វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2069 337415 337385 2026-07-18T01:05:46Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ */ 337415 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅ[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជស្ដេចនៃ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌ត ឬ មហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[អង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ]] [[File:View of the West Entrance of Angkor Wat by Delaporte 1873.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ថៃ|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមមកលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅក្នុង[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រខាងជើងឈៀងខាងកើត[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor Ruins from Space.jpg|thumb]] [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានប្រគល់[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺ[[យសោធរបុរៈ|អង្គរធំ]]និង[[យសោធរបុរៈ|អង្គរតូច]]ដែលមាន[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ជាច្រើននៅទីនោះរួមទាំងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញ[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]មួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនា[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ ==ឯកសារយោង== 8hxq8g9wrlwlxg235u3g2m7252crn69 337416 337415 2026-07-18T01:24:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន */ 337416 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅ[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជស្ដេចនៃ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌ត ឬ មហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[អង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ]] [[File:View of the West Entrance of Angkor Wat by Delaporte 1873.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ថៃ|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមមកលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅក្នុង[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor Ruins from Space.jpg|thumb]] [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានប្រគល់[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺ[[យសោធរបុរៈ|អង្គរធំ]]និង[[យសោធរបុរៈ|អង្គរតូច]]ដែលមាន[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ជាច្រើននៅទីនោះរួមទាំងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញ[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]មួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនា[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ ==ឯកសារយោង== jktcybrfjm71gt5srbwosxnwj9rv767 0 9275 337420 307618 2026-07-18T10:10:10Z Annika16888 50803 Created by translating the section "Scientific achievements" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1362969799|Michael Faraday]]" 337420 wikitext text/x-wiki {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big><big>'''ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ'''</big></big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<big>'''Michael Faraday'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[ឯកសារ:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|250px|]] |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<small>ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ , ឆ្នាំ១៩១៣<small> |- |- style="vertical-align:top;" | '''កើតនៅ''' | ថ្ងៃ​ទី ២២ កញ្ញា ១៧៩១<br />ឡិនដិនខាងត្បូង, [[អង់គ្លេស]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''មរណភាព''' | ថ្ងៃ​ទី ២៥ សីហា ១៨៦៧<br />[[ឡិនដិន]] , [[អង់គ្លេស]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''សញ្ជាតិ''' | {{ទង់ជាតិ២|អង់គ្លេស}} |- |- style="vertical-align:top;" | '''ស្នាដៃសំខាន់ៗ​''' | [[ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[អេឡិចត្រូគីមី]]<br />[[ផលហ្វារ៉ាដេយ]]<br /> [[ខែលហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ថេរហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ពែងហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br /> [[បរិមតិរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ហ្វារ៉ាដេយរ៉ូថេធើរ]]<br />[[រលកហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[កង់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ខ្សែកំលាំង]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''រង្វាន់​''' | [http://en.wikipedia.org/wiki/Royal_Medal Royal Medal] (១៨៤៦) |- | '''ហត្ថលេខា''' | [[ឯកសារ:Faraday signature small.jpg|150px]] |- |} '''ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ''' (Michael Faraday) (២២ កញ្ញា ១៧៩១ - ២៥ សីហា ១៨៦៧) ជារូបវិទូនិងគីមីវិទូ​អង់គ្លេស ដែលបានរួមចំនែកក្នុងការស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក[[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]]​និង[[អេឡិចត្រូគីមី]]។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានសិក្សាអំពី[[ដែនម៉ាញ៉េទិច]]​នៅជុំវិញអង្គធាតុចំលង​ដែលមានចរន្តជាប់ឆ្លងកាត់។ គាត់បានបង្កើតគំនិតគ្រឹះអំពីដែនម៉ាញ៉េទិច​នៅក្នុង[[រូបវិទ្យា]]។ គាត់បានរកឃើញបាតុភូត[[អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] [[ដ្យាម៉ាញ៉េទិច]] និង [[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគ]]។ គាត់បានរកឃើញថា​ម៉ាញ៉េទិច​អាចមានឥទ្ធិពលលើ​កាំពន្លឺ​និងបានពោលថា មានទំនាក់ទំនងពិសេស១នៅពីក្រោយបាតុភូតទាំង២នេះ។ គាត់បានរកឃើញគោលការណ៍ដែលគេប្រើក្នុង[[ម៉ាស៊ីនអគ្គីសនី]]។ ក្នុងផ្នែក[[គីមីវិទ្យា]] ហ្វារ៉ាដេយ​បានរកឃើញ[[បង់សែន]] បង្កើត[[ចំពុះប៊ុនសិន]] និងប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម និងបំផុសបំផុលការប្រើប្រាស់ពាក្យ [[អាណូត]] [[កាតូត]] [[អេឡិចត្រូត]] និង [[អ៊ីយ៉ុង]] ជាដើម។ ទោះបីជាហ្វារ៉ាដេយ​មិនបានទទួលការអប់រំជាផ្លូវការអោយបានច្រើន និងមានចំនេះដឹងតិចតួច​ពីគណិតវិទ្យាថ្នាក់ខ្ពស់ ក៏ដោយ ក៏គាត់បានក្លាយជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏មានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[ហ្វារ៉ាដ]] ដែលជាខ្នាតរបស់[[កាប៉ាស៊ីតេ]]​នៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ|SI]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ ដូចគ្នាផងដែរ​[[ថេរហ្វារ៉ាដេយ]] ជា[[បន្ទុកអគ្គីសនី]]របស់[[អេឡិចត្រុង]]មួយ[[ម៉ូល]] (ប្រហែល 96 485 [[គូឡុំ]])។ [[ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]បានចែងថាដែនម៉ាញ៉េទិច​ដែលប្រែប្រួលទៅតាមពេលវេលា​បង្កើតជាកំលាំងចលករអគ្គីសនីដែលសមាមាត្រនឹងបំរែបំរួលនោះ។ == ជីវប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|thumb|left|150px|upright|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅអាយុខ្ទង់សាម]] ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់កំនើតនៅ ញូវីងតុន បាត់ស៍([http://en.wikipedia.org/wiki/Newington_Butts Newington Butts]) ផ្នែកមួយរបស់ឡិនដិនខាងត្បូង ប្រទេសអង់គ្លេស។ គ្រួសាររបស់គាត់មិនធូរធារប៉ុន្មានទេ។ ឪពុករបស់លោក​ឈ្មោះ '''ចេមស៍ ហ្វារ៉ាដេយ''' (James Faraday) ជាជាងដែក។ ក្នុងគ្រួសារមួយដែលមានកូន៤នាក់ ម៉ៃឃើល​ ហ្វារ៉ាដេយមានលទ្ធភាពរៀនសូត្រកំរិតមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះនៅសាលា ហើយក្រោពីនេះគាត់ត្រូវរៀនសូត្រដោយខ្លួនឯង។ នៅអាយុ១៤ឆ្នាំ គាត់បានទៅធ្វើជាកូនជាងរបស់អ្នកធ្វើនិងលក់សៀវភៅម្នាក់ឈ្មោះ ចច រីបៅ (George Riebau)។ ក្នុងរយៈពេល៧ឆ្នាំនៅទីនោះ ហ្វារ៉ាដេយបានអានសៀវភៅជាច្រើន និងបានបណ្ដុះចំនាប់អារម្មណ៍យ៉ាងពិសេសលើផ្នែកអគ្គីសនី។ ជាពិសេសទៅទៀត គាត់មានការកោតសរសើរយ៉ាងខ្លាំងចំពោះសៀវភៅឈ្មោះ ''Conversations in Chemistry'' (បទសន្ទនាក្នុងគីមីវិទ្យា) សរសេរដោយ ចេន ម៉ារសិត (Jane Marcet)។ នៅអាយុ២០ឆ្នាំ គឺក្នុងឆ្នាំ១៨១២ គាត់បានបញ្ចប់ការងារជាកូនជាង​ ហើយបានចូលរៀនក្នុងថ្នាក់រៀនរបស់គីមីវិទូអង់គ្លេសដ៏ឧត្តមឈ្មោះ [[ហាំហ្វ្រី ដាវី]] (Humphry Davy) របស់ Royal Institution និង Royal Society និង [[ចន តាធូម]] (John Tatum)។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលសំបុត្រចូលរៀន​ពី វិល្លៀម ដាន់ស៍ (William Dance)។ ក្រោយមកទៀត ហ្វារ៉ាដេយ បានផ្ញើសៀវភៅមួយក្បាលដែលមានកំរាស់៣០០ទំព័រ​ ដែលគាត់សរសេរក្នុងពេលរៀនក្នុងថ្នាក់នោះ ទៅអោយដាវី។ ដាវីបានឆ្លើយតបទៅវិញភ្លាមៗ ប្រកបដោយសប្បុរស​និងអនុគ្រោះ។ នៅពេលដែលដាវីបាន​បាត់បង់ចក្ខុវិញ្ញាណ​ក្នុងឧប្បត្តិហេតុ​ពិសោធន៍[[នីត្រូសែនទ្រីក្លរីត]] គាត់បានសំរេចចិត្តជួលហ្វារ៉ាដេយអោយធ្វើជាលេខា​របស់គាត់។ នៅពេលដែលជំនួយការនៅ Royal Institutionឈ្មោះចន ផេយនី (John Payne) ត្រូវបានគេដេញចេញពីការងារ ហាំហ្វ្រី ដាវីត្រូវបានគេស្នើសុំអោយជួយរកមនុស្សមកធ្វើការជំនួស។ ដាវី​បានជ្រើសតាំង​ហ្វារ៉ាដេយ​អោយធ្វើជា​ជំនួយការគីមីវិទ្យា​នៅទីនោះ នៅថ្ងៃទី១ មីនា។ ហ្វារ៉ាដេយបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយ​នាង សារ៉ា បារណាត (១៨០០-១៨៧៩) នៅថ្ងៃទី២ មិថុនា ១៨២១។ ពួកគេគ្មានកូនចៅទេ។ ពួកគេទាំង២ជួបស្គាល់គ្នានៅវិហារសាសនាគ្រឹស្តនិកាយ​សេនដឺម៉ានីមួយ។ គាត់បានជាប់ឆ្នោតជាំសមាជិក Royal Society នៅឆ្នាំ១៨២៤ ត្រូវគេតែងតាំងជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ និងនៅឆ្នាំ១៨៣៣ ត្រូវគេតែងតាំងជា Fullerian professor of chemistry ពេញមួយជីវិត ដោយមិនចាំបាច់បង្រៀនទេ។ == ស្នាដៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ == === គីមីវិទ្យា === [[ឯកសារ:M Faraday Lab H Moore.jpg|thumb|250px|right|ហ្វារ៉ាដេយនៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធ]] ការងារផ្នែកគីមីវិទ្យារបស់ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់ផ្ដើមពេលដែលគាត់នៅធ្វើជាជំនួយការរបស់ហាំហ្វ្រី ដារី។ ហ្វារ៉ាដេយបានសិក្សាពិសេសអំពី[[ក្លរ]] និងបានរកឃើញកាបូនក្លរីត២ប្រភេទ។ គាត់ក៏បានធ្វើការពិសោធន៍ត្រួសៗជាលើកដំបូង​អំពីសំនាយឧស្ម័ន។ បាតុភូតនេះត្រូវបានកត់សំគាល់មុនគេដោយ [[ចន ដាល់តុន]] និងត្រូវបានពន្យល់បកស្រាយ​ក្បោះក្បាយដោយ [[ថូម៉ាស់ ហ្គ្រាហាម]](Thomas Graham) និង [[ចូសេហ្វ ឡូស្មីត]] (Joseph Loschmidt)។ ហ្វារ៉ាដេយបានសំរេចធ្វើកំនរជាអង្គធាតុរាវ​នូវឧស្ម័នជាច្រើន ដូចជាក្លរជាដើម។ គាត់បានសង្កេតពីសំលោហៈដែកថែប និងបានបង្កើតកែវជាច្រើនប្រភេទ​សំរាប់ប្រើក្នុងអុបទិច។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានបង្កើតរបស់មួយដែលក្រោយមកប្លែងជា[[ចំពុះប៊ុនសិន]] ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសាកល​នៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធវិទ្យាសាស្ត្រ​ សំរាប់ជាប្រភពកំដៅដែលងាយប្រើ។ ហ្វារ៉ាដេយធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយ​លើផ្នែកគីមីវិទ្យា ដោយបានរកឃើញ[[បង់សែន]]និង បង្កើតប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៨២៩ ហ្វារ៉ាដេយ​បានធ្វើរបាយការអំពី​ការធ្វើសំយោគអង្គធាតុសមាស​ជាលើកដំបូង​ពីកាបូននិងក្លរ គឺ C₂Cl₆ ([[អិចសាក្លរ៉ូអេតាន]]) និង C₂Cl₄ ([[តេត្រាក្លរ៉ូអេតាន]])។ និងបានបោះពុម្ពលទ្ធផលនេះនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញច្បាប់នានា​ទាក់ទងនឹងអគ្គីសនីវិភាគ និងបានបំផុសបំផុល​ការប្រើប្រាស់ពាក្យ [[អាណូត]] [[កាតូត]] [[អេឡិចត្រូត]] និង [[អ៊ីយ៉ុង]] ដែលជាវាក្យស័ព្ទបង្កើតដោយ [[វិល្លៀម វីវ៉ែល]] (William Whewell)។ === អគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច === ស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យជាងគេរបស់ហ្វារ៉ាដេយ ប្រហែលជាស្ថិតក្នុងផ្នែកអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ ពិសោធន៍ដំបូងគេដែលគាត់ធ្វើគឺ ការផលិត[[ថ្មពិលវ៉ុលតា]]​ដោយតំរៀបសន្លឹកស័ង្កសី៧ឆ្លាស់គ្នាជាមួយ​ក្រដាសជ្រលក់ទឹកអំបិល​៦សន្លឹក។។ ដោយប្រើថ្មពិលនេះ គាត់បានបំបែក​ម៉ាញ៉េស្យូមស៊ុលផាត។ [[ឯកសារ:Faraday magnetic rotation.jpg|thumb|upright|left|ពិសោធន៍របស់​ហ្វារ៉ាដេយ​អំពីរង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] នៅឆ្នាំ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីរូបវិទូនិងគីមីវិទូដាណឺម៉ាក [[ហាន់ គ្រីស្ទៀន អឺស្តែដ]] (Hans Christian Ørsted) បានរកឃើញបាតុភូត​អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ដាវីនិង[[វិល្លៀម ហាយ វុល្លាស្តុន]] (William Hyde Wollaston) បានព្យាយាមទាំងមិនបានសំរេចក្នុងការគូរប្លង់ម៉ូទ័រអគ្គីសនី។ ហ្វារ៉ាដេយបានពិភាក្សាជាមួយអ្នកទាំង២នោះ និងបានបន្តផលិតឧបករណ៍២ដែលបង្កើតចលនាដែលគាត់ហៅថា​ចលនារង្វិលម៉ាញ៉េទិច (ចលនាវង់ដែលកើតពីកំលាំងម៉ាញ៉េទិចវង់ជុំវិញខ្សែ​ចំលង)។​ ខ្សែចំលងដែលជ្រលក់ចូលក្នុងផើង[[បារ៉ត]]ដែលមានដាក់មេដែកនៅខាងក្នុង នឹងវិលជុំវិញមេដែកនោះ ប្រសិនបើគេផ្ដល់ចរន្តពីថ្មពិលទៅអោយវានោះ។ ឧបករណ៍នេះគេអោយឈ្មោះថា [[ម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូល]]។ ពិសោធន៍និងរបកគំហើញនេះ​បានក្លាយជាគ្រឹះរបស់បច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបច្ចុប្បន្ន។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានបោះផ្សាយលទ្ធផលទាំងនេះ​ដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាជាការងារបន្តពី ដាវី និង វុល្លាស្តុន ហើយដែលភាពចំរូងចំរាស់នេះ​បានធ្វើអោយហ្វារ៉ាដេយដកខ្លួនពីការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅក្នុងដំនាក់កាលនេះ គេមានភស្ដុតាងដែលថាដាវី​អាចព្យាយាមបង្អាក់ដំនើររបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ក្នុងការក្លាយខ្លួនជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ ដាវី​បានអោយហ្វារ៉ាដេយធ្វើពិសោធពីកែវអុបទិច ដែលមិនបានហុចលទ្ធផលធំដុំឡើយក្នុងរយៈពេល៦ឆ្នាំ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវីនៅឆ្នា១៨២៩ ទើបហ្វារ៉ាដេយឈប់ធ្វើការងារគ្មានបានការបែបនេះ និងងាកមកធ្វើការប្រឹងប្រែងលើអ្វីដែលមានតំលៃ​អោយធ្វើជាង។ នៅឆ្នាំ១៨៣១ គាត់បានផ្ដើមធ្វើពិសោធជាស៊េរី​ដ៏អស្ចារ្យរបស់គាត់ ដែលក្នុងនោះគាត់បានរកឃើញបាតុភូត[[អាំងឌុចស្យុងអេឡិចម៉ាញ៉េទិច]]។ [[ចូសេហ្វ ហិនរី]] តំនងជារកឃើញបាតុភូតអូតូអាំងឌុចស្យុង​​រយៈពេលពីរបីខែមុននេះ។ [[ឯកសារ:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|thumb|150px|upright|right|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយនៅឆ្នាំ១៨៤២]] នៅពេលដែលហ្វារ៉ាដេយរុំខ្សែរបុំ​ខ្សែចំលងដែលមានអ៊ីសូឡង់ពីគ្នា ជុំវិញកងដែកមួយ គាត់បានរកឃើញថាមានចរន្តអគ្គីសនីមួយប៉ប្រិចកើតឡើងក្នុងរបុំមួយទៀត។ គាត់ហៅបាតុភូតនេះថា [[អាំងឌុចស្យុងមុយទុយអែល]]។ នៅក្នុងពិសោធន៍បន្ទាប់ទៀត គាត់បានរកឃើញចរន្តអគ្គីសនីឆ្លងកាត់ខ្សែចំលង​ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកមួយ​ក្នុងរបុំខ្សែចំលង ឬពេលរបុំផ្លាស់ទីលើមេដែកនៅនឹងថ្កល់។ គាត់បានស្រាយបញ្ជាក់ថា ដែលម៉ាញ៉េទិចប្រែប្រួល បង្កើតដែនអគ្គីសនី ដូចមានចែងនៅក្នុង[[ច្បាប់ហ្វារ៉ាដេយ]]។ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើគោលការណ៍នេះ​ក្នុងការផលិត[[ឌីណាម៉ូ]]អគ្គីសនី ដែលជាបុព្វបុរសរបស់ម៉ាស៊ីនភ្លើងសព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ១៨៣៩ ហ្វារ៉ាដេយ​បានសំរេចស៊េរីពិសោធន៍​ក្នុងគោលដៅ​ស្វែងរកធម្មជាតិគ្រឹះរបស់អគ្គីសនី។ គាត់បានប្រើ អេឡិចត្រូស្តាទិច បាត់តឺរី និង អគ្គីសនីក្នុងសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតទំនាញអេឡិចត្រូស្តាទិច អគ្គីសនីវិភាគ ម៉ាញ៉េទិច ជាដើម។ គាត់បានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា គំនិតនៅសម័យនោះដែលថាមានប្រភេទអគ្គីសនីច្រើនប្រភេទ​នោះ វាមិនពិតទេ។ ផ្ទុយទៅវិញគាត់បានស្នើឡើងថា មានអគ្គីសនីតែមួយប្រភេទប៉ុណ្ណោះ ហើយបំរែបំរួលតំលៃទំហំ និងអាំងតង់ស៊ីតេ អាចបង្កើតជាបាតុភូតច្រើនយ៉ាង។ នៅចុងអាជីពរបស់គាត់ ហ្វារ៉ាដេយបានស្នើឡើងថាកំលាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច​រីកចូលទៅក្នុងលំហទទេជុំវិញអង្គធាតុចំលង។ គំនិតនេះត្រុវបានអ្នកវិទ្យសាស្ត្រស្នងគាត់បដិសេដ ហើយហ្វារ៉ាដេយ​មិនអាចរស់នៅមើលឃើញ​ពេលដែលគំនិតគាត់នេះត្រូវគេទទួលយកទៅពេលក្រោយមកទេ។ គំនិតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ពីខ្សែហ្វ្លុចចេញពីអង្គធាតុផ្ទុកបន្ទុកអគ្គីសនី​និងមេដែក ជួយអោយគេស្រមើមើលដែនអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ == ដ្យាម៉ាញ៉េទិច == [[ឯកសារ:Faraday with glass bar crop2.jpg|thumb|upright|right|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ កាន់របារកែវមួយដែលគាត់ប្រើនៅឆ្នាំ១៨៤៥​សំរាប់បង្ហាញថាម៉ាញ៉េទិចមានអំពើលើពន្លឺ]] នៅឆ្នាំ១៨៤៥ ហ្វារ៉ាដេយ​បានរកឃើញថា​រូបធាតុជាច្រើនទទួលរងកំលាំងច្រានចេញយ៉ាងខ្សោយ​មួយពីដែនម៉ាញ៉េទិច។ គាត់បានហៅបាតុភូតនេះថា [[ដ្យាម៉ាញ៉េទិច]]។ ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញផងដែរថា​ប្លង់ប៉ូលកម្មរបស់ពន្លឺមានប៉ូលលីនេអ៊ែរ​ អាចបង្វិលបានដោយប្រើដែលម៉ាញ៉េទិចស្របនឹងទិសដៅរបស់ពន្លឺផ្លាស់ទី។ គេអោយឈ្មោះបាតុភូតនេះថា [[ផលហ្វារ៉ាដេយ]]។ បាតុភូតនេះបង្ហាញថាកំលាំងម៉ាញ៉េទិចនិងពន្លឺមានទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ក្នុងការស្រាវជ្រាវពីទំរង់ផ្សេងៗរបស់ពន្លឺ ក្រោមឥទ្ធិពលដែនម៉ាញ៉េទិច។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍ដែលគាត់ប្រើមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការកំនត់បំរែបំរួល​ស្ពិចច្បាស់លាស់​មួយទេ។ [[ភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ាន់]] (Pieter Zeeman) ក្រោយមកបានប្រើឧបករណ៍ទំនើបជាងដើម្បីសិក្សាពី​បាតុភូតដដែលនេះ និងបានបោះផ្សាយលទ្ធផលនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបាន[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]]នោឆ្នាំ១៩០២សំរាប់ស្នាដៃនេះ។ == ខែលហ្វារ៉ាដេយ == [[ឯកសារ:YoungJamesClerkMaxwell.jpg|thumb|left|150px|[[ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល]]]] នៅក្នុងផ្នែកអេឡិចត្រូស្តាទិច ហ្វារ៉ាដេយ​បានបង្ហាញថា​បន្ទុកអគ្គីសនីដែល​មាននៅលើផ្ទៃខាងក្រៅឬនៅក្រៅអង្គធាតុចំលងអគ្គីសនីមួយ គ្មានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីៗដែល​នៅក្នុងអង្គធាតុចំលងនោះទេ។ នេះបណ្ដាលមកពីបន្ទុកដែលនៅផ្ទៃខាងក្រៅ​រាយប៉ាយក្នុងរបៀបមួយដែល​ដែនរបស់វាក្នុងអង្គធាតុនោះ​ទូទាត់គ្នា។ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថា [[ខែលហ្វារ៉ាដេយ]]។ ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នកពិសោធដ៏ពូកែ​ដែលពន្យល់គំនិតនានារបស់គាត់​បានច្បាស់​ដោយប្រើភាសាសមញ្ញៗ។ ប៉ុន្តែសមត្ថភាព[[គណិតវិទ្យា]]របស់គាត់​បានត្រឹមតែ[[ពិជគណិត]]ងាយៗ មិនដល់[[ត្រីកោណមាត្រ]]ផង។ គឺ [[ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល]] (James Clerk Maxwell) ដែលបានយកស្នាដៃរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​និងអ្នកដទៃទៀត​ ទៅចងក្រងបញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតជាសំនុំសមីការដែលគេស្គាល់ថាជា[[សមីការម៉ាកស្វែល]] សំរាប់ពន្យល់រាល់ទ្រឹស្ដីបទទំនើបៗក្នុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច។ == សាយ័ន្តវ័យ == [[ឯកសារ:Faraday Michael old age.jpg|thumb|upright|left|150px|ហ្វារ៉ាដេយ ក្នុងវ័យចំនាស់]] នៅខែមិថុនា ១៨៣២ [[សាកលវិទ្យាអក់ហ្វដ]]​បានផ្ដល់សញ្ញាប័ត្របណ្ឌិតផ្នែកច្បាប់ស៊ីវិល (សញ្ញាប័ត្រកិត្តិយស) ដល់ហ្វារ៉ាដេយ។ ក្នុងជីវីតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ គាត់បានបដិសេដងារ [http://en.wikipedia.org/wiki/Knighthood knighthood] ម្ដងនិង តំនែងជាប្រធាន Royal Society ២ដង។ ហ្វារ៉ាដេយបានបដិសេដមិនចូល​រួមផលិអាវុធគីមីសំរាប់ប្រើក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]] ក្នុងបុព្វហេតុសីលធម៌។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងផ្ទះរបស់លោក នៅ Hampton Court នៅថ្ងៃទី២៥ សីហា ១៨៦៧។ [[ឯកសារ:Faraday Michael grave.jpg|thumb|upright|right|150px|ផ្នូររបស់ហ្វារ៉ាដេយនៅ​ឈាបនដ្ឋានហាយហ្គេត (Highgate Cemetery)]] == រូបសំនាកនិងការចងចាំ == [[ឯកសារ:Michael Faraday statue AB.jpg|thumb|right|upright|150px|រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយន Savoy Place, ឡិនដិន]] === រូបសំនាក === * រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយ​នៅ Savoy Place ក្រុងឡិនដិន នៅខាងក្រៅ [[វិទ្យាស្ថានវិស្វកម្មនិងបច្ចេកវិទ្យា]]។ * រួបសំនាកអនុស្សាវរីយ៍ហ្វារ៉ាដេយ​រចនាឡើយដោយស្ថាបត្យករ Rodney Gordon សាងសង់នៅ ឆ្នាំ១៩៦១ ក្បែរស្រុកកំនើតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។ === អាគារសិក្សា === * សាលស្នាក់នៅរៀនសូត្រមួយនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យប៊្រូណែល]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។ * សាលមួយនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យឡូបូរ៉ូ]]ដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ សាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦០។ នៅក្បែរច្រកចូលអាហារដ្ឋានរបស់មានដាក់តាំងប្រាសាទ​សំរិទ្ធតំនាងអោយ[[ត្រង់ស្វរម៉ាទ័រ]]ដែលនៅក្នុងនោះមានតាំងរូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។ * អាគារសិក្សាប្រាំជាន់នៅ ទីតាំងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់[[សាកលវិទ្យាល័យអេឌីនប៊ើក]]​ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។ === ក្រដាសប្រាក់ === ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ២០០១ រូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ត្រូវគេបោះពុម្ពលើផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាស​ប្រាក់ £20 (២០ផោន) Series E បោះផ្សាយដោយ[[ធនាគារអង់គ្លេស]]។ == តំនភ្ជាប់ក្រៅ == === ជីវប្រវត្តិ === * [http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp ជីវប្រវត្តិហ្វារ៉ាដេយនៅ Royal Institution of Great Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040312015850/http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp |date=2004-03-12 }} * [http://www.gutenberg.org/etext/1225 ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នករុករកFaraday as a Discoverer]សរសេរដោយJohn Tyndall (សំរាប់ដោយឡូដ) * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1991/PSCF6-91Eichman.html បុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅលើក្រដាសប្រាក់២០ផោន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [http://www.archive.org/details/lifediscoverieso00crowrich ជីវិតនិងស្នាដៃរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] សរសេរដោយ J. A. Crowther, ឆ្នាំ១៩២០ === ផ្សេងទៀត === * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html មេរៀនដោយរូបភាពស្ដីពីម៉ូទ័រហ្វារ៉ាដេយឆ្នាំ១៨២១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915140700/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html |date=2010-09-15 }} ដោយ National High Magnetic Field Laboratory * [http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday "ហ្វារ៉ាដេយ"] ក្នុង Britannica Online Encyclopedia * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/faraday/doc.scn?fr=0&rp=http%3A%2F%2Frack1.ul.cs.cmu.edu%2Fis%2Ffaraday%2F&pg=4 "ការស្រាវជ្រាវពិសោធផ្នែកអគ្គីសនី"ដោយម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031005215/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/faraday/doc.scn?fr=0&rp=http%3A%2F%2Frack1.ul.cs.cmu.edu%2Fis%2Ffaraday%2F&pg=4 |date=2010-10-31 }} អត្ថបទដើមនិងជីវប្រវត្តិ​ សរសេរដោយ សាស្ត្រាចារ្យ John Tyndall, នៅឆ្នាំ1914, Everyman edition. {{commons|Michael Faraday}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គីមីវិទូអង់គ្លេស]] == របកគំហើញវិទ្យាសាស្ត្រ == === គីមីវិទ្យា === [[ឯកសារ:Ri_2014_-_glass_making_-_Faraday.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ឧបករណ៍ដែល ផារ៉ាដេប្រើសម្រាប់ធ្វើកញ្ចក់ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ ស្ថាប័នរាជវង្ស ក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍]] ការងារគីមីដំបូងរបស់ផារ៉ាដេគឺ ធ្វើជាជំនួយការរបស់លោក ហាំហ្វ្រី ដាវី ។ ផារ៉ាដេបានចូលរួមក្នុងការសិក្សាអំពីក្លរ ។ គាត់បានរកឃើញសមាសធាតុថ្មីពីរនៃក្លរ និងកាបូន ៖ អិចសាក្លរ៉ូអេតានដែលគាត់បានបង្កើតតាមរយៈដំណើរក្លរនៃអេទីឡែន និងតេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ពីការបំបែកនៃសមាសធាតុមុន។ គាត់ក៏បានពិសោធន៍លើកដំបូង លើការសាយភាយឧស្ម័ន ជាបាតុភូតដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញលើកដំបូងដោយលោក ចន ដាល់តុន ។ សារៈសំខាន់ខាងរូបវន្តនៃបាតុភូតនេះត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងពេញលេញដោយលោក ថូម៉ាស ក្រាហាំ និងលោក យ៉ូសែប ឡូសមីត។ ផារ៉ាដេទទួលជោគជ័យក្នុងការបំលែងឧស្ម័នជាច្រើនទៅជាអង្គធាតុរាវ បានស៊ើបអង្កេតយ៉ាន់ស្ព័រដែកថែប និងបានផលិតកញ្ចក់ប្រភេទថ្មីជាច្រើនសម្រាប់គោលបំណងអុបទិក។ ក្រោយមក ក្នុងចំណោមកញ្ចក់ទាំងនេះ គំរូនៃកញ្ចក់ធ្ងន់មួយបានក្លាយជារឿងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅពេលកញ្ចក់ត្រូវបានដាក់ក្នុងដែនម៉ាញេទិក ផារ៉ាដេបានកំណត់ទិសដៅបង្វិលរបស់ប្លង់ប៉ូលនៃពន្លឺ។ គំរូនេះក៏ជាសារធាតុដំបូង ដែលបានរកឃើញថា ត្រូវរុញច្រានដោយប៉ូលនៃមេដែក។ <ref>{{Cite journal|last=Hadfield|first=Robert Abbott|date=1931|title=A research on Faraday's 'steel and alloys'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character|volume=230|issue=681–693|pages=221–292|doi=10.1098/rsta.1932.0007|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Akerlof |first=Carl W. |title=Faraday Rotation |url=http://instructor.physics.lsa.umich.edu/adv-labs/Faraday/Faraday_Effect-july09-5.pdf |access-date=29 November 2023}}</ref> ផារ៉ាដេបានបង្កើតទម្រង់ដំបូងនៃអ្វីដែលនឹងក្លាយជា ឧបករណ៍ដុតប៊ុនសិន ដែលនៅតែប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រជុំវិញពិភពលោក ជាប្រភពកំដៅងាយស្រួល។ <ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2005|title=The Origin of the Bunsen Burner|url=http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|journal=[[Journal of Chemical Education]]|volume=82|issue=4|page=518|bibcode=2005JChEd..82..518J|doi=10.1021/ed082p518|archive-url=https://web.archive.org/web/20050530143615/http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|archive-date=30 May 2005}}</ref> ផារ៉ាដេបានធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យគីមី ដោយបានរកឃើញសារធាតុគីមីដូចជាបេនហ្សេន (ដែលគាត់ហៅថាបីកាបូរ៉េតនៃអ៊ីដ្រូសែន) និងឧស្ម័នរាវដូចជាក្លរីន។ ការរលាយនៃឧស្ម័នបានជួយបញ្ជាក់ថាឧស្ម័នគឺជាចំហាយនៃអង្គធាតុរាវដែលមានចំណុចរំពុះទាប និងផ្តល់មូលដ្ឋានរឹងមាំជាងមុនដល់គោលគំនិតនៃការប្រមូលផ្តុំម៉ូលេគុល។ នៅឆ្នាំ១៨២០ ផារ៉ាដេបានរាយការណ៍ពីការសំយោគសមាសធាតុដំបូងដែលផលិតចេញពីកាបូន និងក្លរីន <nowiki><sub id="mwAXU">គឺអិចសាក្លរ៉ូអេតាន</sub></nowiki> និង តេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ហើយលទ្ធផលរបស់គាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Faraday, Michael|year=1821|title=On two new Compounds of Chlorine and Carbon, and on a new Compound of Iodine, Carbon, and Hydrogen|journal=Philosophical Transactions|volume=111|issue=111|pages=47–74|doi=10.1098/rstl.1821.0007|doi-access=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|location=London|pages=33–53|isbn=978-0-85066-841-4}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Michael Faraday: A Biography|year=1965|location=New York|pages=[https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122 122–123]|isbn=978-0-306-80299-7|url=https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122}}</ref> ផារ៉ាដេក៏បានកំណត់សមាសភាពនៃក្លរីន ក្លាត្រាតអ៊ីដ្រាត ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយ ហាំហ្វ្រី ដាវី ក្នុងឆ្នាំ ១៨១០។ <ref>{{Cite journal|last=Faraday, Michael|year=1823|title=On Hydrate of Chlorine|url=https://books.google.com/books?id=lhw_AAAAYAAJ&pg=PA71|journal=Quarterly Journal of Science|volume=15|page=71}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|location=London|pages=81–84|isbn=978-0-85066-841-4}}</ref> ផារ៉ាដេក៏ទទួលខុសត្រូវចំពោះការរកឃើញ [[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ|ច្បាប់នៃអេឡិចត្រូលីស]] និងសម្រាប់ការធ្វើឱ្យពាក្យបច្ចេកទេសដូចជា អាណូត កាតូត អេឡិចត្រូត និង អ៊ីយ៉ុង មានប្រជាប្រិយភាពផងដែរ ដែលជាពាក្យដែលត្រូវបានស្នើឡើងជាចម្បងដោយ វិលៀម ហ្វេវេល ។ <ref>{{Cite journal|last=Ehl, Rosemary Gene|last2=Ihde, Aaron|year=1954|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights|url=http://www.elch.chem.msu.ru/rus/wp/wp-content/uploads/2016/03/ed031p226FaradayLaw.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=31|issue=May|pages=226–232|bibcode=1954JChEd..31..226E|doi=10.1021/ed031p226}}</ref> ផារ៉ាដេ គឺជាមនុស្សដំបូងគេ ដែលបានរាយការណ៍អំពីអ្វីដែលក្រោយមកហៅថា ភាគល្អិតណាណូលោហធាតុ។ នៅឆ្នាំ ១៨៥៧ គាត់បានរកឃើញថា លក្ខណៈសម្បត្តិអុបទិកនៃ កូឡាជែនមាស ខុសពីលោហៈធាតុភាគច្រើនដែលត្រូវគ្នា។ នេះប្រហែលជាការសង្កេតដំបូងដែលបានរាយការណ៍អំពីផលប៉ះពាល់នៃទំហំ កង់ទិច ហើយអាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកំណើតនៃវិទ្យាសាស្ត្រណាណូ ។ <ref>{{Cite web |year=2006 |title=The Birth of Nanotechnology |url=http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126 |access-date=25 July 2007 |publisher=Nanogallery.info |quote=Faraday made some attempt to explain what was causing the vivid coloration in his gold mixtures, saying that known phenomena seemed to indicate that a mere variation in the size of gold particles gave rise to a variety of resultant colors.}}</ref> === អគ្គិសនីនិង ម៉ាញេទិក === ផារ៉ាដេ ត្រូវគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតសម្រាប់ការងារលើអគ្គិសនី និងម៉ាញេទិក។ ការពិសោធន៍ដែលបានកត់ត្រាដំបូងរបស់គាត់គឺការសាងសង់គំនរវ៉ុលតាក ដែលមានកាក់ពាក់កណ្តាលផេនីអង់គ្លេសចំនួនប្រាំពីរ ដាក់ជង់គ្នាជាមួយនឹងឌីសស័ង្កសីសន្លឹកចំនួនប្រាំពីរ និងក្រដាសចំនួនប្រាំមួយដែលសើមដោយទឹកអំបិល។ <ref name="First experiment" /> ដោយប្រើគំនរនេះ គាត់បានបញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនី តាមរយៈសូលុយស្យុងស៊ុលផាតម៉ាញេស្យូម ហើយទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបំបែកសមាសធាតុគីមី (បានកត់ត្រានៅក្នុងលិខិតទី ១ ទៅកាន់អាបូត Abbott ថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨១២)។ <ref name="First experiment">{{Cite book|last1=Mee|first1=Nicholas|title=Higgs Force: The Symmetry-breaking Force that Makes the World an Interesting Place|date=2012|page=55}}</ref> [[ឯកសារ:Faraday_magnetic_rotation.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍បង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិករបស់ផារ៉ាដេ ឆ្នាំ១៨២១ ដែលជាការបង្ហាញលើកដំបូងនៃការបំលែងថាមពលអគ្គិសនីទៅជាចលនា <ref>{{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Electricity|year=1844|volume=2|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-43505-3}} See plate 4.</ref>]] នៅឆ្នាំ ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីអ្នករូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យា ជនជាតិដាណឺម៉ាក ហាន់ គ្រីស្ទាន អឺស្តេដ បានរកឃើញបាតុភូតនៃ [[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] លោកដាវី និង វិលៀម ហៃដ៍ វូឡាស្តុន បានព្យាយាមរចនាម៉ូទ័រអគ្គិសនី ប៉ុន្តែទទួលបរាជ័យ។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}</ref> ផារ៉ាដេ បន្ទាប់ពីបានពិភាក្សាអំពីបញ្ហានេះជាមួយបុរសទាំងពីរនាក់ បានបន្តបង្កើតឧបករណ៍ពីរដើម្បីបង្កើតអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ការបង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច"។ មួយក្នុងចំណោមទាំងនេះ ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូលែ បានបង្កឱ្យមានចលនារង្វិលជុំជាបន្តបន្ទាប់ បង្កើតឡើងដោយកម្លាំងម៉ាញ៉េទិចរង្វង់ជុំវិញខ្សែចម្លង ដែលលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងអាងបារត ដែលមានមេដែកនៅក្នុងនោះ។ ខ្សែនឹងបង្វិលជុំវិញមេដែក ប្រសិនមានចរន្តពីថ្មគីមីឆ្លងកាត់។ ការពិសោធន៍ និងការច្នៃប្រឌិតទាំងនេះបានបង្កើតជាមូលដ្ឋានគ្រឺះនៃបច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចទំនើប។ ដោយក្តីរំភើបរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបោះពុម្ពផ្សាយលទ្ធផលដោយមិនទទួលស្គាល់ការងារជាមួយវូឡាស្តុន ឬដាវី។ ភាពចម្រូងចម្រាសដែលកើតឡើងនៅក្នុងសមាគមរាជវង្ស បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់គាត់ជាមួយដាវី មានភាពតានតឹង ហើយប្រហែលជាបានរួមចំណែកដល់ការចាត់តាំងរបស់ផារ៉ាដេទៅសកម្មភាពផ្សេងទៀត ជាលទ្ធផលបានរារាំងការចូលរួមរបស់គាត់ក្នុងការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចអស់រយៈពេលជាពីរបីឆ្នាំ។ [[ឯកសារ:Induction_experiment.png|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍មួយរបស់ផារ៉ាដេ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ ដែលបង្ហាញពីអាំងឌុចស្យុង។ ថ្មរាវ ''(ស្តាំ)'' បញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនីតាមរយៈរបុំតូច ''(A)'' ។ នៅពេលដែលវាផ្លាស់ទីចូល ឬចេញពីរបុំធំ ''(B)'' ដែនម៉ាញេទិករបស់វាបង្កើតវ៉ុលមួយភ្លែតនៅក្នុងរបុំ ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយហ្គាវ៉ាឡូម៉ែត្រ ''(G)'' ។]] ចាប់តាំងពីការរកឃើញដំបូងរបស់គាត់នៅឆ្នាំ ១៨២១ ផារ៉ាដេបានបន្តការងារពិសោធន៍ដោយស្វែងយល់ពីលក្ខណៈអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចនៃវត្ថុធាតុ និងអភិវឌ្ឍបទពិសោធន៍ចាំបាច់។ នៅឆ្នាំ ១៨២៤ ផារ៉ាដេបានរៀបចំសៀគ្វីមួយដោយរហ័ស ដើម្បីសិក្សាថាតើដែនម៉ាញ៉េទិចអាចគ្រប់គ្រងលំហូរនៃចរន្តនៅក្នុងខ្សែចម្លងដែលនៅជាប់គ្នាបានដែរឬទេ ប៉ុន្តែគាត់មិនបានរកឃើញទំនាក់ទំនងបែបនេះឡើយ។ ការពិសោធន៍នេះបន្តពីការងារស្រដៀងគ្នា កាលពីបីឆ្នាំមុន ដែលបានធ្វើឡើងជាមួយពន្លឺ និងមេដែក ដែលផ្តល់លទ្ធផលដូចគ្នា។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ផារ៉ាដេ បានចំណាយពេលភាគច្រើន ក្នុងការធ្វើឲ្យល្អប្រសើរ នូវរូបមន្តរបស់គាត់សម្រាប់កញ្ចក់ (ធ្ងន់) ដែលមានគុណភាពអុបទិក គឺបរូស៊ីលីកាតនៃសំណ ដែលគាត់បានប្រើក្នុងការសិក្សានាពេលអនាគតដោយភ្ជាប់ពន្លឺជាមួយម៉ាញេទិក។ នៅពេលទំនេររបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបន្តបោះពុម្ពផ្សាយការងារពិសោធន៍លើអុបទិក និងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក។ គាត់បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្លាប់ជួប ក្នុងដំណើរឆ្លងកាត់ទ្វីបអឺរ៉ុបជាមួយ ដាវីដែលកំពុងធ្វើការលើអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកផងដែរ។ ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវី នៅឆ្នាំ ១៨៣១ គាត់បានចាប់ផ្តើមចង្វាក់នៃការពិសោធន៍ដ៏អស្ចារ្យ ដែលគាត់បានរកឃើញ អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក ត្រូវកត់ត្រានៅក្នុងកំណត់ហេតុមន្ទីរពិសោធន៍នៅថ្ងៃទី 28 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៣១ ថាគាត់ "កំពុងធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនជាមួយមេដែកដ៏អស្ចារ្យរបស់សមាគមរាជវង្ស"។ <ref>Gooding, David; Pinch, Trevor; Schaffer, Simon (1989). ''The Uses of Experiment: Studies in the Natural Sciences''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33768-2}}. p. 212.</ref> [[ឯកសារ:Faraday_emf_experiment.svg|រូបភាពតូច|ដ្យាក្រាមនៃឧបករណ៍របុំកងដែករបស់ផារ៉ាដេ]] [[ឯកសារ:Faraday_disk_generator.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ឌីសផារ៉ាដេ ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ គឺជាម៉ាស៊ីនភ្លើងដំបូងគេ។ មេដែករាងក្រចកសេះ ''(A)'' បានបង្កើតដែនម៉ាញេទិកតាមរយៈឌីស ''(D)'' ។ នៅពេលដែលឌីសត្រូវបានបង្វិល វាបានបង្កចរន្តអគ្គិសនីចេញពីចំណុចកណ្តាលឆ្ពោះទៅគែម។ ចរន្តបានហូរចេញតាមរយៈទំនាក់ទំនងស្ព្រីងរអិល ''m'' ឆ្លងកាត់សៀគ្វីខាងក្រៅ ហើយត្រឡប់ទៅកណ្តាលឌីសវិញតាមរយៈអ័ក្ស។]] ការបោះជំហានដ៏ធំធេងរបស់ផារ៉ាដេ បានកើតឡើងនៅពេល គាត់បានរុំរបុំពីរដែលមានអ៊ីសូឡង់ ជុំវិញដែកមួយកង ហើយបានសង្កេតឃើញថា នៅពេលចរន្តឆ្លងកាត់របុំមួយ ចរន្តមួយភ្លែតត្រូវបង្កើតនៅក្នុងរបុំមួយទៀត។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm "Archives Michael Faraday biography – The IET"]. ''theiet.org''.</cite></ref> ឥឡូវនេះ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា អាំងឌុចស្យុងអន្តរកម្ម ។ <ref>Van Valkenburgh (1995). ''Basic Electricity''. Cengage Learning. {{ISBN|0-7906-1041-8}}. pp.&nbsp;4–91.</ref> ឧបករណ៍រុំកងដែកនៅតែ ដាក់តាំងបង្ហាញនៅវិទ្យាស្ថានរាជវង្ស។ នៅក្នុងការពិសោធន៍ជាបន្តបន្ទាប់ គាត់បានរកឃើញថា ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកឆ្លងកាត់របុំខ្សែចម្លង ចរន្តអគ្គិសនីនឹងហូរក្នុងខ្សែចម្លងនោះ។ ចរន្តក៏ហូរដែរ ប្រសិនបើរបុំត្រូវបានផ្លាស់ទីលើមេដែក។ ការបង្ហាញរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរនៃដែនម៉ាញេទិកបង្កើតដែនអគ្គិសនី។ ទំនាក់ទំនងនេះត្រូវបានធ្វើគំរូគណិតវិទ្យាដោយជេមស៍ ឃ្លើក ម៉ាក់ស្វែល ហៅថាច្បាប់ផារ៉ាដេ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសមីការម៉ាក់ស្វែល មួយក្នុងចំណោមសមីការទាំងបួន ដែលបានវិវត្តទៅជាធ្វី ដែលគេស្គាល់សព្វថ្ងៃនេះថាជាទ្រឹស្តីដែន ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|publisher=World Scientific|pages=85, 86}}</ref> ក្រោយមកផារ៉ាដេ បានប្រើគោលការណ៍ដែលគាត់បានរកឃើញដើម្បីបង្កើតឌីណាម៉ូ អគ្គិសនី ដែលជាបុព្វបុរសនៃម៉ាស៊ីនភ្លើងទំនើប និងម៉ូទ័រអគ្គិសនី។ <ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Michael Faraday's generator|publisher=The Royal Institution|url=http://www.rigb.org/our-history/iconic-objects/iconic-objects-list/faraday-generator}}</ref> [[ឯកសារ:Faraday_and_Daniell.jpg|រូបភាពតូច|ផារ៉ាដេ (ស្តាំ) និងចន ដានីញ៉ែល (ឆ្វេង) ស្ថាបនិកអេឡិចត្រូគីមីវិទ្យា]] នៅឆ្នាំ ១៨៣២ លោកបានបញ្ចប់ការពិសោធន៍បន្តបន្ទាប់ ដោយមានគោលបំណងស៊ើបអង្កេតពីលក្ខណៈជាមូលដ្ឋាននៃអគ្គិសនី។ ផារ៉ាដេបានប្រើ ឋិតិវន្ត [[ការប្រើប្រាស់ថ្មអគ្គិសនី|អាគុយ]] និង អគ្គិសនីសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតអេឡិចត្រូស្តាទិច អេឡិចត្រូលីស [[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច|ម៉ាញេទិក]] ជាដើម។ លោកបានសន្និដ្ឋានថា ផ្ទុយពីគំនិតវិទ្យាសាស្ត្រនៅសម័យនោះ ការបែងចែករវាង "ប្រភេទ" ផ្សេងៗនៃអគ្គិសនីគឺជាការបំភាន់។ ផ្ទុយទៅវិញ ផារ៉ាដេ បានស្នើថា មានតែ"អគ្គិសនី" តែមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃនៃបរិមាណ និងអាំងតង់ស៊ីតេ (ចរន្ត និងវ៉ុល) នឹងបង្កើតក្រុមបាតុភូតផ្សេងៗគ្នា។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm "Archives Michael Faraday biography – The IET"]. ''theiet.org''.</cite></ref> នៅចុងបញ្ចប់នៃអាជីពរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានស្នើឡើងថា កម្លាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបានលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងចន្លោះទទេជុំវិញឧបករណ៍បញ្ជូន។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|pages=85, 86}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)''. World Scientific. 2015. pp.&nbsp;85, 86.</cite></ref> គំនិតនេះត្រូវបានបដិសេធដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀត ហើយផារ៉ាដេមិនបានរស់នៅ រហូតដល់សហគមន៍វិទ្យាសាស្ត្រទទួលយកសំណើរបស់គាត់នៅទីបំផុតនោះទេ។ វានឹងចំណាយពេលកន្លះសតវត្សទៀត មុនពេលអគ្គិសនីត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងបច្ចេកវិទ្យា ជាមួយនឹងរោងមហោស្រពសាវូយ របស់វេសន៍ អេន ដែលបំពាក់ដោយ អំពូលភ្លើងកម្តៅ ដែលបង្កើតឡើងដោយលោកជូសែហ្វ ស៉្វាន ជាអគារសាធារណៈដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោក ដែលត្រូវបានបំភ្លឺដោយអគ្គិសនី។ <ref>{{Cite news|title=The Savoy is one of the best places to stay in London|work=USA Today|url=https://10best.usatoday.com/destinations/uk-england/london/london/hotels/the-savoy-1/|access-date=6 July 2024|quote=The first public building in the world to be lit entirely by electricity, The Savoy has a history rich in both invention and scandal.}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាដោយស្ថាប័នរាជវង្ស "ផារ៉ាដេបានបង្កើតម៉ាស៊ីនភ្លើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ ប៉ុន្តែវាត្រូវចំណាយពេលជិត ៥០ ឆ្នាំ មុនពេលបច្ចេកវិទ្យាទាំងអស់ រួមទាំងអំពូលភ្លើងសរសៃកម្តៅ របស់ជូសែហ្វ ស៉្វាន ដែលប្រើនៅទីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូទៅ"។ <ref>{{Cite news|title=A tour of Michael Faraday in London|work=[[The Royal Institution]]|url=https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/tour-michael-faraday-london|access-date=6 July 2024}}</ref> === ដ្យាម៉ាញ៉េទិក === [[ឯកសារ:Faraday_with_glass_bar_crop2.jpg|រូបភាពតូច|ផារ៉ាដេកាន់របារកញ្ចក់មួយប្រភេទដែលបានប្រើក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៥ ដើម្បីបង្ហាញថាម៉ាញេទិកប៉ះពាល់ដល់ពន្លឺនៅក្នុងសម្ភារៈឌីអេឡិចត្រិច <ref>{{Cite web |title=Detail of an engraving by Henry Adlard, based on earlier photograph by Maull & Polyblank ''ca.'' 1857 |url=http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp01529 |publisher=[[NPR]] |location=National Portrait Gallery, UK}}</ref>]] នៅឆ្នាំ ១៨៤៥ ផារ៉ាដេ បានរកឃើញថា វត្ថុធាតុជាច្រើនបង្ហាញពីការច្រានចេញខ្សោយពីដែនម៉ាញេទិក៖ ឥទ្ធិពលដែលគាត់ហៅថា ដ្យាម៉ាញេទិក ។ <ref>James, Frank A.J.L (2010). ''Michael Faraday: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-161446-7}}. p. 81.</ref> ផារ៉ាដេ ក៏បានរកឃើញថា ប្លង់ប៉ូលែកម្ម នៃពន្លឺលីនេអ៊ែរប៉ូលៃ អាចបង្វិលបាន ដោយការអនុវត្តដែនម៉ាញេទិកខាងក្រៅដែលតម្រឹមទៅនឹងទិសដៅនៃចលនារបស់ពន្លឺ។ ឥឡូវនេះត្រូវបានគេហៅថា ឥទ្ធិពលផារ៉ាដេ ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|pages=85, 86}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)''. World Scientific. 2015. pp.&nbsp;85, 86.</cite></ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤៥ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាថា "ទីបំផុតខ្ញុំទទួលបានជោគជ័យក្នុង ''ការបំភ្លឺខ្សែកោងម៉ាញេទិក'' ឬ ''ខ្សែកម្លាំង'' និងក្នុង ''ការធ្វើឲ្យ កាំរស្មីពន្លឺ ក្លាយជាម៉ាញេទិក'' "។ <ref>Day, Peter (1999). ''The Philosopher's Tree: A Selection of Michael Faraday's Writings''. CRC Press. {{ISBN|0-7503-0570-3}}. p. 125.</ref> ក្រោយមកទៀតក្នុងជីវិតរបស់គាត់ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ផារ៉ាដេ បានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ ដើម្បីស្វែងរកបម្រែបម្រួលផ្សេងៗនៃពន្លឺ ពោលគឺការផ្លាស់ប្តូរខ្សែវិសាលគមដោយសារឥទ្ធិពលនៃដែនម៉ាញេទិក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឧបករណ៍ដែលមានសម្រាប់លោក នៅពេលនោះ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីកំណត់ឲ្យបានច្បាស់លាស់នូវបម្រែបម្រួលការនៃខ្សែវិសាលគមនោះទេ។ ក្រោយមកភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ានបានប្រើឧបករណ៍កែលម្អ ដើម្បីសិក្សាពីបាតុភូតដូចគ្នា ហើយបានបោះផ្សាយលទ្ធផលរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩០២ សម្រាប់ភាពជោគជ័យរបស់គាត់។ ទាំងនៅក្នុងឯកសារឆ្នាំ១៨៩៧របស់គាត់ <ref>{{Cite journal|last=Zeeman, Pieter|year=1897|title=The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=55|issue=1424|page=347|bibcode=1897Natur..55..347Z|doi=10.1038/055347a0|doi-access=free}}</ref> និងសុន្ទរកថាទទួលយករង្វាន់ណូបែលរបស់គាត់ ហ្ស៊ីម៉ានបានសំដៅទៅលើការងាររបស់ផារ៉ាដេ។ <ref>{{Cite web |title=Pieter Zeeman, Nobel Lecture |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-lecture.html |access-date=29 May 2008}}</ref> ==== ទ្រុងផារ៉ាដេ ==== នៅក្នុងការងាររបស់គាត់លើអគ្គិសនីឋិតិវន្ត ការពិសោធន៍ធុងទឹកកករបស់ផារ៉ាដេ បានបង្ហាញថា បន្ទុកអគ្គិសនីស្ថិតនៅតែលើផ្ទៃខាងក្រៅនៃអង្គធាតុចម្លងដែលមានបន្ទុកប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទុកខាងក្រៅនេះ មិនមានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីដែលរុំព័ទ្ធអង្គធាតុចម្លងនោះទេ។ នេះគឺដោយសារតែបន្ទុកខាងក្រៅ ចែកចាយឡើងវិញ ដែលអាចធ្វើឲ្យដែនអគ្គិសនីខាងក្នុងដែលលេចចេញពីពួកវាបន្សាបគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឥទ្ធិពលការពារនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ទ្រុងផារ៉ាដេ ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|pages=85, 86}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)''. World Scientific. 2015. pp.&nbsp;85, 86.</cite></ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៦ ផារ៉ាដេ បានដាក់ស៊ុមឈើមួយ មានប្រវែង 12&nbsp;ហ្វីតការេ លើ​ជើង​ទ្រ​កញ្ចក់​ចំនួន​បួន និង​បាន​បន្ថែម​ជញ្ជាំង​ក្រដាស និង​សំណាញ់​លួស។ បន្ទាប់​មក​គាត់​បាន​បោះ​ជំហាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង ហើយ​បាន​បញ្ចូល​ចរន្តអគ្គិសនី​ទៅ​ក្នុង​វា។ ពេល​គាត់​បោះ​ជំហាន​ចេញ​ពី​ទ្រុង​ដែល​ផ្ទុកចរន្តអគ្គិសនី​ ផារ៉ាដេ​បាន​បង្ហាញ​ថា ចរន្តអគ្គិសនី​គឺជា​កម្លាំង មិនមែន​ជា​សារធាតុរាវ​ដែល​មិនអាចថ្លឹងថ្លែង​ដូច​ដែល​គេ​ជឿ​នាសម័យនោះ​ទេ។ <ref name="Field">{{Cite news|date=22 May 2017|title=The Faraday cage: from Victorian experiment to Snowden-era paranoia|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2017/may/22/michael-faraday-lost-better-call-saul-genius}}</ref> m9upnvkaapyf46hlk95jkqikrpgdg66 337421 337420 2026-07-18T10:22:57Z Annika16888 50803 337421 wikitext text/x-wiki {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big><big>'''ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ'''</big></big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<big>'''Michael Faraday'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[ឯកសារ:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|250px|]] |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<small>ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ , ឆ្នាំ១៩១៣<small> |- |- style="vertical-align:top;" | '''កើតនៅ''' | ថ្ងៃ​ទី ២២ កញ្ញា ១៧៩១<br />ឡិនដិនខាងត្បូង, [[អង់គ្លេស]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''មរណភាព''' | ថ្ងៃ​ទី ២៥ សីហា ១៨៦៧<br />[[ឡិនដិន]] , [[អង់គ្លេស]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''សញ្ជាតិ''' | {{ទង់ជាតិ២|អង់គ្លេស}} |- |- style="vertical-align:top;" | '''ស្នាដៃសំខាន់ៗ​''' | [[ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[អេឡិចត្រូគីមី]]<br />[[ផលហ្វារ៉ាដេយ]]<br /> [[ខែលហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ថេរហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ពែងហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br /> [[បរិមតិរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ហ្វារ៉ាដេយរ៉ូថេធើរ]]<br />[[រលកហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[កង់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ខ្សែកំលាំង]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''រង្វាន់​''' | [http://en.wikipedia.org/wiki/Royal_Medal Royal Medal] (១៨៤៦) |- | '''ហត្ថលេខា''' | [[ឯកសារ:Faraday signature small.jpg|150px]] |- |} '''ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ''' (Michael Faraday) (២២ កញ្ញា ១៧៩១ - ២៥ សីហា ១៨៦៧) ជារូបវិទូនិងគីមីវិទូ​អង់គ្លេស ដែលបានរួមចំណែកក្នុងការស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក[[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]]​និង[[អេឡិចត្រូគីមី]]។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានសិក្សាអំពី[[ដែនម៉ាញ៉េទិច]]​នៅជុំវិញអង្គធាតុចម្លង​ដែលមានចរន្តជាប់ឆ្លងកាត់។ គាត់បានបង្កើតគំនិតគ្រឹះអំពីដែនម៉ាញ៉េទិច​នៅក្នុង[[រូបវិទ្យា]]។ គាត់បានរកឃើញបាតុភូត[[អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] [[ដ្យាម៉ាញ៉េទិច]] និង [[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគ]]។ គាត់បានរកឃើញថា​ម៉ាញ៉េទិច​អាចមានឥទ្ធិពលលើ​កាំពន្លឺ​និងបានពោលថា មានទំនាក់ទំនងពិសេសមួយនៅពីក្រោយបាតុភូតទាំងពីរនេះ។ គាត់បានរកឃើញគោលការណ៍ដែលគេប្រើក្នុង[[ម៉ាស៊ីនអគ្គីសនី]]។ ក្នុងផ្នែក[[គីមីវិទ្យា]] ហ្វារ៉ាដេយ​បានរកឃើញ[[បង់សែន]] បង្កើត[[ចំពុះប៊ុនសិន]] និងប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម និងបំផុសបំផុលការប្រើប្រាស់ពាក្យ [[អាណូត]] [[កាតូត]] [[អេឡិចត្រូត]] និង [[អ៊ីយ៉ុង]] ជាដើម។ ទោះបីជាហ្វារ៉ាដេយ​មិនបានទទួលការអប់រំជាផ្លូវការបានច្រើន និងមានចំណេះដឹងតិចតួច​ពីគណិតវិទ្យាថ្នាក់ខ្ពស់ ក៏ដោយ តែគាត់បានក្លាយជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏មានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[ហ្វារ៉ាដ]] ដែលជាខ្នាតរបស់[[កាប៉ាស៊ីតេ]]​នៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ|SI]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ ដូចគ្នាផងដែរ​[[ថេរហ្វារ៉ាដេយ]] ជា[[បន្ទុកអគ្គីសនី]]របស់[[អេឡិចត្រុង]]មួយ[[ម៉ូល]] (ប្រហែល 96 485 [[គូឡុំ]])។ [[ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]បានចែងថាដែនម៉ាញ៉េទិច​ដែលប្រែប្រួលទៅតាមពេលវេលា​បង្កើតជាកម្លាំងចលករអគ្គីសនីដែលសមាមាត្រនឹងបម្រែបម្រួលនោះ។ == ជីវប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|thumb|left|150px|upright|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅអាយុខ្ទង់សាម]] ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់កំណើតនៅ ញូវីងតុន បាត់ស៍([http://en.wikipedia.org/wiki/Newington_Butts Newington Butts]) ផ្នែកមួយរបស់ឡិនដិនខាងត្បូង ប្រទេសអង់គ្លេស។ គ្រួសាររបស់គាត់មិនធូរធារប៉ុន្មានទេ។ ឪពុករបស់លោក​ឈ្មោះ '''ចេមស៍ ហ្វារ៉ាដេយ''' (James Faraday) ជាជាងដែក។ ក្នុងគ្រួសារមួយដែលមានកូន៤នាក់ ម៉ៃឃើល​ ហ្វារ៉ាដេយមានលទ្ធភាពរៀនសូត្រកម្រិតមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះនៅសាលា ហើយក្រៅពីនេះគាត់ត្រូវរៀនសូត្រដោយខ្លួនឯង។ នៅអាយុ១៤ឆ្នាំ គាត់បានទៅធ្វើជាកូនជាងរបស់អ្នកធ្វើនិងលក់សៀវភៅម្នាក់ឈ្មោះ ចច រីបៅ (George Riebau)។ ក្នុងរយៈពេល៧ឆ្នាំនៅទីនោះ ហ្វារ៉ាដេយបានអានសៀវភៅជាច្រើន និងបានបណ្ដុះចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងពិសេសលើផ្នែកអគ្គីសនី។ ជាពិសេសទៅទៀត គាត់មានការកោតសរសើរយ៉ាងខ្លាំងចំពោះសៀវភៅឈ្មោះ ''Conversations in Chemistry'' (បទសន្ទនាក្នុងគីមីវិទ្យា) សរសេរដោយ ចេន ម៉ារសិត (Jane Marcet)។ នៅអាយុ២០ឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ១៨១២ គាត់បានបញ្ចប់ការងារជាកូនជាង​ ហើយបានចូលរៀនក្នុងថ្នាក់រៀនរបស់គីមីវិទូអង់គ្លេសដ៏ឧត្តមឈ្មោះ [[ហាំហ្វ្រី ដាវី]] (Humphry Davy) របស់ស្ថាប័នរាជវង្ស (Royal Institution) និងសមាគមរាជវង្ស (Royal Society) និង[[ចន តាធូម]] (John Tatum)។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលសំបុត្រចូលរៀន​ពីវិល្លៀម ដានស៍ (William Dance)។ ក្រោយមកទៀត ហ្វារ៉ាដេយ បានផ្ញើសៀវភៅមួយក្បាលដែលមានកម្រាស់៣០០ទំព័រ​ ដែលគាត់សរសេរក្នុងពេលរៀនក្នុងថ្នាក់នោះ ទៅឲ្យដាវី។ ដាវីបានឆ្លើយតបទៅវិញភ្លាមៗ ប្រកបដោយសប្បុរស​និងអនុគ្រោះ។ នៅពេលដែលដាវីបាត់បង់ចក្ខុវិញ្ញាណ​ក្នុងឧប្បត្តិហេតុ​ពិសោធន៍[[នីត្រូសែនទ្រីក្លរីត]] គាត់បានសម្រេចចិត្ត ជួលហ្វារ៉ាដេយឲ្យធ្វើជាលេខា​របស់គាត់។ នៅពេលដែលជំនួយការនៅស្ថាប័នរាជវង្ស ឈ្មោះចន ផេយនី (John Payne) ត្រូវបានគេដេញចេញពីការងារ ហាំហ្វ្រី ដាវីត្រូវបានគេស្នើសុំឲ្យជួយរកមនុស្សមកធ្វើការជំនួស។ ដាវី​បានជ្រើសតាំង​ហ្វារ៉ាដេយ​ឲ្យធ្វើជា​ជំនួយការគីមីវិទ្យា​នៅទីនោះ នៅថ្ងៃទី១ មីនា។ ហ្វារ៉ាដេយបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយ​នាង សារ៉ា បារណាត (១៨០០-១៨៧៩) នៅថ្ងៃទី២ មិថុនា ១៨២១។ ពួកគេគ្មានកូនចៅទេ។ ពួកគេទាំង២ជួបស្គាល់គ្នានៅវិហារសាសនាគ្រឹស្តនិកាយ​សេនដឺម៉ានីមួយ។ គាត់បានជាប់ឆ្នោតជាំសមាជិកសមាគមរាជវង្ស នៅឆ្នាំ១៨២៤ ត្រូវគេតែងតាំងជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ និងនៅឆ្នាំ១៨៣៣ ត្រូវគេតែងតាំងជាសាស្ត្រចារ្យគីមីវិទ្យា Fullerian ពេញមួយជីវិត ដោយមិនចាំបាច់បង្រៀនទេ។ == ស្នាដៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ == === គីមីវិទ្យា === [[ឯកសារ:M Faraday Lab H Moore.jpg|thumb|250px|right|ហ្វារ៉ាដេយនៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធ]] ការងារផ្នែកគីមីវិទ្យារបស់ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់ផ្ដើមពេលដែលគាត់នៅធ្វើជាជំនួយការរបស់ហាំហ្វ្រី ដារី។ ហ្វារ៉ាដេយបានសិក្សាពិសេសអំពី[[ក្លរ]] និងបានរកឃើញកាបូនក្លរីត២ប្រភេទ។ គាត់ក៏បានធ្វើការពិសោធន៍ត្រួសៗជាលើកដំបូង​អំពីសំនាយឧស្ម័ន។ បាតុភូតនេះត្រូវបានកត់សំគាល់មុនគេដោយ [[ចន ដាល់តុន]] និងត្រូវបានពន្យល់បកស្រាយ​ក្បោះក្បាយដោយ [[ថូម៉ាស់ ហ្គ្រាហាម]](Thomas Graham) និង [[ចូសេហ្វ ឡូស្មីត]] (Joseph Loschmidt)។ ហ្វារ៉ាដេយបានសំរេចធ្វើកំនរជាអង្គធាតុរាវ​នូវឧស្ម័នជាច្រើន ដូចជាក្លរជាដើម។ គាត់បានសង្កេតពីសំលោហៈដែកថែប និងបានបង្កើតកែវជាច្រើនប្រភេទ​សំរាប់ប្រើក្នុងអុបទិច។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានបង្កើតរបស់មួយដែលក្រោយមកប្លែងជា[[ចំពុះប៊ុនសិន]] ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសាកល​នៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធវិទ្យាសាស្ត្រ​ សំរាប់ជាប្រភពកំដៅដែលងាយប្រើ។ ហ្វារ៉ាដេយធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយ​លើផ្នែកគីមីវិទ្យា ដោយបានរកឃើញ[[បង់សែន]]និង បង្កើតប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៨២៩ ហ្វារ៉ាដេយ​បានធ្វើរបាយការអំពី​ការធ្វើសំយោគអង្គធាតុសមាស​ជាលើកដំបូង​ពីកាបូននិងក្លរ គឺ C₂Cl₆ ([[អិចសាក្លរ៉ូអេតាន]]) និង C₂Cl₄ ([[តេត្រាក្លរ៉ូអេតាន]])។ និងបានបោះពុម្ពលទ្ធផលនេះនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញច្បាប់នានា​ទាក់ទងនឹងអគ្គីសនីវិភាគ និងបានបំផុសបំផុល​ការប្រើប្រាស់ពាក្យ [[អាណូត]] [[កាតូត]] [[អេឡិចត្រូត]] និង [[អ៊ីយ៉ុង]] ដែលជាវាក្យស័ព្ទបង្កើតដោយ [[វិល្លៀម វីវ៉ែល]] (William Whewell)។ === អគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច === ស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យជាងគេរបស់ហ្វារ៉ាដេយ ប្រហែលជាស្ថិតក្នុងផ្នែកអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ ពិសោធន៍ដំបូងគេដែលគាត់ធ្វើគឺ ការផលិត[[ថ្មពិលវ៉ុលតា]]​ដោយតំរៀបសន្លឹកស័ង្កសី៧ឆ្លាស់គ្នាជាមួយ​ក្រដាសជ្រលក់ទឹកអំបិល​៦សន្លឹក។។ ដោយប្រើថ្មពិលនេះ គាត់បានបំបែក​ម៉ាញ៉េស្យូមស៊ុលផាត។ [[ឯកសារ:Faraday magnetic rotation.jpg|thumb|upright|left|ពិសោធន៍របស់​ហ្វារ៉ាដេយ​អំពីរង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] នៅឆ្នាំ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីរូបវិទូនិងគីមីវិទូដាណឺម៉ាក [[ហាន់ គ្រីស្ទៀន អឺស្តែដ]] (Hans Christian Ørsted) បានរកឃើញបាតុភូត​អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ដាវីនិង[[វិល្លៀម ហាយ វុល្លាស្តុន]] (William Hyde Wollaston) បានព្យាយាមទាំងមិនបានសំរេចក្នុងការគូរប្លង់ម៉ូទ័រអគ្គីសនី។ ហ្វារ៉ាដេយបានពិភាក្សាជាមួយអ្នកទាំង២នោះ និងបានបន្តផលិតឧបករណ៍២ដែលបង្កើតចលនាដែលគាត់ហៅថា​ចលនារង្វិលម៉ាញ៉េទិច (ចលនាវង់ដែលកើតពីកំលាំងម៉ាញ៉េទិចវង់ជុំវិញខ្សែ​ចំលង)។​ ខ្សែចំលងដែលជ្រលក់ចូលក្នុងផើង[[បារ៉ត]]ដែលមានដាក់មេដែកនៅខាងក្នុង នឹងវិលជុំវិញមេដែកនោះ ប្រសិនបើគេផ្ដល់ចរន្តពីថ្មពិលទៅអោយវានោះ។ ឧបករណ៍នេះគេអោយឈ្មោះថា [[ម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូល]]។ ពិសោធន៍និងរបកគំហើញនេះ​បានក្លាយជាគ្រឹះរបស់បច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបច្ចុប្បន្ន។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានបោះផ្សាយលទ្ធផលទាំងនេះ​ដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាជាការងារបន្តពី ដាវី និង វុល្លាស្តុន ហើយដែលភាពចំរូងចំរាស់នេះ​បានធ្វើអោយហ្វារ៉ាដេយដកខ្លួនពីការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅក្នុងដំនាក់កាលនេះ គេមានភស្ដុតាងដែលថាដាវី​អាចព្យាយាមបង្អាក់ដំនើររបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ក្នុងការក្លាយខ្លួនជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ ដាវី​បានអោយហ្វារ៉ាដេយធ្វើពិសោធពីកែវអុបទិច ដែលមិនបានហុចលទ្ធផលធំដុំឡើយក្នុងរយៈពេល៦ឆ្នាំ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវីនៅឆ្នា១៨២៩ ទើបហ្វារ៉ាដេយឈប់ធ្វើការងារគ្មានបានការបែបនេះ និងងាកមកធ្វើការប្រឹងប្រែងលើអ្វីដែលមានតំលៃ​អោយធ្វើជាង។ នៅឆ្នាំ១៨៣១ គាត់បានផ្ដើមធ្វើពិសោធជាស៊េរី​ដ៏អស្ចារ្យរបស់គាត់ ដែលក្នុងនោះគាត់បានរកឃើញបាតុភូត[[អាំងឌុចស្យុងអេឡិចម៉ាញ៉េទិច]]។ [[ចូសេហ្វ ហិនរី]] តំនងជារកឃើញបាតុភូតអូតូអាំងឌុចស្យុង​​រយៈពេលពីរបីខែមុននេះ។ [[ឯកសារ:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|thumb|150px|upright|right|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយនៅឆ្នាំ១៨៤២]] នៅពេលដែលហ្វារ៉ាដេយរុំខ្សែរបុំ​ខ្សែចំលងដែលមានអ៊ីសូឡង់ពីគ្នា ជុំវិញកងដែកមួយ គាត់បានរកឃើញថាមានចរន្តអគ្គីសនីមួយប៉ប្រិចកើតឡើងក្នុងរបុំមួយទៀត។ គាត់ហៅបាតុភូតនេះថា [[អាំងឌុចស្យុងមុយទុយអែល]]។ នៅក្នុងពិសោធន៍បន្ទាប់ទៀត គាត់បានរកឃើញចរន្តអគ្គីសនីឆ្លងកាត់ខ្សែចំលង​ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកមួយ​ក្នុងរបុំខ្សែចំលង ឬពេលរបុំផ្លាស់ទីលើមេដែកនៅនឹងថ្កល់។ គាត់បានស្រាយបញ្ជាក់ថា ដែលម៉ាញ៉េទិចប្រែប្រួល បង្កើតដែនអគ្គីសនី ដូចមានចែងនៅក្នុង[[ច្បាប់ហ្វារ៉ាដេយ]]។ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើគោលការណ៍នេះ​ក្នុងការផលិត[[ឌីណាម៉ូ]]អគ្គីសនី ដែលជាបុព្វបុរសរបស់ម៉ាស៊ីនភ្លើងសព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ១៨៣៩ ហ្វារ៉ាដេយ​បានសំរេចស៊េរីពិសោធន៍​ក្នុងគោលដៅ​ស្វែងរកធម្មជាតិគ្រឹះរបស់អគ្គីសនី។ គាត់បានប្រើ អេឡិចត្រូស្តាទិច បាត់តឺរី និង អគ្គីសនីក្នុងសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតទំនាញអេឡិចត្រូស្តាទិច អគ្គីសនីវិភាគ ម៉ាញ៉េទិច ជាដើម។ គាត់បានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា គំនិតនៅសម័យនោះដែលថាមានប្រភេទអគ្គីសនីច្រើនប្រភេទ​នោះ វាមិនពិតទេ។ ផ្ទុយទៅវិញគាត់បានស្នើឡើងថា មានអគ្គីសនីតែមួយប្រភេទប៉ុណ្ណោះ ហើយបំរែបំរួលតំលៃទំហំ និងអាំងតង់ស៊ីតេ អាចបង្កើតជាបាតុភូតច្រើនយ៉ាង។ នៅចុងអាជីពរបស់គាត់ ហ្វារ៉ាដេយបានស្នើឡើងថាកំលាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច​រីកចូលទៅក្នុងលំហទទេជុំវិញអង្គធាតុចំលង។ គំនិតនេះត្រុវបានអ្នកវិទ្យសាស្ត្រស្នងគាត់បដិសេដ ហើយហ្វារ៉ាដេយ​មិនអាចរស់នៅមើលឃើញ​ពេលដែលគំនិតគាត់នេះត្រូវគេទទួលយកទៅពេលក្រោយមកទេ។ គំនិតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ពីខ្សែហ្វ្លុចចេញពីអង្គធាតុផ្ទុកបន្ទុកអគ្គីសនី​និងមេដែក ជួយអោយគេស្រមើមើលដែនអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ == ដ្យាម៉ាញ៉េទិច == [[ឯកសារ:Faraday with glass bar crop2.jpg|thumb|upright|right|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ កាន់របារកែវមួយដែលគាត់ប្រើនៅឆ្នាំ១៨៤៥​សំរាប់បង្ហាញថាម៉ាញ៉េទិចមានអំពើលើពន្លឺ]] នៅឆ្នាំ១៨៤៥ ហ្វារ៉ាដេយ​បានរកឃើញថា​រូបធាតុជាច្រើនទទួលរងកំលាំងច្រានចេញយ៉ាងខ្សោយ​មួយពីដែនម៉ាញ៉េទិច។ គាត់បានហៅបាតុភូតនេះថា [[ដ្យាម៉ាញ៉េទិច]]។ ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញផងដែរថា​ប្លង់ប៉ូលកម្មរបស់ពន្លឺមានប៉ូលលីនេអ៊ែរ​ អាចបង្វិលបានដោយប្រើដែលម៉ាញ៉េទិចស្របនឹងទិសដៅរបស់ពន្លឺផ្លាស់ទី។ គេអោយឈ្មោះបាតុភូតនេះថា [[ផលហ្វារ៉ាដេយ]]។ បាតុភូតនេះបង្ហាញថាកំលាំងម៉ាញ៉េទិចនិងពន្លឺមានទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ក្នុងការស្រាវជ្រាវពីទំរង់ផ្សេងៗរបស់ពន្លឺ ក្រោមឥទ្ធិពលដែនម៉ាញ៉េទិច។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍ដែលគាត់ប្រើមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការកំនត់បំរែបំរួល​ស្ពិចច្បាស់លាស់​មួយទេ។ [[ភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ាន់]] (Pieter Zeeman) ក្រោយមកបានប្រើឧបករណ៍ទំនើបជាងដើម្បីសិក្សាពី​បាតុភូតដដែលនេះ និងបានបោះផ្សាយលទ្ធផលនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបាន[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]]នោឆ្នាំ១៩០២សំរាប់ស្នាដៃនេះ។ == ខែលហ្វារ៉ាដេយ == [[ឯកសារ:YoungJamesClerkMaxwell.jpg|thumb|left|150px|[[ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល]]]] នៅក្នុងផ្នែកអេឡិចត្រូស្តាទិច ហ្វារ៉ាដេយ​បានបង្ហាញថា​បន្ទុកអគ្គីសនីដែល​មាននៅលើផ្ទៃខាងក្រៅឬនៅក្រៅអង្គធាតុចំលងអគ្គីសនីមួយ គ្មានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីៗដែល​នៅក្នុងអង្គធាតុចំលងនោះទេ។ នេះបណ្ដាលមកពីបន្ទុកដែលនៅផ្ទៃខាងក្រៅ​រាយប៉ាយក្នុងរបៀបមួយដែល​ដែនរបស់វាក្នុងអង្គធាតុនោះ​ទូទាត់គ្នា។ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថា [[ខែលហ្វារ៉ាដេយ]]។ ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នកពិសោធដ៏ពូកែ​ដែលពន្យល់គំនិតនានារបស់គាត់​បានច្បាស់​ដោយប្រើភាសាសមញ្ញៗ។ ប៉ុន្តែសមត្ថភាព[[គណិតវិទ្យា]]របស់គាត់​បានត្រឹមតែ[[ពិជគណិត]]ងាយៗ មិនដល់[[ត្រីកោណមាត្រ]]ផង។ គឺ [[ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល]] (James Clerk Maxwell) ដែលបានយកស្នាដៃរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​និងអ្នកដទៃទៀត​ ទៅចងក្រងបញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតជាសំនុំសមីការដែលគេស្គាល់ថាជា[[សមីការម៉ាកស្វែល]] សំរាប់ពន្យល់រាល់ទ្រឹស្ដីបទទំនើបៗក្នុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច។ == សាយ័ន្តវ័យ == [[ឯកសារ:Faraday Michael old age.jpg|thumb|upright|left|150px|ហ្វារ៉ាដេយ ក្នុងវ័យចំនាស់]] នៅខែមិថុនា ១៨៣២ [[សាកលវិទ្យាអក់ហ្វដ]]​បានផ្ដល់សញ្ញាប័ត្របណ្ឌិតផ្នែកច្បាប់ស៊ីវិល (សញ្ញាប័ត្រកិត្តិយស) ដល់ហ្វារ៉ាដេយ។ ក្នុងជីវីតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ គាត់បានបដិសេដងារ [http://en.wikipedia.org/wiki/Knighthood knighthood] ម្ដងនិង តំនែងជាប្រធាន Royal Society ២ដង។ ហ្វារ៉ាដេយបានបដិសេដមិនចូល​រួមផលិអាវុធគីមីសំរាប់ប្រើក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]] ក្នុងបុព្វហេតុសីលធម៌។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងផ្ទះរបស់លោក នៅ Hampton Court នៅថ្ងៃទី២៥ សីហា ១៨៦៧។ [[ឯកសារ:Faraday Michael grave.jpg|thumb|upright|right|150px|ផ្នូររបស់ហ្វារ៉ាដេយនៅ​ឈាបនដ្ឋានហាយហ្គេត (Highgate Cemetery)]] == រូបសំនាកនិងការចងចាំ == [[ឯកសារ:Michael Faraday statue AB.jpg|thumb|right|upright|150px|រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយន Savoy Place, ឡិនដិន]] === រូបសំនាក === * រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយ​នៅ Savoy Place ក្រុងឡិនដិន នៅខាងក្រៅ [[វិទ្យាស្ថានវិស្វកម្មនិងបច្ចេកវិទ្យា]]។ * រួបសំនាកអនុស្សាវរីយ៍ហ្វារ៉ាដេយ​រចនាឡើយដោយស្ថាបត្យករ Rodney Gordon សាងសង់នៅ ឆ្នាំ១៩៦១ ក្បែរស្រុកកំនើតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។ === អាគារសិក្សា === * សាលស្នាក់នៅរៀនសូត្រមួយនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យប៊្រូណែល]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។ * សាលមួយនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យឡូបូរ៉ូ]]ដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ សាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦០។ នៅក្បែរច្រកចូលអាហារដ្ឋានរបស់មានដាក់តាំងប្រាសាទ​សំរិទ្ធតំនាងអោយ[[ត្រង់ស្វរម៉ាទ័រ]]ដែលនៅក្នុងនោះមានតាំងរូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។ * អាគារសិក្សាប្រាំជាន់នៅ ទីតាំងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់[[សាកលវិទ្យាល័យអេឌីនប៊ើក]]​ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។ === ក្រដាសប្រាក់ === ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ២០០១ រូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ត្រូវគេបោះពុម្ពលើផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាស​ប្រាក់ £20 (២០ផោន) Series E បោះផ្សាយដោយ[[ធនាគារអង់គ្លេស]]។ == តំនភ្ជាប់ក្រៅ == === ជីវប្រវត្តិ === * [http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp ជីវប្រវត្តិហ្វារ៉ាដេយនៅ Royal Institution of Great Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040312015850/http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp |date=2004-03-12 }} * [http://www.gutenberg.org/etext/1225 ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នករុករកFaraday as a Discoverer]សរសេរដោយJohn Tyndall (សំរាប់ដោយឡូដ) * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1991/PSCF6-91Eichman.html បុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅលើក្រដាសប្រាក់២០ផោន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [http://www.archive.org/details/lifediscoverieso00crowrich ជីវិតនិងស្នាដៃរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] សរសេរដោយ J. A. Crowther, ឆ្នាំ១៩២០ === ផ្សេងទៀត === * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html មេរៀនដោយរូបភាពស្ដីពីម៉ូទ័រហ្វារ៉ាដេយឆ្នាំ១៨២១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915140700/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html |date=2010-09-15 }} ដោយ National High Magnetic Field Laboratory * [http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday "ហ្វារ៉ាដេយ"] ក្នុង Britannica Online Encyclopedia * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/faraday/doc.scn?fr=0&rp=http%3A%2F%2Frack1.ul.cs.cmu.edu%2Fis%2Ffaraday%2F&pg=4 "ការស្រាវជ្រាវពិសោធផ្នែកអគ្គីសនី"ដោយម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031005215/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/faraday/doc.scn?fr=0&rp=http%3A%2F%2Frack1.ul.cs.cmu.edu%2Fis%2Ffaraday%2F&pg=4 |date=2010-10-31 }} អត្ថបទដើមនិងជីវប្រវត្តិ​ សរសេរដោយ សាស្ត្រាចារ្យ John Tyndall, នៅឆ្នាំ1914, Everyman edition. {{commons|Michael Faraday}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គីមីវិទូអង់គ្លេស]] == របកគំហើញវិទ្យាសាស្ត្រ == === គីមីវិទ្យា === [[ឯកសារ:Ri_2014_-_glass_making_-_Faraday.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ឧបករណ៍ដែល ផារ៉ាដេប្រើសម្រាប់ធ្វើកញ្ចក់ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ ស្ថាប័នរាជវង្ស ក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍]] ការងារគីមីដំបូងរបស់ផារ៉ាដេគឺ ធ្វើជាជំនួយការរបស់លោក ហាំហ្វ្រី ដាវី ។ ផារ៉ាដេបានចូលរួមក្នុងការសិក្សាអំពីក្លរ ។ គាត់បានរកឃើញសមាសធាតុថ្មីពីរនៃក្លរ និងកាបូន ៖ អិចសាក្លរ៉ូអេតានដែលគាត់បានបង្កើតតាមរយៈដំណើរក្លរនៃអេទីឡែន និងតេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ពីការបំបែកនៃសមាសធាតុមុន។ គាត់ក៏បានពិសោធន៍លើកដំបូង លើការសាយភាយឧស្ម័ន ជាបាតុភូតដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញលើកដំបូងដោយលោក ចន ដាល់តុន ។ សារៈសំខាន់ខាងរូបវន្តនៃបាតុភូតនេះត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងពេញលេញដោយលោក ថូម៉ាស ក្រាហាំ និងលោក យ៉ូសែប ឡូសមីត។ ផារ៉ាដេទទួលជោគជ័យក្នុងការបំលែងឧស្ម័នជាច្រើនទៅជាអង្គធាតុរាវ បានស៊ើបអង្កេតយ៉ាន់ស្ព័រដែកថែប និងបានផលិតកញ្ចក់ប្រភេទថ្មីជាច្រើនសម្រាប់គោលបំណងអុបទិក។ ក្រោយមក ក្នុងចំណោមកញ្ចក់ទាំងនេះ គំរូនៃកញ្ចក់ធ្ងន់មួយបានក្លាយជារឿងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅពេលកញ្ចក់ត្រូវបានដាក់ក្នុងដែនម៉ាញេទិក ផារ៉ាដេបានកំណត់ទិសដៅបង្វិលរបស់ប្លង់ប៉ូលនៃពន្លឺ។ គំរូនេះក៏ជាសារធាតុដំបូង ដែលបានរកឃើញថា ត្រូវរុញច្រានដោយប៉ូលនៃមេដែក។ <ref>{{Cite journal|last=Hadfield|first=Robert Abbott|date=1931|title=A research on Faraday's 'steel and alloys'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character|volume=230|issue=681–693|pages=221–292|doi=10.1098/rsta.1932.0007|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Akerlof |first=Carl W. |title=Faraday Rotation |url=http://instructor.physics.lsa.umich.edu/adv-labs/Faraday/Faraday_Effect-july09-5.pdf |access-date=29 November 2023}}</ref> ផារ៉ាដេបានបង្កើតទម្រង់ដំបូងនៃអ្វីដែលនឹងក្លាយជា ឧបករណ៍ដុតប៊ុនសិន ដែលនៅតែប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រជុំវិញពិភពលោក ជាប្រភពកំដៅងាយស្រួល។ <ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2005|title=The Origin of the Bunsen Burner|url=http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|journal=[[Journal of Chemical Education]]|volume=82|issue=4|page=518|bibcode=2005JChEd..82..518J|doi=10.1021/ed082p518|archive-url=https://web.archive.org/web/20050530143615/http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|archive-date=30 May 2005}}</ref> ផារ៉ាដេបានធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យគីមី ដោយបានរកឃើញសារធាតុគីមីដូចជាបេនហ្សេន (ដែលគាត់ហៅថាបីកាបូរ៉េតនៃអ៊ីដ្រូសែន) និងឧស្ម័នរាវដូចជាក្លរីន។ ការរលាយនៃឧស្ម័នបានជួយបញ្ជាក់ថាឧស្ម័នគឺជាចំហាយនៃអង្គធាតុរាវដែលមានចំណុចរំពុះទាប និងផ្តល់មូលដ្ឋានរឹងមាំជាងមុនដល់គោលគំនិតនៃការប្រមូលផ្តុំម៉ូលេគុល។ នៅឆ្នាំ១៨២០ ផារ៉ាដេបានរាយការណ៍ពីការសំយោគសមាសធាតុដំបូងដែលផលិតចេញពីកាបូន និងក្លរីន <nowiki><sub id="mwAXU">គឺអិចសាក្លរ៉ូអេតាន</sub></nowiki> និង តេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ហើយលទ្ធផលរបស់គាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Faraday, Michael|year=1821|title=On two new Compounds of Chlorine and Carbon, and on a new Compound of Iodine, Carbon, and Hydrogen|journal=Philosophical Transactions|volume=111|issue=111|pages=47–74|doi=10.1098/rstl.1821.0007|doi-access=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|location=London|pages=33–53|isbn=978-0-85066-841-4}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Michael Faraday: A Biography|year=1965|location=New York|pages=[https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122 122–123]|isbn=978-0-306-80299-7|url=https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122}}</ref> ផារ៉ាដេក៏បានកំណត់សមាសភាពនៃក្លរីន ក្លាត្រាតអ៊ីដ្រាត ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយ ហាំហ្វ្រី ដាវី ក្នុងឆ្នាំ ១៨១០។ <ref>{{Cite journal|last=Faraday, Michael|year=1823|title=On Hydrate of Chlorine|url=https://books.google.com/books?id=lhw_AAAAYAAJ&pg=PA71|journal=Quarterly Journal of Science|volume=15|page=71}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|location=London|pages=81–84|isbn=978-0-85066-841-4}}</ref> ផារ៉ាដេក៏ទទួលខុសត្រូវចំពោះការរកឃើញ [[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ|ច្បាប់នៃអេឡិចត្រូលីស]] និងសម្រាប់ការធ្វើឱ្យពាក្យបច្ចេកទេសដូចជា អាណូត កាតូត អេឡិចត្រូត និង អ៊ីយ៉ុង មានប្រជាប្រិយភាពផងដែរ ដែលជាពាក្យដែលត្រូវបានស្នើឡើងជាចម្បងដោយ វិលៀម ហ្វេវេល ។ <ref>{{Cite journal|last=Ehl, Rosemary Gene|last2=Ihde, Aaron|year=1954|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights|url=http://www.elch.chem.msu.ru/rus/wp/wp-content/uploads/2016/03/ed031p226FaradayLaw.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=31|issue=May|pages=226–232|bibcode=1954JChEd..31..226E|doi=10.1021/ed031p226}}</ref> ផារ៉ាដេ គឺជាមនុស្សដំបូងគេ ដែលបានរាយការណ៍អំពីអ្វីដែលក្រោយមកហៅថា ភាគល្អិតណាណូលោហធាតុ។ នៅឆ្នាំ ១៨៥៧ គាត់បានរកឃើញថា លក្ខណៈសម្បត្តិអុបទិកនៃ កូឡាជែនមាស ខុសពីលោហៈធាតុភាគច្រើនដែលត្រូវគ្នា។ នេះប្រហែលជាការសង្កេតដំបូងដែលបានរាយការណ៍អំពីផលប៉ះពាល់នៃទំហំ កង់ទិច ហើយអាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកំណើតនៃវិទ្យាសាស្ត្រណាណូ ។ <ref>{{Cite web |year=2006 |title=The Birth of Nanotechnology |url=http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126 |access-date=25 July 2007 |publisher=Nanogallery.info |quote=Faraday made some attempt to explain what was causing the vivid coloration in his gold mixtures, saying that known phenomena seemed to indicate that a mere variation in the size of gold particles gave rise to a variety of resultant colors.}}</ref> === អគ្គិសនីនិង ម៉ាញេទិក === ផារ៉ាដេ ត្រូវគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតសម្រាប់ការងារលើអគ្គិសនី និងម៉ាញេទិក។ ការពិសោធន៍ដែលបានកត់ត្រាដំបូងរបស់គាត់គឺការសាងសង់គំនរវ៉ុលតាក ដែលមានកាក់ពាក់កណ្តាលផេនីអង់គ្លេសចំនួនប្រាំពីរ ដាក់ជង់គ្នាជាមួយនឹងឌីសស័ង្កសីសន្លឹកចំនួនប្រាំពីរ និងក្រដាសចំនួនប្រាំមួយដែលសើមដោយទឹកអំបិល។ <ref name="First experiment" /> ដោយប្រើគំនរនេះ គាត់បានបញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនី តាមរយៈសូលុយស្យុងស៊ុលផាតម៉ាញេស្យូម ហើយទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបំបែកសមាសធាតុគីមី (បានកត់ត្រានៅក្នុងលិខិតទី ១ ទៅកាន់អាបូត Abbott ថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨១២)។ <ref name="First experiment">{{Cite book|last1=Mee|first1=Nicholas|title=Higgs Force: The Symmetry-breaking Force that Makes the World an Interesting Place|date=2012|page=55}}</ref> [[ឯកសារ:Faraday_magnetic_rotation.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍បង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិករបស់ផារ៉ាដេ ឆ្នាំ១៨២១ ដែលជាការបង្ហាញលើកដំបូងនៃការបំលែងថាមពលអគ្គិសនីទៅជាចលនា <ref>{{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Electricity|year=1844|volume=2|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-43505-3}} See plate 4.</ref>]] នៅឆ្នាំ ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីអ្នករូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យា ជនជាតិដាណឺម៉ាក ហាន់ គ្រីស្ទាន អឺស្តេដ បានរកឃើញបាតុភូតនៃ [[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] លោកដាវី និង វិលៀម ហៃដ៍ វូឡាស្តុន បានព្យាយាមរចនាម៉ូទ័រអគ្គិសនី ប៉ុន្តែទទួលបរាជ័យ។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}</ref> ផារ៉ាដេ បន្ទាប់ពីបានពិភាក្សាអំពីបញ្ហានេះជាមួយបុរសទាំងពីរនាក់ បានបន្តបង្កើតឧបករណ៍ពីរដើម្បីបង្កើតអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ការបង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច"។ មួយក្នុងចំណោមទាំងនេះ ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូលែ បានបង្កឱ្យមានចលនារង្វិលជុំជាបន្តបន្ទាប់ បង្កើតឡើងដោយកម្លាំងម៉ាញ៉េទិចរង្វង់ជុំវិញខ្សែចម្លង ដែលលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងអាងបារត ដែលមានមេដែកនៅក្នុងនោះ។ ខ្សែនឹងបង្វិលជុំវិញមេដែក ប្រសិនមានចរន្តពីថ្មគីមីឆ្លងកាត់។ ការពិសោធន៍ និងការច្នៃប្រឌិតទាំងនេះបានបង្កើតជាមូលដ្ឋានគ្រឺះនៃបច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចទំនើប។ ដោយក្តីរំភើបរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបោះពុម្ពផ្សាយលទ្ធផលដោយមិនទទួលស្គាល់ការងារជាមួយវូឡាស្តុន ឬដាវី។ ភាពចម្រូងចម្រាសដែលកើតឡើងនៅក្នុងសមាគមរាជវង្ស បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់គាត់ជាមួយដាវី មានភាពតានតឹង ហើយប្រហែលជាបានរួមចំណែកដល់ការចាត់តាំងរបស់ផារ៉ាដេទៅសកម្មភាពផ្សេងទៀត ជាលទ្ធផលបានរារាំងការចូលរួមរបស់គាត់ក្នុងការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចអស់រយៈពេលជាពីរបីឆ្នាំ។ [[ឯកសារ:Induction_experiment.png|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍មួយរបស់ផារ៉ាដេ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ ដែលបង្ហាញពីអាំងឌុចស្យុង។ ថ្មរាវ ''(ស្តាំ)'' បញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនីតាមរយៈរបុំតូច ''(A)'' ។ នៅពេលដែលវាផ្លាស់ទីចូល ឬចេញពីរបុំធំ ''(B)'' ដែនម៉ាញេទិករបស់វាបង្កើតវ៉ុលមួយភ្លែតនៅក្នុងរបុំ ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយហ្គាវ៉ាឡូម៉ែត្រ ''(G)'' ។]] ចាប់តាំងពីការរកឃើញដំបូងរបស់គាត់នៅឆ្នាំ ១៨២១ ផារ៉ាដេបានបន្តការងារពិសោធន៍ដោយស្វែងយល់ពីលក្ខណៈអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចនៃវត្ថុធាតុ និងអភិវឌ្ឍបទពិសោធន៍ចាំបាច់។ នៅឆ្នាំ ១៨២៤ ផារ៉ាដេបានរៀបចំសៀគ្វីមួយដោយរហ័ស ដើម្បីសិក្សាថាតើដែនម៉ាញ៉េទិចអាចគ្រប់គ្រងលំហូរនៃចរន្តនៅក្នុងខ្សែចម្លងដែលនៅជាប់គ្នាបានដែរឬទេ ប៉ុន្តែគាត់មិនបានរកឃើញទំនាក់ទំនងបែបនេះឡើយ។ ការពិសោធន៍នេះបន្តពីការងារស្រដៀងគ្នា កាលពីបីឆ្នាំមុន ដែលបានធ្វើឡើងជាមួយពន្លឺ និងមេដែក ដែលផ្តល់លទ្ធផលដូចគ្នា។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ផារ៉ាដេ បានចំណាយពេលភាគច្រើន ក្នុងការធ្វើឲ្យល្អប្រសើរ នូវរូបមន្តរបស់គាត់សម្រាប់កញ្ចក់ (ធ្ងន់) ដែលមានគុណភាពអុបទិក គឺបរូស៊ីលីកាតនៃសំណ ដែលគាត់បានប្រើក្នុងការសិក្សានាពេលអនាគតដោយភ្ជាប់ពន្លឺជាមួយម៉ាញេទិក។ នៅពេលទំនេររបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបន្តបោះពុម្ពផ្សាយការងារពិសោធន៍លើអុបទិក និងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក។ គាត់បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្លាប់ជួប ក្នុងដំណើរឆ្លងកាត់ទ្វីបអឺរ៉ុបជាមួយ ដាវីដែលកំពុងធ្វើការលើអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកផងដែរ។ ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវី នៅឆ្នាំ ១៨៣១ គាត់បានចាប់ផ្តើមចង្វាក់នៃការពិសោធន៍ដ៏អស្ចារ្យ ដែលគាត់បានរកឃើញ អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក ត្រូវកត់ត្រានៅក្នុងកំណត់ហេតុមន្ទីរពិសោធន៍នៅថ្ងៃទី 28 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៣១ ថាគាត់ "កំពុងធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនជាមួយមេដែកដ៏អស្ចារ្យរបស់សមាគមរាជវង្ស"។ <ref>Gooding, David; Pinch, Trevor; Schaffer, Simon (1989). ''The Uses of Experiment: Studies in the Natural Sciences''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33768-2}}. p. 212.</ref> [[ឯកសារ:Faraday_emf_experiment.svg|រូបភាពតូច|ដ្យាក្រាមនៃឧបករណ៍របុំកងដែករបស់ផារ៉ាដេ]] [[ឯកសារ:Faraday_disk_generator.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ឌីសផារ៉ាដេ ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ គឺជាម៉ាស៊ីនភ្លើងដំបូងគេ។ មេដែករាងក្រចកសេះ ''(A)'' បានបង្កើតដែនម៉ាញេទិកតាមរយៈឌីស ''(D)'' ។ នៅពេលដែលឌីសត្រូវបានបង្វិល វាបានបង្កចរន្តអគ្គិសនីចេញពីចំណុចកណ្តាលឆ្ពោះទៅគែម។ ចរន្តបានហូរចេញតាមរយៈទំនាក់ទំនងស្ព្រីងរអិល ''m'' ឆ្លងកាត់សៀគ្វីខាងក្រៅ ហើយត្រឡប់ទៅកណ្តាលឌីសវិញតាមរយៈអ័ក្ស។]] ការបោះជំហានដ៏ធំធេងរបស់ផារ៉ាដេ បានកើតឡើងនៅពេល គាត់បានរុំរបុំពីរដែលមានអ៊ីសូឡង់ ជុំវិញដែកមួយកង ហើយបានសង្កេតឃើញថា នៅពេលចរន្តឆ្លងកាត់របុំមួយ ចរន្តមួយភ្លែតត្រូវបង្កើតនៅក្នុងរបុំមួយទៀត។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm "Archives Michael Faraday biography – The IET"]. ''theiet.org''.</cite></ref> ឥឡូវនេះ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា អាំងឌុចស្យុងអន្តរកម្ម ។ <ref>Van Valkenburgh (1995). ''Basic Electricity''. Cengage Learning. {{ISBN|0-7906-1041-8}}. pp.&nbsp;4–91.</ref> ឧបករណ៍រុំកងដែកនៅតែ ដាក់តាំងបង្ហាញនៅវិទ្យាស្ថានរាជវង្ស។ នៅក្នុងការពិសោធន៍ជាបន្តបន្ទាប់ គាត់បានរកឃើញថា ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកឆ្លងកាត់របុំខ្សែចម្លង ចរន្តអគ្គិសនីនឹងហូរក្នុងខ្សែចម្លងនោះ។ ចរន្តក៏ហូរដែរ ប្រសិនបើរបុំត្រូវបានផ្លាស់ទីលើមេដែក។ ការបង្ហាញរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរនៃដែនម៉ាញេទិកបង្កើតដែនអគ្គិសនី។ ទំនាក់ទំនងនេះត្រូវបានធ្វើគំរូគណិតវិទ្យាដោយជេមស៍ ឃ្លើក ម៉ាក់ស្វែល ហៅថាច្បាប់ផារ៉ាដេ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសមីការម៉ាក់ស្វែល មួយក្នុងចំណោមសមីការទាំងបួន ដែលបានវិវត្តទៅជាធ្វី ដែលគេស្គាល់សព្វថ្ងៃនេះថាជាទ្រឹស្តីដែន ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|publisher=World Scientific|pages=85, 86}}</ref> ក្រោយមកផារ៉ាដេ បានប្រើគោលការណ៍ដែលគាត់បានរកឃើញដើម្បីបង្កើតឌីណាម៉ូ អគ្គិសនី ដែលជាបុព្វបុរសនៃម៉ាស៊ីនភ្លើងទំនើប និងម៉ូទ័រអគ្គិសនី។ <ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Michael Faraday's generator|publisher=The Royal Institution|url=http://www.rigb.org/our-history/iconic-objects/iconic-objects-list/faraday-generator}}</ref> [[ឯកសារ:Faraday_and_Daniell.jpg|រូបភាពតូច|ផារ៉ាដេ (ស្តាំ) និងចន ដានីញ៉ែល (ឆ្វេង) ស្ថាបនិកអេឡិចត្រូគីមីវិទ្យា]] នៅឆ្នាំ ១៨៣២ លោកបានបញ្ចប់ការពិសោធន៍បន្តបន្ទាប់ ដោយមានគោលបំណងស៊ើបអង្កេតពីលក្ខណៈជាមូលដ្ឋាននៃអគ្គិសនី។ ផារ៉ាដេបានប្រើ ឋិតិវន្ត [[ការប្រើប្រាស់ថ្មអគ្គិសនី|អាគុយ]] និង អគ្គិសនីសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតអេឡិចត្រូស្តាទិច អេឡិចត្រូលីស [[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច|ម៉ាញេទិក]] ជាដើម។ លោកបានសន្និដ្ឋានថា ផ្ទុយពីគំនិតវិទ្យាសាស្ត្រនៅសម័យនោះ ការបែងចែករវាង "ប្រភេទ" ផ្សេងៗនៃអគ្គិសនីគឺជាការបំភាន់។ ផ្ទុយទៅវិញ ផារ៉ាដេ បានស្នើថា មានតែ"អគ្គិសនី" តែមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃនៃបរិមាណ និងអាំងតង់ស៊ីតេ (ចរន្ត និងវ៉ុល) នឹងបង្កើតក្រុមបាតុភូតផ្សេងៗគ្នា។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm "Archives Michael Faraday biography – The IET"]. ''theiet.org''.</cite></ref> នៅចុងបញ្ចប់នៃអាជីពរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានស្នើឡើងថា កម្លាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបានលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងចន្លោះទទេជុំវិញឧបករណ៍បញ្ជូន។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|pages=85, 86}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)''. World Scientific. 2015. pp.&nbsp;85, 86.</cite></ref> គំនិតនេះត្រូវបានបដិសេធដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀត ហើយផារ៉ាដេមិនបានរស់នៅ រហូតដល់សហគមន៍វិទ្យាសាស្ត្រទទួលយកសំណើរបស់គាត់នៅទីបំផុតនោះទេ។ វានឹងចំណាយពេលកន្លះសតវត្សទៀត មុនពេលអគ្គិសនីត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងបច្ចេកវិទ្យា ជាមួយនឹងរោងមហោស្រពសាវូយ របស់វេសន៍ អេន ដែលបំពាក់ដោយ អំពូលភ្លើងកម្តៅ ដែលបង្កើតឡើងដោយលោកជូសែហ្វ ស៉្វាន ជាអគារសាធារណៈដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោក ដែលត្រូវបានបំភ្លឺដោយអគ្គិសនី។ <ref>{{Cite news|title=The Savoy is one of the best places to stay in London|work=USA Today|url=https://10best.usatoday.com/destinations/uk-england/london/london/hotels/the-savoy-1/|access-date=6 July 2024|quote=The first public building in the world to be lit entirely by electricity, The Savoy has a history rich in both invention and scandal.}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាដោយស្ថាប័នរាជវង្ស "ផារ៉ាដេបានបង្កើតម៉ាស៊ីនភ្លើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ ប៉ុន្តែវាត្រូវចំណាយពេលជិត ៥០ ឆ្នាំ មុនពេលបច្ចេកវិទ្យាទាំងអស់ រួមទាំងអំពូលភ្លើងសរសៃកម្តៅ របស់ជូសែហ្វ ស៉្វាន ដែលប្រើនៅទីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូទៅ"។ <ref>{{Cite news|title=A tour of Michael Faraday in London|work=[[The Royal Institution]]|url=https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/tour-michael-faraday-london|access-date=6 July 2024}}</ref> === ដ្យាម៉ាញ៉េទិក === [[ឯកសារ:Faraday_with_glass_bar_crop2.jpg|រូបភាពតូច|ផារ៉ាដេកាន់របារកញ្ចក់មួយប្រភេទដែលបានប្រើក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៥ ដើម្បីបង្ហាញថាម៉ាញេទិកប៉ះពាល់ដល់ពន្លឺនៅក្នុងសម្ភារៈឌីអេឡិចត្រិច <ref>{{Cite web |title=Detail of an engraving by Henry Adlard, based on earlier photograph by Maull & Polyblank ''ca.'' 1857 |url=http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp01529 |publisher=[[NPR]] |location=National Portrait Gallery, UK}}</ref>]] នៅឆ្នាំ ១៨៤៥ ផារ៉ាដេ បានរកឃើញថា វត្ថុធាតុជាច្រើនបង្ហាញពីការច្រានចេញខ្សោយពីដែនម៉ាញេទិក៖ ឥទ្ធិពលដែលគាត់ហៅថា ដ្យាម៉ាញេទិក ។ <ref>James, Frank A.J.L (2010). ''Michael Faraday: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-161446-7}}. p. 81.</ref> ផារ៉ាដេ ក៏បានរកឃើញថា ប្លង់ប៉ូលែកម្ម នៃពន្លឺលីនេអ៊ែរប៉ូលៃ អាចបង្វិលបាន ដោយការអនុវត្តដែនម៉ាញេទិកខាងក្រៅដែលតម្រឹមទៅនឹងទិសដៅនៃចលនារបស់ពន្លឺ។ ឥឡូវនេះត្រូវបានគេហៅថា ឥទ្ធិពលផារ៉ាដេ ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|pages=85, 86}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)''. World Scientific. 2015. pp.&nbsp;85, 86.</cite></ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤៥ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាថា "ទីបំផុតខ្ញុំទទួលបានជោគជ័យក្នុង ''ការបំភ្លឺខ្សែកោងម៉ាញេទិក'' ឬ ''ខ្សែកម្លាំង'' និងក្នុង ''ការធ្វើឲ្យ កាំរស្មីពន្លឺ ក្លាយជាម៉ាញេទិក'' "។ <ref>Day, Peter (1999). ''The Philosopher's Tree: A Selection of Michael Faraday's Writings''. CRC Press. {{ISBN|0-7503-0570-3}}. p. 125.</ref> ក្រោយមកទៀតក្នុងជីវិតរបស់គាត់ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ផារ៉ាដេ បានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ ដើម្បីស្វែងរកបម្រែបម្រួលផ្សេងៗនៃពន្លឺ ពោលគឺការផ្លាស់ប្តូរខ្សែវិសាលគមដោយសារឥទ្ធិពលនៃដែនម៉ាញេទិក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឧបករណ៍ដែលមានសម្រាប់លោក នៅពេលនោះ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីកំណត់ឲ្យបានច្បាស់លាស់នូវបម្រែបម្រួលការនៃខ្សែវិសាលគមនោះទេ។ ក្រោយមកភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ានបានប្រើឧបករណ៍កែលម្អ ដើម្បីសិក្សាពីបាតុភូតដូចគ្នា ហើយបានបោះផ្សាយលទ្ធផលរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩០២ សម្រាប់ភាពជោគជ័យរបស់គាត់។ ទាំងនៅក្នុងឯកសារឆ្នាំ១៨៩៧របស់គាត់ <ref>{{Cite journal|last=Zeeman, Pieter|year=1897|title=The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=55|issue=1424|page=347|bibcode=1897Natur..55..347Z|doi=10.1038/055347a0|doi-access=free}}</ref> និងសុន្ទរកថាទទួលយករង្វាន់ណូបែលរបស់គាត់ ហ្ស៊ីម៉ានបានសំដៅទៅលើការងាររបស់ផារ៉ាដេ។ <ref>{{Cite web |title=Pieter Zeeman, Nobel Lecture |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-lecture.html |access-date=29 May 2008}}</ref> ==== ទ្រុងផារ៉ាដេ ==== នៅក្នុងការងាររបស់គាត់លើអគ្គិសនីឋិតិវន្ត ការពិសោធន៍ធុងទឹកកករបស់ផារ៉ាដេ បានបង្ហាញថា បន្ទុកអគ្គិសនីស្ថិតនៅតែលើផ្ទៃខាងក្រៅនៃអង្គធាតុចម្លងដែលមានបន្ទុកប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទុកខាងក្រៅនេះ មិនមានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីដែលរុំព័ទ្ធអង្គធាតុចម្លងនោះទេ។ នេះគឺដោយសារតែបន្ទុកខាងក្រៅ ចែកចាយឡើងវិញ ដែលអាចធ្វើឲ្យដែនអគ្គិសនីខាងក្នុងដែលលេចចេញពីពួកវាបន្សាបគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឥទ្ធិពលការពារនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ទ្រុងផារ៉ាដេ ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|pages=85, 86}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)''. World Scientific. 2015. pp.&nbsp;85, 86.</cite></ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៦ ផារ៉ាដេ បានដាក់ស៊ុមឈើមួយ មានប្រវែង 12&nbsp;ហ្វីតការេ លើ​ជើង​ទ្រ​កញ្ចក់​ចំនួន​បួន និង​បាន​បន្ថែម​ជញ្ជាំង​ក្រដាស និង​សំណាញ់​លួស។ បន្ទាប់​មក​គាត់​បាន​បោះ​ជំហាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង ហើយ​បាន​បញ្ចូល​ចរន្តអគ្គិសនី​ទៅ​ក្នុង​វា។ ពេល​គាត់​បោះ​ជំហាន​ចេញ​ពី​ទ្រុង​ដែល​ផ្ទុកចរន្តអគ្គិសនី​ ផារ៉ាដេ​បាន​បង្ហាញ​ថា ចរន្តអគ្គិសនី​គឺជា​កម្លាំង មិនមែន​ជា​សារធាតុរាវ​ដែល​មិនអាចថ្លឹងថ្លែង​ដូច​ដែល​គេ​ជឿ​នាសម័យនោះ​ទេ។ <ref name="Field">{{Cite news|date=22 May 2017|title=The Faraday cage: from Victorian experiment to Snowden-era paranoia|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2017/may/22/michael-faraday-lost-better-call-saul-genius}}</ref> dlzlpjj1hcwouxi90eiyerovuch3cfw 0 21625 337418 333049 2026-07-18T07:34:13Z มองโกเลีย๔๔ 21606 337418 wikitext text/x-wiki {{Politics of Cambodia}} {{Politics of Cambodia}} '''នយោបាយប្រទេសកម្ពុជា''' 'ត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលក្នុងនោះ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]មានតួនាទីជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ហើយ[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]បានវាយចូលទឹកដីកម្ពុជា រួចបានផ្តួលរំលំ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយបន្ទាប់មក ក៏បានបន្តឈរជើងក្នុងប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៨៩|ការដួលរលំនៃរបបកុម្មុយនីស្ត]]នៅជុំវិញពិភពលោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ ទីបំផុតវៀតណាមក៏បានសម្រេចដក[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំង]]របស់ខ្លួនចេញពីដែនដីកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|title=Lessons from Cambodia's Paris Peace Accords for Political Unrest Today|website=United States Institute of Peace|language=en|access-date=2018-06-14|archivedate=2022-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221021130106/https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|url-status=dead}}</ref> [[សភាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] ត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើបន្ទាប់ពីភាគីជម្លោះបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១]] និងបន្ទាប់ពីមាន[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោត]]ដែលបានរៀបចំឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះបានប្រកាសអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សនៅប្រទេសកម្ពុជាហើយមានអំណាចធំៗបីគឺ [[នីតិប្រតិបត្តិ (រដ្ឋាភិបាល)|អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] អំណាច[[តុលាការ]] និងអំណាច[[នីតិប្បញ្ញត្តិ]]។ ក៏ប៉ុន្តែ តាំងពីបានប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញមក កម្ពុជាគឺមិនដែលមានបក្សប្រឆាំងណាដែលមានសក្តានុភាពអាចយកឈ្នះលើបក្សកាន់អំណាចនោះឡើយ ដោយហេតុនេះហើយទើបសម្តេច[[ហ៊ុន សែន]]អាចបន្តកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្រ្តីគិតចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៥ មក។ គណបក្សសម្តេចគឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]ដែលដណ្តើមអាសនៈបានទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភាក្នុងឆ្នាំ២០១៨ បន្ទាប់ពីបានរំលាយ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]]ចោល ដែលពេលនោះត្រូវជាបក្សប្រឆាំងធំបំផុតនឹងបក្សប្រជាជន។ តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានប្រកាសដែរថាប្រទេសកម្ពុជាគឺជា "រដ្ឋឯករាជ្យ អធិបតេយ្យ សន្តិភាព អព្យាក្រឹត និងរដ្ឋមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ"។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=xXQ6Od8xVMsC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=independent,+sovereign,+peaceful,+permanently+neutral+and+non-aligned+State+cambodia#v=onepage&q=independent,%20sovereign,%20peaceful,%20permanently%20neutral%20and%20non-aligned%20State%20cambodia&f=false|title=Framing the State in Times of Transition: Case Studies in Constitution Making|last=Miller|first=Laurel E.|last2=Aucoin|first2=Louis|date=2010|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=9781601270559|location=|pages=210|language=en}}</ref> អំណាចនីតិប្រតិបត្តិត្រូវបានអនុវត្តដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងនាមនិងដោយឯកច្ឆ័ន្ធពីសំណាក់ព្រះមហាក្សត្រ។ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីត្រូវបានជួយ ឬគាំទ្រដោយសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សានោះមានដូចជា ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តី រដ្ឋមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ និងរដ្ឋមន្រ្តីផ្សេងៗ។ អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិត្រូវបានផ្ទេរទៅ[[ទ្វេសភានិយម|នីតិបញ្ញត្តិទ្វេភាគី]] ដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]ដែលមានសិទ្ធិអំណាចបោះឆ្នោតលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់ ហើយ[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]វិញមានសិទ្ធិអំណាចពិនិត្យមើលឡើងវិញ។ នៅពេលអនុម័តច្បាប់តាមរយៈស្ថាប័នសភាទាំងពីរ សេចក្តីព្រាងច្បាប់នោះនឹងត្រូវដាក់ជូនព្រះមហាក្សត្រដើម្បីឡាយព្រះហត្ថលេខា និងប្រកាសឱ្យប្រើ។ អំណាចតុលាការមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិ និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋនិងដោះស្រាយជម្លោះវិវាទដោយមិនលម្អៀង។ តុលាការកំពូលគឺជាតុលាការខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយមានអំណាចវិនិច្ឆ័យលើសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការជាន់ទាប។ ស្ថាប័នដាច់ដោយឡែកមួយទៀតហៅថា ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់ការបកស្រាយអំពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ ហើយដើម្បីដោះស្រាយវិវាទទាក់ទងនឹងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកសភា។<ref>{{Cite web|url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Cambodia.html|title=Overview of the Cambodian History, Governance and Legal Sources - GlobaLex|website=www.nyulawglobal.org|language=en|access-date=2018-06-14}}</ref> [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]បានគ្របដណ្តប់លើទិដ្ឋភាពនយោបាយកម្ពុជាចាប់តាំងពី[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៃឆ្នាំ១៩៩៧]] នៅឯទីក្រុងភ្នំពេញបានបញ្ចប់មកម្លេះ។ គណបក្សផ្សេងៗដែលជាគូប្រជែងនឹងបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]ដែលជាគណបក្សរាជានិយម និងអតីត[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]ដែលត្រូវបានរំលាយចោលដោយតុលាការកំពូលនៅឆ្នាំ២០១៧។ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយឈ្មោះ[[ស្ទីវិន ឡេវីតស្គី]] និងលូកាន-វេ បានពណ៌នាពីប្រទេសកម្ពុជាថាជា"របបផ្តាច់ការប្រកួតប្រជែង" ដែលជាប្រភេទ[[របបចម្រុះ]] មានលក្ខណៈជាប្រជាធិបតេយ្យផងនិងបែបផ្តាច់ការផង។<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/competitive-authoritarianism/20A51BE2EBAB59B8AAEFD91B8FA3C9D6|title=Competitive Authoritarianism by Steven Levitsky|last=Way|first=Lucan A.|last2=Levitsky|first2=Steven|date=2010|website=Cambridge Core|page=3|access-date=2019-04-01}}</ref> ==ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់== កម្ពុជាគឺជាប្រទេសប្រកាន់យករបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធជា[[ឯកត្តរដ្ឋ]]<ref>{{Cite book|url=https://www.adb.org/publications/deconcentration-and-decentralization-reforms-cambodia-recommendations-institutional|title=Deconcentration and Decentralization Reforms in Cambodia: Recommendations for an Institutional Framework|last=Niazi|first=Tariq H.|date=2011-06-01|publisher=Asian Development Bank|isbn=9789290922650|location=|pages=74|language=en}}</ref> និងមានទម្រង់ជារដ្ឋាភិបាល[[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|សភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186476.pdf|title=Country Reports for Human Rights Practices for 2011|last=US State Department|date=2011|website=state.gov|access-date=}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលចែងអំពីក្របខ័ណ្ឌគ្រប់គ្រងត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ ដោយ[[សភាធម្មនុញ្ញកម្ពុជា|សភាធម្មនុញ្ញ]]ក្រោយពី[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៩៣]] ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ សភាធម្មនុញ្ញបានអនុម័តគោលការណ៍និងវិធានជាមូលដ្ឋានដែលកំណត់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្លាយជាច្បាប់កំពូលនៃប្រទេស ដោយប្រកាសថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ឯករាជ្យ និងអព្យាក្រឹត ប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សដោយមានការបោះឆ្នោតប្រកបដោយយុត្តិធម៌និងតាមការកំណត់ ហើយធានាការគោរពសិទ្ធិមនុស្សនិងផ្តល់នូវប្រព័ន្ធតុលាការឯករាជ្យ។<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|title=1991 Paris Peace Agreements - Government, Constitution, National Anthem and Facts of Cambodia|last=|first=|date=|website=Cambodia Information Center|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|archive-date=2014-09-23|url-status=dead|archivedate=2014-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements}}</ref> ភាពឃោរឃៅនៃរបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានតម្រូវឱ្យមានការដាក់បញ្ចូលបទប្បញ្ញត្តិទាក់ទងនឹងសិទ្ធិមនុស្សជាចាំបាច់<ref name=":1">{{Cite journal|last=Ratner|first=Steven R.|date=1993|title=The Cambodia Settlement Agreements|journal=The American Journal of International Law|volume=87|issue=1|pages=25–28|doi=10.2307/2203851|issn=0002-9300|jstor=2203851}}</ref>ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវិលត្រឡប់ទៅរកគោលនយោបាយនិងការអនុវត្តដ៏ព្រៃផ្សៃដូចមុនទៀត។<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/Cambodia-20yearsonfromtheParisPeace.aspx|title=OHCHR {{!}} Cambodia - 20 years on from the Paris Peace Agreements|website=www.ohchr.org|access-date=2019-04-01}}</ref> លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះត្រូវបានដកចេញពីដំណើរការរៀបចំសេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសណាមីប៊ីដែលបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។<ref name=":1" /> វិជ្ជាករច្បាប់រដ្ឋធម្មនញ្ញអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[W:de:Jörg Menzel|ហ្ស៊ក មិនហ្សែល]]បានសម្គាល់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះថាជា"ស្នូលចាំបាច់នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសម័យទំនើប។"<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' pp. 16-17</ref> តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពនៃច្បាប់អន្តរជាតិក្នុងបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សបានកាន់តែប្រសើរឡើងដោយចងភ្ជាប់ប្រទេសកម្ពុជាឱ្យ"គោរព"បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សដែលត្រូវបានអនុម័តដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite web|url=https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|title=Cambodian Constitutional Provisions on Treaties: A Story of Constitutional Evolution Beyond Rhetoric|last=Kuong|first=Teilee|date=|website=Harvard Yenching Institute|access-date=2019-04-01|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401214602/https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្មចំនួនប្រាំបួនដងចាប់តាំងពីការអនុម័តមក – ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤, ១៩៩៩, ២០០១, ២០០៥, ២០០៦, ២០០៨, ២០១៤<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 47</ref> និងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/national-politics/lese-majeste-law-now-effect|title=Lèse majesté law now in effect, National, Politics, Phnom Penh Post|last=Chheng|first=Niem|last2=Nachemson|first2=Andrew|date=5 March 2018|website=www.phnompenhpost.com|language=en|access-date=2019-04-02}}</ref> === ការបែងចែកអំណាច === អំណាចរដ្ឋត្រូវបានបែងចែកជាបីគឺ៖ [[សភាតំណាងរាស្រ្តកម្ពុជា|អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ]] អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការ។ អធិបតេយ្យភាពនយោបាយគឺស្ថិតនៅលើប្រជាជនកម្ពុជាដែលអាចប្រើអំណាចរបស់ពួកគេតាមរយៈអំណាចរដ្ឋទាំងបី។ រាជរដ្ឋាភិបាលដែលកាន់អំណាចប្រតិបត្តិគឺត្រូវទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះ[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ ប្រព័ន្ធតុលាការដែលជាអំណាចឯករាជ្យមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិនិងសេរីភាពរបស់ពលរដ្ឋ។<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 45</ref> ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានប្រកាសជាសាសនារបស់រដ្ឋ។<ref>Kong Phallack. Freedom of Religion in Cambodia. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 393</ref> === ឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធច្បាប់ === ប្រព័ន្ធច្បាប់នៃប្រទេសកម្ពុជាគឺ [[ច្បាប់ស៊ីវិល (ប្រព័ន្ធច្បាប់)|ច្បាប់ស៊ីវិល]] ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពី[[ច្បាប់នៃបារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលជាលទ្ធផលនៃអាណានិគមនិយម។<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' p. 31<br /></ref>[[ច្បាប់សង្គមនិយម|ប្រព័ន្ធច្បាប់សូវៀត-វៀតណាម]]បានគ្របដណ្តប់លើប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាដើមពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៩, យុត្តិវិទូជាតិស្រីលង្កាម្នាក់ឈ្មោះ[[បាសែល ហ៊្វែណានដូ]]បានអះអាងថាធាតុខ្លះដែលមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្គមនិយមគឺនៅតែបន្តមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃដដែរ។<ref>{{Cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/461500|title=Problems facing the Cambodian legal system|last=Fernando|first=Basil|last2=Kirby|first2=M. D.|date=1998|publisher=Asian Human Rights Commission|others=Asian Human Rights Commission|isbn=9789628314027|location=Hong Kong, China|pages=vi}}</ref> ជាទូទៅ ច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់ដែលផ្អែកលើព្រះពុទ្ធសាសនានិងច្បាប់ដែលបន្សល់ទុកពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ក៏នៅតែមានអនុវត្តខ្លះដែរ។<ref>Kong Phallack. Overview of the Cambodian Legal and Judicial System and Recent Efforts at Legal and Judicial Reform. Hor Peng et al. ''Introduction to Cambodian Law''. pp. 7-8</ref><ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. pp. 44-45</ref> === សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ === រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានប្តេជ្ញាចំពោះ"ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ" រួមជាមួយបទប្បញ្ញត្តិដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៅក្នុងតួនាទីរបស់រដ្ឋពីអតីតកាល។<ref name=":2">{{Cite journal|last=St John|first=Ronald Bruce|date=1995|title=The Political Economy of the Royal Government of Cambodia|journal=Contemporary Southeast Asia|volume=17|issue=3|pages=266–269|issn=0129-797X|jstor=25798289}}</ref> សន្តិសុខទ្រពសម្បត្តិឯកជន និងសិទ្ធិលក់ដូរដោយសេរីដែលមានលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់ដំណើរនៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ<ref>{{Cite journal|last=Ear|first=Sophal|date=1995|title=Cambodia's Economic Development in Historical Perspective: A Contribution to the Study of Cambodia's Economy|url=https://www.academia.edu/2336758|journal=|language=en|volume=|page=82|via=}}</ref> ត្រូវបានផ្តល់ជូន។ អំណាចអស្សាមិករណ៍របស់រដ្ឋបានកំណត់ដល់វិសាលភាពនៃការបម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈហើយត្រូវអនុវត្តតែនៅពេលដែលសំណង"ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៍"ត្រូវធ្វើឡើងជាមុន។<ref>Kuong Teilee. Economic Rights and the National Economic System. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 498</ref> ដោយដំណើរការនៅក្រោមពាក្យស្លោកមួយថា "''Le Cambodge s'aide lui-même''" ដែលប្រែថា "កម្ពុជានឹងជួយខ្លួនឯង"។ សកម្មភាពដំបូងបំផុតរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលគឺអនុវត្តកម្មវិធីដែលធានាការស្តារឡើងវិញនូវសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា និងការធ្វើសមាហរណកម្មប្រទេសចូលទៅក្នុងទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចតំបន់និងពិភពលោក។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ រាជរដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសពីការផ្លាស់ប្តូរដែល"មិនអាចនឹងត្រឡប់វិញបាននិងមិនអាចផ្លាស់ប្តូរវិញបាន"ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលទៅរកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារទិសដៅ។<ref name=":2" /> == ព្រះមហាក្សត្រ == [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|right|thumb|[[នរោត្តម សីហនុ]], [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]]] ប្រទេសកម្ពុជាគឺជារដ្ឋប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (ពោលគឺព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យ ប៉ុន្តែគ្មានអំណាចនយោបាយ) ដែលមានទម្រង់ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងមហាក្សត្រិយានី[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២ នៃអង់គ្លេស]]ដែរ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាបានចែងថា ព្រះមហាក្សត្រគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] និងជានិមិត្តរូបនៃឯកភាព និងនិរន្តភាពជាតិ។<ref>{{cite web|title=Cambodia 1993 (rev. 2008)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cambodia_2008?lang=en#26|website=Constitute|accessdate=17 April 2015}}</ref> ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម សីហនុ]]បានសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា (រជ្ជកាលទី២) ចាប់ពីថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។ ទ្រង់ក៏ធ្លាប់បានកាន់តំណែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតផងដែរ ដូចជា នាយករដ្ឋមន្រ្តី និងព្រះមហាក្សត្រ (រជ្ជកាលទី១) តាំងពីឆ្នាំ១៩៤១ មក។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ស្តេចឬព្រះមហាក្សត្រគឺមិនមានអំណាចនយោបាយនោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែការគោរពស្រឡាញ់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុពីសំណាក់ប្រជាជនកម្ពុជា ពាក្យវាចារបស់ព្រះអង្គតែងផ្តល់ឥទ្ធិពលជាច្រើនមកលើរដ្ឋាភិបាល។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ធ្លាប់កើតព្រះទ័យខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំងលើរឿងជម្លោះនយោបាយនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសជាតិរហូតជួនកាលព្រះអង្គបានគំរាមកំហែងដាក់រាជ្យបើបក្សពួកនយោបាយមិនព្រមចុះសម្រុងយោគយល់នឹងគ្នា។ ទង្វើបែបនេះបានដាក់សម្ពាធមកលើរដ្ឋាភិបាលឱ្យគិតពិចារណា រិះរករាល់ដំណោះស្រាយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់ពីសម្តេចនរោត្តម សីហនុបានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ២០០៤ បុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[នរោត្តម សីហមុនី]]ក៏បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ បន្ទាប់ពីប្រគល់រាជ្យទៅឱ្យបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានចំណាយពេលវេលារបស់ទ្រង់ចុះសួរសុខទុក្ខប្រជាជនកម្ពុជាដែលជាកត្តាបណ្តាលឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាឥស្សរជនដែលមានការគោរពស្រឡាញ់ខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេស ខណៈពេលដែលសីហមុនី ដែលជាព្រះមហាក្សត្របច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជាបានចំណាយពេលវេលាភាគច្រើនរបស់ទ្រង់នៅឯ[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]។{{citation needed}} ក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]មានពាក្យជាច្រើនដែលមានន័យស្មើនឹងពាក្យថា"ស្តេច", ពាក្យដែលនិយមប្រើជាងគេ (រកឃើញនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣) គឺ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaksat-2.svg|123x123ភីកសែល]] (''preahmâhaksat'') ដែលមានន័យថា ''ព្រះ''- ("ប្រសើរ ខ្ពង់ខ្ពស់", ពាក្យមកពី[[ភាសាបាលី]]<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87&service=dictionary|title=Native orthography for "ព្រះ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>) -''មហា''- ([[សំស្ក្រឹត]],មានន័យថា៖"អស្ចារ្យ") -''ក្សត្រ'' ("អ្នកចម្បាំង, អ្នកគ្រប់គ្រង", មកពីសំស្ក្រឹត<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A&service=dictionary|title=Native orthography for "ក្សត្រ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>)។ ក្នុងឱកាសដែលសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុបានចូលនិវត្តន៍នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៤ រដ្ឋសភាកម្ពុជាបានបង្កើតពាក្យថ្មីសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដែលចូលនិវត្តន៍ ឬដាក់រាជ្យ៖ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaviraksat-2.svg]] (''preahmâhaviraksat''), ''វីរ'' ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតគឺមានន័យថា អង់អាចក្លាហាន អ្នកដែលឧត្តុងឧត្តម វីរជន ឬជាប្រមុខ។ ក្នុងនាមជាព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះនរោត្តម សីហនុទ្រង់បានរក្សានូវបុព្វសិទ្ធិជាច្រើនដែលព្រះអង្គបានធ្លាប់កាន់កាលនៅជាព្រះមហាក្សត្រហើយព្រះអង្គត្រូវជាឥស្សរជនដែលគេគោរពស្រឡាញ់ និងយកចិត្តទុកដាក់បំផុត។ ដូច្នេះហើយ កម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាប្រទេសមួយដែលមានស្តេចពីរអង្គ៖ ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ និងព្រះមហាវីរក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលមិនមែនជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។{{Citation needed|date=March 2019}} សម្តេចសីហនុបានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ដោយជរាពាធ។ ===ការឡើងស្នងរាជ្យ=== មិនដូចរបបរាជានិយមភាគនៅលើពិភពលោក រាជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺមិនចាំបាច់ត្រូវការស្នងរាជ្យបន្តតាមពូជពង្សរាជវង្សឡើយហើយព្រះមហាក្សត្រគឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យជ្រើសរើសអ្នកស្នងរាជ្យសម្បត្តិ (រជ្ជទាយាទ) បន្តនោះដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះរាជាថ្មីនឹងត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក]]ដែលមានសមាជិកដូចជា ប្រធានរដ្ឋសភា នាយករដ្ឋមន្រ្តី ប្រធានព្រឹទ្ធសភា អនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃព្រឹទ្ធសភា សម្តេចសង្ឃរាជ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|គណៈមហានិកាយ និងគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ]] និងអនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃរដ្ឋសភា។ បន្ទាប់ពីអតីតព្រះមហាក្សត្របានចូលទិវង្គតឬដាក់រាជ្យ ក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិនឹងបើកការប្រជុំដើម្បីជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រថ្មីដែលជាសមាជិកនៃរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ។ មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា សម្បទារបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការចាត់តែងតាំងព្រះមហាក្សត្រប្រកបទៅដោយសន្តិវិធីបានបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ខុសផ្លែកពីកម្ពុជាកាលពីអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ (សូមមើល[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]])។ ==អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ== {{Further|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} [[File:훈 마넷 캄보디아 총리 (2024년 5월 17일).jpg|thumb|[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]]]] [[File:Seal of the Cabinet of Cambodia.svg|thumb|ត្រានៃរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]គឺជាអ្នកតំណាងមកពីគណបក្សកាន់អំណាចនៃរដ្ឋសភា។ លោក/នាងនឹងត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រតាមអនុសាសន៍របស់ប្រធាននិងអនុប្រធានរដ្ឋសភា។ ដើម្បីឱ្យបុគ្គលម្នាក់ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តី លោក/នាងត្រូវទទួលឆ្លងកាត់តាមការបោះឆ្នោតទុកចិត្តពីរដ្ឋសភាជាមុនសិន។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ជាផ្លូវការនៅប្រទេសកម្ពុជា។ នៅពេលឡើងកាន់តំណែង លោក/នាងត្រូវតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ភារកិច្ចផ្លូវការរបស់នាយករដ្ឋមន្រ្តីរួមមាន ធ្វើជាប្រធាននៃកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្រ្តី តែងតាំង និងដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងនឹងបង្កើតបានជាស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជាបច្ចុប្បន្នគឺសម្តេចតេជោហ៊ុន សែន ដែលជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គបក)។ លោកបានកាន់តំណែងនេះតាំងពីការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨ គឺមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីគណបក្សប្រជាជនបានធ្វើ"[[រដ្ឋប្រហារ]]"<ref>{{cite web |url=http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |title=Archived copy |accessdate=2007-06-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |archivedate=2007-06-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-03-09 |archivedate=2005-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050910091417/http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |url-status=dead }}</ref> ទម្លាក់ប្រធានគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចគឺព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ==អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ== [[នីតិបញ្ញត្តិ|ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិ]]របស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគួបផ្សំឡើងដោយសភាចំនួនពីរថ្នាក់គឺ៖ *'''[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]]''' (''Assemblée nationale'') មានសមាជិកចំនួន ១២៥ រូប ដែលជ្រើសតាំងសម្រាប់អាណត្តិ ៥ ឆ្នាំដោយ[[តំណាងសមាមាត្រ]]។ *'''[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]''' (''Sénat'') មានសមាជិកចំនួន ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងអស់ត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយសមាជិកនៅសល់ចំនួន ៥៧ រូបទៀតត្រូវបានបោះឆ្នោតជា"អសកល"។ សមាជិកសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ ករណីយកិច្ចផ្លូវការរបស់សភាគឺត្រូវធ្វើនីតិកម្មនិងបង្កើតច្បាប់។ បញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយសភាត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យព្រះមហាក្សត្រដើម្បីស្នើសុំការយល់ព្រមពីទ្រង់។ ព្រះមហាក្សត្រគឺគ្មានសិទ្ធិវេតូលើបញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយរដ្ឋសភានោះទេដូច្នេះហើយទ្រង់មិនអាចដកការយល់ព្រមរបស់ទ្រង់បានឡើយ។ រដ្ឋសភាមានអំណាចបណ្តេញនាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងបានដោយការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តសម្លេង ២ ភាគ ៣។ ===ព្រឹទ្ធសភា=== {{Main|ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ខ្ពស់នៃកម្ពុជាគឺហៅថា''ព្រឹទ្ធសភា''។ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិកសរុប ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងនេះត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ឯពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល និងសមាជិក ៥៧ រូបទៀតនឹងត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយតំណាងខេត្តឬស្រុក ហើយសភានេះគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹង[[ព្រឹទ្ធសភាបារាំង|ព្រឹទ្ធសភានៃប្រទេសបារាំង]]ដែរ។ សមាជិកនៃសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ មុនឆ្នាំ២០០៦ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាចុងក្រោយបង្អស់គឺត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩។ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាបន្ទាប់គឺបានកំណត់ធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារទៅដល់ឆ្នាំ២០០៦ វិញ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ អ្នកបោះឆ្នោតប្រមាណ ១១,៣៥២ នាក់បានទៅបោះឆ្នោតជ្រើសរើសអ្នកឈរឈ្មោះដែលពួកគេពេញចិត្ត។ ការបោះឆ្នោតនេះត្រូវបានរិះគុណដោយអង្គការមួយចំនួនក្នុងប្រទេសថាជាសកម្មភាពគ្មានប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4638406.stm|title=Ruling party wins Cambodia poll|author=|date=19 May 2018|via=news.bbc.co.uk}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមបាន ៤៣ អាសនៈនៅក្នុងស្ថាប័នព្រឹទ្ធសភា ពោលគឺបក្សប្រជាជនបានដណ្តើមបានកៅអីភាគច្រើន។ បក្សផ្សេងៗទៀតដែលដណ្តើមបានអាសនៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមាន[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] (១២ អាសនៈ) និង[[គណបក្សសម រង្ស៊ី]] (២ អាសនៈ)។ ===រដ្ឋសភាជាតិ=== {{Main|រដ្ឋសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ទាបនៃប្រទេសកម្ពុជាគឺហៅថា''រដ្ឋសភាជាតិ''។ រដ្ឋសភាមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២៥ រូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកលហើយបម្រើការបានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ។ ការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាចុងក្រោយបង្អស់បានធ្វើឡើងកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨។ បើមានបុគ្គលណាចង់ចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិចត្រឹម ១៨ ឆ្នាំឡើង។ ហើយបើបុគ្គលណាចង់ចុះឈ្មោះជ្រើសរើសក្លាយជាសមាជិកសភា បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិច ២៥ ឆ្នាំ។ រដ្ឋសភាដឹកនាំដោយប្រធានមួយរូបនិងអនុប្រធានពីររូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជិកសភាមុនសម័យប្រជុំនីមួយៗ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមអាសនៈទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភា។ ==គណបក្សនយោបាយ និងការបោះឆ្នោត== [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|170px|thumb|right|[[សម រង្ស៊ី]], អតីតប្រធានបក្សប្រឆាំងនិងជាប្រធាននៃ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គសជក]]]] [[File:Norodom Ranariddh (2014).jpg|170px|thumb|right|[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]], អតីតនាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយ និងប្រធាននៃគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] {{elect|បញ្ជីរាយនាម គណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា|ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា}} ===លទ្ធផលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១៨=== <onlyinclude>{| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[File:Assemblee cambodge 2018.svg|center|300px]] |- ! colspan=2|គណបក្ស !សម្លេង !% !កៅអី/អាសនៈ !+/– |- |style="background-color:#1E90FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]||៤,៨៨៩,១១៣||៧៦.៨៥||១២៥||+៥៧ |- |style="background-color:#FDD017;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||៣៧៤,៥១០||៥.៨៩||០||០ |- |style="background-color:#3BB9FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||៣០៩,៣៦៤||៤.៨៦||០||០ |- |style="background-color:#FF0000;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិ]]||២១២,៨៦៩||៣.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEE8AA;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ]]||៩៩,៣៧៧||១.៥៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#006400;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន]]||៧០,៥៦៧||១.១១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFA500;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសំបុកឃ្មុំសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]||៥៦,០២៤||០.៨៨||០||ថ្មី |- |style="background-color:#40E0D0;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]]||៥៥,២៩៨||០.៨៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរតែមួយ||៤៨,៧៨៥||០.៧៧||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា||៤៥,៣៧០||០.៧១||០||០ |- |style="background-color:#770C05| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរសាធារណរដ្ឋ]]||៤១,៦៣១||០.៦៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFFFFF| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សយុវជនកម្ពុជា]]||៣៩,៣៣៣||០.៦២||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សធម្មាធិបតេយ្យ||២៩,០៦០||០.៤៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច||២៣,២៥៥||០.៣៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរក្រោក||២២,០០២||០.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សពន្លឺថ្មី||១៣,៥០៩||០.២១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សជនជាតិដើមប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា||១០,១៩៧||០.១៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សមាតុភូមិយើង||៩,១៧៤||០.១៤||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ||៨,៥៩១||០.១៤||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សរស្មីខេមរា||៤,២១២||០.០៧||០||ថ្មី |- |colspan=2 style="text-align:left;"|សម្លេងទុព្វលភាព/មិនបានការ||៥៩៤,៦៥៩||–||–||– |- |colspan=2 style="text-align:left;"|'''សរុប'''||'''៦,៩៥៦,៩០០'''||'''១០០'''||'''១២៥'''||'''+២''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|អ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោត||៨,៣៨០,២១៧||៨៣.០២||–||– |- |colspan=6 style="text-align:left;"|ប្រភព: [https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815200753/https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg |date=2018-08-15 }} |}</onlyinclude> ==អំណាចតុលាការ== តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា [[តុលាការ|ស្ថាប័នតុលាការ]]គឺជាអំណាចដែលឯករាជ្យពីរដ្ឋាភិបាល។ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រមគឺជាតំណែងខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងស្ថាប័នតុលាការ។ មុនឆ្នាំ១៩៩៧ ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានស្ថាប័នតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលនោះទេ បើទោះបីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថាមានក៏ដោយ។ ភារកិច្ចចម្បងរបស់តុលាការគឺកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋជន ដោះស្រាយបណ្តឹង និងសំខាន់បំផុតនោះគឺការពារសេរីភាពនិងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជា។ ក៏ប៉ុន្តែ បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួនបានអះអាងថា ស្ថាប័នតុលាការនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺសម្បូរទៅដោយភាពពុករលួយហើយច្រើនតែដើរតួជាឧបករណ៍របស់ស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិដើម្បីបំបិទមាត់សង្គមស៊ីវិលនិងមេដឹកនាំរបស់ក្រុមនោះផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/01/18/cambod12269.htm|title=Essential Background: Overview of human rights issues in Cambodia |website=Human Rights Watch|date=31 December 2005}}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាតុលាការមានសមាជិករហូតដល់ទៅ ១៧ រូប។ ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== {{Further|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃកម្ពុជា}} ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌និងបច្ចេកទេស]](ACCT), [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]](AsDB), [[អាស៊ាន]], [[គណៈកម្មការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់អាស៊ីនិងប៉ាស៊ីហ្វិក]](ESCAP), [[អង្គការស្បៀង និងកសិកម្ម]](FAO), [[ក្រុមប្រទេស ៧៧]](G-77), [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]](IAEA), [[ធនាគារអន្តរជាតិសម្រាប់ការកសាង និងអភិវឌ្ឍន៍]](IBRD), [[អង្គការអាកាសចរណ៍ស៊ីវិលអន្តរជាតិ]](ICAO), [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](ICC), [[ចលនាកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ]](ICRM), [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]](IDA), [[មូលនិធិអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្ម]](IFAD), IFC, [[សហព័ន្ធកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ|IFRCS]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាត]](ILO), [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]](IMF), IMO, [[Intelsat]](មិនទាន់ចុះហត្ថលេខា), [[អង្គការនគរបាលឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](Interpol), [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]](IOC), [[អង្គការអន្តរជាតិសម្រាប់ស្តង់ដារនីយកម្ម]](ISO), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]](ITU), NAM, [[អង្គការសម្រាប់ការហាមឃាត់អាវុធគីមី]](OPCW), [[តុលាការមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យអចិន្ត្រៃយ៍]](PCA), [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UN), [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីពាណិជ្ជកម្ម និងការអភិវឌ្ឍន៍]](UNCTAD), [[យូណេស្កូ]] [[អង្គការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UNIDO), [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]](UPU), [[ធនាគារពិភពលោក]](WBl), WFTU, [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]](WHO), [[អង្គការកម្មសិទ្ធិបញ្ញាពិភពលោក]](WIPO), [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]](WMO), [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]](WTO), [[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]](WToO)។ល។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទង់មតិ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍ការយល់ឃើញអំពីអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ នៃ ១៨៤|| ៨៩.១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ នៃ ១៨៤|| ៧៥.៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សារ៉ែមាសពិភពលោក]]|| [[រ៉ែមាសបម្រុង]] (២០១០)|| ៦៥ នៃ ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នកសារព័ត៌មានគ្មានព្រំដែន]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ នៃ ១៧៩|| ៦៥.៣% |- | [[មូលនិធិបេតិកភណ្ឌ]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ នៃ ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ នៃ ១៤២|| ៦៨.៣% |- |} ==រដ្ឋបាលថ្នាក់ខេត្ត និងមូលដ្ឋាន== {{see also|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា}} ក្រោមរដ្ឋាភិបាល (ការិយាល័យ) កណ្តាលគឺមានរដ្ឋបាលខេត្តក្រុងសរុប ២៤។<ref name="wb">''Private Solutions for Infrastructure in Cambodia: A Country Framework Report''. [[World Bank]] (2002), [https://books.google.com/books?id=ktRy_5sKrGEC&pg=PA65 p65]. {{ISBN|0-8213-5076-5}}.</ref> (នៅតំបន់ជនបទ ការបែងចែករដ្ឋបាលកម្រិត (ឬថ្នាក់) ទីមួយត្រូវបានគេហៅថាខេត្ត ឯនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុងគេហៅថា ក្រុង) រដ្ឋបាលគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ក្រសួងមហាផ្ទៃ]]ហើយសមាជិករបស់ពួកគេត្រូវបានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។<ref name=wb/> រដ្ឋបាលខេត្តក្រុងបានចូលរួមក្នុងការបង្កើតថវិកាជាតិ ពួកគេក៏ចេញប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីនិងអាជ្ញាប័ណ្ណធ្វើអាជីវកម្មផងដែរ។<ref name=wb/> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០២ រដ្ឋបាលថ្នាក់ឃុំសង្កាត់ ([[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំសង្កាត់]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានសមាជិកជ្រើសតាំងដោយការបោះឆ្នោតតាមរយៈប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមឃុំសង្កាត់រៀងរាល់ ៥ ឆ្នាំម្តង។<ref>{{cite web|url=http://www.embassyofcambodia.org.nz/March2007/March2007-3.htm|title=Account Suspended|author=|date=|website=www.embassyofcambodia.org.nz}}</ref> ជាក់ស្តែង ការបែងចែកទំនួលខុសត្រូវរវាងកម្រិតផ្សេងៗនៃរដ្ឋាភិបាលគឺមិនប្រាកដប្រជាទេ។<ref name=wb/> ភាពមិនច្បាស់លាស់នេះបានបង្កឱ្យកើតមានអំពើពុករលួយនិងបង្កើនការចំណាយសម្រាប់វិនិយោគិន។<ref name=wb/> ==អាគតដ្ឋាន== {{reflist}} ==ឯកសារយោង== {{refbegin|60em}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Introduction to Cambodian Law|url=https://www.kas.de/single-title/-/content/einfuehrung-in-das-kambodschanische-recht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=21 May 2012}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Cambodian Constitutional Law|url=https://www.kas.de/web/kambodscha/single-title/-/content/kambodschanisches-verfassungsrecht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=July 2016}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://report.globalintegrity.org/cambodia Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130414213804/http://report.globalintegrity.org/cambodia |date=2013-04-14 }} របាយការណ៍ស្តីពីអំពើពុករលួយនិងការប្រឆាំងអំពើពុករលួយនៅកម្ពុជា ===ព្រះមហាក្សត្រ=== *[http://www.norodomsihamoni.org នរោត្តម សីហមុនី, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ស្តេចនរោត្តម សីហមុនី *[http://www.norodomsihanouk.info នរោត្តម សីហនុ, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ===ក្រសួងនានា=== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html Cambodia.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |date=2006-10-05 }} គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា (អង់គ្លេស) ([http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html Cambodia.gov.kh ជាភាសាខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207102921/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html |date=2005-12-07 }}) *[http://www.cdc-crdb.gov.kh CDC] ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា *[http://www.ccc.gov.kh/ Conseil Constitutionnel du Cambodge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216084725/http://www.ccc.gov.kh/ |date=2008-12-16 }} ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា *[http://www.maff.gov.kh/ ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ]{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.foodsecurity.gov.kh/ ប្រព័ន្ធព័ត៌មានសន្តិសុខស្បៀង និងអាហារូបត្ថម្ភនៅកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308111004/http://www.foodsecurity.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moc.gov.kh/ ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម] *[http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125210221/http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ |date=2005-11-25 }} *[http://www.mef.gov.kh/ ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308113343/http://www.mef.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moeys.gov.kh ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123150233/http://moeys.gov.kh/ |date=2022-11-23 }} *[https://www.moe.gov.kh/ ក្រសួងបរិស្ថាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513051914/https://www.moe.gov.kh/ |date=2020-05-13 }} *[http://www.mptc.gov.kh/ ក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208105401/http://www.mptc.gov.kh/ |date=2014-02-08 }} *[http://www.mpwt.gov.kh/ ក្រសួងសាធារណការ និងដឹកជញ្ជូន] *[http://www.mot.gov.kh ក្រសួងទេសចរណ៍] *[http://www.nida.gov.kh/ NiDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525141512/http://www.nida.gov.kh/ |date=2009-05-25 }} អាជ្ញាធរអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យាគមនាគមន៍ព័ត៌មានវិទ្យា *[http://www.mop.gov.kh/ ក្រសួងផែនការ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308115145/http://www.mop.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.nis.gov.kh/ NIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ *[http://www.interior.gov.kh/ ក្រសួងមហាផ្ទៃ] *[http://www.ncct.gov.kh/ N.C.C.T] គណៈកម្មាធិការជាតិប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើជួញដូរមនុស្ស ===ផ្សេងៗ=== * [http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722034713/http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm |date=2011-07-22 }} {{Asia topic|Politics of}} {{DEFAULTSORT:Politics Of Cambodia}} <!--Categories--> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅកម្ពុជា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|កម្ពុជា]] 2gwtubzesyi7l5x2gzt1gqq2fj7txla 337419 337418 2026-07-18T07:34:59Z มองโกเลีย๔๔ 21606 337419 wikitext text/x-wiki {{Politics of Cambodia}} {{Politics of Cambodia}} '''នយោបាយប្រទេសកម្ពុជា''' 'ត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលក្នុងនោះ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]មានតួនាទីជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ហើយ[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]បានវាយចូលទឹកដីកម្ពុជា រួចបានផ្តួលរំលំ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយបន្ទាប់មក ក៏បានបន្តឈរជើងក្នុងប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៨៩|ការដួលរលំនៃរបបកុម្មុយនីស្ត]]នៅជុំវិញពិភពលោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ ទីបំផុតវៀតណាមក៏បានសម្រេចដក[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំង]]របស់ខ្លួនចេញពីដែនដីកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|title=Lessons from Cambodia's Paris Peace Accords for Political Unrest Today|website=United States Institute of Peace|language=en|access-date=2018-06-14|archivedate=2022-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221021130106/https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|url-status=dead}}</ref> [[សភាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] ត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើបន្ទាប់ពីភាគីជម្លោះបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១]] និងបន្ទាប់ពីមាន[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោត]]ដែលបានរៀបចំឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះបានប្រកាសអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សនៅប្រទេសកម្ពុជាហើយមានអំណាចធំៗបីគឺ [[នីតិប្រតិបត្តិ (រដ្ឋាភិបាល)|អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] អំណាច[[តុលាការ]] និងអំណាច[[នីតិប្បញ្ញត្តិ]]។ ក៏ប៉ុន្តែ តាំងពីបានប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញមក កម្ពុជាគឺមិនដែលមានបក្សប្រឆាំងណាដែលមានសក្តានុភាពអាចយកឈ្នះលើបក្សកាន់អំណាចនោះឡើយ ដោយហេតុនេះហើយទើបសម្តេច[[ហ៊ុន សែន]]អាចបន្តកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្រ្តីគិតចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៥ មក។ គណបក្សសម្តេចគឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]ដែលដណ្តើមអាសនៈបានទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភាក្នុងឆ្នាំ២០១៨ បន្ទាប់ពីបានរំលាយ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]]ចោល ដែលពេលនោះត្រូវជាបក្សប្រឆាំងធំបំផុតនឹងបក្សប្រជាជន។ តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានប្រកាសដែរថាប្រទេសកម្ពុជាគឺជា "រដ្ឋឯករាជ្យ អធិបតេយ្យ សន្តិភាព អព្យាក្រឹត និងរដ្ឋមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ"។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=xXQ6Od8xVMsC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=independent,+sovereign,+peaceful,+permanently+neutral+and+non-aligned+State+cambodia#v=onepage&q=independent,%20sovereign,%20peaceful,%20permanently%20neutral%20and%20non-aligned%20State%20cambodia&f=false|title=Framing the State in Times of Transition: Case Studies in Constitution Making|last=Miller|first=Laurel E.|last2=Aucoin|first2=Louis|date=2010|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=9781601270559|location=|pages=210|language=en}}</ref> អំណាចនីតិប្រតិបត្តិត្រូវបានអនុវត្តដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងនាមនិងដោយឯកច្ឆ័ន្ធពីសំណាក់ព្រះមហាក្សត្រ។ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីត្រូវបានជួយ ឬគាំទ្រដោយសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សានោះមានដូចជា ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តី រដ្ឋមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ និងរដ្ឋមន្រ្តីផ្សេងៗ។ អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិត្រូវបានផ្ទេរទៅ[[ទ្វេសភានិយម|នីតិបញ្ញត្តិទ្វេភាគី]] ដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]ដែលមានសិទ្ធិអំណាចបោះឆ្នោតលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់ ហើយ[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]វិញមានសិទ្ធិអំណាចពិនិត្យមើលឡើងវិញ។ នៅពេលអនុម័តច្បាប់តាមរយៈស្ថាប័នសភាទាំងពីរ សេចក្តីព្រាងច្បាប់នោះនឹងត្រូវដាក់ជូនព្រះមហាក្សត្រដើម្បីឡាយព្រះហត្ថលេខា និងប្រកាសឱ្យប្រើ។ អំណាចតុលាការមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិ និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋនិងដោះស្រាយជម្លោះវិវាទដោយមិនលម្អៀង។ តុលាការកំពូលគឺជាតុលាការខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយមានអំណាចវិនិច្ឆ័យលើសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការជាន់ទាប។ ស្ថាប័នដាច់ដោយឡែកមួយទៀតហៅថា ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់ការបកស្រាយអំពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ ហើយដើម្បីដោះស្រាយវិវាទទាក់ទងនឹងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកសភា។<ref>{{Cite web|url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Cambodia.html|title=Overview of the Cambodian History, Governance and Legal Sources - GlobaLex|website=www.nyulawglobal.org|language=en|access-date=2018-06-14}}</ref> [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]បានគ្របដណ្តប់លើទិដ្ឋភាពនយោបាយកម្ពុជាចាប់តាំងពី[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៃឆ្នាំ១៩៩៧]] នៅឯទីក្រុងភ្នំពេញបានបញ្ចប់មកម្លេះ។ គណបក្សផ្សេងៗដែលជាគូប្រជែងនឹងបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]ដែលជាគណបក្សរាជានិយម និងអតីត[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]ដែលត្រូវបានរំលាយចោលដោយតុលាការកំពូលនៅឆ្នាំ២០១៧។ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយឈ្មោះ[[ស្ទីវិន ឡេវីតស្គី]] និងលូកាន-វេ បានពណ៌នាពីប្រទេសកម្ពុជាថាជា"របបផ្តាច់ការប្រកួតប្រជែង" ដែលជាប្រភេទ[[របបចម្រុះ]] មានលក្ខណៈជាប្រជាធិបតេយ្យផងនិងបែបផ្តាច់ការផង។<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/competitive-authoritarianism/20A51BE2EBAB59B8AAEFD91B8FA3C9D6|title=Competitive Authoritarianism by Steven Levitsky|last=Way|first=Lucan A.|last2=Levitsky|first2=Steven|date=2010|website=Cambridge Core|page=3|access-date=2019-04-01}}</ref> ==ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់== កម្ពុជាគឺជាប្រទេសប្រកាន់យករបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធជា[[ឯកត្តរដ្ឋ]]<ref>{{Cite book|url=https://www.adb.org/publications/deconcentration-and-decentralization-reforms-cambodia-recommendations-institutional|title=Deconcentration and Decentralization Reforms in Cambodia: Recommendations for an Institutional Framework|last=Niazi|first=Tariq H.|date=2011-06-01|publisher=Asian Development Bank|isbn=9789290922650|location=|pages=74|language=en}}</ref> និងមានទម្រង់ជារដ្ឋាភិបាល[[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|សភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186476.pdf|title=Country Reports for Human Rights Practices for 2011|last=US State Department|date=2011|website=state.gov|access-date=}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលចែងអំពីក្របខ័ណ្ឌគ្រប់គ្រងត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ ដោយ[[សភាធម្មនុញ្ញកម្ពុជា|សភាធម្មនុញ្ញ]]ក្រោយពី[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៩៣]] ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ សភាធម្មនុញ្ញបានអនុម័តគោលការណ៍និងវិធានជាមូលដ្ឋានដែលកំណត់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្លាយជាច្បាប់កំពូលនៃប្រទេស ដោយប្រកាសថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ឯករាជ្យ និងអព្យាក្រឹត ប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សដោយមានការបោះឆ្នោតប្រកបដោយយុត្តិធម៌និងតាមការកំណត់ ហើយធានាការគោរពសិទ្ធិមនុស្សនិងផ្តល់នូវប្រព័ន្ធតុលាការឯករាជ្យ។<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|title=1991 Paris Peace Agreements - Government, Constitution, National Anthem and Facts of Cambodia|last=|first=|date=|website=Cambodia Information Center|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|archive-date=2014-09-23|url-status=dead|archivedate=2014-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements}}</ref> ភាពឃោរឃៅនៃរបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានតម្រូវឱ្យមានការដាក់បញ្ចូលបទប្បញ្ញត្តិទាក់ទងនឹងសិទ្ធិមនុស្សជាចាំបាច់<ref name=":1">{{Cite journal|last=Ratner|first=Steven R.|date=1993|title=The Cambodia Settlement Agreements|journal=The American Journal of International Law|volume=87|issue=1|pages=25–28|doi=10.2307/2203851|issn=0002-9300|jstor=2203851}}</ref>ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវិលត្រឡប់ទៅរកគោលនយោបាយនិងការអនុវត្តដ៏ព្រៃផ្សៃដូចមុនទៀត។<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/Cambodia-20yearsonfromtheParisPeace.aspx|title=OHCHR {{!}} Cambodia - 20 years on from the Paris Peace Agreements|website=www.ohchr.org|access-date=2019-04-01}}</ref> លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះត្រូវបានដកចេញពីដំណើរការរៀបចំសេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសណាមីប៊ីដែលបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។<ref name=":1" /> វិជ្ជាករច្បាប់រដ្ឋធម្មនញ្ញអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[W:de:Jörg Menzel|ហ្ស៊ក មិនហ្សែល]]បានសម្គាល់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះថាជា"ស្នូលចាំបាច់នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសម័យទំនើប។"<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' pp. 16-17</ref> តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពនៃច្បាប់អន្តរជាតិក្នុងបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សបានកាន់តែប្រសើរឡើងដោយចងភ្ជាប់ប្រទេសកម្ពុជាឱ្យ"គោរព"បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សដែលត្រូវបានអនុម័តដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite web|url=https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|title=Cambodian Constitutional Provisions on Treaties: A Story of Constitutional Evolution Beyond Rhetoric|last=Kuong|first=Teilee|date=|website=Harvard Yenching Institute|access-date=2019-04-01|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401214602/https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្មចំនួនប្រាំបួនដងចាប់តាំងពីការអនុម័តមក – ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤, ១៩៩៩, ២០០១, ២០០៥, ២០០៦, ២០០៨, ២០១៤<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 47</ref> និងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/national-politics/lese-majeste-law-now-effect|title=Lèse majesté law now in effect, National, Politics, Phnom Penh Post|last=Chheng|first=Niem|last2=Nachemson|first2=Andrew|date=5 March 2018|website=www.phnompenhpost.com|language=en|access-date=2019-04-02}}</ref> === ការបែងចែកអំណាច === អំណាចរដ្ឋត្រូវបានបែងចែកជាបីគឺ៖ [[សភាតំណាងរាស្រ្តកម្ពុជា|អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ]] អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការ។ អធិបតេយ្យភាពនយោបាយគឺស្ថិតនៅលើប្រជាជនកម្ពុជាដែលអាចប្រើអំណាចរបស់ពួកគេតាមរយៈអំណាចរដ្ឋទាំងបី។ រាជរដ្ឋាភិបាលដែលកាន់អំណាចប្រតិបត្តិគឺត្រូវទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះ[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ ប្រព័ន្ធតុលាការដែលជាអំណាចឯករាជ្យមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិនិងសេរីភាពរបស់ពលរដ្ឋ។<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 45</ref> ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានប្រកាសជាសាសនារបស់រដ្ឋ។<ref>Kong Phallack. Freedom of Religion in Cambodia. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 393</ref> === ឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធច្បាប់ === ប្រព័ន្ធច្បាប់នៃប្រទេសកម្ពុជាគឺ [[ច្បាប់ស៊ីវិល (ប្រព័ន្ធច្បាប់)|ច្បាប់ស៊ីវិល]] ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពី[[ច្បាប់នៃបារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលជាលទ្ធផលនៃអាណានិគមនិយម។<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' p. 31<br /></ref>[[ច្បាប់សង្គមនិយម|ប្រព័ន្ធច្បាប់សូវៀត-វៀតណាម]]បានគ្របដណ្តប់លើប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាដើមពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៩, យុត្តិវិទូជាតិស្រីលង្កាម្នាក់ឈ្មោះ[[បាសែល ហ៊្វែណានដូ]]បានអះអាងថាធាតុខ្លះដែលមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្គមនិយមគឺនៅតែបន្តមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃដដែរ។<ref>{{Cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/461500|title=Problems facing the Cambodian legal system|last=Fernando|first=Basil|last2=Kirby|first2=M. D.|date=1998|publisher=Asian Human Rights Commission|others=Asian Human Rights Commission|isbn=9789628314027|location=Hong Kong, China|pages=vi}}</ref> ជាទូទៅ ច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់ដែលផ្អែកលើព្រះពុទ្ធសាសនានិងច្បាប់ដែលបន្សល់ទុកពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ក៏នៅតែមានអនុវត្តខ្លះដែរ។<ref>Kong Phallack. Overview of the Cambodian Legal and Judicial System and Recent Efforts at Legal and Judicial Reform. Hor Peng et al. ''Introduction to Cambodian Law''. pp. 7-8</ref><ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. pp. 44-45</ref> === សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ === រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានប្តេជ្ញាចំពោះ"ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ" រួមជាមួយបទប្បញ្ញត្តិដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៅក្នុងតួនាទីរបស់រដ្ឋពីអតីតកាល។<ref name=":2">{{Cite journal|last=St John|first=Ronald Bruce|date=1995|title=The Political Economy of the Royal Government of Cambodia|journal=Contemporary Southeast Asia|volume=17|issue=3|pages=266–269|issn=0129-797X|jstor=25798289}}</ref> សន្តិសុខទ្រពសម្បត្តិឯកជន និងសិទ្ធិលក់ដូរដោយសេរីដែលមានលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់ដំណើរនៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ<ref>{{Cite journal|last=Ear|first=Sophal|date=1995|title=Cambodia's Economic Development in Historical Perspective: A Contribution to the Study of Cambodia's Economy|url=https://www.academia.edu/2336758|journal=|language=en|volume=|page=82|via=}}</ref> ត្រូវបានផ្តល់ជូន។ អំណាចអស្សាមិករណ៍របស់រដ្ឋបានកំណត់ដល់វិសាលភាពនៃការបម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈហើយត្រូវអនុវត្តតែនៅពេលដែលសំណង"ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៍"ត្រូវធ្វើឡើងជាមុន។<ref>Kuong Teilee. Economic Rights and the National Economic System. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 498</ref> ដោយដំណើរការនៅក្រោមពាក្យស្លោកមួយថា "''Le Cambodge s'aide lui-même''" ដែលប្រែថា "កម្ពុជានឹងជួយខ្លួនឯង"។ សកម្មភាពដំបូងបំផុតរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលគឺអនុវត្តកម្មវិធីដែលធានាការស្តារឡើងវិញនូវសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា និងការធ្វើសមាហរណកម្មប្រទេសចូលទៅក្នុងទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចតំបន់និងពិភពលោក។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ រាជរដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសពីការផ្លាស់ប្តូរដែល"មិនអាចនឹងត្រឡប់វិញបាននិងមិនអាចផ្លាស់ប្តូរវិញបាន"ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលទៅរកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារទិសដៅ។<ref name=":2" /> == ព្រះមហាក្សត្រ == [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|right|thumb|[[នរោត្តម សីហនុ]], [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]]] ប្រទេសកម្ពុជាគឺជារដ្ឋប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (ពោលគឺព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យ ប៉ុន្តែគ្មានអំណាចនយោបាយ) ដែលមានទម្រង់ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងមហាក្សត្រិយានី[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២ នៃអង់គ្លេស]]ដែរ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាបានចែងថា ព្រះមហាក្សត្រគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] និងជានិមិត្តរូបនៃឯកភាព និងនិរន្តភាពជាតិ។<ref>{{cite web|title=Cambodia 1993 (rev. 2008)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cambodia_2008?lang=en#26|website=Constitute|accessdate=17 April 2015}}</ref> ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម សីហនុ]]បានសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា (រជ្ជកាលទី២) ចាប់ពីថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។ ទ្រង់ក៏ធ្លាប់បានកាន់តំណែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតផងដែរ ដូចជា នាយករដ្ឋមន្រ្តី និងព្រះមហាក្សត្រ (រជ្ជកាលទី១) តាំងពីឆ្នាំ១៩៤១ មក។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ស្តេចឬព្រះមហាក្សត្រគឺមិនមានអំណាចនយោបាយនោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែការគោរពស្រឡាញ់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុពីសំណាក់ប្រជាជនកម្ពុជា ពាក្យវាចារបស់ព្រះអង្គតែងផ្តល់ឥទ្ធិពលជាច្រើនមកលើរដ្ឋាភិបាល។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ធ្លាប់កើតព្រះទ័យខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំងលើរឿងជម្លោះនយោបាយនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសជាតិរហូតជួនកាលព្រះអង្គបានគំរាមកំហែងដាក់រាជ្យបើបក្សពួកនយោបាយមិនព្រមចុះសម្រុងយោគយល់នឹងគ្នា។ ទង្វើបែបនេះបានដាក់សម្ពាធមកលើរដ្ឋាភិបាលឱ្យគិតពិចារណា រិះរករាល់ដំណោះស្រាយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់ពីសម្តេចនរោត្តម សីហនុបានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ២០០៤ បុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[នរោត្តម សីហមុនី]]ក៏បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ បន្ទាប់ពីប្រគល់រាជ្យទៅឱ្យបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានចំណាយពេលវេលារបស់ទ្រង់ចុះសួរសុខទុក្ខប្រជាជនកម្ពុជាដែលជាកត្តាបណ្តាលឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាឥស្សរជនដែលមានការគោរពស្រឡាញ់ខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេស ខណៈពេលដែលសីហមុនី ដែលជាព្រះមហាក្សត្របច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជាបានចំណាយពេលវេលាភាគច្រើនរបស់ទ្រង់នៅឯ[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]។{{citation needed}} ក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]មានពាក្យជាច្រើនដែលមានន័យស្មើនឹងពាក្យថា"ស្តេច", ពាក្យដែលនិយមប្រើជាងគេ (រកឃើញនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣) គឺ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaksat-2.svg]] (''preahmâhaksat'') ដែលមានន័យថា ''ព្រះ''- ("ប្រសើរ ខ្ពង់ខ្ពស់", ពាក្យមកពី[[ភាសាបាលី]]<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87&service=dictionary|title=Native orthography for "ព្រះ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>) -''មហា''- ([[សំស្ក្រឹត]],មានន័យថា៖"អស្ចារ្យ") -''ក្សត្រ'' ("អ្នកចម្បាំង, អ្នកគ្រប់គ្រង", មកពីសំស្ក្រឹត<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A&service=dictionary|title=Native orthography for "ក្សត្រ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>)។ ក្នុងឱកាសដែលសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុបានចូលនិវត្តន៍នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៤ រដ្ឋសភាកម្ពុជាបានបង្កើតពាក្យថ្មីសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដែលចូលនិវត្តន៍ ឬដាក់រាជ្យ៖ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaviraksat-2.svg]] (''preahmâhaviraksat''), ''វីរ'' ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតគឺមានន័យថា អង់អាចក្លាហាន អ្នកដែលឧត្តុងឧត្តម វីរជន ឬជាប្រមុខ។ ក្នុងនាមជាព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះនរោត្តម សីហនុទ្រង់បានរក្សានូវបុព្វសិទ្ធិជាច្រើនដែលព្រះអង្គបានធ្លាប់កាន់កាលនៅជាព្រះមហាក្សត្រហើយព្រះអង្គត្រូវជាឥស្សរជនដែលគេគោរពស្រឡាញ់ និងយកចិត្តទុកដាក់បំផុត។ ដូច្នេះហើយ កម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាប្រទេសមួយដែលមានស្តេចពីរអង្គ៖ ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ និងព្រះមហាវីរក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលមិនមែនជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។{{Citation needed|date=March 2019}} សម្តេចសីហនុបានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ដោយជរាពាធ។ ===ការឡើងស្នងរាជ្យ=== មិនដូចរបបរាជានិយមភាគនៅលើពិភពលោក រាជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺមិនចាំបាច់ត្រូវការស្នងរាជ្យបន្តតាមពូជពង្សរាជវង្សឡើយហើយព្រះមហាក្សត្រគឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យជ្រើសរើសអ្នកស្នងរាជ្យសម្បត្តិ (រជ្ជទាយាទ) បន្តនោះដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះរាជាថ្មីនឹងត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក]]ដែលមានសមាជិកដូចជា ប្រធានរដ្ឋសភា នាយករដ្ឋមន្រ្តី ប្រធានព្រឹទ្ធសភា អនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃព្រឹទ្ធសភា សម្តេចសង្ឃរាជ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|គណៈមហានិកាយ និងគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ]] និងអនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃរដ្ឋសភា។ បន្ទាប់ពីអតីតព្រះមហាក្សត្របានចូលទិវង្គតឬដាក់រាជ្យ ក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិនឹងបើកការប្រជុំដើម្បីជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រថ្មីដែលជាសមាជិកនៃរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ។ មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា សម្បទារបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការចាត់តែងតាំងព្រះមហាក្សត្រប្រកបទៅដោយសន្តិវិធីបានបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ខុសផ្លែកពីកម្ពុជាកាលពីអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ (សូមមើល[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]])។ ==អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ== {{Further|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} [[File:훈 마넷 캄보디아 총리 (2024년 5월 17일).jpg|thumb|[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]]]] [[File:Seal of the Cabinet of Cambodia.svg|thumb|ត្រានៃរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]គឺជាអ្នកតំណាងមកពីគណបក្សកាន់អំណាចនៃរដ្ឋសភា។ លោក/នាងនឹងត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រតាមអនុសាសន៍របស់ប្រធាននិងអនុប្រធានរដ្ឋសភា។ ដើម្បីឱ្យបុគ្គលម្នាក់ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តី លោក/នាងត្រូវទទួលឆ្លងកាត់តាមការបោះឆ្នោតទុកចិត្តពីរដ្ឋសភាជាមុនសិន។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ជាផ្លូវការនៅប្រទេសកម្ពុជា។ នៅពេលឡើងកាន់តំណែង លោក/នាងត្រូវតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ភារកិច្ចផ្លូវការរបស់នាយករដ្ឋមន្រ្តីរួមមាន ធ្វើជាប្រធាននៃកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្រ្តី តែងតាំង និងដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងនឹងបង្កើតបានជាស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជាបច្ចុប្បន្នគឺសម្តេចតេជោហ៊ុន សែន ដែលជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គបក)។ លោកបានកាន់តំណែងនេះតាំងពីការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨ គឺមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីគណបក្សប្រជាជនបានធ្វើ"[[រដ្ឋប្រហារ]]"<ref>{{cite web |url=http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |title=Archived copy |accessdate=2007-06-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |archivedate=2007-06-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-03-09 |archivedate=2005-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050910091417/http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |url-status=dead }}</ref> ទម្លាក់ប្រធានគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចគឺព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ==អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ== [[នីតិបញ្ញត្តិ|ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិ]]របស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគួបផ្សំឡើងដោយសភាចំនួនពីរថ្នាក់គឺ៖ *'''[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]]''' (''Assemblée nationale'') មានសមាជិកចំនួន ១២៥ រូប ដែលជ្រើសតាំងសម្រាប់អាណត្តិ ៥ ឆ្នាំដោយ[[តំណាងសមាមាត្រ]]។ *'''[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]''' (''Sénat'') មានសមាជិកចំនួន ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងអស់ត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយសមាជិកនៅសល់ចំនួន ៥៧ រូបទៀតត្រូវបានបោះឆ្នោតជា"អសកល"។ សមាជិកសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ ករណីយកិច្ចផ្លូវការរបស់សភាគឺត្រូវធ្វើនីតិកម្មនិងបង្កើតច្បាប់។ បញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយសភាត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យព្រះមហាក្សត្រដើម្បីស្នើសុំការយល់ព្រមពីទ្រង់។ ព្រះមហាក្សត្រគឺគ្មានសិទ្ធិវេតូលើបញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយរដ្ឋសភានោះទេដូច្នេះហើយទ្រង់មិនអាចដកការយល់ព្រមរបស់ទ្រង់បានឡើយ។ រដ្ឋសភាមានអំណាចបណ្តេញនាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងបានដោយការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តសម្លេង ២ ភាគ ៣។ ===ព្រឹទ្ធសភា=== {{Main|ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ខ្ពស់នៃកម្ពុជាគឺហៅថា''ព្រឹទ្ធសភា''។ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិកសរុប ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងនេះត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ឯពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល និងសមាជិក ៥៧ រូបទៀតនឹងត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយតំណាងខេត្តឬស្រុក ហើយសភានេះគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹង[[ព្រឹទ្ធសភាបារាំង|ព្រឹទ្ធសភានៃប្រទេសបារាំង]]ដែរ។ សមាជិកនៃសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ មុនឆ្នាំ២០០៦ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាចុងក្រោយបង្អស់គឺត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩។ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាបន្ទាប់គឺបានកំណត់ធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារទៅដល់ឆ្នាំ២០០៦ វិញ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ អ្នកបោះឆ្នោតប្រមាណ ១១,៣៥២ នាក់បានទៅបោះឆ្នោតជ្រើសរើសអ្នកឈរឈ្មោះដែលពួកគេពេញចិត្ត។ ការបោះឆ្នោតនេះត្រូវបានរិះគុណដោយអង្គការមួយចំនួនក្នុងប្រទេសថាជាសកម្មភាពគ្មានប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4638406.stm|title=Ruling party wins Cambodia poll|author=|date=19 May 2018|via=news.bbc.co.uk}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមបាន ៤៣ អាសនៈនៅក្នុងស្ថាប័នព្រឹទ្ធសភា ពោលគឺបក្សប្រជាជនបានដណ្តើមបានកៅអីភាគច្រើន។ បក្សផ្សេងៗទៀតដែលដណ្តើមបានអាសនៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមាន[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] (១២ អាសនៈ) និង[[គណបក្សសម រង្ស៊ី]] (២ អាសនៈ)។ ===រដ្ឋសភាជាតិ=== {{Main|រដ្ឋសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ទាបនៃប្រទេសកម្ពុជាគឺហៅថា''រដ្ឋសភាជាតិ''។ រដ្ឋសភាមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២៥ រូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកលហើយបម្រើការបានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ។ ការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាចុងក្រោយបង្អស់បានធ្វើឡើងកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨។ បើមានបុគ្គលណាចង់ចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិចត្រឹម ១៨ ឆ្នាំឡើង។ ហើយបើបុគ្គលណាចង់ចុះឈ្មោះជ្រើសរើសក្លាយជាសមាជិកសភា បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិច ២៥ ឆ្នាំ។ រដ្ឋសភាដឹកនាំដោយប្រធានមួយរូបនិងអនុប្រធានពីររូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជិកសភាមុនសម័យប្រជុំនីមួយៗ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមអាសនៈទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភា។ ==គណបក្សនយោបាយ និងការបោះឆ្នោត== [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|170px|thumb|right|[[សម រង្ស៊ី]], អតីតប្រធានបក្សប្រឆាំងនិងជាប្រធាននៃ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គសជក]]]] [[File:Norodom Ranariddh (2014).jpg|170px|thumb|right|[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]], អតីតនាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយ និងប្រធាននៃគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] {{elect|បញ្ជីរាយនាម គណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា|ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា}} ===លទ្ធផលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១៨=== <onlyinclude>{| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[File:Assemblee cambodge 2018.svg|center|300px]] |- ! colspan=2|គណបក្ស !សម្លេង !% !កៅអី/អាសនៈ !+/– |- |style="background-color:#1E90FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]||៤,៨៨៩,១១៣||៧៦.៨៥||១២៥||+៥៧ |- |style="background-color:#FDD017;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||៣៧៤,៥១០||៥.៨៩||០||០ |- |style="background-color:#3BB9FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||៣០៩,៣៦៤||៤.៨៦||០||០ |- |style="background-color:#FF0000;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិ]]||២១២,៨៦៩||៣.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEE8AA;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ]]||៩៩,៣៧៧||១.៥៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#006400;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន]]||៧០,៥៦៧||១.១១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFA500;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសំបុកឃ្មុំសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]||៥៦,០២៤||០.៨៨||០||ថ្មី |- |style="background-color:#40E0D0;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]]||៥៥,២៩៨||០.៨៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរតែមួយ||៤៨,៧៨៥||០.៧៧||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា||៤៥,៣៧០||០.៧១||០||០ |- |style="background-color:#770C05| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរសាធារណរដ្ឋ]]||៤១,៦៣១||០.៦៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFFFFF| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សយុវជនកម្ពុជា]]||៣៩,៣៣៣||០.៦២||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សធម្មាធិបតេយ្យ||២៩,០៦០||០.៤៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច||២៣,២៥៥||០.៣៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរក្រោក||២២,០០២||០.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សពន្លឺថ្មី||១៣,៥០៩||០.២១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សជនជាតិដើមប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា||១០,១៩៧||០.១៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សមាតុភូមិយើង||៩,១៧៤||០.១៤||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ||៨,៥៩១||០.១៤||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សរស្មីខេមរា||៤,២១២||០.០៧||០||ថ្មី |- |colspan=2 style="text-align:left;"|សម្លេងទុព្វលភាព/មិនបានការ||៥៩៤,៦៥៩||–||–||– |- |colspan=2 style="text-align:left;"|'''សរុប'''||'''៦,៩៥៦,៩០០'''||'''១០០'''||'''១២៥'''||'''+២''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|អ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោត||៨,៣៨០,២១៧||៨៣.០២||–||– |- |colspan=6 style="text-align:left;"|ប្រភព: [https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815200753/https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg |date=2018-08-15 }} |}</onlyinclude> ==អំណាចតុលាការ== តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា [[តុលាការ|ស្ថាប័នតុលាការ]]គឺជាអំណាចដែលឯករាជ្យពីរដ្ឋាភិបាល។ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រមគឺជាតំណែងខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងស្ថាប័នតុលាការ។ មុនឆ្នាំ១៩៩៧ ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានស្ថាប័នតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលនោះទេ បើទោះបីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថាមានក៏ដោយ។ ភារកិច្ចចម្បងរបស់តុលាការគឺកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋជន ដោះស្រាយបណ្តឹង និងសំខាន់បំផុតនោះគឺការពារសេរីភាពនិងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជា។ ក៏ប៉ុន្តែ បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួនបានអះអាងថា ស្ថាប័នតុលាការនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺសម្បូរទៅដោយភាពពុករលួយហើយច្រើនតែដើរតួជាឧបករណ៍របស់ស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិដើម្បីបំបិទមាត់សង្គមស៊ីវិលនិងមេដឹកនាំរបស់ក្រុមនោះផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/01/18/cambod12269.htm|title=Essential Background: Overview of human rights issues in Cambodia |website=Human Rights Watch|date=31 December 2005}}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាតុលាការមានសមាជិករហូតដល់ទៅ ១៧ រូប។ ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== {{Further|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃកម្ពុជា}} ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌និងបច្ចេកទេស]](ACCT), [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]](AsDB), [[អាស៊ាន]], [[គណៈកម្មការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់អាស៊ីនិងប៉ាស៊ីហ្វិក]](ESCAP), [[អង្គការស្បៀង និងកសិកម្ម]](FAO), [[ក្រុមប្រទេស ៧៧]](G-77), [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]](IAEA), [[ធនាគារអន្តរជាតិសម្រាប់ការកសាង និងអភិវឌ្ឍន៍]](IBRD), [[អង្គការអាកាសចរណ៍ស៊ីវិលអន្តរជាតិ]](ICAO), [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](ICC), [[ចលនាកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ]](ICRM), [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]](IDA), [[មូលនិធិអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្ម]](IFAD), IFC, [[សហព័ន្ធកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ|IFRCS]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាត]](ILO), [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]](IMF), IMO, [[Intelsat]](មិនទាន់ចុះហត្ថលេខា), [[អង្គការនគរបាលឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](Interpol), [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]](IOC), [[អង្គការអន្តរជាតិសម្រាប់ស្តង់ដារនីយកម្ម]](ISO), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]](ITU), NAM, [[អង្គការសម្រាប់ការហាមឃាត់អាវុធគីមី]](OPCW), [[តុលាការមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យអចិន្ត្រៃយ៍]](PCA), [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UN), [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីពាណិជ្ជកម្ម និងការអភិវឌ្ឍន៍]](UNCTAD), [[យូណេស្កូ]] [[អង្គការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UNIDO), [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]](UPU), [[ធនាគារពិភពលោក]](WBl), WFTU, [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]](WHO), [[អង្គការកម្មសិទ្ធិបញ្ញាពិភពលោក]](WIPO), [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]](WMO), [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]](WTO), [[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]](WToO)។ល។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទង់មតិ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍ការយល់ឃើញអំពីអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ នៃ ១៨៤|| ៨៩.១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ នៃ ១៨៤|| ៧៥.៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សារ៉ែមាសពិភពលោក]]|| [[រ៉ែមាសបម្រុង]] (២០១០)|| ៦៥ នៃ ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នកសារព័ត៌មានគ្មានព្រំដែន]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ នៃ ១៧៩|| ៦៥.៣% |- | [[មូលនិធិបេតិកភណ្ឌ]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ នៃ ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ នៃ ១៤២|| ៦៨.៣% |- |} ==រដ្ឋបាលថ្នាក់ខេត្ត និងមូលដ្ឋាន== {{see also|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា}} ក្រោមរដ្ឋាភិបាល (ការិយាល័យ) កណ្តាលគឺមានរដ្ឋបាលខេត្តក្រុងសរុប ២៤។<ref name="wb">''Private Solutions for Infrastructure in Cambodia: A Country Framework Report''. [[World Bank]] (2002), [https://books.google.com/books?id=ktRy_5sKrGEC&pg=PA65 p65]. {{ISBN|0-8213-5076-5}}.</ref> (នៅតំបន់ជនបទ ការបែងចែករដ្ឋបាលកម្រិត (ឬថ្នាក់) ទីមួយត្រូវបានគេហៅថាខេត្ត ឯនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុងគេហៅថា ក្រុង) រដ្ឋបាលគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ក្រសួងមហាផ្ទៃ]]ហើយសមាជិករបស់ពួកគេត្រូវបានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។<ref name=wb/> រដ្ឋបាលខេត្តក្រុងបានចូលរួមក្នុងការបង្កើតថវិកាជាតិ ពួកគេក៏ចេញប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីនិងអាជ្ញាប័ណ្ណធ្វើអាជីវកម្មផងដែរ។<ref name=wb/> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០២ រដ្ឋបាលថ្នាក់ឃុំសង្កាត់ ([[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំសង្កាត់]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានសមាជិកជ្រើសតាំងដោយការបោះឆ្នោតតាមរយៈប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមឃុំសង្កាត់រៀងរាល់ ៥ ឆ្នាំម្តង។<ref>{{cite web|url=http://www.embassyofcambodia.org.nz/March2007/March2007-3.htm|title=Account Suspended|author=|date=|website=www.embassyofcambodia.org.nz}}</ref> ជាក់ស្តែង ការបែងចែកទំនួលខុសត្រូវរវាងកម្រិតផ្សេងៗនៃរដ្ឋាភិបាលគឺមិនប្រាកដប្រជាទេ។<ref name=wb/> ភាពមិនច្បាស់លាស់នេះបានបង្កឱ្យកើតមានអំពើពុករលួយនិងបង្កើនការចំណាយសម្រាប់វិនិយោគិន។<ref name=wb/> ==អាគតដ្ឋាន== {{reflist}} ==ឯកសារយោង== {{refbegin|60em}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Introduction to Cambodian Law|url=https://www.kas.de/single-title/-/content/einfuehrung-in-das-kambodschanische-recht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=21 May 2012}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Cambodian Constitutional Law|url=https://www.kas.de/web/kambodscha/single-title/-/content/kambodschanisches-verfassungsrecht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=July 2016}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://report.globalintegrity.org/cambodia Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130414213804/http://report.globalintegrity.org/cambodia |date=2013-04-14 }} របាយការណ៍ស្តីពីអំពើពុករលួយនិងការប្រឆាំងអំពើពុករលួយនៅកម្ពុជា ===ព្រះមហាក្សត្រ=== *[http://www.norodomsihamoni.org នរោត្តម សីហមុនី, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ស្តេចនរោត្តម សីហមុនី *[http://www.norodomsihanouk.info នរោត្តម សីហនុ, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ===ក្រសួងនានា=== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html Cambodia.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |date=2006-10-05 }} គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា (អង់គ្លេស) ([http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html Cambodia.gov.kh ជាភាសាខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207102921/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html |date=2005-12-07 }}) *[http://www.cdc-crdb.gov.kh CDC] ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា *[http://www.ccc.gov.kh/ Conseil Constitutionnel du Cambodge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216084725/http://www.ccc.gov.kh/ |date=2008-12-16 }} ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា *[http://www.maff.gov.kh/ ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ]{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.foodsecurity.gov.kh/ ប្រព័ន្ធព័ត៌មានសន្តិសុខស្បៀង និងអាហារូបត្ថម្ភនៅកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308111004/http://www.foodsecurity.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moc.gov.kh/ ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម] *[http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125210221/http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ |date=2005-11-25 }} *[http://www.mef.gov.kh/ ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308113343/http://www.mef.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moeys.gov.kh ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123150233/http://moeys.gov.kh/ |date=2022-11-23 }} *[https://www.moe.gov.kh/ ក្រសួងបរិស្ថាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513051914/https://www.moe.gov.kh/ |date=2020-05-13 }} *[http://www.mptc.gov.kh/ ក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208105401/http://www.mptc.gov.kh/ |date=2014-02-08 }} *[http://www.mpwt.gov.kh/ ក្រសួងសាធារណការ និងដឹកជញ្ជូន] *[http://www.mot.gov.kh ក្រសួងទេសចរណ៍] *[http://www.nida.gov.kh/ NiDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525141512/http://www.nida.gov.kh/ |date=2009-05-25 }} អាជ្ញាធរអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យាគមនាគមន៍ព័ត៌មានវិទ្យា *[http://www.mop.gov.kh/ ក្រសួងផែនការ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308115145/http://www.mop.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.nis.gov.kh/ NIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ *[http://www.interior.gov.kh/ ក្រសួងមហាផ្ទៃ] *[http://www.ncct.gov.kh/ N.C.C.T] គណៈកម្មាធិការជាតិប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើជួញដូរមនុស្ស ===ផ្សេងៗ=== * [http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722034713/http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm |date=2011-07-22 }} {{Asia topic|Politics of}} {{DEFAULTSORT:Politics Of Cambodia}} <!--Categories--> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅកម្ពុជា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|កម្ពុជា]] qkpbks5l3wzw95tg865wgbwiee8oisu 0 42492 337414 332186 2026-07-17T22:38:55Z Zinismkh 51690 337414 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS sanskrit; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា <br> Royal Coat of Arms of Cambodia </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal arms of Cambodia.svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''និមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិ ឆ្នាំ១៩៥៣''' <br> [[File:Flag of Cambodia.svg|30px]] File:Royal_រStandard_of_the_King_of_Cambodia.svg|30px |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ម្ចាស់ត្រាបញ្ជារ''' | [[នរោត្តម សីហមុនី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រមុខកំពូល''' | ពន្លឺឆព័ណ្ណរង្សី និង ព្រះមកុដរាជ្យ |- style="vertical-align:center;" |'''អជ្ញាសឹក''' | សញ្ញាអូម ស្រដៀងលេខ ៩ និង ព្រះខ័នរាជ្យ |- style="vertical-align:center;" |'''ខែលការពារ''' | គុជសីហ៍ និង រាជសីហ៍ |- style="vertical-align:center;" |'''ការជ្រោមជ្រែង''' | បញ្ឈរឆ័ត្ររួតមាស៥ថ្នាក់ ១គូ |- style="vertical-align:center;" |'''ទីតម្កល់''' | ជើងពានមាស និង និមិត្តសញ្ញា កួរស្លឹក |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះនៃត្រាបញ្ជារ''' | '''ព្រះចៅ ក្រុង កម្ពុជា''' |- style="vertical-align:center;" |'''ឥស្សរយស''' | និមិត្តសញ្ញា មេដាយ កិត្តិយស |} '''ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា''' (Preah Reach Songhar Kampuchea) ([[អង់គ្លេស]]: '''Royal Coat of Arms of Cambodia''') គឺជានិមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ([[អង់គ្លេស]]: '''Royal Seal of Kingdom of Cambodia''') ដែលតំណាងឲ្យនិមិត្តសញ្ញាជាតិនៃកម្ពុជា ([[អង់គ្លេស]]: '''Emblem of Cambodia''') និងតំណាងឲ្យ [[រាជានិយមកម្ពុជា]] ([[អង់គ្លេស]]: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Monarchy_of_Cambodia '''Monarchy of Cambodia''']) ដែលមានរចនាដើម នៅឆ្នាំ ១៨៦០ តាំងពីរជ្ជកាល ព្រះបាទ [[នរោត្តម]]<ref> R.Govid (1967) [https://books.google.com.kh/books?id=xthNAAAAMAAJ&q Vacanānukram bāky thmī], Publisher: Paṇṇāgā ʺmūṭaerṇ, Original from the University of Michigan p.493 </ref> <ref> Hubert de Vries (2012) [http://www.hubert-herald.nl/Cambodia.htm Cambodia Royal Arms], Website: Hubert Herald.nl, Access-date: 2013-08-18 </ref> ហើយមានឃើញបន្តមកឆ្នាំ ១៩៣៥ ដែលបានយកមកប្រែសម្រួលប្រើប្រាស ក្រោយពេលកម្ពុជាទទួលឯករាជពីប្រទេស[[បារាំង]] ឆ្នាំ ១៩៥៣ និងមិនបានប្រើប្រាសនៅពេលដែលកម្ពុជាជួបនិងវិបត្តិសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ទស្សវតន៍ឆ្នាំ៧០ នោះទេ ។ "ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា" គឺជានិមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិដែលមិនអាចខ្វះបាននៅក្នុងសង្គមពិភពលោកសព្វថ្ងៃវាចាំបាច់ត្រូវកំណត់សម្គាល់ និងកំណត់សម្គាល់ភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃអត្តសញ្ញាណអ្វីមួយ មិនចំពោះតែនិមិត្តសញ្ញារបស់យើងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែនិមិត្តសញ្ញាពីប្រទេសនិងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយពីផ្ទះក៏ដូចគ្នា។ និមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់អ្នក ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណនៅក្នុងការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ នៃកិច្ចការរដ្ឋបាលផ្សេងៗ នៅទូទាំងពិភពលោក ។ កូនសៀវភៅត្រាជាតិ ដែលយើងហៅថា [[លិខិតឆ្លងដែន]] ឬ ប៉ាសស្ព័រ ([[អង់គ្លេស]]: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Passport Passport]) ដែលណែនាំពេញលេញសម្រាប់សម្គាល់និមិត្តសញ្ញាជាតិមានលក្ខណៈពិសេសនៃនិមិត្តសញ្ញាអន្តរជាតិនិង ជានិមិត្តសញ្ញាវប្បធម៌ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកដែលបានចងក្រងនៅក្នុងការងារសង្ខេបនិងងាយស្រួលប្រើប្រាសក្នុងការធ្វើដំណើរឆ្លងប្រទេសទៅណាមកណា វារួមបញ្ចូលទាំងរដ្ឋសមាជិក [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ទាំងអស់និងប្រទេសដែលមិនទាន់ទទួលស្គាល់ពេញលេញជាផ្លូវការណ៍ផងដែរ ។ <ref> James B. Minahan (2010) [https://www.worldcat.org/title/complete-guide-to-national-symbols-and-emblems-v-2/oclc/1002080269 The Complete Guide to National Symbols and Emblems (V.2)], Publisher: Santa Barbara, Calif Greenwood Press p.977 [[ISBN]]: 0313344981 </ref> == អត្ថន័យ នៃព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា == '''ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា ចែកចេញជា ៩ នៃនិមត្តសញ្ញាអត្ថន័យ ៖''' [[File:4 Franc - French Protectorate of Cambodia - Scott Semans 18.jpg|thumb| Royal Coat of Arms of Cambodia - French Protectorate of Cambodia Coin 1860]] [[File:Coat of arms of Cambodia (1935–70).svg|thumb| ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា ឆ្នាំ 1860 រជ្ជកាលព្រះបាទ [[នរោត្តម]]]] * '''១. ពន្លឺឆព័ណ្ណរង្សី ៖''' គឺជាពន្លឺចែងចាំងដែលនៅចុងកំពូលនៃនិមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិ ដែលតំណាំងឲ្យភាពត្រចៈត្រចង់ នៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ព្រៀបបានដូចទៅនិងពន្លឺព្រះសូរិយាដែលបានចែងចាំងស្រោចស្របមកលើ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា និងប្រជានុរាស្ត្រ ប្រកបដោយសេចក្ដីសុខ ភាពរីកលូតលាស់ និងភាពរីកចម្រើនរុងរឿង ។<ref> Harriet Winifred Ponder (1938) [https://www.worldcat.org/title/cambodian-glory-the-mystery-of-the-deserted-khmer-cities-and-their-vanished-splendour-and-a-description-of-life-in-cambodia-today/oclc/ Cambodian Glory: The Mystery of the Deserted Khmer Cities and Their Vanished Splendour; and a Description of Life in Cambodia Today], Publisher: T.Butterworth, Limited, Original from the University of Michigan p.383 </ref> * '''២.ព្រះមកុដរាជ្យ ៖''' គឺជាព្រះមាលា (មួក) ដែលមានរាង្គជារាងកោណធ្វើពីមាស និងមានដាំគ្រាប់ពេជ្រ និងត្បូងមានតម្លៃ ដែលសន្មត់ថាជាមួកដ៏អស្ចារ្យបង្ហាញពីភាពជាម្ចាស់ដែនដី ដែលតំណាងឲ្យភ្នំព្រះសុម៉ែរុ ([[អង់គ្លេស]] : [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mount_Meru Mount Meru]) ដែលជាភ្នំដ៏ពិសិដ្ឋនៃលំនៅឋាន របស់ពួកទេវៈ ឬពួកទេព្ដា និង ត្រូវបានផ្ទេរពីស្តេចមួយទៅស្តេចមួយតាមចំណារតាំងពី [[សម័យអង្គរ]] តរៀងមក ។ <ref> Julio A Jeldres (2003) [https://www.worldcat.org/title/royal-house-of-cambodia/oclc/1075106932 The Royal House of Cambodia], Publisher: Phnom Penh Monument Books p.102 [[ISBN]]: 1075106932 </ref> * '''៣.សញ្ញាអូម ដែលមានរាង្គស្រដៀងនិង លេខ៩ ខ្មែរ ៖''' គឺជា និមិត្តរូបនិទានកថា តំណាងឱ្យរាងកាយមនុស្សជារូបវ័ន្ត ដែលបង្កើតបានជាព្យាង្ដដពិសដ្ឋ នៃឬសគល់ អក្សរសិល្ប៍មន្តអាគមន៍ខ្មែរ ដូចជា សាក់យ័ន្ត ដែលមានប្រភពមកតាំងពីសម័យ[[ចក្រភពខ្មែរ]] មកម្ល៉េះ ។ <ref> Ian Charles arris (2002) [https://www.worldcat.org/title/cambodian-buddhism-history-and-practice/oclc/1018084135 Cambodian Buddhism : history and practice], Publisher: Honolulu, University of Hawai'i Press, © 2005 p.352 [[ISBN]]: 9789749575963 </ref> * '''៤.ព្រះខ័នរាជ្យ ៖''' គឺជាដាវដ៏ពិសិដ្ឋ រាប់ជា​គ្រឿង​រាជ្យកុធភ័ណ្ឌ របស់ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា សម្រាប់យកមប្រហារជីវិតមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ក្នុងស្ថាប័ននិតិរដ្ឋ ក្រោមការគ្រប់គ្រង់របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ មិនត្រឹមតែប៉ុនណោះ ព្រះខ័នរាជ្យ ជានិមិត្តរូបតំណាង ឲ្យ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] ជាច្បាប់អជ្ញាសឹក នៃតុលាកំពូលដែលមានសិទ្ធ សម្រេចកាត់ទោសជាមុន ទើបវិនិច្ឆ័យជាក្រោយ ។<ref> Sal Bej (1966) [https://www.worldcat.org/title/bidhi-pracam-tap-bir-khae/oclc/1012856319 Bidhi pracam tap bir khae], Publisher: Bhnam Ben : Buddhasasana Pandity, Original from Krumjamnamdamniamdamlap khmaer. OCLC Number: [tel:1012856319 1012856319] p.107 </ref> {| class="wikitable" | style="background-color:#F0DC82" align="center" | <font color="#000080"> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៣ </font> |- | align="center" |<font color="#000080">​ "ដោយសារតែច្បាប់រដ្ឌធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ បានរឹបអូសអំណាចព្រះរាជា ដូចនេះ ព្រះខ័នរាជ្យ ត្រូវចាត់ទុកជានិមិត្តរូបតំណាងឲ្យសុខសន្តិភាព ស្ថេរភាព និង ភាពយុត្តិធម៌" ។ <ref>[https://www.ccc.gov.kh/historyccc_kh.php Constitution of Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605171345/https://www.ccc.gov.kh/historyccc_kh.php |date=2021-06-05 }} (1993) Website: www.ccc.gov.kh, Publisher: Constitutional Council of the Kingdom of Cambodia</ref> |} * '''៥.គុជសីហ៍ និង រាជសីហ៍''' គឺជាសត្វក្នុងព្រេងនិទាន ទេវកថា របស់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ដែលជាសត្វមានអំណាច ប្រកបទៅដោយរាជានុភាព ខ្លាំងខ្លា ក្នុងចម្បាំងទេវកថា នៃចម្បាំងពួកទេវតា ឬ ពួកទេវៈ ដែលត្រូវបាន ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ជ្រើសរើសពិសេសជា និមិត្តសញ្ញានៃកិច្ចការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ដោយព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហនុ]] ។ <ref>William J. Gedney (1952) [https://books.google.com.kh/books?id= Rẏaṅ Ratanāvaṅs Volume 7]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Publisher: Bhnaṃ beñ : Paṇṇāgār Gim Seṅ, .B.E 2493 (1950), the University of Michigan</ref> * '''៦.បញ្ឈរឆ័ត្ររួតមាស៥ថ្នាក់ ៖''' គឺជាឆត្រតំណាងឲ្យស្ថានសួគ៌ាជាន់ទី ៥ និមន្តរតន៍ (Nirmāṇarati) (निर्माणरति) កិច្ចជាទីតម្កល់ តំណាងអោយទិសដៅមួយនៃទិសដៅទាំងប្រាំពីរនៃការចាប់កំណើតឡើងវិញ របស់ឪពុកម្ដាយ ដែលសម្ដៅលើ ជីដូន ឬ ជីតា ផងដែរ និមិត្តសញ្ញាបញ្ឈរឆត្ររួតមាស៥ថ្នាក់ ជាកានឹករលឹកដឹងគុណព្រះវរៈរាជមាតាបិតា របស់ព្រះមហាក្សត្រ ដែលឈរជាម្លប់ជួយជ្រោមជ្រែងគាំទ្រដល់ អង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ។ <ref> Bhnaṃ beñ (1998) [https://www.worldcat.org/title/kambuja-suriya-dassanavatti-phsay-qaksarsastr-nin-qaksarsastr-dudau/oclc/ Kambujasuriyā: dassanāvattī phsāy qaksarsāstr niṅ qaksarsāstr dūdau Volume 52], Publisher: Buddhasāsnapandity, Original from the University of Wisconsin-Madison </ref> * '''៧.ជើងពានមាស និង និមិត្តសញ្ញា កួរស្លឹក ៖''' ** '''«ជើងពានមាស»''' តំណាងឲ្យព្រះរាជបល្ល័ងព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជាក្នុងការសោយរាជ្យសម្បត្តិ និងត្រួតត្រារតនៈសម្បត្តិជាតិ ទាំងអស់ក្នុងដែនដីព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទាំងមូល ដូចជា ភ្នំ សមុទ្រ និង រ៉ែធម្មជាតិផ្សេង ។ <ref> Julio A Jeldres (2003) [https://www.worldcat.org/title/royal-house-of-cambodia/oclc/1075106932 The Royal House of Cambodia], Publisher: Phnom Penh Monument Books p.102 [[ISBN]]: 1075106932 </ref> ** '''«និមិត្តសញ្ញា កួរស្លឹក»''' ដែលមានរាង្គក្រងជារង្វង់ស្នែងក្របី តំណាងឲ្យ ខឿនសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ដែលគាំទ្រដល់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ដែលជួយជាគ្រឹះនៃវិស័យកសិកម្ម នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ <ref> Food and Agriculture Organization of the United Nations (1968) [https://www.worldcat.org/title/ceres/oclc/6509949 Ceres], Publisher= the University of California. </ref> * '''៨.ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ៖''' ដែលជាពាក្យស្លាកស្ថិតនៅខាងក្រោមនៃត្រារាជ្យ ពាក្យ «ព្រះចៅ» មានន័យស្មើ និងពាក្យ "ម្ចាស់រាជ" ។ ពាក្យ «ក្រុង» មានន័យស្មើ និងពាក្យ "នគរ" ។ ពាក្យ កម្ពុជា មានន័យថា ប្រទេស «កម្ពុជា» ដូចនេះពាក្យ ''' ព្រះចៅ ក្រុង កម្ពុជា''' មានន័យថា (ម្ចាស់រាជនៃនគរកម្ពុជា) ([[អង់គ្លេស]]: Royal Owner of The Kingdom of Cambodia) ដែលតំណាងឲ្យ អធិបតេយ្យភាពជាតិនៃកម្ពុជា ។<ref> Julio A Jeldres (2003) [https://www.worldcat.org/title/royal-house-of-cambodia/oclc/1075106932 The Royal House of Cambodia], Publisher: Phnom Penh Monument Books p.102 [[ISBN]]: 1075106932 </ref> * '''៩.និមិត្តសញ្ញា មេដាយ កិត្តយស ៖''' គឺជានិមិត្តសញ្ញានៃការបំពាក់ឋារន្តនរៈស័ក្ដិ ទទួលស្គាល់តួនាទី ឬ មុខតំំណែង ផ្ដល់ជាកិត្តយស ដល់អង្គព្រះមាក្សត្រនៃកម្ពុជា ក្នុងសេរីភាព និង សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ ដែលទទួលបានពីស្ថាប័នអន្តរជាតិផ្សេងៗ ។ == សេចក្ដីពន្យល់ពាក្យ ព្រះសង្ហារ == '''ព្រះសង្ហារ''' (ន.) ត្រាសម្រាប់ស្ដេចសោយរាជ្យ (Royal Seal) ជាត្រាសម្រាប់សំគាល់បាចវចនាប្រទេស ក្រុងជាដើម ឬ ហៅថា ត្រាជាតិ ឬ ត្រាសម្រាប់រាជ្យ ។​ * ឧទាហរណ៍ទី១ ៖ គេបានប្រថាប់ព្រះសង្ហារលើព្រហស្ថលេខារបស់ព្រះមហាក្សត្រ ។ * ឧទាហរណ៍ទី២ ៖ ព្រះរាជាបានឱ្យគេប្រថាប់ព្រះសង្ហារ លើសាលិខិតមួយច្បាប់ ។ == '''បាវចនាព្រះមហាក្សត្រ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា''' == <center><gallery> Image:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|ទង់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា Image:Royal Arms of Cambodia.svg|ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា </gallery></center> == ឯកសារយោង == a717ncidat659vwfjhqjldf3ii68xc1 0 43741 337417 337404 2026-07-18T04:06:52Z TheRandomGoober 27248 /* ក្រសួង */ 337417 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |} == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 1n9jq6iu2w694chgjkries3s9cs44f3