្នាំ១៩៥៤។ កិច្ចចរចាដែលប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុង[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]នាឆ្នាំដដែលនោះបានបញ្ចប់រាល់ជម្លោះសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិន និងព្រមទទួលស្គាល់នូវឯករាជ្យភាពរបស់វៀតណាម។ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះផងដែរបានធ្វើការបែងចែកប្រទេសយួនដោយបណ្តោះអាសន្នទៅជាតំបន់ភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងនៅតាមបណ្តោយខ្សែស្របទី១៧ ដោយបានគ្រោងទុកនូវការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិមួយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref>"Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, July 20, 1954, https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022203303/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm |date=2015-10-22 }}, accessed 15 Oct 2015</ref> តំបន់ភាគខាងជើងត្រូវបានត្រួតត្រាដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថាវៀតណាមខាងជើង រីឯតំបន់ភាគខាងត្បូងវិញត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសបារាំងនិងត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា[[វៀតណាមខាងត្បូង]]។ ការអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវត្រូវបានឃ្លាំមើលនិងត្រួតពិនិត្យដោយគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិមួយដែលមានអ្នកតំណាងមកពីប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[កាណាដា]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]។ ឥណ្ឌាគឺតំណាងឱ្យ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ|ក្រុមអព្យាក្រឹត]] កាណាដាតំណាងឱ្យ[[ប្លុកលោកខាងលិច|ក្រុមសេរី]] ចំណែកឯប៉ូឡូញគឺតំណាងឱ្យ[[ប្លុកខាងកើត|ក្រុមកុម្មុយនិស្ត]]។ ងាកមក[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]វិញគឺគេមិនបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេហើយបានបញ្ជាក់ថាខ្លួននឹងបន្តស្វែងរកការឯកភាពតាមរយៈការបោះឆ្នោតសេរីដែលនឹងមានការឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីធានាថាការបោះឆ្នោតនឹងប្រព្រឹត្តិទៅដោយភាពស្មើគ្នានិងយុត្តិធម៌។<ref>"Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, July 20, 1954, https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022203303/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm |date=2015-10-22 }}, accessed 15 Oct 2015; "Final Declaration of the Geneva Conference of the Problem of Restoring Peace in Indo-China, July 21, 1954, https://en.wikisource.org/wiki/Geneva_Conference {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018005506/https://en.wikisource.org/wiki/Geneva_Conference |date=2015-10-18 }}, accessed 15 Oct 2015</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិនយៀម]]បានប្រកាសថាវៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដើម្បីបង្រួបបង្រួមជាតិឡើយ។ លោកបានបន្តថា រដ្ឋវៀតណាមមិនបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាក្រុងហ្សឺណែវទេ ដូច្នេះលោកនិងប្រទេសលោកនឹងមិនអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref name="Cheng1997p11">{{cite book |author=Ang Cheng Guan |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |access-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713153945/https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |archive-date=2017-07-13 |url-status=live }}</ref> ដោយមិនអាចបង្រួបបង្រួមជាតិខ្លួនតាមរយៈការបោះឆ្នោតបាន វៀតណាមខាងជើងក៏ចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមប្រទេសដោយប្រើកម្លាំងយោធាវិញម្តងដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]។ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]]ហើយនិង[[វៀតកុង]]បានចូលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រនិងផ្តល់ជំនួយពី[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]។<ref>Julia Lovell, ''Maoism: A Global History'' (2019) pp 223–265.</ref> ដើម្បីរារាំងកុំឱ្យប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាក់ក្រោមការដឹកនាំដោយរបបកុម្មុយនិស្ត សហរដ្ឋអាមេរិកក៏សម្រេចចិត្តចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងជម្លោះនោះជាមួយនឹងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តដទៃទៀតដូចជា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ថៃ]] និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះនៅវៀតណាមក៏បានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសជិតខាង វៀតណាមខាងជើងបានគាំទ្រនូវចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ (ពោលគឺក្រុម[[ខ្មែរ]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]])។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនក៏ត្រូវបង្ខំដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមដែលបន្សល់ទុកឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងប្រយុទ្ធតតាំងនឹងកម្លាំងខាងជើងតែម្នាក់ឯង។ សង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់នៅ[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥]] ហើយវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ន]]មួយរយៈ។ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយមានឈ្មោះថា[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{cite web|url= http://www.post-gazette.com/ae/books/2018/11/03/Tim-OBrien-Vietnam-War-Dads-Maybe-Book-The-Things-They-Carried|title= Author Tim O'Brien, voice of the Vietnam War experience}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ==សម័យហូជីមិញ (១៩៤៥–៦៩)== ===ប្រកាសបង្កើតនៃសាធារណរដ្ឋ=== [[File:Chinh phu lam thoi.jpg|thumb|មន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៤៥។]] [[រាជវង្សង្វៀន]]បានធ្លាក់ក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៣ ហើយនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅឆ្នាំ១៩៤០ នាអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយពីជប៉ុនបានទទួលចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក៏បានងើបបះបោរឡើងក្នុងគោលបំណងចង់ឱ្យវៀតណាមទទួលបានឯករាជ្យ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ហើយជាលទ្ធផល វៀតមិញបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងហាណូយ និងប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមឡើងនៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបានអះអាងថាខ្លួនជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសវៀតណាមជំនួសឱ្យអតីតរាជវង្សង្វៀន។<ref>{{cite web|url=http://www.nhandan.com.vn/english/news/60nam/august.htm|title=Báo Nhân Dân - Phiên bản tiếng Việt - Trang chủ|access-date=2009-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226025336/http://www.nhandan.com.vn/english/news/60nam/august.htm|archive-date=2009-02-26|url-status=live}}</ref> ក្រោយពីការប្រកាស លោក[[ហូ ជីមិញ]]ក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមថ្មី។ នាពេលនោះដែរ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រ្វែងគ្លីន រ៉ូសឺវេលត៍]]បាននិយាយប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅឥណ្ឌូចិន ហើយបានចូលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលលោកហូ ជីមិញ។ ===សម័យដើមសាធារណរដ្ឋ=== សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមរបស់ហូជីមិញបានអះអាងត្រួតត្រាទឹកដីប្រទេសវៀតណាមទាំងអស់ហើយខណៈពេលនោះតំបន់វៀតណាមខាងត្បូងកំពុងតែជួបនូវភាពវឹកវរផ្នែកនយោបាយជាខ្លាំង។ ក្រោយពីការដួលរលំរបស់បារាំងនិងជប៉ុន បក្សពួកនយោបាយនៅទីក្រុងសៃហ្គនក៏បែកបាក់ប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមកហើយក្រោយមកជម្លោះក៏រាលដាលទៅតាមតំបន់ជនបទ។<ref>Pentagon Papers [ Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense 1969] Retrieved 28/09/12</ref><ref>Pentagon Papers [https://www.archives.gov/research/pentagon-papers/ Pentagon Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612122933/http://www.archives.gov/research/pentagon-papers/ |date=2011-06-12 }} 1969 Retrieved 28/09/12</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូជីមិញបានរៀបចំកិច្ចប្រជុំសមាជជាតិមួយឡើងនៅឯតានត្រាវ។ កិច្ចប្រជុំសមាជនោះបានអនុម័តគោលនយោបាយសំខាន់ៗចំនួន ១០ របស់វៀតមិញ អនុម័តបទបញ្ជាបះបោរទូទៅ ជ្រើសរើសទង់ជាតិខ្លួន ជ្រើសយកបទភ្លេងជាតិ និងជ្រើសរើសគណៈកម្មាធិការជាតិដើម្បីរំដោះប្រទេសវៀតណាមដែលក្រោយមកត្រូវមានឈ្មោះថា រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបដិវត្តន៍ ដែលដឹកនាំដោយហូជីមិញផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពអង់គ្លេសមួយក្រុមដំបូងបានមកដល់ទីក្រុងសៃហ្គនដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យបារាំងចូលមកគ្រប់គ្រងវៀតណាមនិងដែនដីឥណ្ឌូចិនម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា ទាហានបារាំងក៏បានកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍ប៉ូលីស និងអគារសាធារណៈសំខាន់ៗដទៃទៀតនៅសៃហ្គន។ ចំណែកឯនៅវៀតណាមខាងជើងវិញ អំណាចនយោបាយត្រូវធ្លាក់មកនៅដៃកងទ័ពជាតិនិយមចិនហើយដោយសារតែមានវត្តមានចិននេះ រដ្ឋាភិបាលហូជីមិញក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យក្រុមជាតិនិយមវៀតណាមដែលមានចិនជាតិនិយមនៅពីក្រោយ។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ទ័ពជាតិនិយមចិនក៏បានចាកចេញពីក្រុងហាណូយហើយនៅថ្ងៃទី១៥ មិថុនា ក៏បានមកដល់ក្រុងហៃហ្វុង។ ក្រោយពីទ័ពអង់គ្លេសបានចាកចេញទៅវិញនៅឆ្នាំ១៩៤៦ បារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់មកវិញនូវតំបន់មួយផ្នែកនៃ[[កូសាំងស៊ីន]] [[ឆ្នេរបស្ចឹមទក្សិណ]] និង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ វៀតមិញបានរៀបចំការបោះឆ្នោតនៅគ្រប់ខេត្តទាំងអស់ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋសភាជាតិមួយ។ នាពេលនោះ វៀតមិញបានទទួលនូវប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងទោះបីជាមានការកំណត់បក្សពួកផ្សេងៗនៅក្នុងរដ្ឋសភាមុនការបោះឆ្នោតក៏ដោយ។ ទោះមិនបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក្តី ក្រុមវៀតកាច និងវៀតកុកបានទទួលនូវអសនៈចំនួន ៧០ ក្នុងរដ្ឋសភាសម្រាប់បង្កើតរដ្ឋាភិបាលបង្រួបបង្រួមជាតិមួយ។<ref>{{Cite web | url=https://www.tienphong.vn/xa-hoi/quoc-hoi-khoa-1-va-nhung-giay-phut-khong-the-nao-quen-955531.tpo | title=Quốc hội khóa 1 và những giây phút không thể nào quên| date=5 January 2016}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ និងទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបើកកិច្ចប្រជុំសម្ងាត់ជាមួយវៀតកាច (១៨ កញ្ញា ១៩៤៥) និងវៀតកុក (១៩ កញ្ញា ១៩៤៥)។ ក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ ហូជីមិញបានឯកភាពយល់ព្រមបង្រួបបង្រួមចលនាវៀតមិញរបស់លោកជាមួយនឹងវៀតកាចនិងវៀតកុកដែលនឹងអនុញ្ញាត្តិឱ្យរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលដឹកនាំដោយវៀតមិញទទួលបានការគាំទ្រទាំងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងនយោបាយពីសាធារណរដ្ឋចិន។ សមាជិកមន្ត្រីវៀតមិញជាច្រើនបានបញ្ចេញមតិខុសគ្នាៗមកលើសំណើនេះ។ លោកវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបបាននិយាយថា សំណើនោះគឺមិនមានសុពលភាពនិងមិនគួរឱ្យទុកចិត្តទេព្រោះវាប្រៀបបានដូចជារត់គេចពីបារាំងរួចមកនៅជ្រកកោនជាមួយចិនអញ្ជឹង។ ប៉ុន្តែ លោកហ័ង មិញជាមមានគំនិតផ្ទុយទៅវិញដោយបាននិយាយថា ការបង្រួបបង្រួមវៀតមិញជាមួយបក្សពួកជាតិនិយមវៀតណាមនឹងអាចកាត់បន្ថយគូប្រជែងនិងអ្នកប្រឆាំង ហើយម៉្យាងទៀតវានឹងជួយឱ្យវៀតមិញមានអំណាចកាន់តែខ្លាំងជាងមុនទៅទៀត។ ក្រោយពីពិភាក្សាគ្នាអំពីសំណើមួយនោះអស់ចប់សព្វគ្រប់ហើយ ហូជីមិញក៏ដកចិត្តមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធជាមួយក្រុងជាតិនិយមវៀតណាមវិញ។<ref>Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2008, trang 544 - 545</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រធានាធិបតីហូជីមិញបានរៀបចំការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅទូទាំងប្រទេសហើយព្រមទាំងអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញផងដែរ។ បក្សនយោបាយជាច្រើនពុំមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឡើយដោយវៀតមិញខ្លាចបក្សទាំងនោះមានគម្រោងបំផ្លិចបំផ្លាញការបោះឆ្នោត។ បក្សប្រឆាំងទាំងពីរនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលគឺ គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម (វៀតកាច) ហើយនិងវៀតកុកពុំបានឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតឡើយ។ យោងទៅតាមអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀមណាមបានឱ្យដឹងថា ប្រជាជនជាច្រើនត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យបោះឆ្នោតជូនក្រុមវៀតមិញ។<ref name="ReferenceA">Sexton, Michael "War for the Asking" 1981</ref> ប៉ុន្តែ បើយោងតាមវៀតមិញវិញ គេថាការបោះឆ្នោតនោះគឺប្រព្រឹត្តិទៅដោយអព្យាក្រឹតភាពទាំងស្រុង។<ref name="ReferenceA"/> បក្សជាច្រើនបានធ្វើយុទ្ធនាការឃោសនាឱ្យប្រជាពលរដ្ឋវៀតណាមចូលធ្វើពហិការនិងរារាំងដំណើរនៃការបោះឆ្នោតនៅតាមតំបន់មួយចំនួន។ ទីបំផុត លទ្ធផលក៏ត្រូវបានប្រកាសប៉ុន្តែវាមិនដូចអ្វីដែលបានឃោសនាដោយបក្សប្រឆាំងនោះទេ។ ប្រតិភូដែលមានកិត្យានុភាពជាច្រើនមកពីគ្រប់ថ្នាក់វណ្ណៈ សាសនា និងក្រុមជនជាតិ ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិដំបូងហើយពួកគេភាគច្រើនមិនមែនជាសមាជិកវៀតមិញនោះឡើយ។<ref>Stanley Karnow. Vietnam: A History. New York, NY. Penguin, 1991, p. 163.</ref> ពេលដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីវៀតណាមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ លោកវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏សម្រេចថាវៀតមិញនឹងត្រូវតែឡើងគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលទាំងស្រុងវិញ។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមជប៉ុន អ្នកទ្រុតស្គីនិយម ពួកជាតិនិយមប្រឆាំងបារាំង ក្រុមអ្នកកាតូលិកដែលហៅថា"ទាហានកាតូលិក" សុទ្ធតែមានឈ្មោះនៅក្នុងបញ្ជីរបស់វ៉ូ-ង្វៀនវ៉ាបទាំងអស់។ មិនយូរប៉ុន្មាន វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏ចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការស្វែងរកបំបែកបក្សទាំងនោះចោលតាមរយៈកម្លាំងប៉ូលីសនិងកងកម្លាំងយោធារបស់វៀតមិញដោយមានជំនួយពីអាជ្ញាធរបារាំង។ ដើម្បីបំបែកឬរំលាយបក្សទាំងនោះបាន លោកវ៉ូ-ង្វៀនវ៉ាបបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាហាន និងនាយទាហានស្ម័គ្រចិត្តរបស់ជប៉ុនដោយមានការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធពីបារាំង។{{citation needed}} អ្នកជាតិនិយមយួនបានខឹងយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដឹងឮថាដែនដីរដ្ឋភាគខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃរបស់ពួកបារាំងនៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦។ នៅខែវិច្ឆិកា រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាមបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងបង្អស់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។<ref>"[http://www.vietnamembassy.us/learn_about_vietnam/politics/overview/ Political Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511120333/http://www.vietnamembassy.us/learn_about_vietnam/politics/overview/ |date=2009-05-11 }}"</ref> ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១=== {{Further|[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]]}} ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបញ្ចប់ បារាំងក៏បានចុះមកកាន់កាប់ទឹកដីឥណ្ឌូចិនសារជាថ្មីដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]]។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តចិន|បដិវត្តន៍ចិន]]បានបញ្ចប់ (១៩៤៦–១៩៥០) ចិនកុម្មុយនិស្តក៏ចាប់ផ្តើមបង្វែរក្បាលមកឥណ្ឌូចិនក្នុងគោលបំណងចង់ជួយវៀតមិញប្រឆាំងនឹងអាណានិគមបារាំង។ កងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិនបានមកដល់ព្រំដែនវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយក៏ចាប់ផ្តើមហ្វឹងហ្វាត់ទ័ពវៀតមិញឱ្យក្លាយជាទ័ពដ៏ពូកែខ្លាំងក្លា ឈ្លាសវៃបំផុត។ នៅពេល[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]បានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានសម្តៅទៅលើជម្លោះទាំងអស់នេះថាជា"[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]" ជំនួសឱ្យ"ចលនាប្រឆាំងអាណានិគមនិយម"។ ===ព្រំដែនបែងចែកប្រទេសវៀតណាម=== {{Further|[[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]|[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]}} ក្រោយពីកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវបានបែងចែកវៀតណាមទៅជាពីររដ្ឋផ្សេងៗគ្នា ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងជាង ១ លាននាក់<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bad0.pdf |author=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |title=The State of The World's Refugees 2000 – Chapter 4: Flight from Indochina |accessdate=6 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614010717/http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bad0.pdf |archive-date=14 June 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}.</ref> បានរត់ភៀសខ្លួនចុះមកវៀតណាមខាងត្បូងក្រោមយុទ្ធនាការជម្លៀសប្រជាជនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]។<ref>''Viet-nam, the first five years: an international symposium''. Michigan State University Press. p. 49.</ref> គេបានប៉ាន់ស្មានថា ប្រហែល ៦០% ក្នុងចំណោមមនុស្សចំនួនមួយលាននាក់នោះគឺជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។<ref name="Tran, Thi Lien 2005">Tran, Thi Lien (November 2005). "The Catholic Question in North Vietnam". ''Cold War History'' (London: Routledge) 5 (4): 427–49. {{DOI|10.1080/14682740500284747}}.</ref><ref>Jacobs, Seth (2006). ''Cold War Mandarin: Ngo Dinh Diem and the Origins of America's War in Vietnam, 1950–1963''. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. {{ISBN|0-7425-4447-8}}. p. 45</ref> លោកប្រធានាធិបតីវៀងណាមខាងត្បូងឈ្មោះង៉ូ ឌិនយៀមបានប្រកាសជាសាធារណៈថា រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនឹងធ្វើទុកបុកម្នេញ្ញអ្នកប្រកាន់សាសនាកាតូលិកជាមិនខានហើយបានជំរុញឱ្យអ្នកកាតូលិកវៀតណាមខាងជើងទាំងប៉ុន្មានចូលនាំក្រុមគ្រួសារ សាច់ញាត្តិបងប្អូនដែលខ្លួនមានហើយនាំគេចុះចូលជាមួយវៀតណាមខាងត្បូងមក។<ref name="Tang">Truong Nhu Tang. 1986. ''A Viet Cong Memoir''. Vintage.</ref> ប៉ុន្តែលោកវរសេនីយ៍ឯកឈ្មោះ[[អែដវើដ លែនស៍ឌេល]]បានប្រាប់ថាប្រតិបត្តិការរបស់លោកមិនសូវមានឥទ្ធិពលប៉ុន្មានទេដល់ប្រជាជាតិវៀតណាម។<ref>Hansen, pp. 182&ndash;183.</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកវៀតមិញក៏ចាប់ផ្តើមរារាំងមិនឱ្យជនភៀសខ្លួនបន្តរត់ទៅភាគខាងត្បូងដោយប្រើមធ្យោបាយដូចជា៖ បញ្ជូនកងកម្លាំងយោធាទៅព្រំដែន បិទសេវាសាឡាងនិងផ្លូវទឹក និងហាមឃាត់ការប្រមូលផ្តុំគ្នាច្រើនជាដើម។<ref>Frankum, Ronald (2007). ''Operation Passage to Freedom: The United States Navy in Vietnam, 1954–55''. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. {{ISBN|978-0-89672-608-6}}. p. 159/160/190</ref> ជាលទ្ធផល ជនស៊ីវិលប្រមាណពី ១៤,០០០ ទៅ ៤៥,០០០ នាក់ជាមួយនឹងទាហានវៀតមិញចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានលួចរត់គេចទៅខាងត្បូង។<ref name="Tran, Thi Lien 2005"/><ref>Frankum, Ronald (2007). ''Operation Passage to Freedom: The United States Navy in Vietnam, 1954–55''. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. {{ISBN|978-0-89672-608-6}}.</ref><ref name="Ruane">{{cite book |title=War and Revolution in Vietnam |last=Ruane |first=Kevin |year=1998 |publisher=Routledge |location= London |isbn=978-1-85728-323-5 |pages= |url= }}</ref> ==កំណែទម្រង់ដីធ្លី== {{Main|កំណែទម្រង់ដីធ្លីនៅវៀតណាម}} ការធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់វៀតមិញនិងវៀតណាមកុម្មុយនិស្តជារួម។ ច្បាប់កំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់វៀតមិញនៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៣ បានអំពាវនាវឱ្យ៖ *១. រឹបអូសយកដីពីម្ចាស់ដីធ្លីដែលត្រូវជាខ្មាំងសត្រូវនឹងរបប។ *២. ឈ្លៀស (ទាមទារ) ដីពីបុគ្គលណាដែលរបបមិនគិតថាជាសត្រូវ។ *៣. បើចង់ទិញដីគឺត្រូវតែមានប័ណ្ណរដ្ឋាភិបាល ប្រាក់កាសគឺមិនទទួលឡើយ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់វៀតមិញត្រូវបានអនុវត្តពីឆ្នាំ១៩៥៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៦។ តំបន់កសិកម្មមួយចំនួនមិនបានឆ្លងកាត់ការធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីនោះទេ មានតែការកាត់បន្ថយថ្លៃឈ្នួលប៉ុណ្ណោះ ហើយចំណែកឯនៅតំបន់ខ្ពង់រាបដែលមានជនជាតិភាគតិចរស់នៅគឺមិនត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីពីកំណែទម្រង់នេះដែរ។ ដីខ្លះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកាន់កាប់ទាំងស្រុងប៉ុន្តែត្រូវបានចែកចាយទៅវិញដោយភាគច្រើនទៅឱ្យយុទ្ធជនវៀតមិញនិងក្រុមគ្រួសាររបស់គេ។<ref>Moise, Edward E. (1983), ''Land Reform in China and North Vietnam'', Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 178-181</ref> ចំនួនប្រជាជននៅតាមជនបទដែលឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍នៃកំណែទម្រង់ដីធ្លីថ្មីរបស់រដ្ឋាភិបាលមានប្រមាណជាង ៤ លាននាក់។ ប្រជាជនជាង ៨ លាននាក់បានទទួលឥទ្ធិពលពីការកាត់បន្ថយថ្លៃឈ្នួល។<ref>Szalontai, Balazs (2005), "Political and Economic Crisis in Democratic Republic of Vietnam, 1955-1956", ''Cold War History,'' Vol. 5, No. 4, p. 401. Downloaded from JSTOR.</ref> === លទ្ធផល === កម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះបានទទួលនូវលទ្ធផលយ៉ាងជោគជ័យដោយវាបានបែងចែកនិងផ្តល់ដីធ្លីទៅឱ្យប្រជាកសិករក្រីក្រនិងអ្នកដែលគ្មានដីស្រែធ្វើចម្ការ ហើយវាថែមទាំងបានកាត់បន្ថយភាគរយនៃអ្នកកាន់កាប់ដីធ្លីថែមទៀតផង។ លទ្ធផលបានទទួលជោគជ័យមែន ប៉ុន្តែកំណែទម្រង់មួយនេះបានអនុវត្តទៅដោយប្រើប្រាស់អំពើហិង្សានិងការគាបសង្កត់ជាចម្បងទៅលើម្ចាស់ដីធ្លីធំៗ។<ref>{{Cite journal|last=Vo|first=Alex Thai D.|url=https://www.researchgate.net/publication/277659858|title=Nguyễn Thị Năm and the Land Reform in North Vietnam, 1953|journal=[[Journal of Vietnamese Studies]]|volume=10|issue=1|date=Winter 2015|doi=10.1525/vs.2015.10.1.1|pp=9–10, 14, 36}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងលោក[[ហូ ជីមិញ]]បានទទួលស្គាល់នូវកំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយដែលរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានប្រព្រឹត្តិនៅក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថាកសិករជាច្រើនត្រូវបានយល់ច្រឡំថាជា"ម្ចាស់ដីធ្លី" ហើយត្រូវបានទាហានលោកចាប់ប្រហារជីវិតឬយកទៅដាក់គុក ហើយកំហុសជាច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងការបែងចែកដីធ្លី។ កុបកម្មប្រឆាំងនឹងកំណែទម្រង់ដីធ្លីដ៏ធំមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៦ នៅក្នុងតំបន់ស្រុកមួយដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។ មនុស្សប្រហែល ១,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ឬទទួលរងរបួសនិងរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវជាប់ពន្ធនាគារ។ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមបានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការកែតម្រូវមួយនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ហើយជាលទ្ធផល វាបានប្រគល់ដីធ្លីទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យអ្នកដែលរងគ្រោះដោយកំណែទម្រង់ដីធ្លីនោះវិញ។<ref>Moise, pp. 237-268</ref> អ្នកទោសនយោបាយចំនួន ២៣,៧៤៨ នាក់ត្រូវបានដោះលែងវិញដោយរដ្ឋាភិបាលនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>Szalontai, p. 401</ref> ===ការសម្លាប់=== ម្ចាស់ដីធ្លីដែលជា"សត្រូវរបស់រដ្ឋ"ត្រូវបានគេចាប់យកទៅសម្លាប់ឬដាក់ពន្ធនាគារ គម្រោងនេះត្រូវបានគិតគូរតាំងពីដើមនៃការបង្កើតកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមកម្លេះ។<ref>"Politburo's Directive Issued on May 4, 1953, on some Special Issues regarding Mass Mobilization," ''Journal of Vietnamese Studies,'' Vol. 5, No. 2 (Summer 2010), p. 243. Downloaded from JSTOR.</ref> ចំនួនមនុស្សដែលបានសម្លាប់ដោយកម្មាភិបាលកុម្មុយនិស្តយួនក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបានគេធ្វើការប៉ាន់ស្មានចំនួនខុសៗគ្នា។ ខ្លះបានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកដែលស្លាប់អំឡុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីអាចមានចំនួនជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Lam Thanh Liem (2005), "Ho Chi Minh's Land Reform: Mistake or Crime," http://www.paulbogdanor.com/left/vietnam/landreform.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218104945/http://www.paulbogdanor.com/left/vietnam/landreform.html |date=2013-02-18 }}, accessed 4 October 2015</ref> វិជ្ជាករខ្លះបានសនិដ្ឋានថា ប្រភពដែលអះអាងថាមានចំនួនអ្នកស្លាប់ខ្ពស់នៅអំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺភាគច្រើនតែងជឿលើពាក្យសម្តីរបស់វៀតណាមខាងត្បូងដែលជាពាក្យឃោសនានយោបាយចង់បំបាក់វៀតណាមខាងជើងដោយតាមការពិត ចំនួនអ្នកស្លាប់អាចមានតិចជាងឆ្ងាយ។ លោកអែដវីដ មាស់បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកស្លាប់ក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺមានប្រមាណពី ៣,០០០ ទៅ ១៥,០០០ នាក់ ប៉ុន្តែក្រោយមក លោកបានប៉ាន់ស្មានម្តងទៀតថាមានចំនួន ១៣,៥០០ នាក់។<ref>Moise, pp. 205-222; "Newly released documents on the land reform", ''Vietnam Studies Group'', https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html, accessed 1 March 2017.</ref> ការសន្និដ្ឋានរបស់លោកមាស់ត្រូវបានគាំទ្រដោយឯកសាររបស់អ្នកការទូតម្នាក់មកពីប្រទេសហុងគ្រីដែលលោកកាលនុះកំពុងរស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមនិងបានឃើញព្រឹត្តិការណ៍និងទិដ្ឋភាពពិតនៃកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាខាងជើងផ្ទាល់។<ref>Balazs, p. 401</ref> អ្នកនិពន្ធឈ្មោះម៉ៃឃើល លីនបានធ្វើការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងសៀវភៅ (២០១៣) របស់លោកថា "មនុស្សដែលស្លាប់អំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមមានយ៉ាងហោចណាស់ពីដប់ទៅដប់ប្រាំម៉ឺននាក់"។<ref>Lind, Michael (2003), ''Vietnam: The Necessary War'', New York: Simon and Schuster, p. 155</ref> ===សហករណ៍កសិកម្ម=== គោលបំណងចុងក្រោយនៃកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមគឺមិនមែនទទួលបានការបែងចែកដីស្រែប្រកបដោយសមធម៌ទេប៉ុន្តែជាការរៀបចំឱ្យកសិករទាំងអស់ទៅជាសហករណ៍ដែលដែនដីនិងកត្តាផ្សេងៗទៀតនៃផលិតកម្មកសិកម្មនឹងត្រូវបានកាន់កាប់និងប្រើប្រាស់ជារួម។.<ref>Moise, pp. 155-159</ref> ជំហានដំបូងបន្ទាប់ពីកំណែទម្រង់ដីធ្លីឆ្នាំ១៩៥៣–១៩៥៦ គឺជាការលើកទឹកចិត្តពីរដ្ឋាភិបាលនៃការផ្លាស់ប្តូរកម្លាំងពលកម្មដែលកសិករនឹងត្រូវរួបរួមគ្នាដើម្បីផ្លាស់ប្តូរកម្លាំងពលកម្ម (ផ្លាស់វេនគ្នាធ្វើការ)។ ជំហានទីពីរពីឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ គឺជាការបង្កើត"សហករណ៍កម្រិតទាប"ដែលកសិករនឹងតម្រូវឱ្យសហការគ្នាក្នុងការធ្វើផលិតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៩៦១ កសិករប្រមាណ ៨៦ ភាគរយបានក្លាយជាសមាជិកនៃសហករណ៍កម្រិតទាប។ ជំហានទីបីដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦១ គឺរៀបចំបង្កើត"សហករណ៍កម្រិតខ្ពស់" ដែលជាការធ្វើកសិកម្មសមូហភាពពិតដែលដីនិងធនធានត្រូវបានប្រើប្រាស់ជារួមដោយគ្មានកម្មសិទ្ធិឯកជនលើដីឡើយ។<ref>Kerkvliet, Bendedict J. Tria (1998), "Wobbly Foundations" building co-operatives in rural Vietnam, 1955-61," ''South East Research'', Vol. 6, No. 3, pp. 193-197. Downloaded from JSTOR</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧១ កសិករភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានរៀបចំឡើងជាសហករណ៍កម្រិតខ្ពស់។ បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមឡើងវិញ ប្រព័ន្ធសហករណ៍កសិកម្មត្រូវបានគេបោះបង់ចោលជាបណ្តើរៗ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងឆ្នាំ១៩៩០។<ref>Pingali, and Vo-TungPrabhu and Vo-Tong Xuan (1992), "Vietnam: Decollectivization and Rice Productive Growth", ''Economic Development and Cultural Change,'' Vol 40, No 4. p. 702, 706-707. Downloaded from JSTOR.</ref> ==សម័យប្រធានាធិបតីតុនដឹកថាំង (១៩៦៩–៧៦)== {{Further|[[តុន ដឹកថាង]]}} ===កំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម=== {{Further|[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]}} ===ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាម=== ក្រោយពីទីក្រុងសៃហ្គនបានដួលរលំនៅថ្ងៃ៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]រហូតដល់ថ្ងៃបង្រួបបង្រួម។ អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកថារដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងថ្មីជារដ្ឋាភិបាលចំណុះរបស់វៀតណាមខាងជើងច្រើនជាជាងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Senauth, Frank [https://books.google.com/books?id=iBgvxVFZVnQC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Provisional+Revolutionary+Government+Vietnam+puppet&source=bl&ots=QoH_m_aVJG&sig=AoKrci17ZyY-I0boeezxx1yL1r8&hl=en&sa=X&ei=ELB1UrKSDonL2gX8qYDwBA&redir_esc=y#v=onepage&q=Provisional%20Revolutionary%20Government%20Vietnam%20puppet&f=false] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624051648/https://books.google.com/books?id=iBgvxVFZVnQC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Provisional+Revolutionary+Government+Vietnam+puppet&source=bl&ots=QoH_m_aVJG&sig=AoKrci17ZyY-I0boeezxx1yL1r8&hl=en&sa=X&ei=ELB1UrKSDonL2gX8qYDwBA&redir_esc=y#v=onepage&q=Provisional%20Revolutionary%20Government%20Vietnam%20puppet&f=false |date=2016-06-24 }}, ''The Making of Vietnam'', 2012, p. 54.</ref><ref>Nguyễn, Sài Đình [http://www.dienhanhvanhoaquocte.org/chao/files/The%20National%20Flag%20of%20VN.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106023816/http://www.dienhanhvanhoaquocte.org/chao/files/The%20National%20Flag%20of%20VN.pdf |date=2013-11-06 }}, ''The National Flag of Viet Nam: Its Origin and Legitimacy'', p. 4.</ref><ref>Emering, Edward J. [https://www.amazon.ca/Weapons-Field-Gear-North-Vietnamese/dp/0764305832] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216034633/https://www.amazon.ca/Weapons-Field-Gear-North-Vietnamese/dp/0764305832 |date=2017-12-16 }}, ''Weapons and Field Gear of the North Vietnamese Army and Viet Cong'', 1998.</ref> ទីបំផុត នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងក៏ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមចូលជាគ្នាជារដ្ឋតែមួយដោយមានឈ្មោះថា[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== ===វៀតណាមខាងត្បូង=== ពីឆ្នាំ១៩៦០ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]ក្នុងគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងនិងបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមឡើងវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|គណបក្សកុម្មុយនិស្ត]]។<ref name="HistPlace">{{cite web |title= The History Place&nbsp;— Vietnam War 1945–1960 |url= http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |accessdate= 2008-06-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |archive-date= 2008-12-17 |url-status= live }}</ref> កងកម្លាំងនិងការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធនិងស្បៀងអាហាររបស់វៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានបញ្ជូនតាម[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធរបស់ខ្លួនមកតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង។ ប្រទេសជាច្រើនទៀតមានដូចជា៖ [[អូស្ត្រាលី]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[ថៃ]] និង[[នូវែលសេឡង់]] ក៏បានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះផងដែរ។ ចំណែកឯប្រទេសចិននិង[[សហភាពសូវៀត]]វិញបានផ្តល់ជំនួយជាលក្ខណៈគ្រឿងសព្វាវុធនិងកងទ័ពមកឱ្យវៀតណាមខាងជើង។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ប៉ុន្តែនៅប្រទេសវៀតណាមវិញ គេបានហៅសង្គ្រាមនេះថា''សង្គ្រាមអាមេរិក''។ ក្រៅពីពួកវៀតកុងនៅវៀងណាមខាងត្បូង ចលនាកុម្មុយនិស្តនៅប្រទេសជិតខាងក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ចេញសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់គេផងដែរ ពោលគឺ[[ខ្មែរក្រហម]]នៅប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]និង[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ហើយនិងចលនា[[ប៉ៈថេតឡាវ]]នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]]។ ចលនាកុម្មុយនិស្តទាំងអស់នេះគឺសុទ្ធតែគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើង។ ===រដ្ឋកុម្មុយនិស្តនិងរដ្ឋមូលធន=== សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមត្រូវបានរដ្ឋមូលធននិងរដ្ឋប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តស្ទើរទាំងអស់ជុំវិញពិភពលោកផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយដោយរដ្ឋទាំងនោះបានបង្វែរទៅគាំទ្រវៀតណាមខាងត្បូង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋកុម្មុយនិស្តស្ទើរទាំងអស់ដែលមានដូចជា៖ [[សហភាពសូវៀត]] ប្រទេសសង្គមនិយមនៅ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]និង[[អាស៊ីកណ្តាល]] ប្រទេសចិន [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[គុយបា]]ជាដើម មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសទាំងនេះថែមទាំងផ្តល់ជំនួយជាថវិកានិងយោធាឱ្យវៀតណាមខាងជើងទៀតផង។ វៀតណាមខាងជើងបានបដិសេដមិនបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]]ឡើយពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៧ ព្រោះថាវៀតណាមខាងជើងតែងគោរពនិងដើរតាមមនោគមវិជ្ជារបស់សូវៀតនិងពេលនុះដែរសូវៀតនិងយូហ្គោស្លាវីបានកំពុងមានជម្លោះនយោបាយនឹងគ្នា។ ទោះជាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយយូហ្គោស្លាវីនៅឆ្នាំ១៩៥៧ មែនក្តីតែមន្រ្តីវៀតណាមខាងជើងគឺនូវតែបន្តរិះគុណរដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវីដដែរ។<ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|url=http://www.viet-myths.net/Turner.htm|chapter=Myths and Realities in the Vietnam Debate|title=The Vietnam Debate: A Fresh Look at the Arguments|publisher=[[University Press of America]]|year=1990|isbn=9780819174161|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410202053/http://www.viet-myths.net/Turner.htm|archive-date=2017-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Morris|first=Stephen J.|title=Why Vietnam Invaded Cambodia: Political Culture and the Causes of War|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1999|isbn=9780804730495|p=128}}</ref> ប្រទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធមួយចំនួនក៏បានទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមខាងជើងដែរ ឧទាហរណ៍៖ [[ឥណ្ឌា]] (មិនជាផ្លូវការ)។<ref>SarDesai, D. R. (1968), ''Indian Foreign Policy in Cambodia, Laos and Vietnam, 1947-1964,'' Berkeley: University of California Press, p. 194</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៩ [[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាប្រទេសលោកខាងលិចដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់នូវទំនាក់ទំនងខ្លួនយ៉ាងពេញលេញជាមួយវៀតណាមខាងជើង។<ref>Gardner, Lloyd C. and Gittinger, Ted, Eds. (2004), "The Search for Peace in Vietnam, 1964-1968," Bryan, TX: Texas A&M University Press, p. 194</ref> ក្រោយមកៗ បណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានធ្វើត្រាប់តាមស៊ុយអែតដោយចាប់បង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយវៀតណាមខាងជើងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== *[http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietdec.htm Declaration of Independence of the Democratic Republic of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211114454/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietdec.htm |date=2006-02-11 }} *{{YouTube|vVIudsO4OJ0|recorded sound of that declaration}} *{{YouTube|Bycg7n9pu4o|video of this ceremony}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]<br>[[រាជវង្សង្វៀន]]}} {{s-ttl|title=សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|years=១៩៤៥–៧៦}} {{s-aft|after={{nowrap|[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]}}}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមត្រជាក់]] tbdrvvjgx1s3q4unp9d10drww1ai0rz 0 44108 337357 337247 2026-07-15T12:56:04Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337357 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល'''<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]]<br/>(តំណែងព្រះជាយា) | image = | caption = | reign = ១៩៤២-១៩៤៦ | coronation = | full name = '''​អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល''' | predecessor = [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា]] | successor = [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី]] | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]<br/>មន្រ្តីយោធា ចាប-ហួត | issue = [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ({{small|ដោយ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]}})<br/>[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] ({{small|ដោយ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]}})<br/>កូនចំនួនប្រាំនាក់ ({{small|ដោយដោយមន្រ្តីយោធា ចាប-ហួត}}) | royal house = | dynasty = [[រាជវង្សនរោត្ដម]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = ០១ កុម្ភៈ ១៩៧០ (៥០ ឆ្នាំ) | death_place = [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>(ជាមួយ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]]) និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានិងគឺជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសី]]ទីមួយរបស់[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]]។ អ្នកម្នាងជាមាតារបស់[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្ដេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]។អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល បានទទួលមរណភាព​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​០១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៧០ ក្នុងជន្មាយុ៥០ឆ្នាំ។<ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/cambodia/i14.html Neak Moneang Phat Kanhol]</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== អ្នកម្នាងកើតនៅឆ្នាំ១៩២០ និងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤២។ និងមានព្រះបុត្រាបុត្រីចំនួនពីរព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] គឺ [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្ដេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]។ អ្នកម្នាងនិងព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]​បាន​លែងលះនៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៦។ បន្ទាប់ពីបានលែងលះជាមួយ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចសីហនុ]] អ្នកម្នាងកាញ៉ុលបានរៀបការជាលើកទីពីរជាមួយមន្រ្តីយោធាម្នាក់ឈ្មោះចាប-ហួតហើយមានកូនចំនួនប្រាំនាក់។ អ្នកម្នាងកាញ៉ុលបានស្លាប់ដោយសារជំងឺមហារីកនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្នុងជន្មាយុ ៥០ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |author1=Lor Chandara |author2=Thet Sambath |lastauthoramp=yes |url=https://www.cambodiadaily.com/archives/outgoing-fpec-governors-to-skip-ceremony-44059/ |title=Outgoing F'pec Governors To Skip Ceremony |date=11 November 2004 |accessdate=3 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713012500/https://www.cambodiadaily.com/archives/outgoing-fpec-governors-to-skip-ceremony-44059/ |archivedate=13 July 2015 |work=The Cambodia Daily |url-status=dead }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ]] * [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] * [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] * [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្ដេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ផាត់ កាញ៉ុល}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]])|years= ១៩៤២-១៩៤៦}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] 6vj3kqh4f87f66uc2pntjpltv97qrvb 337358 337357 2026-07-15T13:17:59Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337358 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល'''<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]]<br/>(តំណែងព្រះជាយា) | image = | caption = | reign = ១៩៤២-១៩៤៦ | coronation = | full name = '''​អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល''' | predecessor = [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា]] | successor = [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី]] | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]<br/>មន្រ្តីយោធា ចាប-ហួត | issue = [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ({{small|ដោយ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]}})<br/>[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] ({{small|ដោយ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]}})<br/>កូនចំនួនប្រាំនាក់ ({{small|ដោយដោយមន្រ្តីយោធា ចាប-ហួត}}) | royal house = | dynasty = [[រាជវង្សនរោត្ដម]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = ០១ កុម្ភៈ ១៩៧០ (៥០ ឆ្នាំ) | death_place = [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>(ជាមួយ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]]) និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានិងគឺជាអតីត[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសី]]ទីមួយរបស់[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]]។ អ្នកម្នាងជាមាតារបស់[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្ដេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]។អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល បានទទួលមរណភាព​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​០១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៧០ ក្នុងជន្មាយុ៥០ឆ្នាំ។<ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/cambodia/i14.html Neak Moneang Phat Kanhol]</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== អ្នកម្នាងកើតនៅឆ្នាំ១៩២០ និងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤២។ និងមានព្រះបុត្រាបុត្រីចំនួនពីរព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] គឺ [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្ដេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]។ អ្នកម្នាងនិងព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]​បាន​លែងលះនៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៦។ បន្ទាប់ពីបានលែងលះជាមួយ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចសីហនុ]] អ្នកម្នាងកាញ៉ុលបានរៀបការជាលើកទីពីរជាមួយមន្រ្តីយោធាម្នាក់ឈ្មោះចាប-ហួតហើយមានកូនចំនួនប្រាំនាក់។ អ្នកម្នាងកាញ៉ុលបានស្លាប់ដោយសារជំងឺមហារីកនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្នុងជន្មាយុ ៥០ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |author1=Lor Chandara |author2=Thet Sambath |lastauthoramp=yes |url=https://www.cambodiadaily.com/archives/outgoing-fpec-governors-to-skip-ceremony-44059/ |title=Outgoing F'pec Governors To Skip Ceremony |date=11 November 2004 |accessdate=3 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713012500/https://www.cambodiadaily.com/archives/outgoing-fpec-governors-to-skip-ceremony-44059/ |archivedate=13 July 2015 |work=The Cambodia Daily |url-status=dead }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ]] * [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] * [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] * [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សម្ដេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ផាត់ កាញ៉ុល}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]])|years= ១៩៤២-១៩៤៦}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] 3zhv8gost5xsftodb67ssxv1s84gts7 0 46444 337362 306086 2026-07-15T15:59:05Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337362 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''ម៉ម ម៉ានីវណ្ណ-ផានីវង្ស'''<br/>( ម៉ម លាវ ) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]]<br/>(តំណែងព្រះជាយា) | image = | caption = | reign = ១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស.១៩៧៥ | coronation = | full name = '''​ម៉ម ម៉ានីវណ្ណ-ផានីវង្ស''' | predecessor = [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|សម្ដេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម ថាវ៉េត នរលក្ខណ៍]] | successor = [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ]] | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា<br/>[[នរោត្តម អរុណរស្មី|សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី]] | royal house = | dynasty = ត្រកូល[[ជនជាតិលាវ|ជាតិឡាវ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} <br> [[រាជវង្សនរោត្ដម]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = ឆ្នាំ ១៩៣៤ | birth_place = ​[[វៀងចន្ទន៍|ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍]] [[ឡាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|អាណាព្យាបាលបារាំងនៃឡាវ]] | death_date = មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ (៤១ ឆ្នាំ) | death_place = [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​លាវ|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបឡាវ]]<br><small>(ជាមួយ[[សាសនានៅឡាវ|សាសនាប្រជាប្រិយឡាវ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ម៉ម ម៉ានីវណ្ណ-ផានីវង្ស''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានិងគឺជាអតីតព្រះមហេសីទីប្រាំរបស់[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]]។ អ្នកម្នាងជាមាតារបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ានិង[[នរោត្តម អរុណរស្មី|សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី]] អ្នកម្នាងគឺជាព្រះមហេសី[[ជនជាតិលាវ|ជាតិឡាវ]]នៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]]។<ref>The Royal House of Cambodia , [[Julio A Jeldres]], Phnom Penh, 2003, ISBN 974-90881-0-8</ref> == ជីវប្រវត្តិ == '''ម៉ម ម៉ានីវណ្ណ-ផានីវង្ស''' (កើតនៅឆ្នាំ ១៩៣៤-១៩៧៥)គឺជាព្រះមហេសីទីប្រាំនៃ[[ព្រះបាទ នរោត្តមសីហនុ]] អ្នកម្នាងកើត​នៅ​[[វៀងចន្ទន៍|ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍]] [[ឡាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|អាណាព្យាបាលបារាំងនៃឡាវ]]។ អ្នកម្នាងបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​[[ព្រះបាទ នរោត្តមសីហនុ|ព្រះបាទ ​នរោត្តមសីហនុ]] នៃ​ប្រទេស​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយបានក្លាយ​ជា​មហេសី​ទី៥របស់​[[ព្រះបាទ នរោត្តមសីហនុ]]។  អ្នកម្នាងជាមួយនឹង[[ព្រះបាទ នរោត្តមសីហនុ]]​មាន​បុត្រី​ពីរ​អង្គ គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី​ នរោត្ដម សុជាតិវត្តិយ៉ា និង​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក្សត្រី [[នរោត្តម អរុណរស្មី]] ដែលបច្ចុប្បន្នមានព្រះគោរម្យងារជា «សម្ដេចរាជបុត្រី ព្រះអនុជ» និងគង់មានព្រះជន្មរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នៃ​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ទីក្រុង​ភ្ភ្នំពេញ្ អ្នកម្នាងបាន​ជ្រកកោន​នៅ​ស្ថានទូត​បារាំង។  កាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា [[ខ្មែរក្រហម]]បានបញ្ជាឱ្យពលរដ្ឋខ្មែរទាំងអស់ដែលបានភៀសខ្លួននៅក្នុងស្ថានទូតបារាំង ក្រៅពីស្ត្រីដែលរៀបការជាមួយជនជាតិបារាំងឱ្យចាកចេញពីស្ថានទូត ឬពួកគេនឹងចូលកាន់កាប់ស្ថានទូត ព្រះនាងត្រូវបានបដិសេធសិទ្ធិជ្រកកោនណាមួយ។<ref>{{cite book|last=Bizot|first=François|title=The Gate|url=https://archive.org/details/gatebizo00bizo|url-access=registration|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003|isbn=978-0375727238|page=[https://archive.org/details/gatebizo00bizo/page/166 166]}}</ref>  ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ដែល​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ចេញ​នោះ មានអ្នកម្នាង ម៉ម ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស ជា​មួយ​នឹង​លោក ឃី តាំងលឹម រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​លោក លឿង ណាល់ រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​សុខាភិបាល។ ព្រះអង្គត្រូវ​បាន​ខ្មែរក្រហម​សម្លាប់​នៅ​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៧៥។<ref>''Cambodian Royals Revealed'' [[Bangkok Post]] July 12, 2003</ref><ref>[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-23777920_ITM Cambodian royals revealed]</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|សម្ដេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម ថាវ៉េត នរលក្ខណ៍]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]])|years= ១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស.១៩៧៥}} {{s-aft|after=[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] kqyduc17ccczr7mqq8tvugvtdj786lo 0 49533 337359 337336 2026-07-15T13:23:56Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337359 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី'''<br/>( ម្ចាស់ ម៉ោង ) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៩៤២-គ.ស.១៩៥១ | coronation = | full name = '''​សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី''' | predecessor = [[ផាត់ កាញ៉ុល|អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]] | successor = [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន]] | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | issue = [[នរោត្តម យុវនាថ|សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្ស<br/>[[នរោត្តម ចក្រពង្ស|សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម សូរិយារង្សី<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម គន្ធបុប្ផា<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្ស<br/>[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | royal house = | dynasty = [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} <br/>[[រាជវង្សនរោត្ដម]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ]] | mother = [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|ឃុនព្រះម្នាងកេសរ មាលី ណាត]] | birth_date = ២៩ មករា ១៩២៩ | birth_place = រាជធានីភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ | death_date = ០៥ ធ្នូ ១៩៧៤ (ព្រះជន្មាយុ ៤៥ ព្រះវស្សា) | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>(ជាមួយ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]]) និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី''' ឬ '''ម្ចាស់ ម៉ោង''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានិងអតីត[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]និងព្រះមាតុច្ឆា(មីង)នៃព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ[[នរោត្ដម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]។ ជាព្រះវររាជមាតានៃព្រះបុត្រាបុត្រីចំនួនប្រាំពីរអង្គ ដូចជា [[នរោត្តម យុវនាថ|សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ]] [[នរោត្តម ចក្រពង្ស|សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស]] [[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]]។ ព្រះអង្គជាព្រះរាជធីតានៃ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ ]]និង[[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|ឃុនព្រះម្នាងកេសរ មាលី ណាត]]។<ref>{{Cite book |last=Chandler |first=David P. |title=FOREWORD |date=2011-11-08 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctt5hj3m0.3 |work=Facing the Khmer Rouge |pages=ix–xii |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-5230-9 |access-date=2024-06-23 |doi=10.2307/j.ctt5hj3m0.3 |df=dmy-all}}</ref> ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី ប្រសូតនៅថ្ងៃទី២៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩២៩ នារាជធានីភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ទ្រង់ជាព្រះបុត្រីរបស់ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ និងឃុនព្រះម្នាងកេសរ មាលី ណាត។ ទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ នៅឆ្នាំ១៩៤២។ ហើយក្រោយមកទ្រង់ក៏មានព្រះបុត្រាបុត្រីចំនួន៧អង្គ : ១. សម្ដេចព្រះបរមរាមា នរោត្ដម យុវនាថ ២. ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្ស សីហនុ ៣. សម្ដេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស ៤. ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម សូរិយារង្សី ៥. ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម គន្ធបុប្ផា ៦. ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេម៉ានុរក្ស សីហនុ ៧. ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បទុមបុប្ផា ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី បានយាងសោយព្រះពិរាល័យនៅថ្ងៃទី០៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ផាត់ កាញ៉ុល|អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]])|years= គ.ស.១៩៤២-គ.ស.១៩៥១}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជអគ្គមហេសីសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] hic9nhjwd32zw51bp2xlxx53ky3i3ym 337361 337359 2026-07-15T15:24:48Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337361 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី'''<br/>( ម្ចាស់ ម៉ោង ) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៩៤២-គ.ស.១៩៥១ | coronation = | full name = '''​ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី''' | predecessor = [[ផាត់ កាញ៉ុល|អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]] | successor = [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន]] | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | issue = [[នរោត្តម យុវនាថ|សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្ស<br/>[[នរោត្តម ចក្រពង្ស|សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម សូរិយារង្សី<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម គន្ធបុប្ផា<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្ស<br/>[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | royal house = | dynasty = [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} <br/>[[រាជវង្សនរោត្ដម]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ]] | mother = [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|ឃុនព្រះម្នាងកេសរ មាលី ណាត]] | birth_date = ២៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩២៩ | birth_place = រាជធានីភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ | death_date = ០៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ (ព្រះជន្មាយុ ៤៥ ព្រះវស្សា) | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>(ជាមួយ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]]) និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី''' ឬ '''ម្ចាស់ ម៉ោង''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានិងអតីត[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះមហេសី]]ទីពីរនិងព្រះមាតុច្ឆា(មីង)នៃព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ[[នរោត្ដម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]។ ជាព្រះវររាជមាតានៃ[[នរោត្តម យុវនាថ|សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ]] [[នរោត្តម ចក្រពង្ស|សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស]]និង[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]]។ ព្រះអង្គជាព្រះរាជធីតានៃ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ]]និង[[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|ឃុនព្រះម្នាងកេសរ មាលី ណាត]]។<ref>{{Cite book |last=Chandler |first=David P. |title=FOREWORD |date=2011-11-08 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctt5hj3m0.3 |work=Facing the Khmer Rouge |pages=ix–xii |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-5230-9 |access-date=2024-06-23 |doi=10.2307/j.ctt5hj3m0.3 |df=dmy-all}}</ref> ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី ប្រសូតនៅថ្ងៃទី២៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩២៩ នារាជធានីភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ទ្រង់ជាព្រះបុត្រីរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ]]និង[[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|ឃុនព្រះម្នាងកេសរ មាលី ណាត]]។<ref>{{Cite journal |last=Fossard |first=Brice |date=2013 |title=Le roi Sisowath Monivong et l’introduction du sport occidental au Cambodge. Vers une modernisation de la monarchie cambodgienne |url=http://dx.doi.org/10.3406/asean.2013.2273 |journal=Aséanie |volume=31 |issue=1 |pages=85–106 |doi=10.3406/asean.2013.2273 |issn=0859-9009}}</ref>ទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយនឹង[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២។ ហើយក្រោយមកទ្រង់ក៏មានព្រះបុត្រាបុត្រីចំនួន៧អង្គ គឺជា # [[នរោត្តម យុវនាថ|សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ]] # ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្ស #[[នរោត្តម ចក្រពង្ស|សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស]] # ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម សូរិយារង្សី # ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម គន្ធបុប្ផា #ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេម៉ានុរក្ស #[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី បានយាងសោយព្រះពិរាល័យនៅថ្ងៃទី០៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៤៥ព្រះវស្សា ។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ផាត់ កាញ៉ុល|អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យកាលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១]])|years= គ.ស.១៩៤២-គ.ស.១៩៥១}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជអគ្គមហេសីសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] kwlobsotb0dmh8jopx4jvhq265di11e 4 53934 337365 2026-07-15T17:48:06Z ~2026-39961-85 52055 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ An email 337365 wikitext text/x-wiki An email sdb15dvxis8whw7q6rbbk8kifpraey7 337366 337365 2026-07-15T17:50:15Z ~2026-39961-85 52055 OPPO DNS mos 337366 wikitext text/x-wiki An email Allow bu77zpny4w68o0auuxz7t4oh9atlsc4 0 53936 337371 2026-07-15T22:39:34Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364108446|Norway national football team]]" 337371 wikitext text/x-wiki '''ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិន័រវេស''' ( {{langx|no|Norges herrelandslag i fotball}} <span data-ve-ignore="">៖</span> ''Norges herrelandslag i បាល់ទាត់'' [[Category:Articles containing Norwegian-language text]] ឬ​ហៅ​ក្រៅផ្លូវការ​ថា ''Landslaget'' ) តំណាង​ឲ្យ [[ន័រវែស|​ប្រទេស​ន័រវេស]] ​ក្នុង [[បាល់ទាត់|​បាល់ទាត់]] ​អន្តរជាតិ​បុរស ហើយ​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ ​សហព័ន្ធ​បាល់ទាត់​ន័រវេស ដែល​ជា​ស្ថាប័ន​គ្រប់គ្រង ​បាល់ទាត់​នៅ​ប្រទេស​ន័រវេស ។ ផ្ទះរបស់ន័រវេសគឺ Ullevaal Stadion ក្នុង ទីក្រុង Oslo ហើយគ្រូបង្វឹករបស់ពួកគេគឺ Ståle Solbakken ។ ន័រវែស បានចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក|FIFA World Cup]] ចំនួនបួនដង ( ១៩៣៨, ១៩៩៤, ១៩៩៨ និង ២០២៦ ) និងម្តងក្នុង ព្រឹត្តិការណ៍ UEFA European Championship ( ២០០០ )។ បន្ទាប់ពី យូរ៉ូ ២០០០ ប្រទេសន័រវេសបានបរាជ័យក្នុងការឡើងទៅលេងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ធំៗចំនួនដប់ពីរបន្ទាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០២៥។ <ref>{{Cite web |date=2023-12-02 |title=Why Erling Haaland isn't at the Euros: How Man City star, Martin Odegaard missed out with Norway |url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/erling-haaland-euros-man-city-martin-odegaard-norway/a4251d495a6588308a015cb5 |access-date=2024-02-05 |website=www.sportingnews.com |language=en-us}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2023-02-13 |title=Can Haaland and Odegaard take Norway back to international prominence? |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230213-can-haaland-and-odegaard-take-norway-back-to-international-prominence |access-date=2024-02-05 |website=France 24 |language=en}}</ref> ក្រុមនេះបានឆ្លងកាត់កំណត់ត្រាដ៏វែងឆ្ងាយបំផុតរបស់ពួកគេនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ World Cup ដោយបានឡើងទៅវគ្គ ៨ ក្រុមចុងក្រោយ ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ World Cup ឆ្នាំ ២០២៦។ <ref>{{Cite news|last=Lutz|first=Tom|date=2026-07-05|title=Brazil 1-2 Norway: World Cup 2026 last 16 – live reaction|language=en-GB|work=the Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/live/2026/jul/05/brazil-v-norway-world-cup-2026-last-16-live|access-date=2026-07-05|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLutz2026">Lutz, Tom (5 July 2026). </cite></ref> <ref>{{Cite news|last=Keyser|first=Hannah|date=2026-07-05|title=Norway stuns Brazil with two late goals to knock out the 5-time World Cup champions {{!}} CNN|language=en|work=CNN|url=https://www.cnn.com/2026/07/05/sport/world-cup-round-of-16-sunday|access-date=2026-07-05}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeyser2026">Keyser, Hannah (5 July 2026). </cite></ref> j3oobair1rz0kdtuv8oawpbljqi0nfq 0 53937 337376 2026-07-16T08:28:09Z ~2026-39895-36 52058 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{Infobox officeholder}} '''វិកទ័រ មីហាយ អ័របាន''' (ហុងគ្រី៖ ''Orbán Viktor Mihály''; កើតថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៦៣) គឺជាអ្នកនយោបាយជនជាតិហុងគ្រី ដែលបានបម្រើការជា'''នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទ... 337376 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder}} '''វិកទ័រ មីហាយ អ័របាន''' (ហុងគ្រី៖ ''Orbán Viktor Mihály''; កើតថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៦៣) គឺជាអ្នកនយោបាយជនជាតិហុងគ្រី ដែលបានបម្រើការជា'''នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសហុងគ្រី''' ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១០។ លោកក៏ធ្លាប់កាន់តំណែងដូចគ្នាពីឆ្នាំ ១៩៩៨ ដល់ឆ្នាំ ២០០២ ផងដែរ។ លោកជាប្រធានគណបក្ស '''ហ្វីដេស (Fidesz – សម្ព័ន្ធពលរដ្ឋហុងគ្រី)'''។ == ជីវប្រវត្តិ == អ័របាន កើតនៅទីក្រុងសេកេសហ្វេហែវ៉ារ ហើយបានធំឡើងនៅភូមិ Felcsút។ លោកបានសិក្សាច្បាប់នៅសាកលវិទ្យាល័យ Eötvös Loránd ក្នុងទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស្ត។ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ លោកបានចូលរួមក្នុងចលនាគាំទ្រការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសហុងគ្រី។ == អាជីពនយោបាយ == នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ លោកបានរួមស្ថាបនាគណបក្សហ្វីដេស។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ លោកទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ជាសាធារណៈ បន្ទាប់ពីថ្លែងសុន្ទរកថាអំពាវនាវឱ្យកងទ័ពសូវៀតដកចេញពីប្រទេសហុងគ្រី។ លោកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨។ បន្ទាប់ពីបាត់បង់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ២០០២ លោកបានដឹកនាំគណបក្សហ្វីដេសជាបក្សប្រឆាំង រហូតដល់ការឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ២០១០។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក លោកបានបន្តដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលតាមរយៈការឈ្នះការបោះឆ្នោតជាបន្តបន្ទាប់។ == គោលនយោបាយ == រដ្ឋាភិបាលរបស់អ័របានបានអនុវត្តគោលនយោបាយជាច្រើន រួមមានការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ការកែទម្រង់ប្រព័ន្ធពន្ធ ការគាំទ្រគ្រួសារ និងការរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍។ លោកបានពណ៌នាគំរូនយោបាយរបស់លោកថាជា «ប្រជាធិបតេយ្យមិនសេរី» (''illiberal democracy'')។ == ការរិះគន់ == រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកត្រូវបានរិះគន់ដោយសហភាពអឺរ៉ុប អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស និងស្ថាប័នអន្តរជាតិមួយចំនួន ពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហានីតិរដ្ឋ ឯករាជ្យភាពតុលាការ និងសេរីភាពសារព័ត៌មាន។ អ្នកគាំទ្ររបស់លោកវិញអះអាងថា គោលនយោបាយរបស់លោកបានពង្រឹងអធិបតេយ្យភាពជាតិ ស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច និងគោលនយោបាយគាំទ្រគ្រួសារ។ == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == លោកអ័របានបានរៀបការជាមួយ អានីកូ ឡេវៃ និងមានកូនចំនួនប្រាំនាក់។ លោកក៏មានចំណាប់អារម្មណ៍លើកីឡាបាល់ទាត់ និងបានគាំទ្រការអភិវឌ្ឍវិស័យកីឡានៅប្រទេសហុងគ្រី។ == សូមមើលផងដែរ == * [[ប្រទេសហុងគ្រី]] * [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសហុងគ្រី]] * [[គណបក្សហ្វីដេស]] == ឯកសារយោង == {{Reflist}} [[Category:កំណើតឆ្នាំ១៩៦៣]] [[Category:មនុស្សនៅរស់]] [[Category:អ្នកនយោបាយហុងគ្រី]] [[Category:នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសហុងគ្រី]] 5rorc3okxd0kjlt32s4j9vbw0wodl8m