វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1545 337514 326055 2026-07-21T20:02:10Z RalvahKaset 28236 337514 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឡាបូ]] {{refn|1=អូយ៉ាឡានឹងក្លាយជារដ្ឋធានីជំនួសម៉ាឡាបូ ហើយគម្រោងស្ថាបនានឹងបញ្ចប់ជាស្ថាពរក្នុងឆ្នាំ ២០២០ នេះ}} |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយយ៉ាន|size=30px}}''' '''[[គុយយ៉ាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហករណ៍គុយយ៉ាន | style="vertical-align:top;"|'''Guyana''' – Co-operative Republic of Guyana | style="vertical-align:top;"|[[ចចថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គុយវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគុយវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|គុយវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី ឬ ជកជី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១៥]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សង់ចាកូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូពែនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ដូម៉ាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនដុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Nauru * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជិក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសង់បេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Turkey * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រខាងកើត]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រខាង&#x2060;កើត {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីតេ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបេន្កាលី]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ដាក្កា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាឧរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាសង់ស្យុង]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូរី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូសនី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាសេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ង់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្កឹ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្ស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្ស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេលី]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាល់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុបស៊ែ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ម៉ិកស៊ិក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេគ្រោ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេគ្រោ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីកា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារ៉ូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[ឈីស៊ីណូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីដោយធម្មនុញ្ញ និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលនៃចលនា[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាតាក]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ន និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់[[អាដ្រាបាស ម៉ាន់សួ ហាឌី|ហាឌី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួរ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួរ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួរ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួរ (ទីក្រុង)|លុចសំបួរ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] tukecx7ha7vck9l7tf26qb5cq3xgg39 337520 337514 2026-07-21T20:33:51Z RalvahKaset 28236 /* គ – ណ */ 337520 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជិក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសង់បេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Turkey * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រខាងកើត]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រខាង&#x2060;កើត {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីតេ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបេន្កាលី]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ដាក្កា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាឧរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាសង់ស្យុង]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូរី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូសនី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាសេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ង់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្កឹ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្ស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្ស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេលី]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាល់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុបស៊ែ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ម៉ិកស៊ិក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេគ្រោ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេគ្រោ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីកា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារ៉ូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[ឈីស៊ីណូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីដោយធម្មនុញ្ញ និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលនៃចលនា[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាតាក]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ន និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់[[អាដ្រាបាស ម៉ាន់សួ ហាឌី|ហាឌី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួរ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួរ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួរ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួរ (ទីក្រុង)|លុចសំបួរ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] al5p4i0y3rke4052pp9i6sdr7zdj2mj 337524 337520 2026-07-21T20:46:46Z RalvahKaset 28236 337524 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបេន្កាលី]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ដាក្កា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាឧរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាសង់ស្យុង]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូរី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូសនី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាសេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ង់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្កឹ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្ស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្ស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេលី]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាល់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុបស៊ែ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ម៉ិកស៊ិក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេគ្រោ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេគ្រោ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីកា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារ៉ូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[ឈីស៊ីណូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីដោយធម្មនុញ្ញ និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលនៃចលនា[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាតាក]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ន និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់[[អាដ្រាបាស ម៉ាន់សួ ហាឌី|ហាឌី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួរ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួរ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួរ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួរ (ទីក្រុង)|លុចសំបួរ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] amgdadcolg2sh9u6rxeg1l5kjuyz0wl 337525 337524 2026-07-21T21:01:39Z RalvahKaset 28236 337525 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេលី]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាល់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុបស៊ែ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ម៉ិកស៊ិក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេគ្រោ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេគ្រោ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីកា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារ៉ូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[ឈីស៊ីណូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីដោយធម្មនុញ្ញ និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលនៃចលនា[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាតាក]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ន និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់[[អាដ្រាបាស ម៉ាន់សួ ហាឌី|ហាឌី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួរ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួរ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួរ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួរ (ទីក្រុង)|លុចសំបួរ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] r71uo6g3osrj487gpbv8b0wb1i6c7ia 337547 337525 2026-07-22T03:39:19Z RalvahKaset 28236 337547 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[ឈីស៊ីណូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីដោយធម្មនុញ្ញ និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលនៃចលនា[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាតាក]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ន និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់[[អាដ្រាបាស ម៉ាន់សួ ហាឌី|ហាឌី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួរ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួរ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួរ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួរ (ទីក្រុង)|លុចសំបួរ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] ii2jmjtabmm1wgcgqmh95tjew32lvq3 337548 337547 2026-07-22T03:39:50Z RalvahKaset 28236 337548 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីដោយធម្មនុញ្ញ និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលនៃចលនា[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាតាក]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ន និងអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់[[អាដ្រាបាស ម៉ាន់សួ ហាឌី|ហាឌី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លិកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួរ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួរ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួរ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួរ (ទីក្រុង)|លុចសំបួរ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] 19ccnq8oh2cxz8u79tjz9djqz29xeo8 337550 337548 2026-07-22T07:10:58Z RalvahKaset 28236 337550 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីតាមធម្មនុញ្ញ និងតាមព្រឹទ្ធន័យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាដិន]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នអះអាងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លីកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[អាមេរិកាំងសាម័រ]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវែសាំងអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[អេកូស]] [[កាល់]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលីយ៉ា]] [[អង់គីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រឺតាញនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវែសាំងប្រឺតាញ]] [[ប្រជុំកោះកៃម៉ង់]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[គីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតកែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តាដាគូញ៉ា]] [[ចចជីខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសង់វ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[ម៉ាន់]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាអេកូស]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាកាល់]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាកូនិក]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ទីក្រុងឡុង|ឡុង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សេសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូត្តេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូប្យាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] s43gydlt6v56z56tj91qp6thcp1u5h8 337554 337550 2026-07-22T08:08:25Z RalvahKaset 28236 /* ស */ 337554 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលស៊ិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីតាមធម្មនុញ្ញ និងតាមព្រឹទ្ធន័យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាដិន]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នអះអាងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លីកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[សាម័រអាមេរិក]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡិន]] [[វ៉ែល]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលា]] [[អានគ្វីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រ៊ីតនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវើជីនប្រ៊ីត]] [[ប្រជុំកោះកេមិន]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[ជីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតគែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តានដាគូញ៉ា]] [[ចចចាខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសេនវ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[កោះមែន]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាស្កុត]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាវ៉ែល]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាខនវ៉ល]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ឡុងដ៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ារេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សីសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសីសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសីសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សីសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូតេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូបលីយ៉ាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] gunj2890oc359uqeucctkw6ln35r0lj 337555 337554 2026-07-22T08:09:36Z RalvahKaset 28236 337555 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្សិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្សិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីតាមធម្មនុញ្ញ និងតាមព្រឹទ្ធន័យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាដិន]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នអះអាងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លីកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[សាម័រអាមេរិក]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡិន]] [[វ៉ែល]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលា]] [[អានគ្វីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រ៊ីតនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវើជីនប្រ៊ីត]] [[ប្រជុំកោះកេមិន]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[ជីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតគែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តានដាគូញ៉ា]] [[ចចចាខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសេនវ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[កោះមែន]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាស្កុត]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាវ៉ែល]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាខនវ៉ល]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ឡុងដ៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ារេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សីសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសីសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសីសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សីសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូតេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូបលីយ៉ាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រ ហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាម៉ាន់]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីកា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] d5aguyc56gaqu91he6tdhmcnug20134 337562 337555 2026-07-22T08:17:12Z RalvahKaset 28236 /* ហ – ឡ */ 337562 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្សិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្សិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីតាមធម្មនុញ្ញ និងតាមព្រឹទ្ធន័យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាដិន]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នអះអាងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លីកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[សាម័រអាមេរិក]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡិន]] [[វ៉ែល]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលា]] [[អានគ្វីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រ៊ីតនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវើជីនប្រ៊ីត]] [[ប្រជុំកោះកេមិន]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[ជីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតគែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តានដាគូញ៉ា]] [[ចចចាខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសេនវ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[កោះមែន]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាស្កុត]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាវ៉ែល]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាខនវ៉ល]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ឡុងដ៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ារេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សីសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសីសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសីសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សីសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូតេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូបលីយ៉ាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណា|size=30px}}''' '''[[ហ្កាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្កាណា | style="vertical-align:top;"|'''Ghana''' – Republic of Ghana | style="vertical-align:top;"|[[អាក្រា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្កាយ៉ាណា|size=30px}}''' '''[[ហ្កាយ៉ាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហករណ៍ហ្កាយ៉ាណា | style="vertical-align:top;"|'''Guyana''' – Co-operative Republic of Guyana | style="vertical-align:top;"|[[ចចថោន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាំម៉ាន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីហ្កា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូឡាវីយែល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយកាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]], ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ៣២]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] រឺ [[យេរូសាឡឹមខាងលិច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយគ្វេ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយគ្វេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃសង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃសង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃសង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយណូស៊ែ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែរ]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] 8hgma467xoanrmshoofiwhbbtmj8v0u 337563 337562 2026-07-22T08:26:55Z RalvahKaset 28236 337563 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្សិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្សិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីតាមធម្មនុញ្ញ និងតាមព្រឹទ្ធន័យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាដិន]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នអះអាងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លីកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[សាម័រអាមេរិក]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡិន]] [[វ៉ែល]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលា]] [[អានគ្វីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រ៊ីតនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវើជីនប្រ៊ីត]] [[ប្រជុំកោះកេមិន]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[ជីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតគែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តានដាគូញ៉ា]] [[ចចចាខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសេនវ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[កោះមែន]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាស្កុត]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាវ៉ែល]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាខនវ៉ល]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ឡុងដ៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ារេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សីសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសីសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសីសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សីសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូតេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូបលីយ៉ាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណា|size=30px}}''' '''[[ហ្កាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្កាណា | style="vertical-align:top;"|'''Ghana''' – Republic of Ghana | style="vertical-align:top;"|[[អាក្រា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្កាយ៉ាណា|size=30px}}''' '''[[ហ្កាយ៉ាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហករណ៍ហ្កាយ៉ាណា | style="vertical-align:top;"|'''Guyana''' – Co-operative Republic of Guyana | style="vertical-align:top;"|[[ចចថោន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាំម៉ាន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីហ្កា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូរ៉ាឡាវេយ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយហ្កាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]] ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ២៨]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយក្វាយ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃហ្សង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃហ្សង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃហ្សង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វកានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតអ៊ីស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយអេណូស៊ែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែ្យរ]] [[កោះគ្រីស្មាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] h5onrpr73nvg1h2e78dd9vefodkkk12 337564 337563 2026-07-22T08:27:40Z RalvahKaset 28236 337564 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជីរាយនាមប្រទេស''' បង្ហាញពីនាមប្រទេស ឬរដ្ឋអធិបតេយ្យនានាជុំវិញសាកលលោក។ រដ្ឋទាំង ១៩៧ នៅក្នុងបញ្ជីនេះត្រូវបានចែកជា ៣ ពួក ដោយផ្អែកលើសមាជិកភាពក្នុងប្រព័ន្ធនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: រដ្ឋជាសមាជិកពេញសិទ្ធិចំនួន ១៩៣, រដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួន ២ និង រដ្ឋដទៃទៀតចំនួន ២។ == បញ្ជី == === រដ្ឋសមាជិកសហប្រជាជាតិ === {{quotation|សមាជិកភាពនៃសហប្រជាជាតិត្រូវបានបើកចំហចំពោះរដ្ឋចំណូលសន្តិភាពទាំងឡាយណាដែលព្រមព្រៀងនូវកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានចែងនៅក្នុងធម្មនុញ្ញ, ក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចរបស់អង្គការ, មានសមត្ថភាពនិងឆន្ទៈក្នុងការប្រតិបត្តិនូវកាតព្វកិច្ចទាំងនោះ។ <ref>ធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ – [https://legal.un.org/repertory/art4.shtml]</ref>|'''មាត្រា ៤.១ នៃធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ'''}} ---- '''ទ្វីប''' {| style= "border:0px solid #abd5f5; "; ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FCA800}} [[អាស៊ី]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#FEC52E}} [[អាហ្វ្រិក]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#1A828E}} [[អឺរ៉ុប]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#7ABD4A}} [[អាមេរិកខាងជើង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#785CB4}} [[អាមេរិកខាងត្បូង]] ! align="center" style="padding: 20px";|{{legend2|#C04080}} [[អូសេអានី]] |} ---- === ក === ---- ↓↓ '''[[#អ|អ]]''' <br>↓ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កម្ពុជា|size=30px}}''' '''[[កម្ពុជា]]'''<span>&nbsp;– ព្រះរាជាណាចក្រ&#x2060;កម្ពុជា | style="vertical-align:top;"|'''Cambodia''' – Kingdom of Cambodia * ភាសាខ្មែរ | style="vertical-align:top;"|[[ភ្នំពេញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណាដា|size=30px}}''' '''[[កាណាដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Canada''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Canada''' | style="vertical-align:top;"|[[អូតាវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាតា|size=30px}}''' '''[[កាតា]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋកាតា | style="vertical-align:top;"|'''Qatar''' – State of Qatar * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''قطر''' – دولة قطر | style="vertical-align:top;"|[[ដូហា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្គាបុង|size=30px}}''' '''[[កាបុង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាបុង | style="vertical-align:top;"|'''Gabon''' – Gabonese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Gabon''' –​​​ République Gabonaise | style="vertical-align:top;"|[[លីប្រេវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាប់វែរ|size=30px}}''' '''[[កាប់វែរ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | style="vertical-align:top;"|'''Cape Verde''' – Republic of Cabo Verde {{refn|1=រដ្ឋាភិបាលនៃកាប់វែរប្រកាសយក "Cabo Verde" ជាឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ ឈ្មោះនេះមានដើមកំណើតពីភាសាព័រទុយកាល់មានន័យថា "ជ្រោយបៃតង"}} * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Cabo Verde''' – República de Cabo Verde | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាមេរូន|size=30px}}''' '''[[កាមេរូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | style="vertical-align:top;"|'''Cameroon''' – Republic of Cameroon * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Cameroun''' – République du Cameroun | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាអ៊ូនដេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kazakhstan''' – Republic of Kazakhstan * '''[[ភាសាកាហ្សាក់]]''' : '''Қазақстан''' – Қазақстан Республикасы ** '''Qazaqstan''' – Qazaqstan Respublikasy * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Казахстан''' – Республика Казахстан | style="vertical-align:top;"|[[អាស្តាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋកុងគោ|កុងគោ]]''' – សាធារណរដ្ឋកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-ប្រាសាវីល}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République du Congo | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាសាវីល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យកុងគោ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា កុងគោ-គីនស្យាសា។ ជាអតីត សាធារណរដ្ឋសាអៀ (១៩៧១-១៩៩៧)}} | style="vertical-align:top;"|'''Congo''' – Democratic Republic of the Congo * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Congo''' – République démocratique du Congo | style="vertical-align:top;"|[[គីនស្យាសា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូតឌីវ័រ|size=30px}}''' '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | '''Ivory Coast''' – Republic of Côte d'Ivoire * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Côte d'Ivoire''' – République de Côte d'Ivoire | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] (នយោបាយ)<br> [[អាប៊ីសាន]] (សេដ្ឋកិច្ច) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូម័រ|size=30px}}''' '''[[កូម័រ]]'''<span>&nbsp;– សហភាពកូម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Comoros''' – Union of the Comoros * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Comores''' – Union des Comores * '''[[ភាសាកូម័រ]]''' : '''Komori''' – Umoja wa Komori * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : – '''القمر''' الاتحاد القمر\جزر القمر | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូរ៉ូនី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសបារាំង ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលប្រទេសចុងបង្អស់ អះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''North Korea''' – Democratic People's Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''조선''' – 조선민주주의인민공화국 | style="vertical-align:top;"|[[ព្យុងយ៉ាង]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[កូរ៉េខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង ដែលអះអាងថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃកូរ៉េ}} | style="vertical-align:top;"|'''South Korea''' – Republic of Korea * '''[[ភាសាកូរ៉េ]]''' : '''한국 / 韓國''' 대한민국 / 大韓民國 | style="vertical-align:top;"|[[សេអ៊ូល]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូស្តារីកា|size=30px}}''' '''[[កូស្តារីកា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា | style="vertical-align:top;"|'''Costa Rica''' – Republic of Costa Rica * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Costa Rica''' – República de Costa Rica | style="vertical-align:top;"|[[សានហូសេ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កូឡុំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កូឡុំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Colombia''' – Republic of Colombia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Colombia''' – República de Colombia | style="vertical-align:top;"|[[បូគោតា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កៀគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[កៀគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកៀគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Kyrgyzstan''' – Kyrgyz Republic * '''[[ភាសាកៀគីស]]''' : '''Кыргызстан''' – Кыргыз&nbsp;Республикасы * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Киргизия''' – Кыргызская&nbsp;Республика | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីស្កេក]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កេនយ៉ា|size=30px}}''' '''[[កេនយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Kenya''' – Republic of Kenya * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Kenya''' – Jamhuri ya Kenya | style="vertical-align:top;"|[[នែរ៉ូប៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រិក|size=30px}}''' '''[[ក្រិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេលេនិក | style="vertical-align:top;"|'''Greece''' – Hellenic Republic * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Ελλάδα''' – Ελληνική Δημοκρατία | style="vertical-align:top;"|[[អាថែន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រឺណាត|size=30px}}''' '''[[ក្រឺណាត]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Grenada''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចច]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្រូអាត|size=30px}}''' '''[[ក្រូអាស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្រូអាស៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Croatia''' – Republic of Croatia * '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Hrvatska''' – Republika Hrvatska | style="vertical-align:top;"|[[សាក្រិប]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ក្វាតេម៉ាឡា|size=30px}}''' '''[[ក្វាតេម៉ាឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋក្វាតេម៉ាឡា | style="vertical-align:top;"|'''Guatemala''' – Republic of Guatemala * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' '''Guatemala''' – República de Guatemala | style="vertical-align:top;"|[[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ក្វាតេម៉ាឡា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កំប៊ី|size=30px}}''' '''[[កំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''The Gambia''' – Republic of The Gambia | style="vertical-align:top;"|[[បង់ស៊ូល]] |} ---- === គ – ណ === ---- ↑ '''[[#ក|ក]]''' <br>↓ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ|size=30px}}''' '''[[គីនេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា គីនេ-កូណាគ្រី}} | style="vertical-align:top;"|'''Guinea''' – Republic of Guinea * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée''' – République de Guinée | style="vertical-align:top;"|[[កូណាគ្រី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេ-ប៊ីសាវ |size=30px}}''' '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | style="vertical-align:top;"|'''Guinea-Bissau''' – Republic of Guinea-Bissau * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné-Bissau''' – República da Guiné-Bissau | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ីសាវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីនេអេក្វាទ័រ|size=30px}}''' '''[[គីនេ អេក្វាទ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីនេ អេក្វាទ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Equatorial Guinea''' – Republic of Equatorial Guinea * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Guinea Ecuatorial''' – República de Guinea Ecuatorial * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Guinée équatoriale''' – République de Guinée&nbsp;équatoriale * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Guiné Equatorial''' – República da Guiné Equatorial | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ីវដាដដេឡាប៉ាស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គីរីបាទី|size=30px}}''' '''[[គីរីបាទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគីរីបាទី | style="vertical-align:top;"|'''Kitibati''' – Republic of Kiribati * '''[[ភាសាគីលប៊ែរ]]''' : '''Kiribati''' – Ribaberikin Kiribati | style="vertical-align:top;"|[[តារ៉ាវ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គុយបា|size=30px}}''' '''[[គុយបា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋគុយបា | style="vertical-align:top;"|'''Cuba''' – Republic of Cuba * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Cuba''' – República de Cuba | style="vertical-align:top;"|[[ឡាហាវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|គូវ៉ែត|size=30px}}''' '''[[គូវ៉ែត]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋគូវ៉ែត | style="vertical-align:top;"|'''Kuwait''' – State of Kuwait * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الكويت''' – دولة الكويت | style="vertical-align:top;"|[[គូវ៉ែត (ទីក្រុង)|គូវ៉ែត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកហ្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[ចចជី]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៃប្រទេសនេះ ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{refn|1=អាចសរសេរជា ហ្សកហ្ស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Georgia''' * '''[[ភាសាចចជី]]''' : '''საქართველო''' | style="vertical-align:top;"|[[ទីប៊ីលីស៊ី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ចិន|size=30px}}''' '''[[ចិន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតចិន {{refn|1=រួមបញ្ជូលទាំង [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ដែលជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។ ប្រកាសទាមទារនូវ ទឹកដី[[តៃវ៉ាន់]] តែការគ្រប់គ្រងស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគូប្រជែង គឺសាធារណរដ្ឋចិន ដែលអះអាងថាចិនទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន}} {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសចំនួន [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃប្រទេសចិន|១១]] ជំនួសនូវភាគីសាធារណរដ្ឋចិនវិញ ខណៈប្រទេស[[ភូតាន]] មិនបានទទួលស្គាល់ភាគីណាមួយឡើយ}} | style="vertical-align:top;"|'''China''' – People's Republic of China * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''中国''' – 中&#x2060;华人民共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ប៉េកាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆាដ|size=30px}}''' '''[[ឆាដ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆាដ | style="vertical-align:top;"|'''Chad''' – Republic of Chad * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Tchad''' – République&nbsp;du&nbsp;Tchad * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : جمهوريّة تشاد – '''تشاد''' | style="vertical-align:top;"|[[អិនចាមេណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឆេក|size=30px}}''' '''[[ឆេក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឆេក | style="vertical-align:top;"|'''Czechia''' – Czech Republic * '''[[ភាសាឆេក]]''' : '''Česko''' – Česká republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជប៉ុន|size=30px}}''' '''[[ជប៉ុន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Japan''' * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''日本''' – 日本国 (にっぽんこく / にほんこく) | style="vertical-align:top;"|[[តូក្យូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ជីប៊ូទី|size=30px}}''' '''[[ជីប៊ូទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | style="vertical-align:top;"|'''Djibouti''' – Republic of Djibouti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Djibouti''' – République de Djibouti * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''جيبوتي''' – جمهورية جيبوتي | style="vertical-align:top;"|[[ជីប៊ូទី (ទីក្រុង)|ជីប៊ូទី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឈីលី|size=30px}}''' '''[[ឈីលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឈីលី | style="vertical-align:top;"|'''Chile''' – Republic of Chile * '''[[ភាសា]]''' : '''Chile''' – República de Chile | style="vertical-align:top;"|[[សាន់ត្យាហ្គោ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|size=30px}}''' '''[[ដាណឺម៉ាក]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក | style="vertical-align:top;"|'''Denmark''' – Kingdom of Denmark * '''[[ភាសាដាណឺម៉ាក]]''' : '''Danmark''' – Kongeriget Danmark | style="vertical-align:top;"|[[កូប៉ិនហាក]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominica''' – Commonwealth of Dominica | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូសូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|size=30px}}''' '''[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ដូមីនិក]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋដូមីនិក | style="vertical-align:top;"|'''Dominican Republic''' * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''República Dominicana''' | style="vertical-align:top;"|[[សាន់តូដូមីងហ្គោ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណាមីប៊ី|size=30px}}''' '''[[ណាមីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Namibia''' – Republic of Namibia | style="vertical-align:top;"|[[វីនហុក]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ណូរូ|size=30px}}''' '''[[ណូរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋណូរូ | style="vertical-align:top;"|'''Nauru''' – Republic of Naoero * '''[[ភាសាណូរូ]]''' : '''Naoero''' – Repubrikin Naoero | style="vertical-align:top;"|[[យ៉ារែន]]&nbsp;([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) <br> គ្មាន&nbsp;([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) {{refn|1=ណូរូគ្មានធានីជាផ្លូវការទេ តែយ៉ារែនជាអាសនៈនៃសភា}} |} ---- === ត – ន === ---- ↑ '''[[#គ – ណ|គ – ណ]]''' <br>↓ '''[[#ប|ប]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តង់សានី|size=30px}}''' '''[[តង់សានី]]'''<span>&nbsp;– សហសាធារណ&#x2060;រដ្ឋតង់សានី | style="vertical-align:top;"|'''Tanzania''' – United Republic of Tanzania * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Tanzania''' – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | style="vertical-align:top;"|[[ដូដូម៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តាជីគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តាជីគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Tajikistan''' – Republic of Tajikistan * '''[[ភាសាតាជីក]]''' : '''Тоҷикистон''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Таджикистан''' – Республика Таджикистан | style="vertical-align:top;"|[[ឌូសានបេ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តុងកា|size=30px}}''' '''[[តុងកា]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រតុងកា | style="vertical-align:top;"|'''Tonga''' – Kingdom of Tonga * '''[[ភាសាតុងកា]]''' : '''Tonga''' – Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga | style="vertical-align:top;"|[[នូគូអាឡូហ្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តូគោ|size=30px}}''' '''[[តូគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតូគោ | style="vertical-align:top;"|'''Togo''' – Togolese Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Togo''' – République togolaise | style="vertical-align:top;"|[[ឡូមេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកគី|size=30px}}''' '''[[តួកគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកគី {{refn|1=តំបន់[[ត្រាសខាងកើត]] (ប្រមាណ ៣% នៃប្រទេស) ស្ថិតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប}} | style="vertical-align:top;"|'''Turkey''' – Republic of Türkiye * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Türkiye''' – Türkiye Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[អង់ការ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|តួកមេនីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[តួកមេនីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋតួកមេនីស្ថាន | style="vertical-align:top;|'''Turkmenistan''' – Republic of Turkmenistan * '''[[ភាសាតួកមែន]]''' : '''Turkmenistan''' – Türkmenistan Respublikasy | style="vertical-align:top;"|[[អាស្កាបាត]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ថៃ|size=30px}}''' '''[[ថៃ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រថៃ | style="vertical-align:top;|'''Thailand''' – Kingdom of Thailand * '''[[ភាសាថៃ]]''' : '''ประเทศไทย''' – ราชอาณาจักรไทย | style="vertical-align:top;"|[[បាងកក]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទីម័រខាងកើត|size=30px}}''' '''[[ទីម័រឡេស្តេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យទីម័រឡេស្តេ {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា ទីម័រ-លេស្តេ}} | style="vertical-align:top;|'''East Timor / Timor-Leste''' – Democratic Republic of Timor-Leste * '''[[ភាសាតេទុម]]''' : '''Timór-Leste''' – Repúblika Demokrátika Timór-Leste * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Timor-Leste''' – República Democrática de Timor-Leste | style="vertical-align:top;"|[[ឌីលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទុយនីស៊ី|size=30px}}''' '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទុយនីស៊ី | style="vertical-align:top;|'''Tunisia''' – Republic of Tunisia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''تونس''' – الجمهورية التونسية | style="vertical-align:top;"|[[ទុយនីស]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទូវ៉ាលូ|size=30px}}''' '''[[ទូវ៉ាលូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;|'''Tuvalu''' | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វូណាហ្វូទី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ|size=30px}}''' '''[[ទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាដ និងតូបាគោ | style="vertical-align:top;|'''Trinidad and Tobago''' – Republic of Trinidad and Tobago | style="vertical-align:top;"|[[ព័រ&#x2060;អេស្ប៉ាញ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីការ៉ាក្វា|size=30px}}''' '''[[នីការ៉ាក្វា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | style="vertical-align:top;"|'''Nicaragua''' – Republic of Nicaragua * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Nicaragua''' – República de Nicaragua | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាក្វា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេ|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | style="vertical-align:top;"|'''Niger''' – Republic of Niger * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Niger''' – République du Niger | style="vertical-align:top;"|[[នីយ៉ាមេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នីហ្សេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Nigeria''' – Federal Republic of Nigeria | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូសា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នូវែលសេឡង់|size=30px}}''' '''[[នូវែលសេឡង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''New Zealand''' * '''[[ភាសាម៉ាវរី]]''' : '''Aotearoa''' | style="vertical-align:top;"|[[វេលីងតុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|នេប៉ាល់|size=30px}}''' '''[[នេប៉ាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យនេប៉ាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Nepal''' – Federal Democratic Republic of Nepal * '''[[ភាសានេប៉ាល់]]''' : '''नेपाल''' – सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | style="vertical-align:top;"|[[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ន័រវែស|size=30px}}''' '''[[ន័រវែស]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រន័រវែស | style="vertical-align:top;"|'''Norway''' – Kingdom of Norway * '''[[ភាសាន័រវែស]]''' '''Norge''' – Kongeriket&nbsp;Norge ([[បុកម័ល]]) ** '''Noreg''' – Kongeriket&nbsp;Noreg ([[នីណុស]]) * '''[[ភាសាសាមី]]''' : ** '''Norgga''' – Norgga&nbsp;gonagasriika ([[ភាសាសាមីខាងជើង]]) ** '''Nöörjen''' – Nöörjen&nbsp;gånkarijhke ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង]]) ** '''Vuona''' – Vuona&nbsp;gånågisrijkka ([[ភាសាសាមីលូលេ]]) | style="vertical-align:top;"|[[អូស្លូ]] |} ---- === ប === ---- ↑ '''[[#ត – ន|ត – ន]]''' <br>↓ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បង់ក្លាដែស|size=30px}}''' '''[[បង់ក្លាដែស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;មានិតបង់ក្លាដែស | style="vertical-align:top;"|'''Bangladesh''' – People's Republic of Bangladesh * '''[[ភាសាបង់កាល]]''' : '''বাংলাদেশ''' – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ | style="vertical-align:top;"|[[ថាកា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[ប៉ាគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ឥស្លាមប៉ាគី&#x2060;ស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Pakistan''' – Islamic Republic of Pakistan * '''[[ភាសាអ៊ុរឌូ]]''' : '''پاکستان''' – اسلامی جمہوریت پاکستان | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាណាម៉ា|size=30px}}''' '''[[ប៉ាណាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា {{refn|1=មួយចំណែកតូចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង}} | style="vertical-align:top;"|'''Panama''' – Republic of Panama * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Panamá''' – República de Panamá | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ប៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាពួនូវែលគីនេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ {{refn|1=កម្លាយកាត់ ពី ប៉ាពូអាស៊ី នូវែលគីនេ អាចហៅផងដែរថា ប៉ាពួ ញូគីនេ រឺ ប៉ាពួ គីនេថ្មី}} | style="vertical-align:top;"|'''Papua New Guinea''' – Independent State of Papua New Guinea * '''[[ភាសាតុកពីស៊ីន]]''' : '''Papua Niugini''' – Independen Stet bilong Papua Niugini * '''[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]''' : '''Papua Niu Gini''' – Independen Stet bilong Papua Niu Gini | style="vertical-align:top;"|[[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ារ៉ាគ្វេ|size=30px}}''' '''[[ប៉ារ៉ាក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Paraguay''' – Republic of Paraguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Paraguay''' – República del Paraguay * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Paraguái''' – Tetã Paraguái | style="vertical-align:top;"|[[អាស៊ូនស្យុន]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ាឡូ|size=30px}}''' '''[[ប៉ាឡូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ាឡូ | style="vertical-align:top;"|'''Palau''' – Republic of Palau * '''[[ភាសាប៉ាឡូ]]''' : '''Belau''' – Beluu er a Belau * '''[[ភាសាជប៉ុន]]''' : '''パラオ''' – パ&#x2060;ラオ共和国 | style="vertical-align:top;"|[[ងេរូលមូដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉ូឡូញ|size=30px}}''' '''[[ប៉ូឡូញ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ | style="vertical-align:top;"|'''Poland''' – Republic of Poland * '''[[ភាសាប៉ូឡូញ]]''' : '''Polska''' – Rzeczpospolita Polska | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាសូវី]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៉េរូ|size=30px}}''' '''[[ប៉េរូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៉េរូ | style="vertical-align:top;"|'''Peru''' – Republic of Peru * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Perú''' – República del Perú * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Republika * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Piruw''' – Piruw Suyu | style="vertical-align:top;"|[[លីម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ុលការី|size=30px}}''' '''[[ប៊ុលការី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប៊ុលការី | style="vertical-align:top;"|'''Bulgaria''' – Republic of Bulgaria * '''[[ភាសាប៊ុលការី]]''' : '''България''' – Република България | style="vertical-align:top;"|[[សូហ្វីយ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប៊ូរុនឌី|size=30px}}''' '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;ប៊ូរុនឌី | style="vertical-align:top;"|'''Burundi''' – Republic of Burundi * '''[[ភាសាគីរុនឌី]]''' : '''Uburundi''' – Republika y'Uburundi * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Burundi''' – République du Burundi | style="vertical-align:top;"|[[គីតេកា]] ([[ដោយនីតិន័យ|ដ.ន]]) <br> [[ប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) {{refn|1=ខណៈដែលទីក្រុងគីតេកា ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានីនយោបាយ, ទីក្រុងប៊ូស៊ុមប៊ូរ៉ា នៅតែជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងជារដ្ឋធានីសេដ្ឋកិច្ច}} |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាបាដ|size=30px}}''' '''[[បាបាដ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Barbados''' | style="vertical-align:top;"|[[ប្រ៊ីជថោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារ៉ែន|size=30px}}''' '''[[បារ៉ែន]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្របារ៉ែន | style="vertical-align:top;"|'''Bahrain''' – Kingdom of Bahrain * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''بحرين''' – مملكة البحرين | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាណាម៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បារាំង|size=30px}}''' '''[[បារាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបារាំង {{refn|1=រួមបញ្ចូលតំបន់/នាយកដ្ឋានឯនាយសមុទ្រ ៥: [[គុយយ៉ាន (បារាំង)|គុយយ៉ាន]] [[ក្វាដេលូប]] [[ម៉ាទីនិក]] [[រេអ៊ូញ៉ុង]] និង [[ម៉ាយ៉ូត]] និងសមូហរដ្ឋឆ្លងទ្វីបរួមមាន: [[កោះគ្លីពែតុន]] [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]] [[នូវែលកាលេដូនី]] [[សាំងបាតេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សាំងព្យែរ និងមីកេឡុង]] និង [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]]}} | style="vertical-align:top;"|'''France''' – French Republic * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''France''' – République française | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារីស]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បាហាម៉ា|size=30px}}''' '''[[បាហាម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា | style="vertical-align:top;"|'''The Bahamas''' – Commonwealth of The Bahamas | style="vertical-align:top;"|[[ណាសូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បុតស្វាណា|size=30px}}''' '''[[បុតស្វាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | style="vertical-align:top;"|'''Botswana''' – Republic of Botswana * '''[[ភាសាស្វាណា]]''' : '''Botswana''' – Lefatshe la Botswana | style="vertical-align:top;"|[[កាបូរ៉ូន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូលីវី|size=30px}}''' '''[[បូលីវី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋពហុជនជាតិបូលីវី | style="vertical-align:top;"|'''Bolivia''' – Plurinational State of Bolivia * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Bolivia''' – Estado Plurinacional de Bolivia * '''[[ភាសាក្វារ៉ានី]]''' : '''Mborivia''' – Tetã Hetãvoregua Mborivia * '''[[ភាសាអៃម៉ារ៉ា]]''' : '''Wuliwya''' – Wuliwya Suyu * '''[[ភាសាកេជូវ៉ា]]''' : '''Puliwya''' – Puliwya Mamallaqta | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ុយក្រេ]] (ធម្មនុញ្ញ និងតុលាការ) <br> [[ឡាប៉ាស]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ និងនីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|size=30px}}''' '''[[បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Bosnia and Herzegovina''' * '''[[ភាសាបូស្នី]]''' និង '''[[ភាសាក្រូអាត]]''' : '''Bosna i Hercegovina''' * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Босна и Херцеговина''' | style="vertical-align:top;"|[[សារ៉ាយេវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បួគីណាហ្វាសូ|size=30px}}''' '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Burkina Faso''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : Burkina Faso | style="vertical-align:top;"|[[អ្វាកាឌូគូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេណាំង|size=30px}}''' '''[[បេណាំង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេណាំង | style="vertical-align:top;"|'''Benin''' – Republic of Benin * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Bénin''' – République du Bénin | style="vertical-align:top;"|[[ព័រតូណូវ៉ូ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេលីស|size=30px}}''' '''[[បេលីស]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Belize''' | style="vertical-align:top;"|[[បែលម៉ូប៉ាន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បេឡារុស|size=30px}}''' '''[[បេឡារុស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | style="vertical-align:top;"|'''Belarus''' – Republic of Belarus * '''[[ភាសាបេឡារុស]]''' : '''Беларусь''' – Рэспубліка&nbsp;Беларусь * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Беларусь''' – Республика&nbsp;Беларусь | style="vertical-align:top;"|[[មីនស្ក៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|បែលហ្ស៊ិក|size=30px}}''' '''[[បែលហ្សិក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្របែលហ្សិក | style="vertical-align:top;"|'''Belgium''' – Kingdom of Belgium * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''België''' – Koninkrijk België * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Belgique''' – Royaume de Belgique * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Belgien''' – Königreich Belgien | style="vertical-align:top;"|[[ព្រុចសែល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រ៊ុយណេ|size=30px}}''' '''[[ប្រ៊ុយណេ]]'''<span>&nbsp;– នេការា ប្រ៊ុយណេ ដារូសាឡឹម | style="vertical-align:top;"|'''Brunei''' – Brunei Darussalam | style="vertical-align:top;"|[[បង់ដា&#x2060;សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ប្រេស៊ីល|size=30px}}''' '''[[ប្រេស៊ីល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេ&#x2060;ស៊ីល | style="vertical-align:top;"|'''Brazil''' – Federative Republic of Brazil * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Brasil''' – República Federativa do Brasil | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] |} ---- === ព – ម === ---- ↑ '''[[#ប|ប]]''' <br>↓ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ព័រទុយកាល់|size=30px}}''' '''[[ព័រទុយកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋព័រទុយ&#x2060;កាល់ | '''Portugal''' – Portuguese Republic * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Portugal''' – República Portuguesa | style="vertical-align:top;"|[[លីស្បោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ភូតាន|size=30px}}''' '''[[ភូតាន]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រភូតាន | '''Bhutan''' – Kingdom of Bhutan * '''[[ភាសាសុងខា]]''' : '''འབྲུག་ཡུལ་''' – འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ | style="vertical-align:top;"|[[ធីមភូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាដាហ្កាស្កា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាដាហ្កា&#x2060;ស្កា | '''Madagascar''' – Republic of Madagascar * '''[[ភាសាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]''' : '''Madagasikara''' – Repoblikan'i Madagasikara * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Madagascar''' – République&nbsp;de Madagascar | style="vertical-align:top;"|[[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ារ៉ុក|size=30px}}''' '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រម៉ារ៉ុក | '''Morocco''' – Kingdom of Morocco * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''المغرب''' – المملكة المغربية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' – ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ាបាត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | '''Mali''' – Republic of Mali * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mali''' – République du Mali * '''[[ភាសាបាំបារ៉ា]]''' : '''Mali''' – Mali ka Fasojamana | style="vertical-align:top;"|[[បាម៉ាកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់ឌីវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ | '''Maldives''' – Republic of Maldives * '''[[ភាសាឌីវេហិ]]''' : '''ދިވެހި ރާއްޖެ''' – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាលេ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាល់តា|size=30px}}''' '''[[ម៉ាល់តា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា | '''Malta''' – Republic of Malta * '''[[ភាសាម៉ាល់តា]]''' : '''Malta''' – Repubblika ta' Malta | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាលែត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសាល់|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់ | '''Marshall Islands''' – Republic of the Marshall Islands * '''[[ភាសាម៉ាសាល់]]''' : '''M̧ajeļ''' – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាស៊ូរ៉ូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង|size=30px}}''' '''[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វានខាងជើង {{refn|1=អតីតឈ្មោះប្រទេស ត្រូវបានស្គាល់ដោយធម្មនុញ្ញគឺ "សាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" ពីឆ្នាំ ១៩៩១ – ២០១៩ និងក្រោមនាមកត្តាអន្តរជាតិ "អតីតយូគោស្លាវី នៃសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដ្វាន" (FYROM) ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ – ២០១៩ អំលុងនៃ[[វិវាទនៃការដាក់ឈ្មោះម៉ាសេដ្វាន]] ជាមួយប្រទេស[[ក្រិក]]។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងប្រេស្ប៉ា]]បានចូលជាធរមានក្នុងខែកុម្ភៈ ២០១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា "ម៉ាសេដ្វានខាងជើង"}} | '''North Macedonia''' – Republic of North Macedonia * '''[[ភាសាម៉ាសេដ្វាន]]''' : '''Северна Македонија''' – Република Северна Македонија * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Maqedonia e Veriut''' – Republika e Maqedonisë së Veriut | style="vertical-align:top;"|[[ស្កុប្យេ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | '''Malawi''' – Republic of Malawi * '''[[ភាសាឆេវ៉ា]]''' : '''Malaŵi''' – Dziko la Malaŵi | style="vertical-align:top;"|[[លីឡុងវេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ម៉ាឡេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី | '''Malaysia''' – Federation of Malaysia * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Malaysia''' – Persekutuan Malaysia | style="vertical-align:top;"|[[គូឡាឡាំពួរ]] <br>[[បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ិកស៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ិកស៊ិក]]'''<span>&nbsp;– សហ&#x2060;រដ្ឋម៉ិកស៊ិក | '''Mexico''' – United Mexican States * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''México''' – Estados Unidos Mexicanos | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ិកស៊ីកូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងហ្គោលី]]'''<span>&nbsp; | '''Mongolia''' * '''[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]''' : '''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ''' / '''Монгол Улс''' | style="vertical-align:top;"|[[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុងតេណេគ្រោ|size=30px}}''' '''[[ម៉ុងតេណេក្រូ]]'''<span>&nbsp;– | '''Montenegro''' * '''[[ភាសាម៉ុងតេណេក្រូ]]''' : '''Crna Gora''' / '''Црна Гора''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ូដកូរីតសា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ុលដាវី|size=30px}}''' '''[[ម៉ុលដាវី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ុលដាវី | '''Moldova''' – Republic of Moldova * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''Moldova''' – Republica Moldova | style="vertical-align:top;"|[[គីស៊ីណាវ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូណាកូ|size=30px}}''' '''[[ម៉ូណាកូ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរី&#x2060;ម៉ូណាកូ | '''Monaco''' – Principality of Monaco * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Monaco''' – Principauté de Monaco | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូណាកូ (ទីក្រុង)|ម៉ូណាកូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីតានី|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរី&#x2060;តានី | '''Mauritania''' – Islamic Republic of Mauritania * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''موريتانية''' – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Mauritanie''' – République islamique de Mauritanie | style="vertical-align:top;"|[[នូអាកឆត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូរីស|size=30px}}''' '''[[ម៉ូរីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | '''Mauritius''' – Republic of Mauritius * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Maurice''' – République de Maurice | style="vertical-align:top;"|[[ព័រល្វីស]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ម៉ូសំប៊ិក|size=30px}}''' '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<span>&nbsp;– | '''Mozambique''' – Republic of Mozambique * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Moçambique''' – República de Moçambique | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាពូតូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីក្រូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[មីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋ&#x2060;សហព័ន្ធមីក្រូណេ&#x2060;ស៊ី | '''Micronesia''' – Federated States of Micronesia | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ាលីកៀ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា|size=30px}}''' '''[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា {{refn|1=ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ដែលមានភាពចម្រុះនិងចម្រូងចម្រាស ដោយឈ្មោះអតីត "ភូមា" នៅតែត្រូវបានគេប្រើក្នុងករណីផ្សេងៗ។ >> មើល [[ឈ្មោះនានានៃមីយ៉ាន់ម៉ា]]}} | '''Myanmar (Burma)''' – Republic of the Union of Myanmar * '''[[ភាសាភូមា]]''' : '''မြန်မာပြည်''' – ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ&#x2060;တော် | style="vertical-align:top;"|[[ណៃពិដោ]] |} ---- === យ – វ === ---- ↑ '''[[#យ – វ|យ – វ]]''' <br>↓ '''[[#ស|ស]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|យេមែន|size=30px}}''' '''[[យេម៉ែន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋយេម៉ែន |style="vertical-align:top;"|'''Yemen''' – Republic of Yemen * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اليمن''' – الجمهوريّة اليمنية | style="vertical-align:top;"|[[សាណា]] {{refn|1=រដ្ឋធានីតាមធម្មនុញ្ញ និងតាមព្រឹទ្ធន័យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី]]}} <br> [[អាដិន]] {{refn|1=រដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្នអះអាងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]}} |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រ្វ៉ាន់ដា|size=30px}}''' '''[[រ្វ៉ាន់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋរ្វ៉ាន់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Rwanda''' – Republic of Rwanda * '''[[ភាសារ្វ៉ាន់ដា]]''' : '''Rwanda''' – Repubulika y'u Rwanda * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Rwanda''' – République du Rwanda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Rwanda''' – Jamhuri ya Rwanda | style="vertical-align:top;"|[[គីកាលី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រុស្ស៊ី|size=30px}}''' '''[[រុស្ស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធរុស្ស៊ី {{refn|1=ប្រហែល ៧៥% នៃទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូល ស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី}} | style="vertical-align:top;"|'''Russia''' – Russian Federation * '''[[ភាសារុស្ស៊ី]]''' : '''Россия''' – Российская Федерация | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូស្គូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|រូម៉ានី|size=30px}}''' '''[[រូម៉ានី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Romania''' * '''[[ភាសារូម៉ានី]]''' : '''România''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយ&#x2060;ការែស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លិកតិនស្តាញ|size=30px}}''' '''[[លីកតិនស្តាញ]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្របុរីលិកតិនស្តាញ | style="vertical-align:top;"|'''Liechtenstein''' – Principality of Liechtenstein * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Liechtenstein''' – Fürstentum Liechtenstein | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាឌូស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីទុយអានី|size=30px}}''' '''[[លីទុយអានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី | style="vertical-align:top;"|'''Lithuania''' – Republic of Lithuania * '''[[ភាសាលីទុយអានី]]''' : '''Lietuva''' – Lietuvos Respublika | style="vertical-align:top;"|[[វីលនៀស]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបង់|size=30px}}''' '''[[លីបង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលីបង់ | style="vertical-align:top;"|'''Lebanon''' – Lebanese Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''لبنان''' – الجمهورية اللبنانية | style="vertical-align:top;"|[[បៃរូត]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីប៊ី|size=30px}}''' '''[[លីប៊ី]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋលីប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Libya''' – State of Libya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''ليبيا‎''' – دولة ليبيا | style="vertical-align:top;"|[[ទ្រីប៉ូលី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លីបេរីយ៉ា|size=30px}}''' '''[[លី&#x2060;បេរីយ៉ា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋលី&#x2060;បេរីយ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Liberia''' – Republic of Liberia | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|លុចសំបួរ|size=30px}}''' '''[[លុចសំបួ]]'''<span>&nbsp;– ពញា&#x2060;រដ្ឋលុចសំបួ | style="vertical-align:top;"|'''Luxembourg''' – Grand Duchy of Luxembourg * '''[[ភាសាលុចសំបួ]]''' : '''Lëtzebuerg''' – Groussherzogtum Lëtzebuerg * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Luxembourg''' – Grand-Duché de Luxembourg * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Luxemburg''' – Großherzogtum Luxemburg | style="vertical-align:top;"|[[លុចសំបួ (ទីក្រុង)|លុចសំបួ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វ៉ានូអាទូ|size=30px}}''' '''[[វ៉ានូអាទូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋវ៉ានូអាទូ | '''Vanuatu''' – Republic of Vanuatu * '''[[ភាសាប៊ីស្លាម៉ា]]''' : '''Vanuatu''' – Ripablik blong Vanuatu * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Vanuatu''' – République de Vanuatu | style="vertical-align:top;"|[[ព័រវីឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វៀតណាម|size=30px}}''' '''[[វៀតណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គម&#x2060;និយមវៀតណាម | style="vertical-align:top;"|'''Vietnam''' – Socialist Republic of Vietnam * '''[[ភាសាវៀតណាម]]''' : '''Việt Nam''' – Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |បាន style="vertical-align:top;"|[[ហាណូយ]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|វេណេស៊ុយអេឡា|size=30px}}''' '''[[វេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋ&#x2060;បូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយ&#x2060;អេឡា | style="vertical-align:top;"|'''Venezuela''' – Bolivarian Republic of Venezuela * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Venezuela''' – República&nbsp;Bolivariana de Venezuela | style="vertical-align:top;"|[[ការ៉ាកាស]] |} ---- === ស === ---- ↑ '''[[#ព – ម|ព – ម]]''' <br>↓ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរដ្ឋ|size=30px}}''' '''[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]''' <br>{{refn|1=ទឹកដីមួយផ្នែក (ឧ: [[រដ្ឋហាវ៉ៃ]]) ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} {{refn|1=រួមបញ្ចូលនូវ [[ដែនដីមិនរួបរួមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ដែនដីមិនរួបរួម]]ចំនួន ១៣ ក្នុងនោះដែនដីចំនួន ៥ មានមនុស្សរស់នៅ: [[សាម័រអាមេរិក]] [[ក្វាម]] [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង]] [[ព័រតូរីកូ]] និង [[ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United States''' – United States of America * '''[[ភាសាអេស៉្បាញ]]''' : '''Estados Unidos''' – Estados Unidos de América | style="vertical-align:top;"|[[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=30px}}''' '''[[សហរាជាណាចក្រ]]'''<span>&nbsp;– សហរាជា&#x2060;ណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង {{refn|1=សហរាជាណាចក្រ ជាអាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ មានប្រទេសចំនួន ៤: [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡិន]] [[វ៉ែល]] និង[[អៀរឡង់ខាងជើង]]។ រួមបញ្ចូលនូវដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន ១៣: [[អាក្រូទីរី និង ដេគីលា]] [[អានគ្វីឡា]] [[ប៊ែរមូដា]] [[ដែនដីប្រ៊ីតនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ប្រជុំកោះវើជីនប្រ៊ីត]] [[ប្រជុំកោះកេមិន]] [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] [[ជីប្រាល់តា]] [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] [[ប្រជុំកោះពីតគែន]] [[សាំងអេលែន អាសង់ស្យុង និងទ្រីស្តានដាគូញ៉ា]] [[ចចចាខាងត្បូង និងប្រជុំកោះសេនវ៉ិចខាងត្បូង]] និង [[ប្រជុំកោះតួក និងកែក]] និងសាមន្តរាជ ដែលជាស្វ័យអភិបាលចំនួន ៣ គឺ: [[គែនស៊ី]] [[កោះមែន]] និង[[ជែស៊ី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''United Kingdom''' – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * '''[[ភាសាស្កុត]]''' : '''Unitit Kinrick''' – Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * '''[[ភាសាវ៉ែល]]''' : '''Deyrnas Unedig''' – Teyrnas&nbsp;Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd&nbsp;Iwerddon * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''An Ríocht Aontaithe''' – Ríocht&nbsp;Aontaithe&nbsp;na Breataine&nbsp;Móire agus Tuaisceart na hÉireann * '''[[ភាសាខនវ៉ល]]''' : '''Rywvaneth Unys''' – An Rywvaneth Unys a Vreten Veur&nbsp;hag Iwerdhon&nbsp;Glédh | style="vertical-align:top;"|[[ឡុងដ៍]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីប {{refn|1=មិនទទួលស្គាល់ដោយប្រទេស[[តួកគី]] តាម[[ជម្លោះនៃស៊ីប]] ដោយទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋអាយ៉ងរបស់ខ្លួន គឺ[[ស៊ីបខាងជើង]]ដែលជាផ្នែកនៃប្រទេសស៊ីប}} | style="vertical-align:top;"|'''Cyprus''' – Republic of Cyprus * '''[[ភាសាក្រិក]]''' : '''Κύπρος''' – Κυπριακή Δημοκρατία * '''[[ភាសាតួកគី]]''' : '''Kıbrıs''' – Kıbrıs Cumhuriyeti | style="vertical-align:top;"|[[នីកូស៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីមបាវេ|size=30px}}''' '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | style="vertical-align:top;"|'''Zimbabwe''' – Republic of Zimbabwe * '''[[ភាសាស្យូណា]]''' : '''Zimbabwe''' – Nyika yeZimbabwe * '''[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ]]''' : '''Zimbabwe''' – Ilizwe leZimbabwe | style="vertical-align:top;"|[[ហារ៉ារេ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ីរី|size=30px}}''' '''[[ស៊ីរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី | style="vertical-align:top;"|'''Syria''' – Syrian Arab Republic * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سورية''' – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة | style="vertical-align:top;"|[[ដាម៉ាស់]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ុយអែត|size=30px}}''' '''[[ស៊ុយអែត]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រស៊ុយអែត | style="vertical-align:top;"|'''Sweden''' – Kingdom of Sweden * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Sverige''' – Konungariket Sverige | style="vertical-align:top;"|[[ស្តុកខូល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | style="vertical-align:top;"|'''Sudan''' – Republic of the Sudan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''السودان''' – جمهورية السودان | style="vertical-align:top;"|[[ខាទូម]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូដង់ខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Sudan''' – Republic of South Sudan | style="vertical-align:top;"|[[ជូបា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ូរីណាម|size=30px}}''' '''[[ស៊ូរីណាម]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ូរីណាម | style="vertical-align:top;"|'''Suriname''' – Republic of Suriname * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Suriname''' – Republiek Suriname | style="vertical-align:top;"|[[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស៊ែប៊ី|size=30px}}''' '''[[ស៊ែប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Serbia''' – Republic of Serbia * '''[[ភាសាស៊ែប៊ី]]''' : '''Србија''' – Република Србија | style="vertical-align:top;"|[[បែលក្រាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សានម៉ារីណូ|size=30px}}''' '''[[សានម៉ារីណូ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសានម៉ារីណូ | style="vertical-align:top;"|'''San Marino''' – Republic of San Marino * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''San Marino''' – Repubblica di San Marino | style="vertical-align:top;"|[[សានម៉ារីណូ (ទីក្រុង)|សានម៉ារីណូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាម័រ|size=30px}}''' '''[[សាម័រ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋឯករាជ្យសាម័រ | style="vertical-align:top;"|'''Samoa''' – Independent State of Samoa * '''[[ភាសាសាម័រ]]''' : '''Sāmoa''' – Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa | style="vertical-align:top;"|[[អាប្យា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប|size=30px}}''' '''[[សាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងព្រីនស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''São Tomé and Príncipe''' – Democratic Republic of São Tomé and Príncipe * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''São Tomé e Príncipe''' – República Democrática de São Tomé e Príncipe | style="vertical-align:top;"|[[សាវតូមេ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងគីត និងណឺវីស|size=30px}}''' '''[[សាំងគីត និងណឺវីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធសាំងគ្រីស្តុប និងណឺវីស | style="vertical-align:top;"|'''Saint Kitts and Nevis''' – Federation of Saint Christopher and Nevis | style="vertical-align:top;"|[[បាសេទែរ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងលូស៊ី|size=30px}}''' '''[[សាំងលូស៊ី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Saint Lucia''' | style="vertical-align:top;"|[[កាស្ទ្រី]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន|size=30px}}''' '''[[សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន]]''' | style="vertical-align:top;"|'''Saint Vincent and the Grenadines''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តោន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សិង្ហបុរី|size=30px}}''' '''[[សិង្ហបុរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | style="vertical-align:top;"|'''Singapore''' – Republic of Singapore * '''[[ភាសាម៉ាឡេ]]''' : '''Singapura''' – Republik Singapura * '''[[ភាសាចិន]]''' : '''新加坡''' – 新加坡共和国 * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''சிங்கப்பூர்''' – சிங்கப்பூர் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[សិង្ហបុរី]] ([[ក្រុងរដ្ឋ]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូម៉ាលី|size=30px}}''' '''[[សូម៉ាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | style="vertical-align:top;"|'''Somalia''' – Federal Republic of Somalia * '''[[ភាសាសូម៉ាលី]]''' : '''Soomaaliya''' – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الصومال‎‎''' – جمهورية الصومال الفيدرالية‎‎ | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សូឡូម៉ុង|size=30px}}''' '''[[សូឡូម៉ុង]]'''<span>&nbsp;– ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុង | style="vertical-align:top;"|'''Solomon Islands''' | style="vertical-align:top;"|[[ហូន្យារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សៀរ៉ាលេអូន|size=30px}}''' '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | style="vertical-align:top;"|'''Sierra Leone''' – Republic of Sierra Leone | style="vertical-align:top;"|[[ហ្វ្រីថោន]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេនេកាល់|size=30px}}''' '''[[សេនេកាល់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | style="vertical-align:top;"|'''Senegal''' – Republic of Senegal * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Sénégal''' – République du Sénégal | style="vertical-align:top;"|[[ដាកា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សេសែល|size=30px}}''' '''[[សីសែល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសីសែល | style="vertical-align:top;"|'''Seychelles''' – Republic of Seychelles * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Seychelles''' – République des Seychelles * '''[[ភាសាក្រេអូលសីសែល]]''' : '''Sesel''' – Repiblik Sesel | style="vertical-align:top;"|[[វិចតូរីយ៉ា (សីសែល)|វិចតូរីយ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្រីលង្កា|size=30px}}''' '''[[ស្រីលង្កា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេយ្យស្រីលង្កា | style="vertical-align:top;"|'''Sri Lanka''' – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka * '''[[ភាសាសិង្ហល]]''' : '''ශ්‍රී ලංකා''' – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * '''[[ភាសាតាមិល]]''' : '''இலங்கை''' – இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு | style="vertical-align:top;"|[[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ&#x2060;កូតេ]] (រដ្ឋបាល) <br> [[កូឡុំបូ]] (ពាណិជ្ជកម្ម) |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវ៉ាគី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវ៉ាគី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | style="vertical-align:top;"|'''Slovakia''' – Slovak Republic * '''[[ភាសាស្លូវ៉ាគី]]''' : '''Slovensko''' – Slovenská republika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្លូវេនី|size=30px}}''' '''[[ស្លូវេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី | style="vertical-align:top;"|'''Slovenia''' – Republic of Slovenia * '''[[ភាសាស្លូវេនី]]''' : '''Slovenija''' – Republika Slovenija | style="vertical-align:top;"|[[លូបលីយ៉ាណា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ស្វីស|size=30px}}''' '''[[ស្វីស]]'''<span>&nbsp;– សហព័ន្ធស្វីស | style="vertical-align:top;"|'''Switzerland''' – Swiss Confederation * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Schweiz''' – Schweizerische Eidgenossenschaft * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Suisse''' – Confédération suisse * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Svizzera''' – Confederazione Svizzera * '''[[ភាសារ៉ូម៉ង់ឆេ]]''' : '''Svizra''' – Confederaziun Svizra | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែន]] ([[ដោយព្រឹទ្ធន័យ|ដ.ព]]) |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|សំប៊ី|size=30px}}''' '''[[សំប៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | style="vertical-align:top;"|'''Zambia''' – Republic of Zambia | style="vertical-align:top;"|[[លូសាកា]] |} ---- === ហ – ឡ === ---- ↑ '''[[#ស|ស]]''' <br>↓ '''[[#អ|អ]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងគ្រី|size=30px}}''' '''[[ហុងគ្រី]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Hungary''' * '''[[ភាសាហុងគ្រី]]''' : '''Magyarország''' | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយដាប៉ែស]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុងឌូរ៉ាស|size=30px}}''' '''[[ហុងឌូរ៉ាស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហុងឌូរ៉ាស | style="vertical-align:top;"|'''Honduras''' – Republic of Honduras * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Honduras''' – República de Honduras | style="vertical-align:top;"|[[តេ&#x2060;គូស៊ី&#x2060;កាល់ប៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហុល្លង់|size=30px}}''' '''[[រាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រហុល្លង់ {{refn|1=រាជាណាចក្រហុល្លង់រួមដោយប្រទេសចំនួន ៤ ជាសមាសរដ្ឋ: [[ហុល្លង់]] [[អារូបា]] [[ស៊ីនម៉ាតិន]] និង[[គូរ៉ាសាវ]]។ ដែនដី ៣ ផ្សេងទៀត([[បូនែរ]] [[សាបា]] និង[[ស៊ីនអ៊ូស្តាស្យុស]]) ជាទេសបាលក្រុងពិសេសនៃរាជាណាចក្រនេះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Netherlands''' – Kingdom of the Netherlands * '''[[ភាសាហុល្លង់]]''' : '''Nederlanden''' – Koninkrijk der&nbsp;Nederlanden | style="vertical-align:top;"|[[អាំស្ទែដាំ]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហៃទី|size=30px}}''' '''[[ហៃទី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហៃទី | style="vertical-align:top;"|'''Haiti''' – Republic of Haiti * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''Haïti''' – République d'Haïti * '''[[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]''' : '''Ayiti''' – Repiblik D Ayiti | style="vertical-align:top;"|[[ព័រអូប្រាំង]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|កាណា|size=30px}}''' '''[[ហ្កាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្កាណា | style="vertical-align:top;"|'''Ghana''' – Republic of Ghana | style="vertical-align:top;"|[[អាក្រា]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្កាយ៉ាណា|size=30px}}''' '''[[ហ្កាយ៉ាណា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហករណ៍ហ្កាយ៉ាណា | style="vertical-align:top;"|'''Guyana''' – Co-operative Republic of Guyana | style="vertical-align:top;"|[[ចចថោន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វាំងឡង់|size=30px}}''' '''[[ហ្វាំងឡង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | style="vertical-align:top;"|'''Finland''' – Republic of Finland * '''[[ភាសាហ្វាំងឡង់]]''' : '''Suomi''' – Suomen tasavalta * '''[[ភាសាស៊ុយអែត]]''' : '''Finland''' – Republiken Finland | style="vertical-align:top;"|[[ហែលស៊ីនគី]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីជី|size=30px}}''' '''[[ហ្វីជី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីជី | style="vertical-align:top;"|'''Fiji''' – Republic of Fiji * '''[[ភាសាហ្វីជី]]''' : '''Viti''' – Matanitu Tugalala o Viti * '''[[ភាសាហិណ្ឌីហ្វីជី]]''' : '''फ़िजी''' – फ़िजी गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ស៊ូវ៉ា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្វីលីពីន|size=30px}}''' '''[[ហ្វីលីពីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន | style="vertical-align:top;"|'''Philippines''' – Republic of the Philippines * '''[[ភាសាហ្វីលីពីន]]''' '''([[ភាសាតាកាឡូ]])''' : '''Pilipinas''' – Republika ng Pilipinas * '''[[ភាសាសេប៊ូអាណូ]]''' : '''Pilipinas''' – Republika sa Pilipinas * '''[[ភាសាអ៊ីឡូកាណូ]]''' : '''Filipinas''' – Republica ti Filipinas | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ានីល]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សកដានី|size=30px}}''' '''[[ហ្សកដានី]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី | style="vertical-align:top;"|'''Jordan''' – Hashemite Kingdom of Jordan * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الاردن''' – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة | style="vertical-align:top;"|[[អាំម៉ាន]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ហ្សាម៉ាអ៊ីក|size=30px}}''' '''[[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Jamaica''' * '''[[ភាសាក្រេអូលហ្សាម៉ាអ៊ីក]]''' : '''Jumieka''' | style="vertical-align:top;"|[[ឃីងស្តុន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡាវ|size=30px}}''' '''[[ឡាវ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតឡាវ | style="vertical-align:top;"|'''Laos''' – Lao People's Democratic Republic * '''[[ភាសាឡាវ]]''' : '''ລາວ''' – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ | style="vertical-align:top;"|[[វៀងចន្ទន៍]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡឺសូតូ|size=30px}}''' '''[[ឡឺសូតូ]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រឡឺសូតូ | style="vertical-align:top;"|'''Lesotho''' – Kingdom of Lesotho * '''[[ភាសាសូតូ]]''' : '''Lesotho''' – Muso oa Lesotho | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាសេរូ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឡេតូនី|size=30px}}''' '''[[ឡេតូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឡេតូនី | style="vertical-align:top;"|'''Latvia''' – Republic of Latvia * '''[[ភាសាឡេតូនី]]''' : '''Latvija''' – Latvijas Republika | style="vertical-align:top;"|[[រីហ្កា]] |} ---- === អ === ---- ↑ '''[[#ហ – ឡ|ហ – ឡ]]''' <br>↑↑ '''[[#ក|ក]]''' {|border=0 cellpadding=7 cellspacing=1 width=90% align="center" |- bgcolor=#99CCFF ! width="4%" | ! width="auto" | នាម/នាមផ្លូវការ ! width="40%" | [[ភាសាអង់គ្លេស]] និង ភាសាក្នុងស្រុក ! width="30%" | ធានី |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់កូឡា|size=30px}}''' '''[[អង់&#x2060;កូឡា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | style="vertical-align:top;"|'''Angola''' – Republic of Angola * '''[[ភាសាព័រទុយកាល់]]''' : '''Angola''' – República de Angola | style="vertical-align:top;"|[[លូអង់ដា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ដូរ៉ា|size=30px}}''' '''[[អង់ដូរ៉ា]]'''<span>&nbsp;– ក្សត្រ&#x2060;បុរីអង់ដូរ៉ា | style="vertical-align:top;"|'''Andorra''' – Principality of Andorra * '''[[ភាសាកាតាឡាន]]''' : '''Andorra''' – Principat d'Andorra | style="vertical-align:top;"|[[អង់ដូរ៉ាឡាវេយ៉ា]] |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|size=30px}}''' '''[[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Antigua and Barbuda''' | style="vertical-align:top;"|[[សាំងចន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីតាលី|size=30px}}''' '''[[អ៊ីតាលី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី | style="vertical-align:top;"|'''Italy''' – Italian Republic * '''[[ភាសាអ៊ីតាលី]]''' : '''Italia''' – Repubblica Italiana | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ូម]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Iran''' – Islamic Republic of Iran * '''[[ភាសាពែរ្ស]]''' : '''ایران''' – جمهوری اسلامی ایران | style="vertical-align:top;"|[[តេហេរ៉ង់]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីរ៉ាក់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | style="vertical-align:top;"|'''Iraq''' – Republic of Iraq * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''العراق''' – جمهورية العراقية * '''[[ភាសាឃឺដ]]''' : '''عیراق''' – كۆماری عێراق | style="vertical-align:top;"|[[បាកដាដ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្រាអែល]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល {{refn|1=អ៊ីស្រាអែលទាមទារនូវដែនដីទាំងមូលដែលត្រួតត្រាដោយ [[ប៉ាលេស្ទីន]]។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចូលនូវ [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដោយគ្មានការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលរក្សាការត្រួតត្រាតាមកម្រិតលើតំបន់ដែលនៅសល់ជុំវិញ [[វ៉េសប៊ែង]]។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលលែងមានពលរដ្ឋរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ ឬវត្តមានយោធារបស់ខ្លូនលើ [[ដែនជ្រោយហ្កាសា]] បន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍នៃ[[ការផ្តាច់ខ្លួននៃអ៊ីស្រាអែលចេញពីតំបន់កាសា|ការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគី]] ដែនដីនេះនូវតែចាត់ទុកដោយមួយចំនួនថាស្ថិតក្រោមអំណាចកាន់កាប់ដោយប្រទេសនេះ ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ អ៊ីស្រាអែលមិនទទួលស្គាល់ដោយ [[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃអ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសចំនួន ២៨]] រួមទាំង [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Israel''' – State of Israel * '''[[ភាសាហេប្រឺ]]''' : '''ישראל''' – מדינת ישראל * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''اسرائيل''' – دولة اسرائيل | style="vertical-align:top;"|[[យេរូសាឡឹម]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ីស្លង់|size=30px}}''' '''[[អ៊ីស្លង់]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Iceland''' * '''[[ភាសាអ៊ីស្លង់]]''' : '''Ísland''' | style="vertical-align:top;"|[[រ៉ៃក្យាវិក]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន|size=30px}}''' '''[[អ៊ុយក្រែន]]'''<span>&nbsp; | style="vertical-align:top;"|'''Ukraine''' * '''[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]''' : '''Україна''' | style="vertical-align:top;"|[[កៀវ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូកង់ដា|size=30px}}''' '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | style="vertical-align:top;"|'''Uganda''' – Republic of Uganda * '''[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]''' : '''Uganda''' – Jamhuri ya Uganda | style="vertical-align:top;"|[[កំប៉ាឡា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអ៊ូសបេគីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Uzbekistan''' – Republic of Uzbekistan * '''[[ភាសាអ៊ូសបេក]]''' : '''Oʻzbekiston''' – Oʻzbekiston Respublikasi | style="vertical-align:top;"|[[តាស្កិន]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អ៊ូរុយក្វាយ|size=30px}}''' '''[[អ៊ូរុយក្វាយ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋបូព៌ាអ៊ូរុយគ្វេ | style="vertical-align:top;"|'''Uruguay''' – Oriental Republic of Uruguay * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Uruguay''' – República Oriental del Uruguay | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាមេនី|size=30px}}''' '''[[អាមេនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាមេនី | style="vertical-align:top;"|'''Armenia''' – Republic of Armenia * '''[[ភាសាអាមេនី]]''' : '''Հայաստան''' – Հայաստանի Հանրապետություն | style="vertical-align:top;"|[[យេរេវ៉ាន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|size=30px}}''' '''[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត | style="vertical-align:top;"|'''Saudi Arabia''' – Kingdom of Saudi Arabia * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''سعودية''' – المملكة العربيّة السّعوديّة | style="vertical-align:top;"|[[រីយ៉ាដ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល្លឺម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អាល្លឺម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Germany''' – Federal Republic of Germany * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Deutschland''' – Bundesrepublik Deutschland | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ែរឡាំង]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់បានី|size=30px}}''' '''[[អាល់បានី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាល់&#x2060;បានី | style="vertical-align:top;"|'''Albania''' – Republic of Albania * '''[[ភាសាអាល់បានី]]''' : '''Shqipëri / Shqipëria''' – Republika e Shqipërisë | style="vertical-align:top;"|[[ទីរ៉ាណា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាល់ហ្សេរី|size=30px}}''' '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យប្រជា&#x2060;មានិតអាល់ហ្សេរី | style="vertical-align:top;"|'''Algeria''' – People's Democratic Republic of Algeria * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''الجزائر''' – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * '''[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]''' : '''ⴷⵣⴰⵢⵔ''' – ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ | style="vertical-align:top;"|[[អាល់ហ្សែរ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាស៊ែបៃសង់|size=30px}}''' '''[[អាស៊ែបៃហ្សង់]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអា&#x2060;ស៊ែបៃហ្សង់ | style="vertical-align:top;"|'''Azerbaijan''' – Republic of Azerbaijan * '''[[ភាសាអាស៊ែបៃហ្សង់]]''' : '''Azərbaycan''' – Azərbaycan Respublikası | style="vertical-align:top;"|[[បាគូ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន|size=30px}}''' '''[[អាហ្វកានីស្ថាន]]'''<span>&nbsp;– អេមីរ៉ាតអ៊ីស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន | style="vertical-align:top;"|'''Afghanistan''' – Islamic Emirate of Afghanistan * '''[[ភាសាបាស្តូ]]''' : '''افغانستان''' – د افغانستان اسلامي امارت * '''[[ភាសាដារី]]''' : '''افغانستان''' – د امارت اسلامی افغانستان | style="vertical-align:top;"|[[កាប៊ុល]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកកណ្ដាល|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិក&#x2060;កណ្ដាល | style="vertical-align:top;"|'''Central African Republic''' * '''[[ភាសាបារាំង]]''' : '''République centrafricaine''' * '''[[ភាសាសង់គោ]]''' : '''Ködörösêse tî Bêafrîka''' | style="vertical-align:top;"|[[បង់គី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=30px}}''' '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | style="vertical-align:top;"|'''South Africa''' – Republic of South Africa * '''[[ភាសាស៊ូលូ]]''' : '''Ningizimu Afrika''' – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * '''[[ភាសាខូសា]]''' : '''Mzantsi Afrika''' – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * '''[[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]''' : '''Suid-Afrika''' – Republiek van Suid-Afrika | style="vertical-align:top;"|[[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) <br> [[កាប់]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អាហ្សង់ទីន|size=30px}}''' '''[[អាហ្សង់ទីន]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | style="vertical-align:top;"|'''Argentina''' – Argentine Republic * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Argentina''' – República&nbsp;Argentina | style="vertical-align:top;"|[[ប៊ុយអេណូស៊ែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូទ្រីស|size=30px}}''' '''[[អូទ្រីស]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស | style="vertical-align:top;"|'''Austria''' – Republic of Austria * '''[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]''' : '''Österreich''' – Republik Österreich | style="vertical-align:top;"|[[វីយែន]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូម៉ង់|size=30px}}''' '''[[អូម៉ង់]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋស៊ុលតង់អូម៉ង់ | style="vertical-align:top;"|'''Oman''' – Sultanate of Oman * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''عمان''' – سلطنة عُمان | style="vertical-align:top;"|[[មូស្កាត]] |- |style="background:#C04080" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អូស្ត្រាលី|size=30px}}''' '''[[អូស្ត្រាលី]]'''<span>&nbsp;– សហធនរដ្ឋអូស្ត្រាលី {{refn|1=ដែនដីក្រៅនៃអូស្ត្រាលីរួមមាន: [[ប្រជុំកោះអាស្ម័រ និងកាទែ្យរ]] [[កោះគ្រីស្មាស]] [[ប្រជុំកោះកូកូស]] [[ប្រជុំកោះសមុទ្រកូរ៉ាល់]] [[ប្រជុំកោះហឺដ និងម៉ិកដូណាល់]] និង[[កោះន័រហ្វូក]]}} | style="vertical-align:top;"|'''Australia''' – Commonwealth of Australia | style="vertical-align:top;"|[[កង់បេរ៉ា]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អៀរឡង់|size=30px}}''' '''[[អៀរឡង់]]'''<span>&nbsp; {{refn|1=អាចហៅផងដែរថា សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland / Poblacht na hÉireann) ដែលមិនមែនជានាមផ្លូវការ ហើយគ្រាន់តែជាពិពណ៍នានៃប្រទេសនេះប៉ុណ្ណោះ}} | style="vertical-align:top;"|'''Ireland''' * '''[[ភាសាអៀរឡង់]]''' : '''Éire''' | style="vertical-align:top;"|[[ឌូប្លាំង]] |- |style="background:#785CB4" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេក្វាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អេក្វាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''Ecuador''' – Republic of Ecuador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''Ecuador''' – República del Ecuador | style="vertical-align:top;"|[[គីតូ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេត្យូពី|size=30px}}''' '''[[អេត្យូពី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជា&#x2060;ធិបតេយ្យអេត្យូពី | style="vertical-align:top;"|'''Ethiopia''' – Federal Democratic Republic of Ethiopia * '''[[ភាសាអាមហារ៉ា]]''' : '''ኢትዮጵያ''' – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | style="vertical-align:top;"|[[អាឌីសអាបាបា]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=30px}}''' '''[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]''' | style="vertical-align:top;"|'''United Arab Emirates''' * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إمارات''' – الإمارات العربيّة المتّحدة | style="vertical-align:top;"|[[អាប៊ូដាប៊ី]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេរីត្រេ|size=30px}}''' '''[[អេរីត្រេ]]'''<span>&nbsp;– រដ្ឋអេរីត្រេ | style="vertical-align:top;"|'''Eritrea''' – State of Eritrea * '''[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]''' : '''ኤርትራ''' – ሃግሬ ኤርትራ * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''إريتريا''' – دولة إريتريا | style="vertical-align:top;"|[[អាស្មារ៉ា]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=30px}}''' '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេ&#x2060;ហ្ស៊ីប | style="vertical-align:top;"|'''Egypt''' – Arab Republic of Egypt * '''[[ភាសាអារ៉ាប់]]''' : '''مصر''' – جمهوريّة مصرالعربيّة | style="vertical-align:top;"|[[គែរ]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្តូនី|size=30px}}''' '''[[អេស្តូនី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី | style="vertical-align:top;"|'''Estonia''' – Republic of Estonia * '''[[ភាសាអេស្តូនី]]''' : '''Eesti''' – Eesti Vabariik | style="vertical-align:top;"|[[តាលីន]] |- |style="background:#1A828E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្ប៉ាញ|size=30px}}''' '''[[អេស្ប៉ាញ]]'''<span>&nbsp;– រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ | style="vertical-align:top;"|'''Spain''' – Kingdom of Spain * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''España''' – Reino de España | style="vertical-align:top;"|[[ម៉ាឌ្រីដ]] |- |style="background:#FEC52E" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អេស្វាទីនី|size=30px}}''' '''[[អេស្វាទីនី]]'''<span>&nbsp;– រាជា&#x2060;ណាចក្រអេ&#x2060;ស្វាទីនី {{refn|1=ត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះអតីតថា "រាជាណាចក្រស្វាស៊ីឡង់" (Kingdom of Swaziland) ដែលជាឈ្មោះផ្លូវការត្រូវបានប្រើរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៨}} | style="vertical-align:top;"|'''Ewatini''' – Kingdom of Eswatini * '''[[ភាសាស្វាស៊ី]]''' : '''eSwatini''' – Umbuso weSwatini | style="vertical-align:top;"|[[ម្បាបាន]] (នីតិ&#x2060;ប្រតិបត្តិ) <br> [[ឡុំបាំបា]] (នីតិ&#x2060;បញ្ញត្តិ) |- |style="background:#7ABD4A" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=30px}}''' '''[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋអែលសាល់វ៉ាឌ័រ | style="vertical-align:top;"|'''El Salvador''' – Republic of El Salvador * '''[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]''' : '''El Salvador''' – República de El Salvador | style="vertical-align:top;"|[[សាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌា|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌា]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា | style="vertical-align:top;"|'''India''' – Republic of India * '''[[ភាសាហិណ្ឌី]]''' : '''भारत''' – भारत गणराज्य | style="vertical-align:top;"|[[ញូដេលី]] |- |style="background:#FCA800" | |style="vertical-align:top;"|'''{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី|size=30px}}''' '''[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]'''<span>&nbsp;– សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី {{refn|1=កោះប៉ាពួ និងកោះមួយចំនួនក្នុងកំរងកោះម៉ាលុក ស្ថិតនៅទ្វីបអូសេអានី}} | style="vertical-align:top;"|'''Indonesia''' – Republic of Indonesia * '''[[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]]''' : '''Indonesia''' – Republik Indonesia | style="vertical-align:top;"|[[ចាកាតា]] |} ---- == កំណត់សម្គាល់ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីរាយនាម]] e81r3xudsp5i85jl4mgyg3r5eb7afm5 0 3286 337565 327349 2026-07-22T08:42:48Z NVL5423 43714 /* ឯកសារយោង */ 337565 wikitext text/x-wiki '''ទីក្រុងហូជីមិញ''' (អក្សរកាត់: '''TP.HCM'''), ដែលត្រូវបានហៅថា សៃហ្គុង, គឺជា [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_(Vi%E1%BB%87t_Nam) ទីក្រុងដ៏ធំបំផុតនៅប្រទេសវៀតណាម] អំពីចំនួនប្រជាជន និងជាគន្លងមួយសំខាន់នៃ [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam សេដ្ឋកិច្ច], [[:en:Entertainment|កម្សាន្ត]], ហើយជាមួយក្នុងពីរគន្លងសំខាន់នៃ [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Vi%E1%BB%87t_Nam វប្បធម៌] និង [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_Vi%E1%BB%87t_Nam អប់រំ] នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ {{Infobox settlement | name = | native_name = {{lang|vi|italic=unset|Thành phố Hồ Chí Minh}} | official_name = Ho Chi Minh City | former_names = | native_name_lang = vi | other_name = Saigon {{nobold|({{lang|vi|italic=unset|Sài Gòn}})}} | settlement_type = [[Municipalities of Vietnam|Municipality (special)]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 310 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Ho Chi Minh City Skyline.jpg | caption1 = Skyline of [[Sài Gòn (ward)|Saigon Ward]] | alt1 = Skyline of District 1, Ho Chi Minh City at morning | image2 = Ho Chi Minh City panorama 2019 (cropped2).jpg | alt2 = Landmark 81 at late afternoon | caption2 = [[Landmark 81]] | image3 = Ho Chi Minh City, City Hall, 2020-01 CN-04.jpg | alt3 = Ho Chi Minh City Hall | caption3 = [[Ho Chi Minh City Hall]] | image4 = Municipal Theatre of Ho Chi Minh City, 2023 (01).jpg | alt4 = Saigon Opera House | caption4 = [[Ho Chi Minh City Opera House|Saigon Opera House]] | image5 = Basílica de Nuestra Señora, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 03.JPG | alt5 = Notre-Dame Cathedral Basilica of Saigon | caption5 = [[Notre-Dame Cathedral Basilica of Saigon]] | image6 = Independence Palace (36766444460).jpg | alt6 = Independence Palace | caption6 = [[Independence Palace]] | image7 = Bai Truoc Vung Tau.jpg | caption7 = [[Vũng Tàu]] coastline | image8 = Thu Dau Mot Six-way Intersection Clock Tower.jpg | caption8 = [[Thủ Dầu Một]] Clock Tower }} | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|frame-width=280|frame-align=center|stroke-width=2|stroke-color=#000000}} | image_map1 = Ho Chi Minh City in Viet Nam.svg | mapsize1 = 150px | map_caption = Interactive map outlining Ho Chi Minh City | pushpin_map = Vietnam#Southeast Asia#Asia | image_seal = Emblem of Saigon.svg | pushpin_map_caption = Location within Vietnam##Location within Southeast Asia##Location within Asia | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|10|46|32|N|106|42|07|E|region:VN | display = inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Vietnam]] | subdivision_type2 = [[Regions of Vietnam|Region]] | subdivision_name2 = [[Southeast (Vietnam)|Southeast]] | seat = [[Sài Gòn (ward)|Saigon Ward]] | parts_type = [[List of districts of Vietnam|Subdivisions]] | parts = 113 wards, 54 communes and 1 special administrative region | government_type = [[Municipalities of Vietnam|Municipality]] | governing_body = Ho Chi Minh City People's Council | leader_title1 = Secretary of [[Communist Party of Vietnam|CPV]] | leader_name1 = [[Trần Lưu Quang]] | leader_title2 = Chairman of People's Council | leader_name2 = Võ Văn Minh | leader_title3 = Chairman of People's Committee | leader_name3 = [[Nguyễn Văn Được]] | area_footnotes = <ref name="area_2022">{{Cite act|date=18 October 2023|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|legislature=[[Ministry of Natural Resources and Environment (Vietnam)]]|title=Biểu số 4.5: Hiện trạng sử dụng đất vùng Đông Nam Bộ năm 2022|trans-title=Table 4.5: Current land use status in the Southeast region in 2022|language=vi|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/3012/b4.5_Signed.pdf}} – the data in the report are in hectares, rounded to integers</ref> | area_total_km2 = 6781 | area_metro_km2 = 30595 | elevation_footnotes = | elevation_m = 19 | elevation_ft = 34 | population_footnotes = <ref name="pop_2025">{{Cite web |last=xaydungchinhsach.chinhphu.vn |title=Chi tiết 34 ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH CẤP TỈNH từ 12/6/2025 |url=https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/chi-tiet-34-don-vi-hanh-chinh-cap-tinh-tu-12-6-2025-119250612141845533.htm |archive-url=http://web.archive.org/web/20250622034147/https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/chi-tiet-34-don-vi-hanh-chinh-cap-tinh-tu-12-6-2025-119250612141845533.htm |archive-date=2025-06-22 |access-date=2025-06-25 |website=xaydungchinhsach.chinhphu.vn |language=vi}}</ref> | population_total = 14002598<ref>{{cite web | url=https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/chi-tiet-34-don-vi-hanh-chinh-cap-tinh-tu-12-6-2025-119250612141845533.htm | title=Chi tiết 34 ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH CẤP TỈNH }}</ref> | population_rank = [[List of cities in Vietnam|1st]] | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = 2067 | population_metro = 22552900 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Saigonese | demographics_type1 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2023)}}<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_vnm.pdf|publisher=Tellusant Public Service Series|title=TelluBase—Viet Nam Fact Sheet| access-date = 31 July 2024}}</ref> | demographics1_title1 = [[Municipalities of Vietnam|Municipality (Special)]] | demographics1_info1 = [[US$]]93.1 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = US$6,650 | blank6_name = [[Human Development Index|HDI]] (2022) | blank6_info = {{increase}} 0.811<ref>{{Cite web |title=Human Development Index by province(*) by Cities, provincies and Year |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1438&theme=Health%2C%20Culture%2C%20Sport%20and%20Living%20standard |access-date=September 28, 2024 |website=[[General Statistics Office of Vietnam]]}}</ref><br />([[List of administrative divisions of Vietnam by Human Development Index|3rd]]) | area_code = 28 | area_code_type = [[Telephone numbers in Vietnam|Area codes]] | website = {{URL|https://hochiminhcity.gov.vn/}} | timezone = [[Time in Vietnam|Indochina Time]] | utc_offset = +7 | postal_code_type = [[Postal codes in Vietnam|Postal code]] | postal_code = 70xxx–74xxx | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-SG]] | registration_plate_type = [[Vehicle registration plates of Vietnam|License plate]] | registration_plate = 41, 50–59 | blank2_name_sec2 = [[Rapid transit|Rapid transit system]] | blank2_info_sec2 = [[Ho Chi Minh City Metro]] | established_title = Founded | established_date = 1698 | established_title1 = Change of name | established_date1 = 1976 | founder = [[Nguyễn Hữu Cảnh]] | nickname = <br>The city bearing the name of [[Ho Chi Minh|Uncle Ho]] ({{lang|vi|Thành phố mang tên Bác}})<br>The Pearl of Far East ({{lang|vi|Hòn ngọc Viễn Đông}})<br>Paris of the Orient ({{lang|vi|Paris phương Đông}})<br>Sài thành {{small|(The short way to call the "City of Saigon" ({{lang|vi|Thành phố Sài Gòn}}) in Vietnamese)}}<hr> | motto = {{lang|la|Paulatim crescam}} (historical)<ref>{{Cite book |last=Cherry |first=Haydon |title=Down and Out in Saigon: Stories of the Poor in a Colonial City |date=2019 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-21825-1 |page=29}}</ref><br />{{smaller|Meaning: Little by little we grow}} | named_for = [[Ho Chi Minh]] | seat_type = Government center }} [[ឯកសារ:Candaransi.jpg|thumb|ខ្លោងទ្វារវត្តចន្ទរង្សី នៅទីក្រុងព្រៃនគរ ។|600px|right]] ព្រៃនគរ ជាទី​ក្រុង​ដ៏​សំខាន់ និង​ជាទី​ប្រជុំ​កិច្ចការ​នៃ​រដ្ឋការ​ធំ​នៅក្នុង​ដែនកម្ពុជា​ក្រោម និង​ជា​អតីត​កំពង់ផែ​ពាណិជ្ជ​កម្ម ដ៏​សំខាន់​មួយ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ មុនពេល​ជនជាតិ [[យួន​]]ភៀសខ្លួន​មក​រស់នៅ​ក្នុងអំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី១៧ ។ ក្រោយពេល ស្តេច​ខ្មែរ ព្រះបាទ [[ជ័យជេដ្ឋាទី២]] (១៥៧៣–១៦២៧) បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​ស្នំ​ស្តេច យួន​មក ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​ជនជាតិ​យួន​ហៅថា [[ខេត្ត​យ៉ាឌិន]] (Gia Định Thành嘉定) នា​ឆ្នាំ១៧៩០ តាម​ស្តេច​ឈ្មោះ [[ង្វៀង អា​ញ់|ង្វៀង-អាញ់]](Nguyễn Ánh阮福映 ​)​។ ក្រោយពេល​បារាំង កាន់កាប់ បាន​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ នា​ឆ្នាំ ១៨៥៩ នៅ​ថ្ងៃទី ១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៨៧៤ [[ប្រធានាធិបតី​]]បារាំង​ឈ្មោះ Jules Grévy​បានចេញ​បទបញ្ជា​មួយ​ក្នុង​ការបង្កើត ព្រៃនគរ ទៅជា​ទីក្រុង​សៃ​ហ្គ​ន (Thành Phố Sài Gòn西贡市 ) ។​ ក្នុង [[សម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង]] ព្រៃនគរ ជា​មជ្ឈមណ្ឌល ដ៏​សំខាន់ មិន​ត្រឹមតែ​ពាណិជ្ជកម្ម​ទេវា​ថែមទាំង​ជា មជ្ឈមណ្ឌល[[​រដ្ឋបាល]] [[វប្បធម៌]] និង [[អប់រំ]] ទូទាំង​[[សហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន]] និង​ត្រូវបាន​គេ​ចាត់ទុកថា​ជា «​ទីក្រុង​[[ប៉ា​រីស​]]នៃ បូព៌ា​ប្រទេស​» (Paris in the Orient) ។​ ​ក្រោយពី​របប​[[សាធារណរដ្ឋ​វៀតណាម]] ដែលមាន​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]​គាំទ្រ​ត្រូវ បាន​ដួលរលំ​នា​ថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​[[បក្សកុម្មុយនិស្ត]] វៀតណាម ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា​ភាសា​យួន​ថា ទីក្រុង​ហូ​ជី​មិញ (Thành phố Hồ Chí Minh胡志明市 ) ដើម្បី​រំ​ឮ​ក ដល់​ឈ្មោះ​មេដឹកនាំ បក្សកុម្មុយនិស្ត​យួន ហូ-ជីមិញ ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រៃនគរ ជាទី​ក្រុង​ដែលមាន​ប្រជាជន​រស់នៅ​ច្រើនជាងគេ និង​ជាម​ជ្ឈ មណ្ឌល [[សេដ្ឋកិច្ច]] វប្បធម៌ និង​អប់រំ ដ៏​សំខាន់​របស់​ប្រទេស​បក្សកុម្មុយនិស្ត [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។​ ==ភូមិសាស្ត្រ​== ​​ ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ឋិត​នៅ​ចំ​កណ្តាល​បេះដូង​នៃ​តំបន់​ទាំងពីរ​គឺ [[តំបន់​វាលទំនាប]] (Tây Nam Bộ 西南部) និង​[[តំបន់​ដូន​ណៃ]] ( Đông Nam Bộ东南部) របស់​ដែនដី កម្ពុជា​ក្រោម និង​មាន​ទីតាំង​ខាងជើង​ជាប់​នឹង [[ខេត្តទួលតាមោក]] (Thủ Dầu Một 土龙蒙特 ) បច្ចុប្បន្ន​ជា [[ខេត្ត​បិ​ន​ភឿ​ក]] (Bình Phước平福) ,​ពាយ័ព្យ​ជាប់​នឹង​[[ខេត្តរោងដំរី]] ​(Tây Ninh西宁) ,​ខាងកើត និង ឦសាន ជាប់​នឹង​[[ខេត្តដូនណៃ]] ( Đồng Nai同奈) , អាគ្នេយ៍ជាប់​នឹង​[[ខេត្តអូរកាប់]] ( Bà Rịa – Vũng Tàu 巴地头顿) , ខាងលិច និង​ទិសនិរតី ជាប់​នឹង​[[ខេត្តកំពង់គោ]] (Long An隆安) និង [[ខេត្តមេ ស]] (Tiền Giang前江)។ ពី​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ទៅ​ទីក្រុង[[​ហាណូយ]]​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​[[វៀតណាម]] មាន​ចម្ងាយ​ប្រមាណ ១,៧៣ គីឡូម៉ែត្រ និង​ចម្ងាយ ៥០ [[គីឡូម៉ែត្រ]] ទៅ​[[សមុទ្រ​ចិន​ខាងត្បូង]] (South China Sea 南海 ) ។ ចំពោះ[[​អាស៊ីអាគ្នេយ៍东南亚]] ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ជា​ចំណុចរួម​នៃ​ផ្លូវ​គមនាគមន៍​ដ៏​សំខាន់ រួមមាន ផ្លូវគោក ផ្លូវទឹក និង​ផ្លួ​វ​អាកា​សត​ភ្ជាប់​នឹង​ខេត្ត​នានា​នៅក្នុង​តំបន់ និង​ជា​ច្រក​អន្តរជាតិ ផងដែរ។​ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ===ខ្មែរ=== ​ពាក្យ «​ព្រៃនគរ​» បើ​យោងតាម វចនានុក្រម​ខ្មែរ​របស់ សម្តេច​ព្រះសង្ឃ រាជ ជួន ណាត (​ជោ​ត​ញ្ញា​ណោ​) ដែល​បាន​បោះពុម្ព ដោយ​វិទ្យាស្ថាន​ពុទ្ធ​សាស ន​បណ្ឌិត្យ បាន​បញ្ជាក់ថា​៖ ​ព្រៃនគរ ( ន​. ) ឈ្មោះ​ក្រុង​ជាទី​ប្រ ជុំ​កិច្ចការ នៃ​រដ្ឋការ​ធំ​នៅក្នុង​ដែនកម្ពុជា​ក្រោម ។​ ​ដូចនេះ ពាក្យ​ថា «​ព្រៃនគរ​» យើង​អាច​កាត់ចេញ​ជា​ពីរ​សព្ទ គឺ «​ព្រៃ​» និង «​នគរ​» ។ បណ្តា​សព្ទ​ទាំងពីរ​នេះ សព្ទ​នីមួយៗ បើ​យោង តាម​វចនានុក្រម​ខាងលើ​ដដែល មាន​អត្ថន័យ​ថា ៖ ​ព្រៃ ( ន​. ) ប្រទេស ឬ​ទី​ដី​ដែលមាន​រុក្ខជាតិ​, លតាជាតិ​, តិណជាតិ ដុះ​ដេរដាស ទ្រុប​ទ្រុល : ព្រៃតូច​, ព្រៃធំ ។ ព្រៃរនាម ព្រៃ​ក្នុង​បឹង ឬ​ក្នុង​ទី​ដែល​មានទឹក​លិច​ត្រាំ​នៅ​យូរ ។ ព្រៃរបោះ ព្រៃ​ដែលមាន​ដើមឈើ​របោះៗ ។ ព្រៃរំលោង ព្រៃស្រោង​ក្នុង​ទំនាប ។ ព្រៃស្រោង ព្រៃ​ក្នុង​ទី​ខ្ពស់ ដែលមាន​ដើមឈើ​ខ្ពស់​ស្រោងៗ ។ ព្រៃហ័តព្រៃហោង ព្រៃ ធំ​ដែល​ឆ្ងាយ​ដាច់ស្រយាល អំពី​ស្រុកភូមិ គួរ​ស្ញើប​គួរ​ស្បើម ព្រោះ​តែងមាន​សត្រូវ​ចាំ​បៀតបៀន ។​ល​។ (​ម​. ព​. ជាំ​, ញៀតស្បាត​, ផ្សៃ ផង​) ។​ ( គុ​. ) ដែល​កើត​, ដែលមាន​នៅក្នុង​ព្រៃ : សត្វព្រៃ​, ក្របីព្រៃ​, គោព្រៃ​, ឆ្កែព្រៃ​, មាន់ព្រៃ​…; មនុស្ស​ព្រៃ​…​។ ព​. ប្រ​. ព្រៃៗ ដែលមាន​បែបបទ​ឬ​សណ្ដាប់ធ្នាប់​ឆ្គងៗ​, ឆ្វេងៗ : ឫក​ព្រៃៗ​, សម្ដី​ព្រៃៗ​, និយាយ​ព្រៃៗ ។ នាំ​ឲ្យ​ព្រៃ​គំនិត នាំ​ឲ្យ​ទើស​គំនិត​, ឲ្យ​ចង្អៀត​គំនិត ។​ល​។​ ​នគរ ន​-​គ សំ​. បា​. ( ន​. ) បុរី​, ក្រុង : អ្នក​នគរ គឺ​អ្នកក្រុង ។​ ​សរុបមក ពាក្យ « ព្រៃនគរ​» មានន័យថា «​នគរ , ប្រទេស ឬ ទី​ដី​ដែលមាន​ព្រៃ​» ឬ « នគរ​ដែលមាន​មាន​រុក្ខជាតិ​, លតាជាតិ​, តិណជាតិ ដុះ​ដេរដាស ទ្រុប​ទ្រុល » ។​ ===វៀតណាម=== ​ក្រោយពី​ជនជាតិ​យួន ដែល​បាន​ភៀសខ្លួន​ពី[[​តំបន់​តុង​កឹង东京]] (Tonkin东京) ឬ ហាណូយ (Hà Nội河内) ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម មក​រស់នៅក្នុង​ទីក្រុង ព្រៃនគរ នា​សតវត្សរ៍ ទី១៧ ព្រៃនគរ​ត្រូវបាន​ស្តេច​យួន​ឈ្មោះ [[ង្វៀង អា​ញ់|ង្វៀង-អាញ់]] (Nguyễn Ánh阮福映) ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា​ភាសា​យួន​ថា យ៉ា​ដិ​ន (​អក្សរ​យួនៈ​Gia Định嘉定) (​អក្សរ​ចិន​:嘉定) ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦២ ក្រោយពេល​បារាំង បាន​ចូល​កាន់កាប់​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ពួកគេ​បាន​លុបឈ្មោះ យ៉ា​ដិ​ន ចេញ ហើយ​បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា​ផ្លូវការ​ថា សៃហ្គ​ន (Sài Gòn西贡) វិញ ហើយ​ឈ្មោះ​នេះ ត្រូវបាន​គេ​ស្គាល់​ជា​សាធារណៈ​រហូតមកដល់​សព្វថ្ងៃ។ ទោះបី​បារាំង​បាន​លុបឈ្មោះ​យ៉ា​ដិ​ន ហើយ​ប្តូរ​ទៅជា សាយ​ហ្គ​ន ហើយ​ក្តី ក៏​ឈ្មោះ យ៉ា​ដិ​ន​ជា​អក្សរ​ចិន 嘉定 នៅតែ​ត្រូវបាន​គេ​សរសេរ​នៅលើ​ផែនទី sinitic រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨៩១ ។​ ​ពាក្យ​«Sài Gòn» ក្នុង​ភាសា​យួន នេះ​អ្នកខ្លះ​បាន​អះអាងថា ជនជាតិ​យួន​និយាយ​ពាក្យ «​ព្រៃនគរ​» តាម​ខ្មែរ​មិន​ច្បាស់ ពេលដែល​ពួកគេ​បាន​ភៀសខ្លួន​មកដល់​ព្រៃនគរ​ដំបូង ។ អ្នក​ដែល​បាន​អះអាង​យ៉ាងនេះ ដោយ​គេ​បាន​លើក​ហេតុផល​ថា ពាក្យ «​សាយ​» (Sài) នេះ ចេញ​មកពី​ពាក្យ «​ព្រៃ​» របស់​ខ្មែរ​ដែល​ជនជាតិ​យួន​និយាយ​មិន​ច្បាស់ ។ ពាក្យ​«​ហ្គ​ន​» (Gòn) នេះ ជា​ភាសា​យួន ប្រែ​ថា «​ដើម​គ​» (Cây Gòn坤树) ឬ «​ផ្កាគ​» (Bông Gòn棉花) ដែល​ពួក​ជនជាតិ​យួន​បាន​បកប្រែ​ចេញពី​ពាក្យ «​នគរ​» របស់​ខ្មែរ ។ តាមពិត​ពាក្យ «​នគរ​» ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​មានន័យថា បុរី ឬ ក្រុង មិនមែនជា​«​ដើម​គ​» ឬ «​ផ្កាគ​» ទេ តែ​ជនជាតិ​យួន ឮ​ខ្មែរ​និយាយថា​«​នគរ​»​ៗ​ស្តាប់​មិន​ច្បាស់​ស្មានតែ «​ដើម​គ​» ក៏​នាំគ្នា​ហៅថា «​សាយ​ហ្គ​ន​» (Sài Gòn西贡 ) រហូតមកដល់​បច្ចុប្បន្ន។​ ​តាមន័យ​មួយទៀត អ្នកខ្លះ​ថា បានជា​ជនជាតិ​យួន​ហៅ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ថា Sài Gòn 西贡នោះ មកពី​ពេលដែល​ជន ជាតិ​យួន បាន​ភៀសខ្លួន​ចូលដល់​ទឹកដី​ព្រៃនគរ បានឃើញ ដើម​គ ជាច្រើន​ដែល​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​បាន​ដាំ​នៅ​តំបន់​នោះ។​ ===ចិន=== ​តាម​ការអះអាង​មួយបែប​ទៀតថា ពាក្យ «Sài西 » ក្នុង​ភាសា​យួន​នេះ ជា​ពាក្យ​យួន​ខ្ចី​ពី​ចិន (​អក្សរ​ចិនៈ 柴 ដែល​បញ្ចេញ​សំឡេង តាម ភាសា​ចិន ថា «​ឆាយ​» ឬ (Chay柴) មានន័យថា «​ឧស​,​មែក​,​របង​ចម្រឹង​ការពារ​,​ស្វិត​ស្រពោន​») ។ ពាក្យ «Gòn贡» វិញ​ក៏​ជា​ពាក្យ​យួន​ខ្ចី​ពី​ចិន​ដែរ (​អក្សរ​ចិនៈ​棍 បញ្ចេញ​សំឡេង​តាម​ភា សា​ចិន​ថា «​សុង​» ឬ Súng មានន័យថា «​គល់ឈើ​, ប៉ូល​» ) ។ តែ​ពាក្យ «Gòn» នេះ​មានន័យថា «​សំឡី ឬ ផ្កាគ​» ក្នុង​ភាសា​យួន​ទៅវិញ ។​ ​នៅ​ប្រទេស​ចិន ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​គេ​ហៅថា 西贡 បញ្ចេញ​សំនៀង​ថា Sai Gung តាម​គ្រាមភាសា​បញ្ចេញ​សំឡេង​ថា Sai Goong តាម​ចិន​តា​ជីវ (Teochew) និង xīgòng តាម​ភាសា​ចិន (Mandarin) ។​ ==ប្រវត្តិ== ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​គេ​ស្កាល់​ជាទូទៅ​ថា ទីក្រុង​ហូជីមិញ (TP Hồ Chí Minh胡志明市) ឋិត​នៅក្នុង​តំបន់​វាលទំនាប​នៃ​ដែនដី កម្ពុជា​ក្រោម ឬ​ភាគខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​វៀតណាម បច្ចុប្បន្ន។ មុនពេល​ជនជាតិ​យួន​ភៀសខ្លួន​មក​រស់នៅ នា​សតវត្សរ៍ ទី ១៧ ព្រៃនគរ ជាទី​ក្រុង​ដ៏​សំខាន់​របស់​ខ្មែរ និង​មាន​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរក្រោម​រស់នៅ​រាប់​សតវត្សរ៍​មកហើយ។​ ​ឆ្នាំ ១៦២៣ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]] ឬ [[ព្រះ​ពញាញោម]] (១៥៧៣-១៦២៧) សោយរាជ្យ​នៅ​ក្រុង​[[ឧដុង្គ]] ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់ ១៦២៨ របស់​ខ្មែរ​បានផ្តល់​ឱកាស​ឲ្យ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ង្វៀង (Nguyễn阮) ឈ្មោះ [[ង្វៀង ផុងង្វៀង|ង្វៀង-ផុ​កង្វៀង]] (Nguyễn Phúc Nguyên阮福源) (១៥៦៣–១៦៣៥) សោយរាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ ១៦១៣ ដល់ ១៦៣៥ បោះជំរុំ​ទ័ព ​និង​ ជនភៀសខ្លួន​យួន​នៅ​ព្រៃនគរ ដើម្បី​ធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ទ្រិ​ញ​(Trịnh郑) នៅ​ភាគ​ខាងជើង​ប្រទេស​យួន​ក្រោយពី​ស្តេច​ខ្មែរ​អង្គ​នេះ បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​បុត្រី ស្តេច​យួន​ឈ្មោះ ង្វៀង-ផុ​កង៉ុ​កវ៉ាន (Nguyễn Phúc Ngọc Vạn阮福玉万) មក​ធ្វើជា​មហេសី​មក​។ ដោយ​អំណាច​នៃ ការរៀប​អភិសេក បុត្រី​យួន​ឲ្យ​ស្តេច​ខ្មែរ​នេះហើយ បានធ្វើ​ឲ្យ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ង្វៀង​ខាងត្បូង​ធ្វើសឹក​ឈ្នះ​ស្តេច យួន​ត្រកូល​ទ្រិ​ញ​ខាងជើង ហើយ​បន្ទាប់មក​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ង្វៀង ក៏បាន​ទទួលជោគជ័យ​នូវ​ម​ហ​ច្ឆិ​តា​លេប​ទឹកដី របស់​ខ្មែរ​តាម​គោលនយោបាយ «​ដំណើរ​ឆ្ពោះទៅ ទិស​ខាងត្បូង​»(Cuộc Nam Tiến向南进) យ៉ាង​ត្រចះត្រចង់ ។​ ===សម័យ​អាណានិគម​បារាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៨៦២ ដល់ ១៩៥៤ ៖=== ​យោងតាម​ស​ព្វា​វចនាធិប្បាយ​វី​គី​ភី​ឌា (Wikipedia) នៅ​ឆ្នាំ ១៨៥៩ ពេល​បារាំង​ត្រួតត្រា​បាន ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ភ្លាម ពួកគេ​ក៏​ចាប់ផ្តើម​អភិវឌ្ឍ​តំបន់​មួយ​នេះ​ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​ទីក្រុង​ពាណិជ្ជកម្ម ដ៏​ធំ​មួយ ដើម្បី​បំពេញ​ម​ហិ​ច្ឆិ​តា​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួន​នៅ​ឥណ្ឌូចិន។ តាម​គម្រោង​ដំបូង​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​បូក​បញ្ចូល​ទាំង​តំបន់​ផ្សារ​ធំ ដែល​ភាសា​យួន​ហៅ ចើ​លើង (Chợ Lớn ) ប៉ុន្តែ​ដល់​ឆ្នាំ ១៩៦៩ ដោយ​យល់ឃើញថា គម្រោង​នៃ​ការបង្កើត​ទីក្រុង​នេះ​មាន​ទំហំ​ធំ​ពេក ពិបាក​ក្នុង​ការរក្សាសន្តិសុខ រដ្ឋាភិបាល​អាណានិគម បារាំង បាន​កាត់ ផ្តាច់​តំបន់​ផ្សារ​ធំ​ចេញ ពី​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស ។ ក្រោយពី​ការបង្កើត​គម្រោង​នេះ​មិនយូរប៉ុន្មាន អាគារ​ធំៗ សំខាន់ៗ​របស់​ទីក្រុង ដែល​បាន​កសាង​តាមបែប​បស្ចិមប្រទេស ដូចជា អាគារ​ទេសាភិបាល​ដែន​កូស័ងស៊ីន និង​វិមាន​នរោត្តម ត្រូវបាន​ដំណើរ​សាងសង់ ។ ក្រោយពី​កសាង​អាគារ​នេះ និង​ធ្វើការ​អភិវឌ្ឍ​រួចមក មុខមាត់​នៃ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ​មានការ​ផ្លាស់ប្តូរ គួរ​ឲ្យ​កត់ សម្គាល់ ។​ ​គួរកត់សម្គាល់​ផងដែរ អាគារ​វិមាន​នរោត្តម ត្រូវបាន​លោក​ទេ​សា​ភិ បាល​ដែន​កូស័ងស៊ីន Lagrandière ប្រារព្ធ​ពិធី​សម្ពោធិ៍ បញ្ចុះបឋមសិលា ជា​លើកដំបូង​នៅ​ថ្ងៃទី ២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៦៨ ដើម្បី​ដំណើរការ​សាងសង់ អា គារ​ទេសាភិបាល​ថ្មី​មួយ​នេះ នៅ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ​ជំនួស​ឲ្យ​អាគារ​ចាស់​ដែល បាន​កសាង​ដោយ​ឈើ​កាលពី​ឆ្នាំ ១៨៦៣ ។ អាគារ​ថ្មី​នេះ កសាង​រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨៧៣ (៥ ឆ្នាំ ) ទើបបាន​សម្រេច​ជា​ស្ថាពរ ដែលមាន​វិស្វករ Hermite ជា​អ្នក​រៀប​គម្រោង​សំណង់ ។ ក្រោយពី​បាន​កសាង សម្រេច​ជា​ស្ថាពរ គេ​បានដាក់​ឈ្មោះ​អាគារ​នេះ​ថា វិមាន​នរោត្តម និង​ផ្លូវ​នៅមុខ​អាគារ​នេះ ក៏ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់ឈ្មោះថា វិថី​នរោត្តម ដែរ ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ដល់​ព្រះករុណា​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះ​នរោត្តម (១៨៣៤ – ១៩០៤) ជា​ព្រះ​ចៅ ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី នាពេលនោះ ។​ ​គម្រោងការណ៍ (​ប្លង់​) របស់​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ នាពេលនោះ ត្រូវបាន​រៀបចំឡើង​តាមបែប​អ៊ឺ​រុ​ប ដោយមាន​បង្កើត​ការិយាល័យ និង​ស្ថាប័ន​រដ្ឋបាល​ជាច្រើន​ដូចជា វិមាន​ទេសាភិបាល អាគារ​មន្ត្រី​ក្រសួងមហាផ្ទៃ តុលាការ សាលាឧទ្ធរណ៍ សាលាដំបូង តុលា ការ​ពាណិជ្ជកម្ម និង វិហារ​សម្តេច​សង្ឃ​កាតូលិក ជាដើម ។ ​ឆ្នាំ ១៨៦២ ព្រៃនគរ​ត្រូវបាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ទៅជា​សាយ​ហ្គ​ង (Sai Gon) ។ ដល់​ឆ្នាំ ១៨៦៧ អភិបាលកិច្ច​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ បានប្រគល់ ទៅ​ឲ្យ​គណៈកម្មការ​ទីក្រុង​ដែលមាន​ប្រធាន​មួយរូប និង​សមាជិក​គណៈកម្មការ ១២ រូប ជា​អ្នកគ្រប់គ្រង ។​ ​ថ្ងៃទី ១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៨៧៤ ប្រ​ធា​ធិបតី​បារាំង Jules Grévy បានចេញ​បទបញ្ជា​មួយ ក្នុងការ​បង្កើត​ព្រៃនគរ ទៅជា​ទីក្រុង ដោយមាន​ទេសាភិបាល​ក្រុង (résident-maire ) ជា​ជនជាតិ​បារាំង ។​ ​ឆ្នាំ ១៨៧៦ រដ្ឋាភិបាល​បារាំង បាន​បែងចែក​ដែនកម្ពុជា​ក្រោម ចេញ​ជា ៤ តំបន់​រដ្ឋបាល​ធំៗ ហៅថា circons cription administrative ក្នុង​តំបន់​និ​មួយៗ ត្រូវបាន​បែង​ចែកចេញជា​និគម តូចៗ (arrondissement ) ដូចខាងក្រោម​៖ *[[តំបន់​ព្រៃនគរ]] (Sai Gon椃、西贡) មាន ៥ និគម​ *[[តំបន់​មេស]] (My Tho美萩 ) មាន ៤ និគម​ *[[តំបន់​លង់​ហោរ]] (Vinh Long 永隆) មាន ៤ និគម​ *[[តំបន់​បាសាក់]] (Ba Sac)巴萨 មាន ៦ [[និគម]]​ ​តំបន់​ព្រៃនគរ បាន​បែង​ចែកចេញជា ៥ និគម​រួមមាន​៖ #[[រោងដំរី]] (Tây Ninh西宁) #[[ទួល​តា​មោក]] (Thủ Dầu土龙蒙特) #[[ត្រពាំង​ចង្វា]] (Biên Hòa边和) #[[បា​រៀ]] (Bà Rịa巴地头顿) #[[ព្រៃនគរ]] (Gia Định嘉定) ​លុះដល់​ឆ្នាំ ១៨៧៩ រដ្ឋាភិបាល​បាន​បង្កើត​បន្ថែម​នូវ​គណៈកម្មការ​ទី​រួម​ខេត្ត​ព្រៃនគរ មួយទៀត។​ ​ក្រោយពេល​បារាំង​ចូល ត្រួតត្រា​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ គេ​សង្កេត​ឥទ្ធិពល​វប្បធម៌ និង​សាសនា​នៃ​បស្ចិមប្រទេស​ក៏បាន​ហូរ ចូលមក​ដែនដី កម្ពុជា​ក្រោម​ផងដែរ។ ឥទ្ធិពល​ទាំងនេះ អាច​បញ្ជាក់បាន​តាម រយៈ​ការកសាង អាគារ​ផ្សេងៗ​តាមបែប​បស្ចិមប្រទេស និង​ជនជាតិ​យួន​ជាច្រើន​បាន​ប្តូរ​ពី​សាសនាព្រះពុទ្ធ ទៅជា​សាស នា​កាតូលិក ។ ចំណែក​ខ្មែរក្រោម​រក្សា​គោលជំហរ ក្នុងការ គោរព​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ​ដដែល។​ ​ក្នុងសម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ដ៏​សំខាន់ មិន​ត្រឹមតែ​ពាណិជ្ជកម្ម​ទេ វា​ថែមទាំង​ជា មជ្ឈមណ្ឌល​រដ្ឋបាល វប្បធម៌ និង​អប់រំ​ទូទាំង​សហព័ន្ធ​ឥណ្ឌូចិន និង​ត្រូវបាន​គេ​ចាត់ទុកថា​ជា «​ទីក្រុង​ប៉ា​រិ​ស​នៃ​បូព៌ា​ប្រទេស​» (Paris in the Orient)។​ ​ឆ្នាំ ១៩២៩ ទីក្រុង​ព្រៃនគរ មាន​ប្រជាជន​ទាំងអស់​ចំនួន ១២៣ ៨៩០ នាក់ ក្នុងនោះ ជនជាតិ​បារាំង​មាន ១២ ១០០ នាក់។ ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៤០ មាន ២២០ ០០០ នាក់៕ =អំពីវិមាននរោត្តម= វិមាននរោត្តម បារាំងបានសាងសង់ឡើងដើម្បីឧទ្ទិសដល់ ព្រះករុណាព្រះបាទ សម្ដេច ព្រះ[[នរោត្តម]] (១៨៣៤ – ១៩០៤) ជាព្រះចៅកុ្រងកម្ពុជាធិបតី នាពេលនោះ ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៧១ ដល់ ១៨៨៧ អាគារត្រូវបានគេសាងសង់ទុកសម្រាប់ទេសាភិបាលដែនកូស័ងស៊ីន (Gouverneur de la Cochinchine ) ទើបគេហៅថា អាគារទេសាភិបាល ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៨៧ ដល់ ១៩៤៥ រដ្ឋការអាណានិគមបារាំងទូទាំងឥណ្ឌូចិន (Gouverneur-général de l’Indochine Française) បានប្រើអាគារនេះជាទីស្នាក់នៅ និងសម្រាប់ប្រជុំកិច្ចការរដ្ឋការធំៗ ទើបគេហៅហៅថា អាគាររដ្ឋាភិបាល ។ ក្រោយឆ្នាំ ១៩៥៤ បារាំងបានដកអាណានិគមចេញពី [[កូសាំងស៊ីន|ដែនកូស័ងស៊ីន]] ឬ [[កម្ពុជាក្រោម|ដែនដីកម្ពុជាក្រោម]] និង[[តឹងកឹង]] (ហាណូយ ) [[អណ្ណាម]] (Hue) ប្រធានាធិបតី ង៉ូ ដិន យេម នៃរបបសាធារណរដ្ឋវៀតណាម បានប្តូរឈ្មោះទៅជា វិមានឯករាជ្យ (Dinh Độc Lập) វិញ ។ ថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ របបសាធារណរដ្ឋវៀតណាមត្រូវដួលរលំ ដែនដីកម្ពុជាក្រោមត្រូវបានត្រួតត្រាដោយរដ្ឋាភិបាលបក្សកុម្មុយនិស្ត [[វិមាននរោត្តម]] ត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា សាលឯកភាព (Hội trường Thống Nhất ) តាមសេចក្តីសម្រេចលេខ 77A/VHQĐ ចុះថ្ងៃទី ២៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៦ របស់ក្រសួងវប្បធម៌ ដែលសព្វថ្ងៃជា ក្រសួងវប្បធម៌ កីឡា និង ទេសចរណ៍ (Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch ) នៃរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម ។ =វិមាននរោត្តមសម័យអាណានិគមបារាំង= ថ្ងៃទី ២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៦៩ លោកទេសាភិបាល [[កូសាំងស៊ីន|ដែនកូសាំងស៊ីន]] Lagrandière បានប្រារព្ធពិធីសម្ពោធិ៍បញ្ចុះបឋមសីលាជាលើកនៅដំបូង ក្នុងការចាប់ផ្តើមដំណើរការសាងសង់ វិមានថ្មី នៅទីក្រុងព្រៃនគរ សម្រាប់លោកទេសាភិបាលដែនកូស័ងស៊ីន ជំនួសឲ្យអាគារចាស់ធ្វើពីឈើ ដែលបានសាងកាលពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ។ វិមានថ្មីនេះ ត្រូវបានវិស្វករបារាំងឈ្មោះ Hermite ជាអ្នករៀបគម្រោងការណ៍ (ប្លង់) ។ ផ្ទាំងបឋមសីលាជាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ ត្រូវបានគេយកមកពី [[ខេត្តចង្វា​ត្រពាំង]] (Bien Hoa) មានទំហំ ៥០ Cm បួនជ្រុង ហើយត្រូវបានគេដាក់រូបិយប័ណ្ណ នាសម័យនោះ ដែលផលិតពីមាស ប្រាក់ និងស្ពាន់ចូលទៅរន្ធខាងក្នុង ។ សំណង់នេះ បានសាងឡើងលើផ្ទៃដីក្រឡាប្រមាណ ១២ Ha ក្នុងនោះមានអាគារធំមួយ មានទីធ្លាទំហំ ៨០ ម៉ែត្រ ។ នៅក្នុងវិមាននេះ មានបន្ទប់អាចឲ្យមនុស្សស្នាក់នៅប្រមាណ ៨០០ នាក់ និងនៅជុំវិញអាគារនេះ មានសួនច្បារដែលមានដើមឈើធំៗ និងទីធ្លាស្មៅ ។ វត្ថុធាតុសម្រាប់សាងសង់ភាគច្រើន គឺបាននាំយកមកពីប្រទេសបារាំង ។ ដោយមានសង្គ្រាមបារាំងនិងអាលឺម៉ង់( Franco-Prussian War ) នាឆ្នាំ ១៨៧០ ទើបការសាងសង់អាគារនេះ ត្រូវអូសបន្លាយពេលដល់ឆ្នាំ ១៨៩៣ ទើបបានសម្រេចជាស្ថាពរ ។ ក្រោយពីបានកសាងសម្រេចជាស្ថាពរ គេបានដាក់ឈ្មោះអាគារនេះថា [[វិមាននរោត្តម]] និងផ្លូវនៅមុខអាគារនេះ ក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា [[មហាវិថីព្រះនរោត្តម|វិថីនរោត្តម]] ដែរ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះករុណាព្រះបាទ [[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះនរោត្តម]] (១៨៣៤ –១៩០៤) ជាព្រះចៅ កុ្រងកម្ពុជាធិបតី នាពេលនោះ ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៧១ ដល់ ១៨៨៧ អាគារ ត្រូវបានគេសាងសង់ទុកសម្រាប់ទេសាភិបាលដែនកូស័ងស៊ីន (Gouver neur de la Cochinchine ) ទើបគេហៅថា អាគារទេសាភិបាល ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៨៧ ដល់ ១៩៤៥ រដ្ឋការអាណានិគមបារាំង ទូទាំងឥណ្ឌូ ចិន (Gouverneur-général de l’Indochine Française) បានប្រើអាគារនេះជាទីស្នាក់នៅ និងសម្រាប់ប្រជុំកិច្ចការរដ្ឋការធំៗ ទើបគេហៅហៅថា អាគាររដ្ឋាភិបាល ។ ចំណែកអាគារសម្រាប់ស្នាក់នៅនិងធ្វើការរបស់ លោកទេសាភិបាលត្រូវបានគេផ្លាស់ទីតាំងឲ្យនៅអាគារមួយក្បែរនោះ ។ ថ្ងៃទី ៩ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៤៥ ជប៉ុនវាយឈ្នះបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន វិមាននរោត្តម ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមជប៉ុន យកធ្វើជាអាគាររដ្ឋការរបស់ខ្លួននៅដែនដីកម្ពុជាក្រោម ។ ដល់ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤ ដដែលជប៉ុនបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ បារាំងបានវិលត្រឡប់ចូលធ្វើអាណានិគមជាថ្មីនៅដែនដីកម្ពុជាក្រោម ឬ កូស័ងស៊ីន វិមានរោត្តម ត្រូវបានបារាំងយកធ្វើជាទីតាំងអាគាររដ្ឋបាលខ្លួនឡើងវិញដែរ ។ == ឯកសារយោង == ដោយ ថាច់ ប្រីជា គឿន *[http://preynokornews.info/geography/prey-nokor-city/ ទីក្រុងព្រៃនគរ-សារព័ត៌មានព្រៃនគរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206210201/http://preynokornews.info/geography/prey-nokor-city/ |date=2013-12-06 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តក្រុងនៃកម្ពុជាក្រោម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតខេត្ត-ក្រុងខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងនៃប្រទេសវៀតណាម]] =មើលផងដែរ= {{Navbox |name = ខេត្តខ្មែរដែលបាត់បង់ទៅប្រទេសវៀតណាម(យួន) |title = ខ្មែរកម្ពុជាក្រោម[[កម្ពុជាក្រោម]]([[កូសាំងស៊ីន]]) |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = [[File:Flag_of_KKF.svg|right|75px|ខ្មែរក្រោម]] |group1 = '''រាជធានី''' |list1 = [[ក្រុងព្រៃនគរ]](ខេត្តព្រៃគ) |group2 = '''ខេត្ត''' |list2 = [[ខេត្តមាត់ជ្រូក|មាត់ជ្រូក]] {{spaces|3}}[[ខេត្តក្រមួនស|ក្រមួនស]] {{spaces|3}}[[ខេត្តលង់ហោរ|លង់ហោរ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តរោងដំរី|រោងដំរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តមេ ស|មេ ស]] {{spaces|3}}[[ខេត្តអូរកាប់|អូរកាប់]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះត្រពាំង|ព្រះត្រពាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រែកឫស្សី|ព្រែកឬស្សី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពាមបារាជ|ពាមបារាជ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពាម|ពាម]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពលលាវ|ពលលាវ]]{{spaces|3}}[[ខេត្តផ្សារដែក|ផ្សារដែក]] {{spaces|3}}[[ខេត្តទួលតាមោក|ទួលតាមោក]] {{spaces|3}}[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ទឹកខ្មៅ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តឃ្លាំង|ឃ្លាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តចង្វា​ត្រពាំង|ចង្វាត្រពាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តឈ្មោះថ្មី|ឈ្មោះថ្មី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ឬស្សី|កំពង់ឬស្សី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកោះគង|កោះគង]]{{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះសួគ៌ា|ព្រះសួគ៌ា]] |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; |below=[[កម្ពុជាក្រោម]]​មាន [[​ក្រុង]]ចំនួន១​ [[ខេត្ត]]​ចំនួន​២០ </div> }} 8vuppqhmomg707mp13re34z1358amde 0 3429 337454 337403 2026-07-20T13:06:12Z ហ៉េង រិន 51781 បានដាក់បញ្ជាប់ 337454 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Flag_of_the_Communist_Party_of_China.svg|រូបភាពតូច|រលកសញ្ញា]] == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=95}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= 13, 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=682 |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=3 |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=live }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] dhhw9lcxvioimnc75b2xy84etah7lyz 337455 337454 2026-07-20T13:06:38Z Quinlan83 32720 បានត្រឡប់កំណែប្រែដោយ[[Special:Contributions/ហ៉េង រិន|ហ៉េង រិន]] ([[User talk:ហ៉េង រិន|Talk]]) ទៅកំណែប្រែចុងក្រោយដោយ [[User:TheRandomGoober|TheRandomGoober]] 337403 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=95}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= 13, 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=682 |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=3 |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=live }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] 27grcpzg0flfqtsk7payp2o3lozxrv7 0 3689 337476 331062 2026-07-21T01:02:03Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_Bondet_Bratib_at_Kampong_Chhnang_province.jpg|Cambodian_Bondet_Bratib_at_Kampong_Chhnang_province.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion re 337476 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodian Floating Lanterns 2002.jpg|thumb|Cambodian Floating Lanterns (Bondet Bratib) During Cambodia Water Festival (Bon Om Touk) at Pursat province 2002. File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. File:Cambodian Lanterns Floating 2018.jpg|thumb|Cambodian Lanterns Floating at Pursat province 2018. File:Cambodian Lanterns Floating 2019.jpg|thumb|Cambodian Lanterns Floating during Bon Om Touk at Neang Kmao temple pagoda , Takeo province 2019. File:Cambodian floating lanterns 2024.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns during Bon Om Touk at Ang Longkunh Pagoda at Takeo province 2024. File:Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk.jpg|thumb|Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk at Takeo province 2024. File:Cambodian lantern floating 2025.jpg|thumb|Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk at Ang Slaeng pagoda Kandal province 2025. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] dao97kuptvhviqdu8rwbsi20inycavk 337477 337476 2026-07-21T01:02:07Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_lantern_floating_2025.jpg|Cambodian_lantern_floating_2025.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337477 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodian Floating Lanterns 2002.jpg|thumb|Cambodian Floating Lanterns (Bondet Bratib) During Cambodia Water Festival (Bon Om Touk) at Pursat province 2002. File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. File:Cambodian Lanterns Floating 2018.jpg|thumb|Cambodian Lanterns Floating at Pursat province 2018. File:Cambodian Lanterns Floating 2019.jpg|thumb|Cambodian Lanterns Floating during Bon Om Touk at Neang Kmao temple pagoda , Takeo province 2019. File:Cambodian floating lanterns 2024.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns during Bon Om Touk at Ang Longkunh Pagoda at Takeo province 2024. File:Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk.jpg|thumb|Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk at Takeo province 2024. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] j0229gn8ku2iarkw6sdx7a7kqh05p2e 337478 337477 2026-07-21T01:02:11Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_Lanterns_Floating_2019.jpg|Cambodian_Lanterns_Floating_2019.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337478 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodian Floating Lanterns 2002.jpg|thumb|Cambodian Floating Lanterns (Bondet Bratib) During Cambodia Water Festival (Bon Om Touk) at Pursat province 2002. File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. File:Cambodian Lanterns Floating 2018.jpg|thumb|Cambodian Lanterns Floating at Pursat province 2018. File:Cambodian floating lanterns 2024.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns during Bon Om Touk at Ang Longkunh Pagoda at Takeo province 2024. File:Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk.jpg|thumb|Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk at Takeo province 2024. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] pfogwprd1e7r5olbkkg4pj0hy62glem 337479 337478 2026-07-21T01:02:15Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_Lanterns_Floating_2018.jpg|Cambodian_Lanterns_Floating_2018.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337479 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodian Floating Lanterns 2002.jpg|thumb|Cambodian Floating Lanterns (Bondet Bratib) During Cambodia Water Festival (Bon Om Touk) at Pursat province 2002. File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. File:Cambodian floating lanterns 2024.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns during Bon Om Touk at Ang Longkunh Pagoda at Takeo province 2024. File:Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk.jpg|thumb|Cambodian lanterns floating - Bon Om Touk at Takeo province 2024. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] tgxrecwd3a1njdkvre9sazjfuifm6hl 337480 337479 2026-07-21T01:02:19Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_lanterns_floating_-_Bon_Om_Touk.jpg|Cambodian_lanterns_floating_-_Bon_Om_Touk.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploade 337480 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodian Floating Lanterns 2002.jpg|thumb|Cambodian Floating Lanterns (Bondet Bratib) During Cambodia Water Festival (Bon Om Touk) at Pursat province 2002. File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. File:Cambodian floating lanterns 2024.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns during Bon Om Touk at Ang Longkunh Pagoda at Takeo province 2024. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] luz2asnkankp18073k9gzko7m9vpv7n 337481 337480 2026-07-21T01:02:23Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_Floating_Lanterns_2002.jpg|Cambodian_Floating_Lanterns_2002.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337481 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. File:Cambodian floating lanterns 2024.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns during Bon Om Touk at Ang Longkunh Pagoda at Takeo province 2024. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] 0krr2vjb3ahgz0dz8v5ofly74cgitgk 337482 337481 2026-07-21T01:02:27Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodian_floating_lanterns_2024.jpg|Cambodian_floating_lanterns_2024.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337482 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Bondet Bratib 2010.jpg|thumb|Cambodian childs floating lanterns (Bondet Bratib) second day of Bon Om Touk at Angkor Chey Pagoda, Kandal Province 2010. File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] 7ndd67xpat7mfqzg4xrjywfypho8c0o 337483 337482 2026-07-21T01:02:30Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Bondet_Bratib_2010.jpg|Bondet_Bratib_2010.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337483 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' [[File:Bondet Bratib different Loy Krathong.jpg|thumb|Bondet Bratib different Loy Krathong, Floating the same religion but Floating different culture style.]] ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref> Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3], Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391 </ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] er1i2jjrfc0fyk9vbekpvg078esqbxu 0 3713 337453 337377 2026-07-20T12:16:21Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337453 wikitext text/x-wiki [[File:Yahoo! (2019).svg|thumb|right|200px]] Yahoo! Inc.ជាសហគ្រាសសធារណះមួយរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងជាក្រុមហ៊ុនបំរើសេវាកម្ម[[អ៊ិនធឺណេត]]លើ[[ពិភពលោក]]។ == សេវាកម្មរបស់ Yahoo! == {| |valign=top| * Yahoo!Autos * [[Yahoo! Days|Yahoo! 360°]] * Yahoo!Finance * Yahoo!Games * [[GeoCities|Yahoo!GeoCities]] * Yahoo!Groups * Yahoo!Health * Yahoo!Horoscopes * Yahoo!HotJobs * Yahoo!Kids * Yahoo!Local * Yahoo!Mail * Yahoo!Maps * [[Yahoo! Messenger|Yahoo!Messenger]] |valign=top| * Yahoo!Movies * Yahoo!Music * My Yahoo! * Yahoo!News * Yahoo!People Search * Yahoo!Personals * Yahoo!Photos * Yahoo!Real Estate * Yahoo!Shopping * Yahoo!Sports * Yahoo!Tech * Yahoo!Travel * Yahoo!TV * Yahoo!Yellow Pages |} == វិបសាយ Yahoo! អន្តរជាតិ == === អ៊ឺរ៉ុប === {| |valign="top"| * [http://uk.yahoo.com/ Yahoo! UK&Ireland] * [http://de.yahoo.com/ Yahoo! Deutschland] * [http://at.search.yahoo.com/ <span lang="de">Yahoo! Österrich</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511144946/http://at.search.yahoo.com/ |date=2008-05-11 }} * [http://nl.yahoo.com/ Yahoo! Nederland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516000107/http://nl.yahoo.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://it.yahoo.com/ Yahoo! Italia] * [http://fr.yahoo.com/ Yahoo! France] * [http://es.yahoo.com/ <span lang="es">Yahoo! España</span>] * [http://ct.yahoo.com/ <span lang="ca">Yahoo! Català</span>] * [http://se.yahoo.com/ Yahoo! Sverige] * [http://dk.yahoo.com/ Yahoo! Danmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719034124/http://dk.yahoo.com/ |date=2008-07-19 }} * [http://no.yahoo.com/ Yahoo! Norge]{{Dead link|date=កក្កដា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://fi.search.yahoo.com/ Yahoo! Suomi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512223816/http://fi.search.yahoo.com/ |date=2008-05-12 }} * [http://ch.search.yahoo.com/ Yahoo! Schweiz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427010837/http://ch.search.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://gr.yahoo.com/ Yahoo! in Greek] * [http://ru.yahoo.com/ Yahoo! <span lang="ru">По-Русски</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606155915/http://ru.yahoo.com/ |date=2013-06-06 }} |} === អាមេរិក === {| |valign="top"| * [http://www.yahoo.com/ Yahoo!] * [http://chinese.yahoo.com/ ចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518200716/http://chinese.yahoo.com/ |date=2008-05-18 }} * [http://ca.yahoo.com/ Yahoo! Canada] * [http://cf.yahoo.com/ <span lang="fr">Yahoo! Canada en français</span>] * [http://telemundo.yahoo.com/ Yahoo! Telemundo] * [http://mx.yahoo.com/ Yahoo! Mexico] * [http://ar.yahoo.com/ Yahoo! Argentina] * [http://br.yahoo.com/ Yahoo! Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424160434/http://br.yahoo.com/ |date=2008-04-24 }} |valign="top"| :Yahoo! [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] :Yahoo! របស់អាមេរិកជាភាសាចិន :Yahoo! កាណាដាជាភាសាអង់គ្លេស :Yahoo! កាណាដាជាភាសាបារាំង |} === អាស៊ីនិងអូសេអានី === {| |valign="top"| * [http://www.yahoo.co.jp/ Yahoo! JAPAN] * [http://asia.yahoo.com/ Yahoo! Asia] * [http://kr.yahoo.com/ Yahoo! Korea] * [http://cn.yahoo.com/ ចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427032000/http://cn.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://tw.yahoo.com/ Yahoo! តៃវ៉ាន់] * [http://hk.yahoo.com/ Yahoo! Hong Kong] * [http://sg.yahoo.com/ Yahoo! Singapore] * [http://in.yahoo.com/ Yahoo! India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427010852/http://in.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://id.yahoo.com/ Yahoo! Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414230854/http://id.yahoo.com/ |date=2008-04-14 }} * [http://ph.yahoo.com/ Yahoo! Philippines] * [http://malaysia.yahoo.com/ Yahoo! Malaysia] * [http://th.yahoo.com/ Yahoo! Thailand] * [http://vn.yahoo.com/ <span lang="vn">Yahoo! Việtnam</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501102715/http://vn.yahoo.com/ |date=2008-05-01 }} * [http://au.yahoo.com/ Yahoo! 7] * [http://nz.yahoo.com/ Yahoo! Xtra] |valign="top"| :[[Yahoo! JAPAN]] :[Yahoo! អាស៊ី :のYahoo!កូរ៉េ :Yahoo!ចិន :Yahoo! សិង្ហបុរី :Yahoo!ឥណ្ឌា :Yahoo!ឥណ្ឌូនេស៊ី :Yahoo!ហ្វីលីពីន :Yahoo!ម៉ាឡេស៊ី :Yahoo!ថៃ :Yahoo!វៀតណាម :Yahoo!អូស្រ្តាលី → [[Yahoo! 7]] :Yahoo! ញូសឺលែន |} hr8uv46skfdctyqo0r3hw9jfqr97w63 0 4756 337490 328170 2026-07-21T04:17:09Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Pen_Ran_Album.jpg|Pen_Ran_Album.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Pen Ran Album.jpg|]]. 337490 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ប៉ែន រ៉ន </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Pen Ran.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Original Artist Pen Ran <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[ប៉ែន រ៉ន]] |- style="vertical-align:center;" |'''រហ័ស្សនាម''' |រាជនីសំឡេងសារីកាមាស <br> Queen of the Voice Golden Myna Bird |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' | 08 កុម្ភៈ 1944 |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈភាព''' | 1976 (31ឆ្នាំ) |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Khmer Music, Classic, Rock , Jazz, Blues, Twist, Ah Go-Go, Bolero, Cha-cha-cha. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |1963-1975 |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទភ្លេង |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | អ្នកចម្រៀងឯករាជ |} '''ប៉ែន រ៉ន''' ([[អង់គ្លេស]]: Pen Ran) (កើតថ្ងៃទី ០៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៤៤) នាងគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូប ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់នាងក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៣ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម វាយលុកខ្លាំង (Hits Album) នៃបទចម្រៀងពេញនិយមក្នុងចង្វាក់ទ្វីស (Twist Dance) "រាំចង្វាក់ទ្វីស" និង បទចម្រៀង "ខ្ញុំមិនសុខចិត្តទេ" បានរុញកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់នាងជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀងវិទ្យុជាតិកម្ពុជា (Top in Radio National Kampuchea) ហៅកាត់ថា RNK និង ជាប់ជាកំពូលបទចម្រៀងក្នុងវិទ្យុជាច្រើនផ្សេងទៀត ដែលមានការពេញនិយមចាក់ស្ដាប់ច្រើនជាងគេផងដែរ ។<ref> John Shepherd, David Horn, Dave Laing (2005) [https://books.google.com/books/about/Continuum_Encyclopedia_of_Popular_Music.html?id=ShUKAQAAMAAJ Continuum Encyclopedia of Popular Music of the World Part 2 Locations (5 Vol Set): Volumes III to VII], Publisher: Bloomsbury Academic, Original from the University of Michigan p.1824 [[ISBN]]: 0826474365, 9780826474360 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ប៉ែនរ៉ន កេីតនៅថ្ងៃទី​០៨ ខែ​ កុម្ភៈ ឆ្នាំ​ ១៩៤៤ មានទីកន្លែងកំណើតនៅទីរួម [[ខេត្តបាត់ដំបង]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ក្រុងបាត់ដំបង]]) មិនមានកំណត់ត្រាពីឪពុកម្ដាយរបស់នាងឡើយ ឪពុករបស់នាងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកដូរតន្ត្រី អ្នកនាងបានចូលប្រឡូកវិស័យសិល្បៈលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៣ ដោយមានការជ្រោមជ្រែងពីឪពុក និងបងស្រីផ្ទាល់ គឺ ប៉ែនចន្ថា ដែលបាននាំអ្នកនាងច្រៀងតាមកម្មវីធីបុណ្យផ្សេងៗ និង ច្រៀងតាមភោជនីដ្ឋានផងដែរ បទចម្រៀងដំបូង ដែលធ្វើឱ្យនាង ប៉ែនរ៉ន មានឈ្មោះល្បីប្រចាំខេត្តបាត់ដំបងនេះ គឺបទ "ផ្កាកប្បាស" (Pka Kabas) ។ នាងមានបងប្អូនស្រីបង្កើត ៣នាក់ ប៉ែនរ៉ម ប៉ែនរុាំ និង ប៉ែនចន្ថា បងប្អូននាងទាំង៣ ក្នុងនោះមាន ២នាក់បួករួមទាំងនាងប៉ែនរ៉នផ្ទាល់ ប្រហែលត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមយកទៅសម្លាប់នៅវាលពិឃាតជើងឯក ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៦ ហើយមិនមានកំណត់ត្រាច្រើនពីនាងទៀតឡើយ ចំណែកប្អូនស្រីរបស់នាង ប៉ែនរ៉ម បានរួចជីវិត និង បានទៅរស់នៅ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វរញ៉ា អ្នកនាងប៉ែនរ៉ម មិនសូវមានការចងចាំបានល្អនោះទេ ក្រោយមកនាងក៏បានមរណៈភាពដោយសារជំងឺ នៅទីនោះក្នុងអំឡុងដើមឆ្នាំ ២០០៥ ។<ref> IMDb (1990) [https://www.imdb.com/name/nm2122846/bio Pen Ran Biography], Website: www.imdb.com Publication: © 1990-2022 by IMDb.com, Inc. </ref> == អាជីពតន្ត្រី == '''Music career''' ប៉ែនរ៉ន បានឈានជេីងចូលវិស័យសិល្បះ ដំបូងនាអំឡុងឆ្នាំ ១៩៦៣ បទចម្រៀងដំបូងដែលធ្វើឱ្យនាងល្បីទូទាំង [[ខេត្តបាត់ដំបង]] នោះគឺបទ "ផ្កាកប្បាស" ដែលនិពន្ធដោយឪពុកនាងផ្ទាល់ បទនេះផងដែរ បានជាប់ក្នុងកំពូលតារាង វិទ្យុជាតិបាត់ដំបង (Top in Battambang National Radio) ភាពល្បីល្បាញនេះបានធ្វើឱ្យនាងក្លាយជាតារាចម្រៀងអជីប ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៣ ដែលចេញ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម វាយលុកខ្លាំង (Hits Album) នៃបទចម្រៀងពេញនិយមក្នុងចង្វាក់ទ្វីស (Twist Dance) "រាំចង្វាក់ទ្វីស" នេះបើយោងតាមប្រសាសន៍របស់អ្នកម្នាងសៀងឌី ដែលរៀបរាប់ត្រួសៗពីអ្នកនាងប៉ែនរ៉ន ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ អ្នកនាងប៉ែនរ៉ន បានផ្លាសមក [[រាជធានីភ្នំពេញ]] និង បានច្រៀងចម្រៀងជាច្រើនក្នុងខ្សែរភាពយន្ត ដូចជាបទ "ទំនួញនាងព្រាហ្មកេសរ" ក្នុងខ្សែរភាពយន្តរឿង "ព្រះលក្សិណវង្ស" និងបទ "ក្ដាមស្រែ" ដែលមានភាពល្បីល្បាញទៅដល់ [[ប្រទេសថៃ]] ផងដែរ និងបានទម្លាក់បទចម្រៀងយ៉ាងកក្រើកនៅក្រុងភ្នំពេញនោះគឺបទ "រាំទាន់ខ្លួននៅក្មេង" ដែលបានជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀង ក្នុងស្ថានីយ៍វិទ្យុ៥ នៅភ្នំពេញ ។<ref> Asian Music (2008) [https://books.google.com/books/about/Asian_Music.html?id=QCxLAQAAIAAJ Asian Music, Volume 39, Issue 1], Publisher: Original from the University of California </ref> === បទចម្រៀងពេញនិយម === '''Popular songs''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៦៥ បទចម្រៀងរបស់តារាចម្រៀង ប៉ែន រ៉ន មានភាពល្បីល្បាញជាខ្លាំង ដោយក្នុងនោះមានបទ "មេម៉ាយសប្បាយចិត្ត" "ខ្ញុំមេម៉ាយៗ" និងបទចម្រៀងភាពយន្ត ហើយអ្នកស្រីបានចាប់ដៃគូជាមួយលោក [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត]] ដែលជាកិច្ចសហការក្នុងការផលិតនៅបទចម្រៀងរួមគ្នាជាច្រើនបទផងដែរ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៦៦ ជាមួយនិងចង្វាក់រាំថ្មីបែប ឆាឆាឆា (Cha Cha Cha) និង អាហ្គោៗ (Ah Go-Go) ភាពល្បីល្បាញរបស់អ្នកនាងប៉ែន រ៉ន បានល្បីល្បាញទៅដល់ [[ប្រទេសឡាវ]] ផងដែរ ជាមួយនិងចង្វាក់ [[រាំវង់]] ក្នុងនោះមានបទ "ចុកក្នុងទ្រូង" ឆ្នាំ ១៩៧១ និងបានដាក់បញ្ចូលក្នុងខ្សែរភាពយន្តផងដែរ ភាពល្បីល្បាញនេះត្រូវបានអ្នកចម្រៀងឡាវ យកទៅបកស្រាយជាភាសាឡាវច្រៀងទាក់ទង និង ជនជាតិតៃឡាវ ដែលមានចំណងជើងថា (Tai Dam Lum Pun) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ហើយត្រូវបានអ្នកចម្រៀងថៃ យកទៅបកស្រាយជាភាសាថៃ មានចំណងជើងថា (Thai Dam Lam Phan) ផងដែរ ។<ref> Popular music (2008) [https://books.google.com/books/about/Global_Rhythm.html?id=drI4AQAAIAAJ Global Rhythm, Volume 17, Issues 1-6], Publisher: World Marketing Incorporated, Original from the University of California, Digitized 10 Sep 2010 </ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' សមិទ្ធិផល របស់អ្នកនាង ប៉ែន រ៉ន ត្រូវបានសាកសួរពីប្រជាពលរដ្ឋ ដែលឆ្លងកាត់នាសម័យកាលនោះ ពានរង្វាន់ និង ការតែងតាំង និងត្រូវបានកែសម្រួលបន្ថែមទៀត ឱ្យមានភាពសុក្រិតនិង ត្រឹមត្រូវ បើការចងក្រងនេះរកឃើញនៅ ប្រភពជាក់លាក់ ឬ ឯកសារយោង ណាមួយច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះ ។ {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 1963 | align="center" | ផ្កាកប្បាស | align="center" | Top 1 Battambang Radio | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Battambang National Radio of Cambodia |- | align="center" | 1964 | align="center" | ក្ដាមស្រែ | align="center" | Apsara Golden Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | Apsara Golden Film Festival |- | align="center" | 1964 | align="center" | រាំទាន់ខ្លួននៅក្មេង | align="center" | Best Artist Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | Kep International Film Festival |- | align="center" | 1965 | align="center" | រាជនីសម្លេងសារីកាមាស | align="center" | Queen of the Voice Golden Myna Bird | align="center" style="background:#FFD700;" | Nominated | align="center" | Ministry of Propaganda of Cambodia |- | align="center" | 1966 | align="center" | តារាដែលសហការណ៍គ្នា បានល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ | align="center" | Best Collaboration of The Year | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | Chaktomuk National Film Festival |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' {{Infobox |name = ប៉ែន រ៉ន |type = Album Pen Ran |image = * អាល់ប៊ុមទោល: មាន 92 បទចម្រៀង * អាល់ប៊ុមដៃគូៈ * ចម្រៀងក្នុងភាពយន្ត: * Cover ចម្រៀងអន្តរជាតិ: }} ដោយសារតែប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់សម័យកាលសង្គ្រាមឆ្នាំ (១៩៧៥-១៩៧៩) និងបានបំផ្លិចផ្លាញប្រទេសកម្ពុជាស្ទើរតែទាំងស្រុង ក្នុងរបបវាលពិឃាដ [[ប៉ុលពត]] នាសម័យកាល [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ដែលដឹកនាំដោយពួក [[ខ្មែរក្រហម]] ដូចនេះប្រភពឯកសារ ស្ដីពីអាល់ប៊ុមបទចម្រៀង របស់អ្នកនាង ប៉ែន រ៉ន មិនត្រូវបានកំណត់ដោយឆ្នាំចេញផ្សាយជាក់លាក់នោះទេ ។ === អាល់ប៊ុមទោល (1963-1975) === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * កញ្ញា៨០គីឡូ * កកុំញញឹម * កាលខ្ញុំនៅពីក្រមុំ * កូន និង ម្ដាយ * កញ្ញាមាត់ឆៅ * ក្រមុំមិនមែនមេម៉ាយ * កុំសង្ឃឹម * កំលោះច្រេះចាប់ * ក្ដាមស្រែ * កូនអើយអាណិតម៉ែ * ខ្ញុំពេញក្រមុំ * ខ្ញុំមេម៉ាយៗ * ខ្ញុំមិនសុខចិត្តទេ * ខ្ញុំត្រូវតែកាច * គុកស្នេហា * ចា៎!ចា៎!ចា៎! * ចុកក្នុងទ្រូង * ចេះតែរង់ចាំ * ចិត្តព្រាន * ចង់បានគូស្នេហ៍ * ចង់បានប្ដី១០ * ចិត្តម្ដាយ * ឆ្នាំអូន៣១ * ជំនោរត្រជាក់ * ជើងមេឃពណ៌ខ្មៅ * ដឹងទេចិត្តស្រី * ដេមីតួ * ត្រូវខាងនេះខុសខាងណោះ * ថ្ងៃការថ្ងៃកម្ម * ទំនួញនាងបដាចារ * ទឹកភ្នែកក្ដាមស្រែ * ទឹកភ្នែកនាងកុលាប * ទ្រូងរណ្ដំ * នាគត្រាច់ចរ * នឹកតែបង * នឹកណាស់ * នាវាលាផែ * ថ្ងៃនេះថ្ងៃស្អែក * ប្ដីក្មេង * បានជួបប្រុសស្នេហ៍ * បើចង់បានអូន * បើមាននិស្ស័យ * បងលក់ស្នេហា * ប្រុសចិត្តផ្លែល្វា * ប្រុសសម័យឥឡូវ * ផែនថ្ពាល់រំដួលប៉ៃ-លិន * ផ្កាកប្បាស * ព្រះគោព្រះកែវ * ពុះទ្រូងខ្ញុំទៅ * ព្រះពាយផាយផាត់ * ភូមិរ៉ាប៉ៃ-លិន * មិនចង់ស្គាល់ទេក្ដីស្នេហ៍ * មីនីអាហ្គោៗ * មេម៉ាយសប្បាយចិត្ត * មេម៉ាយបីដង * មេម៉ាយស្ដុក * មើលភ្លៅអូននេះ * យក្សមេម៉ាយ * យប់មួយនៅមាត់សមុទ្រ * យើងរាំ ឆាឆាឆា * យើងឡើងរាំ * រាត្រីនៅប៉ៃ-លិន * រាំ!រាំ!រាំ! * រាំជាមួយបង * រស់ជាតិស្នេហា * រាំមិនឆ្អែតទេ * រវើរវាយ * រមាស់ខ្នង * រាំលេងចង្វាក់ទ្វីស * រាំអាហ្គោៗ * វាលស្រីស្រណោះ * លាដែនប៉ៃ-លិន * ស្នេហ៍ក្រោមម្លប់ជ្រៃ * សម្លេងឃ្មោះការ * សង្ឃឹមចុះ * ស្ដាយចិត្តដែលខំស្រលាញ់ * ស្រណោះអូនផង * ស្មានតែខ្មោចលង * សង្ឃឹមថ្ងៃមួយ * ស្ពានទឹកភ្នែក * ស្នេហ៍នៅឯណា! * សប្បាយម៉្លេះទេ * ស្រមោលអតីតកាល * សូមបងវិលវិញ * សូមបងឡើងរាំ * ស្នេហ៍មួយមុឺនស្នេហ៍ * ស្រលាញ់បងដល់ឆ្អឹង * ស្រលាញ់ប្រុសស្លូត * ស្វារាំមាំងឃី * ស្នេហ៍អើយវិលវិញ * អមរាព្រាត់ប្ដី * អស់សង្ឃឹម </div> === អាល់ប៊ុមដៃគូ (1963-1975) === == អាជ្ញាប័ណ្ណតន្ត្រី ប៉ែន រ៉ន == '''Pen Ran Music licensing''' ក្រោយពេលប្រទេសកម្ពុជា បានរួចផុតចេញពីសម័យកាលសង្គ្រាម ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងនៅច្បាប់កម្មសិទ្ធបញ្ញា នៅមិនទាន់មានប្រសិទ្ធភាពនោះទេ មានការរំលោភលើកម្មសិទ្ធបញ្ញាបទចម្រៀងរបស់ អ្នកនាង ប៉ែន រ៉ន ជាច្រើនករណីផងដែរ ដូចនេះហើយ តម្រូវឱ្យមានការ​ប្រើ​អាជ្ញាប័ណ្ណ​​តន្ត្រី​ដែល​មាន​ការ​រក្សាសិទ្ធិនៃម្ចាស់កម្មសិទ្ធបញ្ញា ។ អាជ្ញាប័ណ្ណតន្ត្រីមានគោលបំណងធានាថាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិបញ្ញាលើការងារតន្ត្រីត្រូវបានផ្តល់សំណងសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ជាក់លាក់នៃការងាររបស់ពួកគេ ហើយអ្នកទិញមានសិទ្ធិកំណត់ក្នុងការប្រើប្រាស់ការងារដោយគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងដាច់ដោយឡែក ។ ភាពកម្សោយ នៃប្រព័ន្ធដឹកនាំរដ្ឋបច្ចុប្បន្ន ជាការពិតណាស់ រដ្ឋត្រូវតម្រូវឱ្យតារាចម្រៀងទាំងអស់ត្រូវបង់ពន្ធជូនរដ្ឋ ហើយបទចម្រៀងដែលពួកគេបានច្រៀង និងរកកម្រៃបាន ត្រូវគាំពារដោយរដ្ឋ លើអាជ្ញាប័ណ្ណតន្ត្រី នៃច្បាប់កម្មសិទ្ធបញ្ញា ករណីដែលអ្នកចម្រៀងបានស្លាប់ទៅហើយក្ដីហើយបទចម្រៀងពួកគេ នៅតែអាចរកកម្រៃបាន ដូចនេះប្រាក់ចំនូលពីការលក់បទចម្រៀងនេះត្រូវបានទៅលើក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេ ចំពោះករណីដែលអ្នកចម្រៀងមិនមានក្រុមគ្រួសារ ទទួលយកមរតកចម្រៀងនេះ ប្រាក់ចំនូលត្រូវបញ្ចូលជាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ នៅពេលដែលតារាចម្រៀងកម្ពុជាទាំងអស់បានបង់ពន្ធជូនរដ្ឋ រដ្ឋត្រូវបង្កើតកម្មវិធីឈ្នះពានតន្ត្រីដើម្បីលើកទឹកចិត្តទៅក្រុមអ្នកចម្រៀងវិញផងដែរ ដើម្បីជួយសាងកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ពួកគេក្នុងវិស័យសិល្បៈតន្ត្រីនៅកម្ពុជា ឧទាហរណ៍៖ គួរបង្កើតឱ្យមានកម្មវីធីឈ្នះពានតន្រ្តីដូចជា Cambodian Music Awards ឬ Cambodia National Music Awards ជាដើម ។ === បទរំលោភលើកម្មសិទ្ធបញ្ញា === * ចំណងជើង "ហាមលេងជេរម៉ែ" បកស្រាយ ដោយ សិល្បៈករ [[នាយចឺម]] ចេញផ្សាយ ដោយ ផលិតកម្ម Sunday Production ក្នុងឆ្នាំ (2018) បទនេះបានចម្លងចេញពីបទ (កញ្ញា៨០គីឡូ) របស់អ្នកនាង [[ប៉ែន រ៉ន]] ។ * ចំណងជើង "ជយោ! សង្សារសុំបែកហើយ" បកស្រាយ ដោយ សិល្បៈការនី [[វីរៈនិច]] ចេញផ្សាយ ដោយ ផលិតកម្ម Sunday Production ក្នុងឆ្នាំ (2018) បទនេះបានចម្លងចេញពីបទ (កញ្ញា៨០គីឡូ) របស់អ្នកនាង [[ប៉ែន រ៉ន]] ។ === ប្រការបទចម្រៀង === * ប្រជាពលរដ្ឋ ឬ ជនទូទៅមិនថា ជនបរទេស មានសិទ្ធយកបទចម្រៀងអ្នកនាង [[ប៉ែន រ៉ន]] យកទៅច្រៀងជាចម្រៀង Cover ឬបង្កើត version ថ្មី ប៉ុន្តែមិនអាចដាក់ជាកម្មសិទ្ធបញ្ញារបស់ខ្លួននោះទេ លើកលែងតែអ្នកបាន សុំសិទ្ធ ឬ សុំការនុញាត ពីម្ចាស់កម្មសិទ្ធបញ្ញាជាមុនសិន ដែលមានចុះជាកិច្ចសន្យាផ្សេងៗផងដែរ បើពុំនោះទេរដ្ឋអំណាចកម្ពុជាមានសិទ្ធប្ដឹងទារសំណងលើករណីនេះ ដើម្បីគាំពារដល់ម្ចាស់ស្នាដៃ កម្មសិទ្ធបញ្ញានៃបទចម្រៀងនេះ ។ == កំណត់ចំណាំ == * បច្ចុប្បន្នមានបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួន បានយល់ច្រឡំនៅរូប អ្នកនាងប៉ែនចន្ថា ដែលត្រូវជាបងស្រី អ្នកនាងប៉ែនរ៉ន យកទៅផុសពាសពេញបណ្ដាញសង្គម ដោយរូបមួយនោះ ជាបងអ្នកនាងប៉ែនចន្ថា មានមុខប៉ោងចាស់បន្តិច ហើយមិនមានប្រជ្រុយខាងក្រោមមាត់ផ្នែកខាងស្ដាំ ដូចអ្នកនាងប៉ែនរ៉ននោះទេ ។ == ឃើញដូចនេះ == '''See also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តារាសម្ដែងកម្ពុជា]] * [[តារាកំប្លែងកម្ពុជា]] * [[ពិធីករកម្ពុជា]] * [[ពិធីការនីកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == nuhz8v3gtjs6xlkzdvremb0513s75ab 0 7450 337516 285510 2026-07-21T20:25:44Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[គុយវ៉ែត]] ទៅ [[គូវ៉ែត]]: ឈ្មោះសរសេរជាផ្លូវការតាមស្ថានទូត 285510 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋគុយវ៉ែត | common_name = គុយវ៉ែត | native_name = {{nobold|دولة الكويت ([[ភាសាអារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Kuwait.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិគុយវ៉ែត|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Kuwait.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករគុយវ៉ែត|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = ''[[ចម្រៀងជាតិគុយវ៉ែត|النشيد الوطني]]''<br /> {{small|"''ចម្រៀងជាតិ''"}}<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:National anthem of Kuwait (instrumental).ogg]]</div> | image_map = Kuwait on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសគុយវ៉ែត (ក្រហម) នៅមជ្ឈិមបូព៌ា | image_map2 = Kuwait in its region.svg | image_loc_map = អាស៊ីអាគ្នេយ៍ | capital_type = រាជធានី | capital = [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] | coordinates = {{Coord|29|22|N|47|58|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]<ref>{{cite web |title=Kuwait's Constitution of 1962, Reinstated in 1992 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kuwait_1992.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=13 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៥៧.៦៤% អារ៉ាប់ | ៤០.៤២% អាស៊ី | ១.០២% អាហ្វ្រិក | ០.៣៩% អឺរ៉ុប | ០.៥២% [[ប្រជាសាស្ត្រគុយវ៉ែត|ជនជាតិផ្សេងៗ]] }}<ref name=PACI>{{cite web|url=http://stat.paci.gov.kw/englishreports/#DataTabPlace:ColumnChartEduAge|title=Nationality by Religion in Kuwait 2018|publisher=Statistic PACI|access-date=13 កុម្ភៈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313222900/http://stat.paci.gov.kw/englishreports/#DataTabPlace:ColumnChartEduAge|archive-date=13 មីនា 2014|url-status=dead|archivedate=2014-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313222900/http://stat.paci.gov.kw/englishreports/#DataTabPlace:ColumnChartEduAge}}</ref> | government_type = [[អេមីរ៉ាត]]អាស្រ័យពាក់កណ្តាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ [[សភា|សភានិយម]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]<ref name=loc/> | leader_title1 = [[អេមារគុយវ៉ែត|អេមារ]] | leader_name1 = [[ណាវ៉ាហ្វ អាល់-អាមាដ អាល់-ចាបែរ អាល់-សាបា]] | leader_title2 = [[ព្រះម្កុដរាជគុយវ៉ែត|ព្រះម្កុដរាជ]] | leader_name2 = [[មីសាល់ អាល់-អាមាដ អាល់-ចាបែរ អាល់-សាបា]] | leader_title3 = [[បញ្ជីរាយនាមនាយករដ្ឋមន្ត្រីគុយវ៉ែត|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[សាបា អាល់-កាលីដ អាល់-សាបា|សាបា កាលីដ អាល់-សាបា]] | leader_title4 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានរដ្ឋសភាគុយវ៉ែត|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name4 = [[ម៉ារស៊ូគ អាល់-ហ្កានីម]] | legislature = [[រដ្ឋសភា (គុយវ៉ែត)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រគុយវ៉ែត|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[ស៊ីគណាចក្រគុយវ៉ែត|ស៊ីគណាចក្រ]] | established_date2 = ១៦១៣ | established_event3 = ទទួលឯករាជ្យពី[[អេមីរ៉ាតបានីកាលីដ]] | established_date3 = ១៧៥២ | established_event4 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងគុយវ៉ែត-អង់គ្លេសឆ្នាំ១៨៩៩|កិច្ចព្រមព្រៀងគុយវ៉ែត-អង់គ្លេស]] | established_date4 = ២៣ មករា ១៨៩៩ | established_event5 = [[អនុសញ្ញាអង់គ្លេស-អូតូម៉ង់ឆ្នាំ១៩១៣|អនុសញ្ញាអង់គ្លេស-អូតូម៉ង់]] | established_date5 = ២៩ កក្កដា ១៩១៣ | established_event6 = បញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាជាមួយ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | established_date6 = ១៩ មិថុនា ១៩៦១ | established_event7 = [[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ|ទទួលស្គាល់]][[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីអង្គការអន្តរជាតិ|ដោយ]][[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] | established_date7 = ១៥ ឧសភា ១៩៦៣ | established_event8 = ទិវាជាតិគុយវ៉ែត | established_date8 = ២៥ កុម្ភៈ ១៩៦១ | established_event9 = ទិវារំដោះជាតិគុយវ៉ែត | established_date9 = ២៦ កុម្ភៈ ១៩៩១ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,៨១៨ | area_rank = ទី១៥២ | percent_water = គ្មានទិន្នន័យ | population_estimate = {{decreaseNeutral}} ៤,៤២០,១១០<ref name=PACI/> | population_census = ២,២១៣,៤០៣<ref>{{Cite web|url=https://www.csb.gov.kw/Pages/Statistics?ID=67&ParentCatID=1|title=الإدارة المركزية للإحصاء - الإحصاءات و النشرات|website=www.csb.gov.kw}}</ref> | population_estimate_year = ២០១៩ | population_estimate_rank = ទី១២៧ | population_census_year = ២០០៥ | population_density_km2 = ២០០.២ | population_density_rank = ទី៦១ | GDP_PPP = ៣០៣&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |title=IMF Report for Selected Countries and Subjects : Kuwait|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&pr.y=15&sy=2015&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=443&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=13 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224093441/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=12&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=443&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|archive-date=24 កុម្ភៈ 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២០ | GDP_PPP_rank = ទី៥៧ | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} ៦៧,៨៩១ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៨ | GDP_nominal = ១១៨.២៧១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = ២០១៨ | GDP_nominal_rank = ទី៥៧ | GDP_nominal_per_capita = ២៨,១៩៩ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៣ | Gini = | Gini_year = | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = ០.៨០៦ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=13 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៦៤ | currency = [[ឌីណាគុយវ៉ែត]] | currency_code = KWD | time_zone = [[UTC+០៣:០០#ម៉ោងស្តង់ដាអារ៉ាប់|AST]] | utc_offset = +៣ | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = dd/mm/yyyy ([[សករាជ|ស.រ.]]) | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅគុយវ៉ែត|+៩៦៥]] | cctld = [[.kw]] | official_website = [https://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Pages/HomePage.aspx www.e.gov.kw] | religion = ៧៤.៣៦% [[ឥស្លាមសាសនា]] (ផ្លូវការ) ១៨.១៧% [[គ្រិស្តសាសនា]] ៧.៤៧% សាសនាផ្សេងៗទៀត | today = }} '''ប្រទេសគុយវ៉ែត''', (ប្រកប៖ "ឃូ–វ៉ាយត៍") ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''រដ្ឋ​គុយវ៉ែត''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دولة الكويت‎) គឺ​ជាប្រទេស​មួយស្ថិត​នៅ​[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅប៉ែកខាងជើងនៃតំបន់[[អារ៉ាប់ខាងកើត]] ពោលគឺនៅដើម[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]] ហើយមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ាក់]]នៅភាគខាងជើង និង[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]នៅភាគខាងត្បូង។ ប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះចូលចិត្តរស់នៅប្រមូលផ្តុំគ្នានៅតំបន់រាជធានី[[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|គុយវ៉ែត]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសគុយវ៉ែតមានប្រជាជនសរុប ៤.៦៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះមាន ១.៤៥ លាននាក់ជាប្រជាជនគុយវ៉ែត ខណៈ ៣.២ លាននាក់ទៀតជាជនបរទេសមកពីជាង ១០០ ប្រទេសផ្សេងៗគ្នា។ គុយវ៉ែត​មាន​ប្រេង​បម្រុង​ធំ​ជាង​គេ​ទី​៥​នៅ​ក្នុង​ពិភពលោក និង​ជា​ប្រទេស​មាន​ជាង​គេ​បំផុត​ទី​៤​ក្នុង​លោក ដែល​ប្រជាជន​មាន​ប្រាក់​ចំណូល​ខ្ពស់។ ធនធាន​ប្រេង​របស់​ប្រទេស​គុយវ៉េត ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ និង​ប្រើប្រាស់​​នា​ទសវត្សរ៍​១៩៣០ និង​បន្ទាប់​ពី​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​[[ប្រទេស​អង់គ្លេស]]​កាល​ពី​ឆ្នាំ​១៩៦១ វិស័យ​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង​របស់​ប្រទេស​នេះ​បាន​រីក​លូត​លាស់​យ៉ាង​ខ្លាំង។ ផលិត​ផល​ប្រេង និង​ប្រេង​ឆៅ​របស់​ប្រទេស​នេះ​មាន​តម្លៃ​៩៥​ភាគរយ​នៃ​ទឹក​ប្រាក់​នាំ​ចេញ និង​ជា​ប្រភព​ចំណូល​៨០​ភាគរយ​របស់​រដ្ឋាភិបាល។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩០ ប្រទេស​គុយវ៉ែត​ត្រូវ​បាន​ប្រទេស​ជិត​ខាង​ខ្លួន គឺ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់​ចូល​ឈ្លានពាន និង​បន្ទាប់​ពី​កងទ័ព​[[សហរដ្ឋ​អាមេរិក]]​ចូល​អន្តរាគមន៍​ដោយ​ផ្ទាល់​ ទើប​បាន​បញ្ចប់​ការ​គ្រប់គ្រង​ពី​សំណាក់​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ ដែល​មាន​រយៈ​ពេល​ប្រមាណ​៧​ខែ។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Stub}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គុយវ៉ែត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អេមីរ៉ាត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] smlh45t6fsqn7vm99vinaos2u26357k 0 9179 337590 307526 2026-07-23T10:26:40Z THEARETH007 52170 /* ប្រវត្តិដំណុះប្រជាជនកម្ពុជា */ covitcambodia 337590 wikitext text/x-wiki Lol ==ប្រវត្តិដំណុះប្រជាជនកម្ពុជា== អ្នកប្រាជ្ញខាង[[ជាតិពិន្ធុវិទ្យា]] បានសន្និដ្ឋានថា៖ *'''ជាច្រើនសតវត្សមុនគ្រិស្ដសករាជ''' មានជនជាតិសម្បុរខ្មៅពីរក្រុម បានមករស់នៅក្នុងតំបន់[[ឥណ្ឌូចិន]]គឺ[[ពួកអូស្ត្រាឡូអ៊ីត]] និង[[ពួកមេឡានេស៊ី]]។ *'''នៅសតវត្សទី១០ មុនគ.ស''' មានពួកឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលជាជនជាតិស្បែកលឿង បានចូលមករស់នៅលាយឡំ បង្កបង្កើតបានជាជាតិសាសន៍[[ខ្មែរមន]]។ *'''នៅសតវត្សទី៣មុនគ.ស''' មានពួកចំណាកស្រុកឥណ្ឌា បានមករស់នៅលាយឡំនឹងម្ចាស់ស្រុកដើម បង្កើតបានជាអរិយធម៌ថ្មីមួយ។ ចំណែកកុលសម្ព័ន្ធខ្លះដែលនៅរក្សាបូរណភាពជាតិសាសន៍របស់ខ្លួន បានទៅរស់នៅតំបន់ខ្ពស់ ហើយមានសេសសល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ *'''នៅសតវត្សទី៨''' មានចលនាចំណាកស្រុកនៃជាតិសាសន៍ផ្សេងៗ បានមករស់នៅក្នុងតំបន់[[ឥណ្ឌូចិន]] ពិសេស[[ជនជាតិជ្វាព្រាហ្មណ៍]]។ *'''នៅសតវត្សទី១៣''' មាន[[ជនជាតិចិន]]ចូលមករស់នៅកម្ពុជា ចាប់ពីទីក្រុងរហូតដល់ជនបទដោយនាំអរិយធម៌របស់ពួកគេមកជាមួយផង។ *'''ចាប់ពីសតវត្សទី១៧''' មានជនជាតិដទៃទៀតមករស់នៅ[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ជាបន្ដបន្ទាប់ដោយសារត្រូវគេចពីសង្គ្រាមដូចជា [[ចាម]] [[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] ឬដើម្បីធ្វើជំនួញដូចជា[[ភូមា]] [[ឥណ្ឌា]] [[ចិន]] និង[[អឺរ៉ុប]]។ trumaney name Bin Theareth account077414794 10000$ ok ==ជនជាតិនានានៅកម្ពុជា== នៅលើទឹកដីកម្ពុជា គេឃើញមានជនជាតិផ្សេងៗរស់នៅលាយឡំគ្នា ប្រកបដោយភាពសុខដុម គោរពសិទ្ធិមនុស្ស មិនរើសអើងពូជសាសន៍ និងមានសមភាពចំពោះមុខច្បាប់។ គេចែកប្រជាជនកម្ពុជាជា៤ពួក៖ ===ជនជាតិខ្មែរ=== មានចំនួនច្រើនជាងគេ(ប្រមាណ៩០%នៃប្រជាជនទូទាំងប្រទេស) ចូលចិត្តប្រកបរបរកសិកម្ម និងជាមន្ដ្រីរាជការ។ ===ខ្មែរលើ=== ជាអ្នកជំនាន់ក្រោយនៃពួកកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើម ឬពួកម្ចាស់ស្រុកដើម។ ខ្មែរលើមានប្រហែល៣០ក្រុមជនជាតិ និងគ្រាមភាសាផ្សេងៗគ្នា ក្នុងអំបូរ[[ភាសាខ្មែរមន]] ហើយប្រកបរបរបេះផ្លែឈើ និងដាំចំការព្រៃដុត។ ខ្មែរលើមានចំនួន៧៥០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៩២។ ពួកនេះមាន ខា ស្នៀង ព្នង ស្អូច សំរែ កួយ ពួន គ្រឹង ចារាយ ... ។ បងប្អូនខ្មែរលើកំពុងជួបប្រទះ កង្វះខាតជាច្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចគ្រួសារ សុខាភិបាល ការសិក្សាអប់រំ ... ។ ព្រៃឈើ សត្វព្រៃ និងដីព្រៃគឺជាបង្អែកសេដ្ឋកិច្ចនៃពួកខ្មែរលើ តាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ សព្វថ្ងៃព្រៃឈើ និងសត្វព្រៃត្រូវវិនាស ហើយដីព្រៃត្រូវខ្សោះជីជាតិដោយសំនឹក។ នេះជាចំណោទដ៏ធំមួយទៀតចំពោះបងប្អូនខ្មែរលើ។ ===ខ្មែរចូលជាតិ=== ជាប្រជាជនដែលមកតាំងទីលំនៅ តាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ ពួកនេះមាន[[ចាម]] [[ភូមា]] និង[[ឡាវ]]។ ពួកគេមានសិទ្ធិ និងកាតព្វកិច្ចដូចខ្មែរដែរ។ *'''ចាម និងជ្វា''' កាន់[[សាសនាឥស្លាម]] ដែលគេនិយមហៅថា [[ខ្មែរឥស្លាម]] ។ សព្វថ្ងៃ ពួកជាយ[[ក្រុងភ្នំពេញ]] និងក្នុង[[ខេត្តកំពត]] [[តាកែវ]] [[កំពង់ចាម]] [[បាត់ដំបង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]។ [[ចាម]] និង[[ជ្វា]] ច្រើនមានជំនាញខាងនេសាទ។ *'''ជនជាតិឡាវ''' មានច្រើនគួរសមដែរ រស់នៅក្នុង[[ខេត្តរតនគិរី]] [[ស្ទឹងត្រែង]] [[កំពង់ធំ]] និង[[បាត់ដំបង]]។ ពួកនេះប្រកាន់សាសនា និងទំនៀមទម្លាប់ដូចខ្មែរដែរ។ *'''ជនជាតិភូមា ឬកូឡា''' មករស់នៅក្នុងតំបន់[[ប៉ៃលិន]]តាំងពីសតវត្សទី១៩ ដើម្បីប្រកបរបរជីកត្បូង ហើយឥតត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើតវិញទេ។ *'''ជនជាតិបរទេស''' គឺជាអណិកជនដែលចូលមករកស៊ី រស់នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ក្នុងរយៈពេលយូរ។ ពួកនេះមាន [[ចិន]] [[វៀតណាម]] [[ឥណ្ឌា]] [[ថៃ]] [[ម៉ាលេស្យា]] និង[[អឺរ៉ុប]]។ *'''ជនជាតិចិន''' មានប្រមាណ៤០០ពាន់នាក់ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ រស់នៅលាយឡំជាមួយប្រជាជន[[ខ្មែរ]]ដោយសុខសាន្ត។ ពួកចិនកូនកាត់ កាន់កាប់របរជំនួញនៅ[[កម្ពុជា]]ស្ទើរដាច់មុខ។ ដោយការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញក្នុង[[របរកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ជនជាតិចិននៅសល់ប្រហែល២០០ពាន់នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៨០។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ជនជាតិចិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឲ្យបើក សាលារៀនចិនជាថ្មី និងប្រើប្រាស់ឈ្មោះត្រកូលរបស់គេឡើងវិញ។ *'''ជនជាតិវៀតណាម''' ជាពួកចំណូលស្រុកមករស់នៅ[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ចំនួនច្រើនក្នុង[[សម័យអាណានិគមបារាំង]] ដោយធ្វើការក្នុងចំការកៅស៊ូបារាំង ឬប្រកបរបរនេសាទ រវៃសូត្រ ជំនាង ជំនួញតូចតាច។ ជនជាតិវៀតណាមបានចូលមកជាបន្តបន្ទាប់ថែមទៀត ក្នុង[[សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម]] ដោយមូលហេតុសេដ្ឋកិច្ច ឬដោយគេចពីសង្គ្រាមនៅវៀតណាម។ ក្នុង១៩៧០ ចំនួនជនជាតិរៀតណាមមានប្រមាណ៥០០ពាន់នាក់។ ក្នុងសម័យសង្គ្រាមនៅ[[កម្ពុជា]] ជនជាតិវៀតណាមមួយភាគបានវិលត្រឡប់ទៅប្រទេសវៀតណាមវិញទាំងបង្ខំ។ ជនជាតិវៀតណាមសេសសល់ ត្រូវស្លាប់ក្នុង[[របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ ពេលវត្តមានកងទ័ពវៀតណាមលើទឹកដី[[កម្ពុជា]] ពីឆ្នាំ១៩៧៩ ដល់១៩៨៩ គេឃើញជនជាតិវៀតណាម ចំនួនពី៤០០ពាន់នាក់ទៅ ៤៥០ពាន់នាក់ ចូលមកម្ដងទៀត។ បច្ចុប្បន្នជនជាតិវៀតណាមនៅ[[កម្ពុជា]] ចែកចេញជា៣ប្រភេទ៖ អ្នកមានកំណើតនៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]] អ្នកគ្មានកំណើតជាក់លាក់(ទើបនឹងមកដល់រវាងឆ្នាំ១៩៧៩ - ១៩៩០) និង អ្នកទើបមកដល់ពេលថ្មីៗនេះ។ ==ចលនាបំលាស់លំនៅចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៥== នៅ[[កម្ពុជា]] ក៏ដូចជានៅបណ្ដាប្រទេសនានាលើពិភពលោកដែរ ចលនាបំលាស់លំនៅតែងតែកើតមានជារឿយៗ។ កត្តានៃចលនាបំលាស់លំនៅ នៅ[[កម្ពុជា]]មាន៖ *ព្រឹត្តិការណ៍អំឡុងឆ្នាំ១៩៧៥ គឺជាប្រភេទបំលាស់លំនៅ ដែលប្រជាជនត្រូវបង្ខិតបង្ខំឲ្យចេញពីទីក្រុង ទៅនៅជំរំការងារតាមជនបទ។ ចលនាបំលាស់ទីទៅប្រទេសថៃ កើតមានខ្លាំងក្រោយពេលដែលកងទ័ពរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិមាតុភូមិកម្ពុជា និងកងទ័ពវៀតណាមចូលមករំដោះប្រទេសកម្ពុជាចេញពី [[របបប្រល័យពូជសាសន៍]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧៩។ *ក្រោយថ្ងៃ៧ មករា ១៩៧៩ ប្រជាជនបានវិលត្រឡប់មកកាន់ភូមិកំណើត និងទីក្រុងរបស់ខ្លួនវិញ។ *ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៣ - ១៩៨៩ ការធ្វើបំលាស់លំនៅត្រូវថយចុះ ព្រោះពិបាកធ្វើដំណើរ ដោយគ្មានលិខិតអនុញ្ញាត។ *ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ មានមាតុភូមិនិវត្តន៍ ជនភៀសខ្លួនពីជំរំតាមព្រំដែនថៃ ក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់[[អគ្គស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួន]](UNHCR) និងពីបណ្ដាប្រទេសផ្សេងៗទៀត។ <br \> គ្រប់ដំណាក់នៃចលនាបំលាស់លំនៅទាំងអស់ លើកលែងតែក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ គេឃើញមានចលនាដ៏សំខាន់មួយគឺ ចំណោលស្រុកស្រែមកកាន់ទីក្រុង ដែលបណ្ដាលមកពីបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច និងបញ្ហាអសន្ដិសុខនៅតាមខេត្តមួយចំនួន។ ក្រៅពីនេះ គេឃើញមានចលនាបំលាស់លំនៅតាមរដូវ។ កសិករ ក្រោយច្រូតកាត់ប្រមូលផលហើយ តែងនាំគ្នាមករកការងារធ្វើនៅតាមទីក្រុង។ អាស្រ័យហេតុនេះហើយ បានជាប្រជាជនក្រុងភ្នំពេញចេះតែកើនឡើងជាលំដាប់គឺ ២៣៤ ០០០នាក់(១៩៨០) ៦១៦ ០០០នាក់(១៩៩០) ៨៥៤ ០០០នាក់(១៩៩៥) ៩៩៨ ០០០នាក់(១៩៩៨)។ <br \> បច្ចុប្បន្ននេះ ចលនាជនភៀសសឹកចាកចេញពីកន្លែងវាយប្រយុទ្ធគ្នា ទៅកាន់កន្លែងមានសុវត្ថិភាពអស់មានទៀតហើយ។ ===បញ្ហាចោទ=== ចំណោលស្រុកស្រែមកកាន់ទីក្រុង បង្កើតជាបញ្ហាជាច្រើនចំពោះ សង្គមជាតិ ដូចជាបញ្ហាលំនៅដ្ឋាន ស្បៀងអាហារ សុខភាព អប់រំ អនាម័យ និងសន្តិសុខ។ <br \> ស្ត្រីមេគ្រួសារ ដែលមានកូនក្នុងបន្ទុកមានប្រមាណ៣៥%។ ពលកម្មកុមារកាន់តែកើនឡើង នាំឲ្យកុមារជាច្រើនត្រូវបង្ខំចិត្តបោះបង់ចោលការសិក្សា។ អំពើជួញដូរមនុស្ស និងពេស្យាចារក្លាយជាបញ្ហាដែលពិបាកដោះស្រាយបំផុតនៅក្នុងសង្គមយើងនាបច្ចុប្បន្ន។ ជាការពិត នគរោបនីយកម្មបង្ហាញពីភាពជឿនលឿនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ប៉ុន្តែវាក៏បង្កការលំបាកដល់ការរស់នៅតាមទីក្រុងដែរ។ ===ដំណោះស្រាយ=== ចំពោះបញ្ហាទាំងនេះ រាជរដ្ឋាភិបាលយកចិត្តទុកដាក់អភិវឌ្ឍតំបន់ជនបទយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ពេលណាជនបទរីកចម្រើន ល្បឿននៃចំណោលស្រុកស្រែមកកាន់ទីក្រុង នឹងថយចុះដែរ។ ==កំណើនប្រជាជន== [[រូបភាព:គំនូសតាងវិវត្តន៍ចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា.gif|800px|center]] <br \> គំនូសតាងនេះបង្ហាញឲ្យហើយពីចំនួនប្រជាជនតាមឆ្នាំនីមួយៗ និងកំនើនខ្ពស់នៃប្រជាជនកម្ពុជា។ យើងសង្កេតឃើញថា នៅឆ្នាំ ១៩៨០ ចំនួនប្រជាជនថយចុះទៅវិញ។ បញ្ហានេះបណ្ដាលមកពីនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧០ -១៩៧៥ មានអត្រាមរណប្រមាណខ្ពស់ ឯអត្រាជាតិប្រមាណទាប ហើយប្រជាជនមួយភាគបាននាំគ្នាទៅរស់នៅតាមជំរំព្រំដែនប្រទេសថៃ និងចេញទៅប្រទេសក្រៅ ។ <br \> នៅកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ អត្រាកំណើតធម្មជាតិមាន១,៧៥២ភាគរយ។ វាជាផលសងរវាងអត្រាជាតិប្រមាណ និងអត្រាមរណប្រមាណ។ <br \> អត្រាកំណើតធម្មជាតិនេះ មានកម្រិតខ្ពស់ដូចជានៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍនានាដែរ ព្រោះអត្រាមរណប្រមាណថយចុះដោយសារការលូតលាស់ខាងវេជ្ជសាស្ត្រ។ ប៉ុន្តែកំណើនប្រជាជនកម្ពុជាមានកម្រិតខ្ពស់ជាងនេះ។ វាជាផលបូកនៃកំណើនធម្មជាតិ និងចំនួនជនចំណូលស្រុកទាំងស្របច្បាប់ និងមិនស្របច្បាប់។ <br \> អ្នកសង្គមវិទ្យាយល់ឃើញថា ភាពក្រីក្រ អនក្ខរភាព និងកង្វះខាតខាងការអប់រំទៅលើនារី និងបុរស ជាកត្តានាំឲ្យអត្រាជាតិប្រមាណឡើងខ្ពស់ ហើយគ្រួសារនីមួយៗ ពុំបានគិតគូរដល់ផែនការកម្រិតចំនួនកូន។ ការស្ទាបស្ទង់បានឲ្យដឹងថា គ្រួសារខ្មែរយើងមានកូនមធ្យម៤នាក់។ នៅបស្ចិមប្រទេស ចំនួនកូនមានតែម្នាក់ឬពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះក្នុងគ្រួសារនីមួយៗ។ <br \> នៅពេលដែលចំនួនប្រជាជនយើងកាន់តែច្រើន តម្រូវការរបស់ពួកគេក្នុងបំរើបំរាស់ធនធានធម្មជាតិមានកាន់តែធំឡើងៗដែរ។ នេះជាហេតុនាំឲ្យបរិស្ថានធម្មជាតិ[[កម្ពុជា]] ត្រូវទទួលការបំផ្លិចបំផ្លាញ បើគេមិនបានគិតគូរឲ្យបានទាន់ពេលវេលា។ ជាមួយគ្នានេះ មានបញ្ហាសង្គម ពិបាកដោះស្រាយជាច្រើនបានកើតឡើង ដូចជាបញ្ហាការងារ អប់រំ សុខភាព លំនៅដ្ឋាន ស្បៀងអាហារ ទុគ៌តភាព ការស្ទះចរាចរណ៍ក្នុងទីក្រុងជាដើម។ <br \> ជាទូទៅ ក្នុងគ្រួសារដែលមានកូនច្រើន កម្រិតជីវភាពច្រើនតែទាប សុខភាពម្ដាយចុះថយ ហើយការសិក្សាអប់រំរបស់កូនៗ ក៏មានកម្រិតទាបដែរ។ <br \> ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាខាងលើ គេត្រូវខិតខំបំបាត់អនក្ខរភាព លើកកំពស់កម្រិតវប្បធម៌ ពលរដ្ឋគ្រប់រូប ពិសេសនារីភេទត្រូវយល់ដឹង អំពីផលវិបាកនៃគ្រួសារ ដែលមានកូនច្រើន និងឈានទៅរកការអនុវត្តវិធីពន្យារកំណើតដោយប្រសិទ្ធភាព។ ប៉ុន្តែជាមួយគ្នានេះដែរ គេត្រូវមានវិធានការទប់ស្កាត់ការហូរចូលដោយខុសច្បាប់ នៃជនបរទេស ដោយអនុវត្តឲ្យបានល្អ នូវច្បាប់ចំណូលស្រុក និងសញ្ជាតិដែលសភាបានអនុម័តរួចហើយ។ ==ឯកសារពិគ្រោះ== *សៀវភៅសិក្សាសង្គមថ្នាក់ទី៩ ក្រសួងអប់រំឆ្នាំ១៩៩៩ *[[ទីភ្នាក់ងារស៊ើបអង្កេតកណ្ដាល]] [http://www.cia.gov/ CIA] 6j220or00t1hqy49cevrmdhdrqfywgq 0 9557 337459 334969 2026-07-20T14:46:37Z TheRandomGoober 27248 Updates infobox 337459 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | common_name = សហរាជាណាចក្រ | conventional_long_name = សហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង | native_name = {{nobold|''United Kingdom of Great Britain<br/>and Northern Ireland''}} | image_flag = Flag of the United Kingdom.svg | alt_flag = A flag featuring both cross and saltire in red, white and blue | flag_type = [[w:Union Jack|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | symbol_type = [[w:Coat of arms of the United Kingdom|ព្រះរាជសង្ហារ]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x100px]] | other_symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារស្កុតឡិន|ព្រះរាជសង្ហារ (ស្កុតឡិន)]] | national_anthem = "[[w:God Save the King|ព្រះជាម្ចាស់សូមជួយព្រះមហាក្សត្រ]]"{{#tag:ref |There is no authorised version of the national anthem as the words are a matter of tradition; only the first verse is usually sung.<ref>{{cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/national-anthem |website=Official web site of the British Royal Family |accessdate=4 June 2016|date=15 January 2016 }}</ref> No law was passed making "God Save the Queen" the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; proclamation and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the Queen" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''Queen, she, her'', used at present (in the reign of Elizabeth II), are replaced by ''King, he, him, his'' when the monarch is male. |group=note}} <br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]</div> | image_map = United Kingdom on the globe (United Kingdom centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងសហរាជាណាចក្រ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រាជធានី | capital = [[ឡុងដ៍]] | coordinates = {{coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br /> {{nobold|និងភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]] | languages2_type = ភាសាតំបន់ និងភាសាភាគតិច{{#tag:ref |Scots, Ulster Scots, Welsh, Cornish, Scottish Gaelic and Irish are classed as [[Regional language|regional]] or [[Minority language|minority]] languages under the [[Council of Europe]]'s [[European Charter for Regional or Minority Languages]]. <ref name="reglang">{{cite web |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |publisher=[[Council of Europe]] |accessdate=12 December 2013 |archivedate=12 ធ្នូ 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> These include defined obligations to promote those languages.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk|title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |website=www.gov.uk |accessdate=3 August 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |accessdate=3 August 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |accessdate=3 August 2018}}</ref> See also [[Languages of the United Kingdom]]. Welsh has limited ''[[de jure]]'' official status in Wales, as well as in the provision of national government services provided for Wales.|group=note<!--(end #tag:)-->}} | languages2 = {{hlist <!--Anglo--> | [[w:Scots language|ភាសាស្កុត]] | [[w:Ulster Scots|អ៊ុលស្ទឺរស្កុត]] <!--Brittonic--> | [[w:Welsh language|ភាសាវ៉ែល]] <!--Goidelic--> | [[w:Scottish Gaelic|ស្កុតហ្កេឡិក]]<!--Keep "Scottish Gaelic"; people will find "Gaelic" confusing, as the Irish language is also commonly called "Gaelic"--> | [[w:Irish language|ភាសាអៀរឡង់]] }} | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៨៧.១% [[w:White people|ជនជាតិស្បែកស]]<ref group=note>"This category could include Polish responses from the country specific question for Scotland which would have been outputted to ‘Other White’ and then included under ‘White’ for UK ‘White Africans’ may also have been recorded under ‘Other White’ and then included under ‘White’ for UK."</ref> | ៧.០% [[w:British Asians|ជនជាតិអាស៊ី]] | ៣.០% [[w:Black British people |ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]] | ២.០% [[ជនជាតិចម្រុះ (សហរាជាណាចក្រ)|ជនជាតិចម្រុះ]] | ០.៩% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = [[ជំរឿនសហរាជាណាចក្រឆ្នាំ២០១១|២០១១]] | religion = <!-- direct figures from ReligionUNdata reference -->{{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៥៩.៥% [[w:Religion in the United Kingdom #Christianity|គ្រិស្តសាសនា]] | ២៥.៧% គ្មានជំនឿសាសនា | ៤.៤% [[w:Religion in the United Kingdom #Islam|ឥស្លាមសាសនា]] | ១.៣% [[w:Religion in the United Kingdom #Hinduism|ហិណ្ឌូសាសនា]] | ០.៧% [[w:Religion in the United Kingdom #Sikhism|ស៊ីគ]] | ០.៤% [[w:Religion in the United Kingdom #Judaism|ជ្វីហ្វ]] | ០.៤% [[w:Religion in the United Kingdom #Buddhism|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] | ០.៤% [[w:Religion in the United Kingdom|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៧.២% គ្មានព័ត៌មាន }} | religion_year = [[ជំរឿនសហរាជាណាចក្រឆ្នាំ២០១១|២០១១]]<ref name="ReligionUNdata">{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode:28;countryCode:826&c=2,3,6,8,10,12,14,15,16&s=_countryEnglishNameOrderBy:asc,refYear:desc,areaCode:asc&v=1 |title=UNdata {{!}} record view {{!}} Population by religion, sex and urban/rural residence |website=data.un.org |accessdate=13 October 2018}}</ref><ref name="Philby">{{cite news |last=Philby |first=Charlotte |title=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture of Britain today |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |newspaper=[[The Independent]] |date=12 December 2012 |location=London}}</ref> | membership = {{plainlist| * [[អង់គ្លេស]] * [[អេកូស|ស្កុតឡិន]] * [[វេលស៍]] * [[អៀរឡង់ខាងជើង]]}} | membership_type = ប្រទេសសមាជិក | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[រដ្ឋឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធសភា]] | leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រនៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ឆាលស៍ទី៣]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[អានឌី ប៊ឺនហាម]] | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសហរាជាណាចក្រ|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភានៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្រ្តនៃសហរាជាណាចក្រ|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិនិមិត្តកម្មនៃសហរាជាណាចក្រ|និមិត្តកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីសម្រេចច្បាប់វេលស៍ឆ្នាំ១៥៣៥ និងឆ្នាំ១៥៤២|សេចក្តីសម្រេចច្បាប់វេលស៍]] | established_date2 = ១៥៣៥ និង ១៥៤២ | established_event3 = [[សហភាពរាជបល្ល័ង្ក]] | established_date3 = ២៤ មីនា ១៦០៣ | established_event4 = [[សេចក្តីសម្រេចសហភាពឆ្នាំ១៧០៦|សេចក្តីសម្រេចសហភាពនៃអង់គ្លេសនិងស្កុតឡិន]] | established_date4 = ១ ឧសភា ១៧០៧ | established_event5 = [[សេចក្តីសម្រេចសហភាពឆ្នាំ១៨០០|សេចក្តីសម្រេចសហភាពនៃក្រង់ប្រឺតាញនិងអៀរឡង់]] | established_date5 = ១ មករា ១៨០១ | established_event6 = [[សេចក្តីសម្រេចរដ្ឋធម្មនុញ្ញរដ្ឋសេរីអៀរឡង់ឆ្នាំ១៩២២|សេចក្តីសម្រេចរដ្ឋធម្មនុញ្ញរដ្ឋសេរីអៀរឡង់]] | established_date6 = ៥ ធ្នូ ១៩២២ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២៤២,៤៩៥ | area_footnote = <ref>{{cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2012 |accessdate=9 August 2015}}</ref> | area_rank = ទី៧៨ | percent_water = ១.៣៤ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,០៨១,០០០<ref name="pop_estimate">{{Cite web|title=Office for National Statistics|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/|website=ons.gov.uk}}</ref> | population_census = ៦៣,១៨២,១៧៨<ref name="pop_census">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title=2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate=17 December 2012 |archivedate=31 មករា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = ២០២០ | population_estimate_rank = ទី២១ | population_census_year = ២០១១ | population_census_rank = ទី២២ | population_density_km2 = ២៧០.៧ | population_density_sq_mi = ៧០១.២ | population_density_rank = ទី៥០ | GDP_PPP = {{increase}} ៤.៧២១&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.UK">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី១០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦៧,៥៨៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.UK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៣ | GDP_nominal = {{increase}} ៤.២៦៥&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.UK"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦១,០៥៦ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.UK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២១ | Gini = ៣៥.៤ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=20 July 2026 |website=OECD Data |publisher=[[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច|OECD]] |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |url-status=live}}</ref> | Gini_rank = ទី៣៣ | HDI = ០.៩៤៦ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=20 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣ | currency = [[ផោនស្ទឺលីង (រូបិយវត្ថុ)|ផោនស្ទឺលីង]]<ref group=note>Some of the devolved countries, Crown dependencies and British Overseas Territories issue their own sterling banknotes or currencies, or use another nation's currency. See [[List of British currencies]] for more information</ref> | currency_code = GBP | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[ម៉ោងមធ្យមហ្រ្គីនវីច]], [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងលិច|WET]] | utc_offset_DST = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប្រឺតាញ]], [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]] | DST_note = <ref group=note>Also in observed by the [[Crown dependencies]], and in the two British Overseas Territories of [[Gibraltar]] and [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]] (though in the latter, without daylight saving time). For further information see [[Time in the United Kingdom#British territories]]</ref> | date_format = {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yyyy|year}}<br />{{abbr|yyyy|year}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|dd|day}}&nbsp;([[គ្រិស្ទរាជ|គ.ស]]) | electricity = 230 V–50 Hz | drives_on = [[ការបើកបរប្រកាន់ឆ្វេងនិងស្តាំ|ឆ្វេង]]<ref group=note>Except two overseas territories: [[Gibraltar]] and the [[British Indian Ocean Territory]].</ref> | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅសហរាជាណាចក្រ|+៤៤]]<ref group=note>[[Telephone numbers in the United Kingdom#Telephone numbers in Overseas Territories|Excludes most overseas territories]]</ref> | cctld = [[.uk]]<ref group=note>The [[.gb]] domain is also reserved for the UK, but has been little used.</ref> | today = | wikidata = Q145 }} '''សហរាជាណាចក្រ''' ឬ '''រាជាណាចក្ររួម''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''United Kingdom'', ហៅកាត់ថា"'''UK'''")<ref>{{cite web |at=10.2 Definitions |title=Toponymic guidelines for the United Kingdom |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |website=GOV.UK |author=United Kingdom Permanent Committee on Geographical Names |date=May 2017}}</ref> ដោយមាន​ឈ្មោះផ្លូវការ​ថា '''សហរាជាណាចក្រ​នៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើង''' (The ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') ហើយជា​ទូទៅ​ ខ្មែរយើងច្រើននិយម​ហៅថា "'''ចក្រភពអង់គ្លេស'''" គឺជា​ប្រទេស​មួយស្ថិតនៅ​[[អឺរ៉ុបពាយព្យ|អឺរ៉ុបភាគពាយព្យ]]​។ ប្រទេស​នេះបានគ្របដណ្តប់លើកោះ"ក្រង់ប្រឺតាញ" ផ្នែកភាគឥសាននៅលើ​កោះ"[[អៀរឡង់]]" និងរួម​ជាមួយនឹង​កោះ​តូចៗ​ជាច្រើន​ទៀត​។<ref>{{cite web |title=Definition of Great Britain in English |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain |publisher=Oxford University Press |accessdate=29 October 2014 |archivedate=14 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain |url-status=dead }}</ref> [[អៀរឡង់ខាងជើង]] ដែលជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​រាជាណាចក្ររួម ​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាមួយនឹង[[សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់]]។ សហរាជាណាចក្រត្រូវ​បាន​ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយ​[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ដោយទិសខាងកើតជាប់នឹង[[w:North Sea|សមុទ្រខាងជើង]] ខាងត្បូងជាប់នឹង[[w:English Channel|ច្រកសមុទ្រអង់គ្លេស]] និងទិសនីរតីជាប់នឹង[[w:Celtic Sea|សមុទ្រសែលទិក]]​។ [[w:Irish Sea|សមុទ្រអៀរឡង់]]គឺជាសមុទ្រស្ថិតនៅចន្លោះកណ្តាលនៃកោះអៀរឡង់ និងក្រង់ប្រឺតាញ។ សហរាជាណាចក្រមានផ្ទៃដីសរុបចំនួន ២៤០,០០០ គ.ម^២ និងមានប្រជាជនចំនួន ៦៧ លាននាក់បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។ រាជាណាចក្ររួមជាប្រទេសដែលប្រកាន់​របប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|អាស្រ័យ]][[រដ្ឋឯកភូត|សភាឯកភូត]]។<ref group="note">The United Kingdom does not have a codified constitution but an unwritten one formed of Acts of Parliament, court judgments, traditions, and conventions.{{citation |last= |first= |title=What is the UK Constitution? |publisher= The Constitution Unit of UCL |url=https://www.ucl.ac.uk/constitution-unit/what-uk-constitution/what-uk-constitution |volume= |pages= |access-date=6 February 2020}}</ref><ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"]. Retrieved 27 June 2020</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |date=2019-01-07 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 27 June 2020</ref> [[ព្រះមហាក្សត្រនៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រះរាជា]]បច្ចុប្បន្នគឺព្រះអង្គម្ចាស់[[ឆាលស៍ទី៣]] ហើយទ្រង់បានសោយរាជ្យតាំងពីឆ្នាំ ២០២២ ។ រាជធានីនិងទីក្រុងធំបំផុតរបស់សហរាជាណាចក្រគឺ[[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] ដែលបច្ចុប្បន្នជាមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុពិភពលោកហើយមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១៤ លាននាក់។<ref>{{Cite web|date=2014|title=Summary Table for the 20 largest cities and urban areas in the EU, 2014|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Summary_table_for_20_largest_cities_urban_areas_in_the_EU,_2014_(%C2%B9)_(inhabitants)_Cities16.png|access-date=8 កុម្ភៈ 2022|publisher=Eurostat}}</ref><ref>The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2030, [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218125411/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/|date=18 February 2015}}, Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Retrieved 27 June 2020.</ref> សហរាជាណាចក្រផ្តុំឡើងដោយ​ប្រទេស​ចំនួន​ បួនមាន៖ [[អង់គ្លេស]] [[អៀរឡង់ខាងជើង]] [[ស្កុតឡិន]] និង[[វេលស៍]]។<ref name="page823">{{cite web |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |title=Countries within a country |date=10 January 2003 |publisher=Prime Minister's Office |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |archivedate=9 កញ្ញា 2008 |url-status=dead |accessdate=8 March 2015 |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 }}</ref> ក្រៅពីអង់គ្លេស ប្រទេសទាំងបីទៀតគឺមានប្រតិភូរដ្ឋាភិបាល<ref name="devoladmins">{{cite web|url=https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|title=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland|publisher=United Kingdom Government|accessdate=17 April 2013|quote=In a similar way to how the government is formed from members from the two Houses of Parliament, members of the devolved legislatures nominate ministers from among themselves to comprise executives, known as the devolved administrations...}}</ref> ដែលមានអំណាចផ្សេងៗគ្នា។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7859034.stm|title=Fall in UK university students|date=29 January 2009|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|title=Country Overviews: United Kingdom|publisher=Transport Research Knowledge Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|archivedate=4 April 2010|url-status=dead|accessdate=28 March 2010}}</ref> សហរាជាណាចក្រ​បានលេចចេញឡើង​ពី​ប្រវត្តិសាស្ត្ររាប់រយឆ្នាំនៃការ​កាត់យកទឹកដីជិតខាង និងការចងសហភាពជាមួយរដ្ឋជិតខាង។ [[សន្ធិសញ្ញាសហភាព]]រវាង[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស]] (ដែលរួមបញ្ចូលប្រទេសវេលស៍ដោយទឹកដីវាត្រូវបានកាត់បញ្ចូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៥៤២) និង[[ព្រះរាជាណាចក្រស្កុតឡិន]]នៅឆ្នាំ១៧០៧ បានបង្កើតឱ្យមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រក្រង់ប្រឺតាញ]]ឡើង។ ការចងសហភាពជាមួយ[[ព្រះរាជាណាចក្រអៀរឡង់]]នៅឆ្នាំ១៨០១ បានធ្វើឱ្យប្រទេសនេះបន្តវិវត្តទៅជា[[សហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់]]។ ទឹកដីអៀរឡង់មួយភាគធំត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីចក្រភពអង់គ្លេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ដោយបន្សល់ទុកនូវសហរាជាណាចក្រនៃក្រង់ប្រឺតាញ និងអៀរឡង់ខាងជើងរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ កោះមួយចំនួនដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរដូចជា កោះ[[ម៉ាន់]] [[គែនស៊ី]] និង[[ជែស៊ី]] គឺមិនស្ថិតនៅក្រោម​​សហរាជាណាចក្រផ្ទាល់នោះទេដោយកោះទាំងបីត្រូវជារដ្ឋអនិស្សរភាពដែលធានាការការពារនិងទទួលខុសត្រូវដោយរាជរដ្ឋាភិបាលនៃសហរាជាណាចក្រ។<ref>{{cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |archivedate=15 October 2012 |title=Key facts about the United Kingdom |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |accessdate=6 March 2015 |publisher=Directgov |url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះសព្វថ្ងៃមានទឹកដីក្រៅស្រុកចំនួន ១៦<ref name="overseasterrirories">{{Cite web|title=Supporting the Overseas Territories|url=https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|access-date=8 កុម្ភៈ 2022|publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> ដោយគេបានចាត់ទុកទឹកដីទាំងនោះជាសំណល់ទឹកដីចុងក្រោយរបស់[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ដែលពីមុនធ្លាប់គ្រប់គ្រងនិងកាន់កាប់ទឹកដីជិតមួយភាគបួននៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ពិភពលោក និងមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោក ហើយក៏ជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រផងដែរ។ ឥទ្ធិពលរបស់អង់គ្លេសអាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញមានដក់ជាប់នៅក្នុងភាសា វប្បធម៌ ប្រព័ន្ធច្បាប់ និងនយោបាយនៃអតីតទឹកដីអាណានិគមជាច្រើន។<ref>{{Cite book|last=Julian Go |title=Constitutionalism and political reconstruction |date=2007 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-15174-1 |editor-last=Arjomand |editor-first=Saïd Amir |pages=92–94 |chapter=A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945-2000 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94}}</ref>{{sfn|Ferguson|2004|p=307}} យោងតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] សហរាជាណាចក្រគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីប្រាំ ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំបួនបើគិតតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|យុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ)]]។ សហរាជាណាចក្រមានប្រាក់ចំណូលសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ហើយក៏មាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ខ្ពស់ផងដែរដោយជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១៣ នៅលើពិភពលោក]]។ វាជាប្រទេសឧស្សហកម្មដំបូងបំផុតហើយជាមហាអំណាចខ្លាំងជាងគេនៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៩ និងទី២០។<ref>{{cite book |title=The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914 |publisher=Routledge |location=London |author=Mathias, P. |year=2001 |isbn=978-0-415-26672-7}}</ref><ref name="ferguson">{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |year=2004 |title=Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |url=https://archive.org/details/empire00nial |url-access=registration |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-02328-8|ref=harv}}</ref> សព្វថ្ងៃ សហរាជាណាចក្រនូវតែរក្សាខ្លួនជាប្រទេសមហាអំណាច ជឿនលឿនខ្លាំងខាងសេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ យោធា វិទ្យាសាស្រ្ត បច្ចេកវិទ្យា និងឥទ្ធិពលនយោបាយនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។<ref>{{cite book |author1=T.V. Paul |author2=James J. Wirtz |author3=Michel Fortmann |title=Balance of Power |publisher=State University of New York Press |year=2005 |pages=59, 282 |isbn=978-0-7914-6401-4 |url=https://www.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59&dq="Great+power"}} ''Accordingly, the great powers after the Cold War are Britain, China, France, Germany, Japan, Russia and the United States'' p. 59</ref><ref name="David M. McCourt">{{cite book |last=McCourt |first=David |title=Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=2014 |location=United States |pages= |isbn=978-0-472-07221-7 |url=https://books.google.com/?id=lwpOnwEACAAJ&dq=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics}}</ref> រាជាណាចក្ររួមត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបួនខាងការចំណាយលើយោធា។<ref>{{cite web |url=https://www.iiss.org/-/media//documents/publications/the%20military%20balance/mb18/top-15-defence-budgets-2017.jpg?la=en |title=IISS Military Balance 2017 |accessdate=6 March 2018 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215024400/https://www.iiss.org/-/media//documents/publications/the%20military%20balance/mb18/top-15-defence-budgets-2017.jpg?la=en |url-status=dead }}</ref> សហរាជាណាចក្រគឺជា[[សមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|ប្រទេសសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីសម័យប្រជុំលើកទី១ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ មកម្ល៉េះ។ សហរាជាណាចក្រគឺជា​សមាជិក​នាំមុខនៃ[[សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ក្រុមប្រាំពីរ]] [[ក្រុមម្ភៃ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]] [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ​អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]] [[អង្គការ​សហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច និងការ​អភិវឌ្ឍន៍]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]។ល។ សហរាជាណាចក្រជាអតីតសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំ ដោយបានចូលនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយចេញវិញនៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២០។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហរាជាណាចក្រ}} [[ឯកសារ:PalaceOfWestminsterAtNight.jpg|thumb|right|180px|Palace of Westminster]] [[ឯកសារ:Buckinghampalace.jpg|thumb|right|180px|Buckingham Palace]] [[ឯកសារ:Queen+philipp.jpg|thumb|right|180px|Queen Elizabeth II]] [[ឯកសារ:Westminster Abbey - West Door.jpg|thumb|right|160px|Westminster Abbey]] [[ឯកសារ:Royal courts of justice.jpg|thumb|left|180px|Royal Courts of Justice]] [[ឯកសារ:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Ben Nevis]] [[ឯកសារ:Stonehenge-Green.jpg|thumb|left|180px|Stonehenge]] [[ឯកសារ:Queens.guard.buck.palace.arp.jpg|thumb|left|180px|Grenadier Guards]] នា​ថ្ងៃទី​០១ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៧០៧ [[រាជាណាចក្រសហភាពអង់គ្លេស]] "Kingdom of Great Britain" ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​ឯកភាព​នយោបាយ រវាង​[[រាជាណាចក្រអង់គ្លេស]] (មាន​បញ្ចូល​ទាំង​ប្រទេស​[[វ៉ែល]]​ផងដែរ) "Kingdom of England" និង [[រាជាណាចក្រស្កុតឡែន]] "Kingdom of Scotland" ។ ព្រឹត្តិការណ៍ គឺជា​លទ្ធផល​នៃ​សន្ធិសញ្ញារួបរួម (Treaty of Union) ដែល​បាន​យល់ព្រម​នា​ថ្ងៃទី​២២ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៧០៧ ហើយ​បន្ទាប់មក​សន្ធិសញ្ញា​នេះ ត្រូវ​បាន​ផ្ដល់​សច្ចាប័ន​ដោយ​[[រដ្ឋសភា​អង់គ្លេស]] និង [[រដ្ឋសភា​ស្កុតឡែន]] ដែល​ដាក់ចេញ​នូវ​ព្រឹត្តិការណ៍រួបរួម​ឆ្នាំ​១៧០៧​។ ជិត​មួយ​សតវត្ស​ក្រោយមក​ទៀត [[រាជាណាចក្រអៀរឡង់]] (Kingdom of Ireland) ដែល​ធ្លាក់​ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់​[[អង់គ្លេស]]​ចន្លោះ​ឆ្នាំ​១៥៤១ និង ១៦៩១ បាន​រួម​ជាមួយ​[[រាជាណាចក្រសហភាពអង់គ្លេស]] បង្កើត​ជា '''សហរាជាណាចក្រនៃ​សហភាពអង់គ្លេស និង អៀរឡង់''' ({{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}) ដែល​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍រួបរួម​ឆ្នាំ​១៨០០​។ ទោះជា [[អង់គ្លេស]] និង [[ស្កុតឡែន]] បាន​បែងចែក​រដ្ឋ​គ្នា​រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៧០៧ ក៏ដោយ ពួកគេ​មាន​សហភាព​រួមគ្នា​មួយ តាំងតែពី​ការ​មាន​រាជបល្ល័ង្ក​រួមគ្នា​មួយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៦០៣ នៅពេលដែល​ព្រះមហាក្សត្រ [[ជេមស៍ទី៦]] (James VI) របស់​[[ស្កុតឡែន]] បាន​ទទួលមរតក​ពី​[[រាជាណាចក្រអង់គ្លេស]] និង​[[អៀរឡង់]] ហើយ​បាន​ផ្លាស់​ព្រះរាជវាំង​របស់​ទ្រង់​ពី​ទីក្រុង "[[អេឌីនប័រ]]" ទៅ ទីក្រុង "[[ឡុងដ៍]]" ។ នៅ​សតវត្ស​ដំបូង​របស់ខ្លួន សហរាជាណាចក្រ បាន​ដើរតួ​យ៉ាង​សំខាន់ ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​គំនិត​បែប​បស្ចិមលោក នៃ​[[ប្រព័ន្ធសភានិយម]] ដែល​បាន​រួម​វិភាគទាន​យ៉ាង​សំខាន់​ចំពោះ វិស័យ​[[អក្សរសាស្ត្រ]] [[សិល្បៈ]] និង [[វិទ្យាសាស្ត្រ]] ។ សហរាជាណាចក្រ ជា​អ្នកដឹកនាំ​[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]] ដែល​បាន​ប្រែក្លាយ​ប្រទេស​ឲ្យ​រីកចម្រើន និង បង្កើត​នូវ "[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]" ឡើង​។ ក្នុង​សម័យកាល​នោះ សហរាជាណាចក្រ ក៏ដូចជា​មហាអំណាច​ផ្សេងទៀត​ដែរ​មាន​ជាប់​ទាក់ទង​ទៅនឹង​ការស្វែងរក​ទឹកដី​អាណានិគម​។ ក្រោយពី​ជ័យជម្នះ​លើ "[[ណាប៉ូលេអុង]]" ក្នុង​[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអុង]] សហរាជាណាចក្រ​បាន​ក្លាយទៅជា​មហាអំណាច​នាវាចរ​ធំបំផុត នៃ​សតវត្ស​ទី១៩ ហើយ​នៅតែ​រក្សា​បាន​ឧត្ដមភាព​ខ្លាំងក្លា​រហូតដល់​ពាក់កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី២០​។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បាន​រីកធំ​ដល់​កម្រិត​កំពូល​របស់ខ្លួន​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២១ ដោយ​បាន​ទាញយក​ផល​ចំណេញ​ពី "[[សង្គមប្រជាជាតិ]]" (League of Nation) តាមរយៈ​ការបង្កើត "[[ម៉ែនដែត]]" លើ​ទឹកដី​អាណានិគម​[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] និង [[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]] នៅ​ក្រោយ​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]​។ ភាពតានតឹង​ដែល​រ៉ាំរ៉ៃ​អូស​បន្លាយ​ជា​យូរ​មកហើយ​នៅ​[[អៀរឡង់]] បាន​ធ្វើឲ្យ​មាន​ការបែងចែក​កោះ​នេះ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២០ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​នូវ​រដ្ឋឯករាជ្យ​សម្រាប់ "[[រដ្ឋអៀរឡង់សេរី]]" នៅ​ឆ្នាំ​១៩២០ ហើយ​[[អៀរឡង់ខាងជើង]]​នៅតែ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​សហរាជាណាចក្រ។ ជា​លទ្ធផល នា​ឆ្នាំ​១៩២៧ ឈ្មោះ​ផ្លូវការ​នៃ​សហរាជាណាចក្រ ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​មក​ដូច​សព្វថ្ងៃ​គឺ​៖ "សហរាជាណាចក្រនៃ​សហភាពអង់គ្លេស និង អៀរឡង់ខាងជើង" ។ ក្នុងកំលុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩២០ បណ្ដាញ​ផ្សព្វផ្សាយ​ព័ត៌មាន​អន្តរជាតិ​ដ៏​ធំ​ទី១​របស់​[[ពិភពលោក]] ឈ្មោះ [[BBC]] ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​។ សហរាជាណាចក្រ ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដ៏​សំខាន់​មួយ ដែល​បាន​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ពួកណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ក្នុង​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និង បាន​ជួយ​រៀបចំ​គម្រោង​ក្រោយ​សង្គ្រាមលោក​។ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បាន​ធ្វើឲ្យ​ខូចខាត​ដល់​វិស័យ​ហិរញ្ញវត្ថុ​រាជាណាចក្រ​ជា​ដំណំ​។ [[ផែនការម៉ារសាល់]] និង ប្រាក់កម្ចី​យ៉ាងច្រើន​ពី​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង [[កាណាដា]] បាន​ជួយ​ឲ្យ​សហរាជាណាចក្រ ស្ដារ​ឡើងវិញ​នូវ​ហេដ្ឋារចនាសម្ពន្ធ​ផ្លូវថ្នល់​។ នា​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​សង្គ្រាម គេ​ឃើញ​មាន​ការបង្កើត "[[រដ្ឋសុខុមាលភាព]]" (Welfare Sate) ដោយ​រួមមាន​ក្នុង​ចំណោម​សេវា​សុខភាព​សាធារណៈ​ដ៏​ទូលំទូលាយ និង ដំបូងបង្អស់​នៅលើ​ពិភពលោក នៅខណៈដែល ការទាមទារ​ឲ្យ​ស្ដារ​សេដ្ឋកិច្ច​ឡើងវិញ ដែល​ផ្ដល់​ដល់​ប្រជាជន​មកពី​គ្រប់​ទិសទី​នៃ​[[ប្រជាជាតិកុំមុនវាល]] ធ្វើឲ្យ​មាន​ជនភៀសខ្លួន​ពហុជាតិសាសន៍​ចូលមក​រាជាណាចក្ររួម​។ បើទោះជា ក្រោយ​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បាន​កម្រិត​តួនាទី​នយោបាយ​សហរាជាណាចក្រ ដែល​ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​ដោយ "[[វិបត្តិព្រែកជីកស៊ុយអេ]] " ក៏ដោយ តាមរយៈ​ការ​សាយភាយ​ជា​អន្តរជាតិ​នៃ​[[ភាសាអង់គ្លេស]] មានន័យ​ថា សហរាជាណាចក្របាន​បន្ត​ឥទ្ធិពល​នៃ [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង [[វប្បធម៌]]​របស់ខ្លួន ខណៈ​ចាប់ពី​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៦០​មក វប្បធម៌​ដ៏​មាន​ប្រជាប្រិយ​របស់ខ្លួន ក៏​បាន​សាយភាយ​ទៅ​បរទេស​ផងដែរ​។ សហរាជាណាចក្រ គឺជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​មួយ​ក្នុងចំណោម​សមាជិក​ស្ថាបនិក​ទាំង១២ ដែល​បាន​បង្កើត​សហភាពអឺរ៉ុប តាមរយៈ​[[សន្ធិសញ្ញាម៉ាទ្រិក]] នា​ឆ្នាំ​១៩៩២​។ ដំបូងឡើយ សហរាជាណាចក្រ គឺជា​សមាជិក​នាំមុខ​មួយ​នៃ "[[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុប]]" (EEC) ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៣​មក​។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី២០ គេ​ឃើញ​មាន​បំលាស់ប្ដូរ​យ៉ាង​សំខាន់​ចំពោះ​ការគ្រប់គ្រង​នៃ​សហរាជាណាចក្រ ដោយ​មាន​ការបង្កើត​នូវ​ការផ្ទេរ​ការគ្រប់គ្រង​រដ្ឋបាល​ថ្នាក់ជាតិ ឲ្យទៅ​[[អៀរឡង់ខាងជើង]] [[ស្កុតឡែន]] និង [[វ៉ែល]]​។ == រដ្ឋាភិបាល និង នយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅសហរាជាណាចក្រ}} សហរាជាណាចក្រ គឺ​ប្រទេស​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដែល​មាន​ព្រះមហាក្សត្រី [[អេលីហ្សាបែតទី២]] ជា​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ​នៃ​សហរាជាណាចក្រ ក៏ដូចជា​[[អាណាចក្រកុំមុនវាល]]​១៤​ផ្សេងទៀត​។ ស្ថាប័ន​រាជបល្ល័ង្ក​សហរាជាណាចក្រ មាន​អំណាច​លើ​ក្សត្របុរី​ចំណុះ​នៃ Isle of Man, Bailiwicks of Jersey, និង Guernsey ដែល​ពុំ​មែន​ជា​ផ្នែក​នៃ​សហរាជាណាចក្រ​ទេ ថ្វីបើ​រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​សហរាជាណាចក្រ គ្រប់គ្រង​លើ​កិច្ចការ​ការបរទេស និង ការពារជាតិ ហើយ​រដ្ឋសភា​សហរាជាណាចក្រ មាន​អំណាច​អនុម័ត​ជំនួស​ពួកគេ​ក៏ដោយ​។ == ទំនាក់ទំនង​ការបរទេស និង យោធា == សហរាជាណាចក្រ គឺជា​សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ នៃ​[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ​អង្គការសហប្រជាជាតិ]], ជា​សមាជិក [[G8]], [[អង្គការណាតូ]] និង [[សហភាពអឺរ៉ុប]]​។ សហរាជាណាចក្រ មាន​ទំនាក់ទំនង​ពិសេស​ជាមួយ​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]​។ ក្រៅពី​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង [[អឺរ៉ុប]] សម្ព័ន្ធមិត្ត​ជិតស្និទ្ធ​របស់​សហរាជាណាចក្រ​រួមមាន [[ប្រជាជាតិកុំមុនវាល]] និង បណ្ដា​[[ប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស]]​ដទៃទៀត​។ == សេដ្ឋកិច្ច == សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​សហរាជាណាចក្រ គឺ​ត្រូវ​បាន​បូកបញ្ចូល​ទាំង សេដ្ឋកិច្ច​របស់ [[អង់គ្លេស]] [[ស្កុតឡែន]] [[វ៉ែល]] និង [[អៀរឡង់ខាងជើង]]​។ ដោយ​ផ្អែក​តាម​អត្រាប្ដូរប្រាក់​នៅលើ​ទីផ្សារ បច្ចុប្បន្ន​សហរាជាណាចក្រ គឺជា​មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច​ធំជាងគេ​ទី៥ លើ​[[ពិភពលោក]] និង ទី២ នៅ​[[អឺរ៉ុប]] បន្ទាប់ពី​ប្រទេស​[[អាល្លឺម៉ង់]]​។ [[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]] បាន​ចាប់ផ្ដើម​នៅ​សហរាជាណាចក្រ ជាមួយ​ការប្រមូលផ្ដុំ​ជាចម្បង​ទៅលើ​ឧស្សាហកម្ម​ធុន​ធ្ងន់​ដូចជា ផលិតផល​សំណង់នាវា [[ធ្យូងថ្ម]] [[ដែកថែប]] និង [[វាយនភណ្ឌ]]​។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បាន​បើក​ទីផ្សារ​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស សម្រាប់​ផលិតផល​អង់គ្លេស ដែល​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​សហរាជាណាចក្រ ធ្វើការ​គ្រប់គ្រង​លើ​ទីផ្សារ​អន្តរជាតិ នា​សតវត្ស​ទី១៩​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សហរាជាណាចក្រ​ក៏ដូចជា​ប្រទេសឧស្សាហកម្ម​ដទៃ​ទៀត​ដែរ បាន​ជួប​នឹង​ឱនភាព​សេដ្ឋកិច្ច​បន្ទាប់ពី​សង្គ្រាមលោក​ទាំងពីរ​។ សហរាជាណាចក្រ បាន​បាត់បង់​អត្ថប្រយោជន៍​ប្រកួតប្រជែង និង ឱនភាព​ឧស្សាហកម្ម​ជាខ្លាំង​ពេញ​សតវត្ស​ទី២០​។ វិស័យ​ផលិតកម្ម នៅតែ​ជា​កត្តា​ដ៏​សំខាន់​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​សហរាជាណាចក្រ ប៉ុន្តែ​មាន​តែ ១ ភាគ ៦ នៃ​ផលិតផល​នាំចេញ​សរុប​នា​ឆ្នាំ​២០០៣​ប៉ុណ្ណោះ​។ == មើលផងដែរ == *[[ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសហរាជាណាចក្រ]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=note}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|colwidth=30em}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|n=Category:United Kingdom|voy=United Kingdom|d=Q145}} ; រដ្ឋាភិបាល * [http://www.gov.uk/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាននៃសហរាជាណាចក្រ] * [http://www.royal.gov.uk/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រ] * [https://web.archive.org/web/20131210042804/http://ons.gov.uk/ons/index.html របាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនៃសហរាជាណាចក្រ] ស្ថិតិ * [http://www.number10.gov.uk/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្រ្តី] ; ព័ត៌មានទូទៅ * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 United Kingdom] from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|uk|United Kingdom}} * [https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm United Kingdom] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom United Kingdom] ''Encyclopædia Britannica'' entry * {{wikiatlas|United Kingdom}} * {{osmrelation-inline|62149}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GB Key Development Forecasts for the United Kingdom] from [[International Futures]] ; ការធ្វើដំណើរ * [http://www.visitbritain.com/en/EN/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ទៅប្រឺតាញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213081243/https://www.visitbritain.com/gb/en |date=2021-02-13 }} <!-- Please discuss links on the talk page before adding them to this list – remember to read the WP:EL guideline.--> {{Navboxes | list = {{United Kingdom constituents and affiliations}} {{British Isles}} {{Sovereign states of Europe}} {{Commonwealth realms}} {{English official language clickable map}} {{European Economic Area (EEA)}} {{The Commonwealth}} }} {{Authority control}} {{coord|55|N|3|W|display=title|scale:10000000}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សហរាជាណាចក្រ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កោះប្រឺតាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសតំបន់អឺរ៉ុបខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិច]] pe5pxksm968dc7l9rpk0i4sv0a4i61f 1 9605 337518 37521 2026-07-21T20:25:45Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ការពិភាក្សា:គុយវ៉ែត]] ទៅ [[ការពិភាក្សា:គូវ៉ែត]]: ឈ្មោះសរសេរជាផ្លូវការតាមស្ថានទូត 37521 wikitext text/x-wiki == ចំណងជើង == ចំណងជើង​លោកគួរ​សរសេរ គូវែត វិញ ព្រោះ​ខ្មែរ​សរសេរ គូវែត យ៉ាង​នេះ​យូរ​ណាស់​មក​ហើយ។ --[[អ្នកប្រើប្រាស់:ទឹម បឿន|ទឹម បឿន]] ម៉ោង០៣:០៤ ថ្ងៃពុធ ទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៨ (UTC) stcp1jwwa1iz0betzicb7ctla6i6y6n 0 9639 337507 332697 2026-07-21T16:19:44Z CommonsDelinker 142 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 337507 wikitext text/x-wiki អត្ថបទនេះគឺជា'''បញ្ជីរដ្ឋអធិបតេយ្យ និងរដ្ឋអនិស្សរភាពនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក'''។ [[រដ្ឋអធិបតេយ្យ]]ចំនួន ៥៦ (៥៤ ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]) គឺមានវត្តមាននៅលើទ្វីបអាហ្រ្វិកសព្វថ្ងៃ — បូករួមទាំងរដ្ឋអនិស្សរភាពចំនួនពីរ ទឹកដីបរទេសនៅលើទ្វីប និងអនុជាតិតំបន់ចំនួនប្រាំបួនរបស់រដ្ឋអធិបតេយ្យបរទេស។ [[ម៉ាល់តា]] និងទឹកដីមួយចំនួនទៀតរបស់[[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ព័រទុយកាល់]] និង[[អេស្ប៉ាញ]]គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើ[[ផ្លាកអាហ្វ្រិក|ផ្លាកទ្វីបអាហ្រ្វិក]]ដោយតំបន់ខ្លះមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅជិតទ្វីបអាហ្រ្វិកច្រើនជាងអឺរ៉ុបទៅទៀតប៉ុន្តែយោងតាមសន្និបាត អ.ស.ប តំបន់ទាំងនោះគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់អឺរ៉ុបនិងស្ថិតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រទេស[[អេស៊ីប]]គឺជាប្រទេសនៅតំបន់អាហ្រ្វិកទោះបីជាទឹកដីមួយផ្នែកដែលមានឈ្មោះថា[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ស្ថិតក្នុងទ្វីប[[អាស៊ី]]ក្តី។ ==រដ្ឋអធិបតេយ្យ== ===រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ=== [[File:Africa (orthographic projection).svg|thumb|upright=1.6]] រដ្ឋប្រទេសអាហ្រ្វិកចំនួនសរុប ៥៤ នៅក្នុងបញ្ជីខាងក្រោមនេះគឺសុទ្ធតែជារដ្ឋសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/ |title=Member States |publisher=United Nations |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/ |archive-date=2011-02-07 |url-status=live }}</ref> ហើយនិង[[សហភាពអាហ្វ្រិក]]។<ref>{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 January 2015 |archivedate=9 មករា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 December 2011 |archivedate=23 ធ្នូ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 March 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 July 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ<br><ref name="CIA Names">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead |archivedate=2018-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html }}</ref><ref name="UN Names">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}</ref><ref name="Europa">{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6I93W113s?url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-07-16 |url-status=live }}</ref> ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក<ref name="CIA Names"/><ref name="UN Names"/> ! ធានី<br><ref name="Europa"/><ref name="Capital">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead |archivedate=2018-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181122133244/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html }}</ref><ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |access-date=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=dead |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107082516/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/%20 }}</ref> ! ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} ! ក្រឡាផ្ទៃ<br><ref name="Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 August 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/69UpcaHtw?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-07-28 |url-status=dead |archivedate=2014-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html }}</ref> |- | [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកាណា]] | [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]] | '''[[កាណា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋកាណា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Ghana—Republic of Ghana | [[អាក្រា]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Accra | ២៩,៧៦៧,១០២ | ២៣៨,៥៣៤ គីឡូម៉ែត្រារ៉េ |- | [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកាបុង]] | [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]] | '''[[កាបុង]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋកាបុង | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Gabon—République gabonaise'' | [[លីប្រេវីល]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Libreville'' | ២,១១៩,២៧៥ | ២៦៧,៦៦៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកាប់វែរ]] | [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]] | '''[[កាប់វែរ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋកាប់វែរ | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''Cabo Verde—República de Cabo Verde'' | [[ប្រាយ៉ា]]<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''Praia'' | ៥៤៣,៧៦៧ | ៤,០៣៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកាមេរូន]] | [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]] | '''[[កាមេរូន]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋកាមេរូន | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Cameroon—Republic of Cameroon<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Cameroun—République du Cameroun'' | [[យ៉ាអ៊ូនដេ]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Yaoundé<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Yaoundé'' | ២៥,២១៦,២៦៧ | ៤៧៥,៤៤២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (បូករួមទាំងផ្នែក[[កាមេរូនខាងត្បូង]]ដោយបានអះអាងដោយអង្គការប្រជាជនកាមេរូនខាងត្បូងថាជាសាធារណរដ្ឋ[[អាំប៉ាសូនី]]។) |- | [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋកុងគោ]] | [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]] | [[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ|សាធារណរដ្ឋ'''កុង​ហ្គោ''']] | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''République du Congo'' | [[ប្រាសាវីល]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Brazzaville'' | ៥,២៤៤,៣៥៩ | ៣៤២,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ]] | [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]] | [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតយ្យ'''កុងហ្គោ''']] | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''République démocratique du Congo'' | [[គីនស្យាសា]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Kinshasa'' | ៨៤,០៦៨,០៩១ | ២,៣៤៤,៨៥៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកូតឌីវ័រ]] | [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]] | '''[[កូតឌីវ័រ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋកូតឌីវ័រ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire'' | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Yamoussoukro'' | ២៥,០៦៩,២៣០ |៣២២,៤៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Comoros.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកូម័រ]] | [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]] | '''[[កូម័រ]]'''<br/><br/>សហភាពកូម័រ | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ جزرالقمر<br> جمهورية القمرالمتحدة <br>(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')<br><br>[[ភាសាកូម័រ]]៖ ''Komori—Udzima wa ''Komori''<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Comores—Union des Comores'' | [[ម៉ូរ៉ូនី]]<br/><br/>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ موروني (''Mūrūnī'')</small><br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Moroni'' | ៨៣២,៣២២ | ២,២៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកេនយ៉ា]] | [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]] | '''[[កេនយ៉ា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋកេនយ៉ា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Kenya—Republic of Kenya<br><br>[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]៖ ''Kenya—Jamhuri ya Kenya'' | [[នែរ៉ូប៊ី]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Nairobi<br><br>[[ភាសាស្វាហ៊ីលី|ស្វាហ៊ីលី]]៖ ''Nairobi'' | ៥១,៣៩២,៥៦៥ | ៥៨០,៣៦៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិកំប៊ី]] | [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]] | '''[[កំប៊ី]]'''<br><br> សាធារណរដ្ឋកំប៊ី | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ The Gambia—Republic of the Gambia | [[បង់ស៊ូល]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Banjul | ២,២៨០,០៩៤ | ១០,៣៨០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិគីនេ]] | [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]] | '''[[គីនេ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋគីនេ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Guinée—République de Guinée'' | [[កូណាគ្រី]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Conakry'' | ១២,៤១៤,២៩៣ | ២៤៥,៨៥៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិគីនេ-ប៊ីសាវ]] | [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]] | '''[[គីនេ-ប៊ីសាវ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋគីនេ-ប៊ីសាវ | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau'' | [[ប៊ីសាវ]]<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''Bissau'' | ១,៨៧៤,៣០៣ | ៣៦,១២៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិគីនេអេក្វាទ័រ]] | [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]] | '''[[គីនេអេក្វាទ័រ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋគីនេ-អេក្វាទ័រ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''<br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial'' | [[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Ville de la paix''<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''Cidade de Paz''<br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ ''Ciudad de la Paz'' | ១,៣០៨,៩៧៥ | ២៨,០៥១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិឆាដ]] | [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]] | '''[[ឆាដ]]'''<br/><br/>សាធារណរដ្ឋឆាដ | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ جمهورية تشاد — تشاد<br>(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')<br/><br/>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Tchad—République du Tchad'' | [[អ៊ិនចាមេណា]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ نجامينا (''Nijāmīnā'')<br/><br/>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Ndjamena'' | ១៥,៤៧៧,៧២៩ | ១,២៨៤,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិជីប៊ូទី]] | [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]] | '''[[ជីប៊ូទី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋជីប៊ូទី | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ جيبوتي — جمهورية جيبوتي<br>(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Djibouti—République de Djibouti'' | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ مدينة جيبوتي (''Jibūti Madīna'')<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Ville de Djibouti'' | ៩៥៨,៩២៣ | ២៣,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិណាមីប៊ី]] | [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]] | '''[[ណាមីប៊ី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Namibia—Republic of Namibia | [[វីនដុក]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Windhoek | ២,៤៤៨,៣០១ | ៨២៥,៤១៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិតង់សានី]] | [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]] | '''[[តង់សានី]]'''<br><br>សហសាធារណរដ្ឋតង់សានី | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Tanzania—United Republic of Tanzania<br><br>[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]៖ ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania'' | [[ដូដូម៉ា]] (ផ្លូវការ)<br>[[ដាអេសសាឡាម]] (រដ្ឋាភិបាល)<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Dodoma<br><br>[[ភាសាស្វាហ៊ីលី|ស្វាហ៊ីលី]]៖ ''Dodoma'' | ៥៦,៣១៣,៤៣៨ | ៩៤៥,២០៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Togo (3-2).svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិតូគោ]] | [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]] | '''[[តូគោ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋតូគោ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Togo—République Togolaise'' | [[ឡូមេ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Lomé'' | ៧,៨៨៩,០៩៣ | ៥៦,៧៨៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិទុយនីស៊ី]] | [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]] | '''[[ទុយនីស៊ី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋទុយនេស៊ី | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ تونس — الجمهورية التونسية <br>(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'') | [[ទុយនីស]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ تونس (''Tūnis'')</ | ១១,៥៦៥,២០១ | ១៦៣,៦១០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិនីហ្សេ]] | [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]] | '''[[នីហ្សេ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Niger—République du Niger'' | [[នីយ៉ាមេ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Niamey'' | ២២,៤៤២,៨៣១ | ១,២៦៧,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិនីហ្សេរីយ៉ា]] | [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]] | '''[[នីហ្សេរីយ៉ា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Nigeria—Federal Republic of Nigeria | [[អាប៊ូសា]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Abuja | ១៩៥,៨៧៤,៦៨៥ | ៩២៣,៧៦៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិប៊ូរុនឌី]] | [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]] | '''[[ប៊ូរុនឌី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋប៊ូរុនឌី | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Burundi—République du Burundi''<br><br>[[ភាសាគីរុនឌី]]៖ ''Burundi—Republika y'u Burundi'' | [[គីតេកា]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Gitega''<br><br>[[ភាសាគីរុនឌី|គីរុនឌី]]៖ ''Gitega''<br><br> | ១១,១៧៥,៣៧៤ | ២៧,៨៣០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិបុតស្វាណា]] | [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]] | '''[[បុតស្វាណា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Botswana—Republic of Botswana<br><br>[[ភាសាស្វាណា]]៖ ''Botswana—Lefatshe la Botswana'' | [[កាបូរ៉ូន]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Gaborone<br><br>[[ភាសាស្វាណា|ស្វាណា]]៖ ''Gaborone'' | ២,២៥៤,០៦៨ | ៥៨១,៧២៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិបួគីណាហ្វាសូ]] | [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]] | '''[[បួគីណាហ្វាសូ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋបួគីណាហ្វាសូ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Burkina Faso'' | [[អ្វាកាឌូគូ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Ouagadougou'' | ១៩,៧៥១,៤៦៦ | ២៧៤,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិបេណាំង]] | [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]] | '''[[បេណាំង]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋបេណាំង | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Bénin—République du Bénin'' | [[ព័រតូណូវ៉ូ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Porto-Novo'' | ១១,៤៨៥,០៤៤ | ១១២,៦២២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ាដាកាស្ការ]] | [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ាដាកាស្ការ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋម៉ាដាកាស្ការ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Madagascar—République de Madagascar''<br><br>[[ភាសាម៉ាឡាកាស៊ី]]៖ ''Repoblikan'i Madagasikara'' | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Antananarivo''<br><br>[[ភាសាម៉ាឡាកាស៊ី|ម៉ាឡាកាស៊ី]]៖ ''Antananarivo'' | ២៦,២៦២,៣១៣ | ៥៨៧,០៤១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ារ៉ុក]] | [[ឯកសារ:Morocco WS-included (orthographic projection).svg|150x150ភីកសែល]] | '''[[ម៉ារ៉ុក]]'''<br><br>រាជាណាចក្រម៉ារ៉ុក | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ المغرب — المملكة المغربية <br>('Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')<br><br>[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]៖ ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Tageldit n-Elmaġrib'') | [[រ៉ាបាត]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ الرباط (''ar-Ribaaṭ'')<br><br>[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក|តាម៉ាស៊ិក]]៖ ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'') | ៣៦,០២៩,០៩៣ | ៤៤៦,៥៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ទឹកដីផ្លូវការ)<br><br>៧១០,៨៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (បូករួមទាំងទឹកដីជម្លោះគឺ[[សាហារ៉ាខាងលិច]]ដែលត្រូវបានអះអាងដោយ[[រណសិរ្សប៉ូលីសារីអូ]]ថាជារបស់[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]) |- | [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ាលី]] | [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ាលី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋម៉ាលី | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Mali—République du Mali'' | [[បាម៉ាកូ]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Bamako'' | ១៩,០៧៧,៧៤៩ | ១,២៤០,១៩២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ាឡាវី]] | [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ាឡាវី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី | [[ភាសាឆេវ៉ា]]៖ ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''<br><br>ភាសាអង់គ្លេស៖ Malawi—Republic of Malawi | [[លីឡុងវេ]]<br><br>[[ភាសាឆេវ៉ា|ឆេវ៉ា]]៖ ''Lilongwe''<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Lilongwe | ១៨,១៤៣,២១៧ | ១១៨,៤៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ូរីតានី]] | [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ូរីតានី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋឥស្លាមម៉ូរីតានី | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ موريتانيا — <br>الجمهورية الإسلامية الموريتانية<br>(''Mūrītānīyyā<br><br>—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'') | [[នូអាកឆត]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ نواكشوط (''Nuwākshūṭ'') | ៤,៤០៣,៣១៣ | ១,០៣០,៧០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ូរីស]] | [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ូរីស]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋម៉ូរីស | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Mauritius—Republic of Mauritius<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Maurice—République de Maurice'' | [[ព័រល្វីស]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Port Louis<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Port-Louis'' | ១,២៦៧,១៨៥ | ២,០៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិម៉ូសំប៊ិក]] | [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ូសំប៊ិក]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋម៉ូសំប៊ិក | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''Moçambique—República de Moçambique'' | [[ម៉ាពូតូ]]<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''Maputo'' | ២៩,៤៩៦,០០៤ | ៨០១,៥៩០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិរ៉្វាន់ដា]] | [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]] | '''[[រ៉្វាន់ដា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋរ៉្វាន់ដា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Rwanda—Republic of Rwanda<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Rwanda—République du Rwanda''<br><br>[[ភាសារ៉្វាន់ដា]]៖ ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda'' | [[គីកាលី]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Kigali<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Kigali''<br><br>[[ភាសារ៉្វាន់ដា|រ៉្វាន់ដា]]៖ ''Kigali'' | ១២,៣៧៤,៣៩៧ | ២៦,៧៩៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិលីប៊ី]] | [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]] | '''[[លីប៊ី]]'''<br><br>រដ្ឋលីប៊ី | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ ليبيا (''Lībīyā'')<br><br>[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]]៖ ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'') | [[ទ្រីប៉ូលី]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ طرابلس <small>(''Ṭarābulus'')<br><br>[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក|តាម៉ាស៊ិក]]៖ ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')</small> | ៦,៦៧៨,៥៥៩ | ១,៧៥៩,៥៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិលីបេរីយ៉ា]] | [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]] | '''[[លីបេរីយ៉ា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋលីបេរីយ៉ា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Liberia—Republic of Liberia | [[ម៉ុងរ៉ូវីយ៉ា]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Monrovia | ៤,៨១៨,៩៧៣ | ១១១,៣៦៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិស៊ីមបាវេ]] | [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]] | '''[[ស៊ីមបាវេ]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Zimbabwe—Republic of Zimbabwe | [[ហារ៉ា]]<br><br>[[English language|English]]: Harare | ១៤,៤៣៨,៨០២ | ៣៩០,៧៥៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិស៊ូដង់]] | [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]] | '''[[ស៊ូដង់]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ السودان — جمهورية السودان<br>(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Republic of the Sudan | [[ខាទូម]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ ''الخرطوم'' (''Al Kharṭūm'') | ៤១,៨០១,៥៣៣ | ១,៨៦១,៤៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]] | '''[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ South Sudan—Republic of South Sudan | [[ជូបា]]<br><br>អង់គ្លេស៖ Juba | ១០,៩៧៥,៩២៧ | ៦៤៤,៣២៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសាវតូមេនិងប្រាំងស៊ីប]] | [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]] | '''[[សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe'' | [[សាវតូមេ]]<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''São Tomé'' | ២១១,០២៨ | ៩៦៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសូម៉ាលី]] | [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]] | '''[[សូម៉ាលី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ الصومال — <br> جمهورية الصومال الفيدرالية<br>(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')<br><br>[[ភាសាសូម៉ាលី]]៖ ''Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya'' | [[ម៉ូកាឌីស៊ូ]]<br><br>[[ភាសាសូម៉ាលី|សូម៉ាលី]]៖ [[Muqdisho]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ مقديشو (''Maqadīshū'') | ១៥,០០៨,២២៦ | ៦៣៧,៦៥៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសៀរ៉ាលេអូន]] | [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]] | '''[[សៀរ៉ាលេអូន]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសៀរ៉ាលេអូន | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Sierra Leone—Republic of Sierra Leone | [[ហ្វ្រីថោន]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Freetown | ៧,៦៥០,១៥០ | ៧១,៧៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសេនាកាល់]] | [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]] | '''[[សេនេកាល់]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសេនេកាល់ | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Sénégal—République du Sénégal'' | [[ដាកា]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Dakar'' | ១៥,៨៥៤,៣២៣ | ១៩៦,៧២៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសេសែល]] | [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]] | '''[[សេសែល]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសេសែល | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Seychelles—Republic of Seychelles<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Seychelles—République des Seychelles''<br><br>[[ភាសាក្រេអូលសេសែល]]៖ ''Sesel— Repiblik Sesel'' | [[វីចតូរីយ៉ា (សេសែល)|វីចតូរីយ៉ា]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Victoria<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Victoria''<br><br>[[ភាសាក្រេអូលសេសែល|ក្រេអូលសេសែល]]៖ ''Victoria'' | ៩៧,០៩៦ | ៤៥១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសំប៊ី]] | [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]] | '''[[សំប៊ី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសំប៊ី | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Zambia—Republic of Zambia | [[លូសាកា]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Lusaka | ១៧,៣៥១,៧០៨ | ៧៥២,៦១៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិឡឺសូតូ]] | [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]] | '''[[ឡឺសូតូ]]'''<br><br>រាជាណាចក្រឡឺសូតូ | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Lesotho—Kingdom of Lesotho<br><br>[[ភាសាសូតូ]]៖ ''Lesotho—Muso oa Lesotho'' | [[ម៉ាសេរូ]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Maseru<br><br>[[ភាសាសូតូ|សូតូ]]៖ ''Maseru'' | ២,១០៨,៣២៨ | ៣០,៣៥៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអង់កូឡា]] | [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]] | '''[[អង់កូឡា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋអង់កូឡា | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''Angola—República de Angola'' | [[លូអង់ដា]]<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''Luanda'' | ៣០,៨០៩,៧៨៧ | ១,២៤៦,៧០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអ៊ូកង់ដា]] | [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]] | '''[[អ៊ូកង់ដា]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋអ៊ូកង់ដា | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Uganda—Republic of Uganda<br><br>[[ភាសាស្វាហ៊ីលី]]៖ ''Uganda—Jamhuri ya Uganda'' | [[កំប៉ាឡា]]<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Kampala<br><br>[[ភាសាស្វាហ៊ីលី|ស្វាហ៊ីលី]]៖ ''Kampala'' | ៤២,៧២៩,០៣៦ | ២៣៦,០៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអាល់ហ្សេរី]] | [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]] | '''[[អាល់ហ្សេរី]]'''<br/><br/>សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតអាល់ហ្សេរី | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ الجزائر<br>الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية<br>(''Al Jazāʼir — Al Jumhūriyyah al Jazāʾiriyyah ad Dimuqrāṭiyyah ash Shaʾbiyyah'') | [[អាល់ហ្សែរ]]<br/><br/>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ الجزائر<br>(''Al Jazā’ir'') | ៤២,២២៨,៤០៨ | ២,៣៨១,៧៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]] | '''[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|អាហ្វ្រិកកណ្តាល]]''' | [[ភាសាសង់គោ]]៖ ''Ködörösêse tî Bêafrîka''<br><br>[[ភាសាបារាំង]]៖ ''République centrafricaine'' | [[បង់គី]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Bangui'' | ៤,៦៦៦,៣៦៨ | ៦២២,៩៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]] | '''[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | [[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]៖ ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''<br> {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;<!--size of [show]/[hide] link--> |title = '''ឈ្មោះផ្លូវការជាភាសាចំនួន ១០ ផ្សេងទៀត៖''' |[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ South Africa—Republic of South Africa<br>[[ភាសាសុងហ្គា]]៖ ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''<br>[[ភាសាស្វាណា]]៖ ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''<br>[[ភាសានេប៊េលខាងត្បូង]]៖ ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''<br>[[ភាសាសូតូខាងជើង]]៖ ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''<br>[[ភាសាសូតូ|ភាសាសូតូ (ត្បូង)]]៖ ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''<br>[[ភាសាស្វាទី]]៖ ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''<br>[[ភាសាខូសា]]៖ ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''<br>[[ភាសាវិនដា]]៖ ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''<br>[[ភាសាស៊ូលូ]]៖ ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }} | [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] <small>(តុលាការ)</small>,<br> [[កាប់ថោន]] <small>(នីតិបញ្ញត្តិ)</small>,<br> និង[[ប្រេតូរីយ៉ា]] <small>(នីតិប្រតិបត្តិ)</small> | ៥៧,៧៩២,៥១៨ | ១,២២១,០៣៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអេត្យូពី]] | [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]] | '''[[អេត្យូពី]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យអេត្យូពី | [[ភាសាអាមហារ៉ា]]៖ Iትዮጵያ — የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ<br>(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'') | [[អាឌីសអាបាបា]]<br><br>[[ភាសាអាមហារ៉ា|អាមហារ៉ា]]៖ ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'') | ១០៩,២២៤,៤១៤ | ១,១០៤,៣០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអេរីត្រេ]] | [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]] | '''[[អេរីត្រេ]]'''<br><br>រដ្ឋអេរីត្រេ | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إرتريا — دولة إرتريا<br>(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')<br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Eritrea—State of Eritrea<br><br>[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា]]៖ ኤርትራ — ሃገረ ኤርትራ<br>(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'') | [[អាស្មារ៉ា]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ أسمرة (''ʾAsmara'')<br><br>[[ភាសាទីគ្រីញ៉ា|ទីគ្រីញ៉ា]]៖ ''ኣስመራ''<br>(''Asmera'') | ៣,៤៥២,៧៨៦ | ១១៧,៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអេហ្ស៊ីប]] | [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]] | '''[[អេហ្ស៊ីប]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ مصر — جمهورية مصر العربية (''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'') | [[គែរ]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ القاهرة (''al Qāhirah'') | ៩៨,៤២៣,៥៩៨ | ១,០០១,៤៤៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអេស្វាទីនី]] | [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]] | '''[[អេស្វាទីនី]]'''<br><br>រាជាណាចក្រអេស្វាទីនី | [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Eswatini—Kingdom of Eswatini<br><br>[[ភាសាស្វាស៊ី]]៖ ''eSwatini—Umbuso weSwatini'' | [[ឡុំបាំបា]] <small>(នីតិបញ្ញត្តិ)</small><br>[[ម្បាបាន]] <small>(នីតិប្រតិបត្តិ)</small><br><br>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ Lobamba, Mbabane <br><br>[[ភាសាស្វាស៊ី|ស្វាស៊ី]]៖ Lobamba, ÉMbábáne | ១,១៣៦,២៨១ | ១៧,៣៦៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |} ===រដ្ឋដែលមានការទទួសស្គាល់ខ្លះៗ ឬគ្មានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ=== រដ្ឋទាំងពីរខាងក្រោមនេះបានប្រកាសខ្លួនថាជារដ្ឋអធិបតេយ្យនិងមានទឹកដីគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុន្តែមិនសូវទទួលបានការទទួលស្គាល់ឬគ្មានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋដទៃឡើយ។ រដ្ឋទាំងពីរខាងក្រោមនេះក៏មិនមែនជារដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិនោះដែរតែសូមសម្គាល់ថា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]គឺជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអាហ្វ្រិក]]។ {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ ! ស្ថានភាព ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក ! ធានី ! ចំនួនប្រជាជន <br/>{{UN Population|ref}} ! ក្រឡាផ្ទៃ |- | [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]] | [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]] | '''[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]]''' | អះអាងដោយប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]ថាជាផ្នែកនៃខេត្តភាគខាងត្បូងរបស់ខ្លួន។<br><br>ទទួលស្គាល់ដោយសហភាពអាហ្រ្វិកនិងសមាជិក អសប ចំនួន ៣៩ ក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលតំណាងរបស់[[សាហារ៉ាខាងលិច]]។ | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖<br> الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية<br>(''Al Jumhūrīyah al ‘Arabīyah aṣ Ṣaḥrāwīyah ad Dīmuqrāṭīyah'')<br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''República Árabe Saharaui Democrática'' | [[ឡាយូន]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ العيون (''AlʿUyūn'')<br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''El Aaiún'' | ៥៨២,៤៧៨ | ២៦៧,៤០៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសូម៉ាលីឡង់]] | [[File:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]] | '''[[សូម៉ាលីឡង់]]'''<br><br>សាធារណរដ្ឋសូម៉ាលីឡង់<ref name="SomalilandConstitution">Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}</ref><ref name="Hassig">Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.</ref> | រដ្ឋនេះមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេស[[សូម៉ាលី]]នោះទេ។<ref name="Tukpmorttsep">{{cite web |title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=[[University of Pretoria]] |date=1 February 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=December 18, 2008 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215171406/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf }} "The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean."</ref><br><br>មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់សូម៉ាលីឡង់|សមាជិក អសប]] ណានោះឡើយ។<ref name="NYT">Lacey, Marc (5 June 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}</ref> | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ أرض الصومال<br> — جمهورية أرض الصومال<br>(''Arḍ aṣ Ṣūmāl—Jumhūrīyat Arḍ aṣ Ṣūmāl'')<br><br>[[ភាសាសូម៉ាលី]]៖ ''Jamhuuriyadda Somaliland'' | [[ហាកៃសា]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ هرجيسا (''Harjaysā'')<br><br>[[ភាសាសូម៉ាលី|សូម៉ាលី]]៖ ''Hargeysa'' | ៤,០០០,០០០ | ១៧៦,១២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |} ==ទឹកដីបរទេសនៅលើទ្វីបអាហ្វ្រិក== ទឹកដីនយោបាយនៅតំបន់អាហ្វ្រិកទាំងដប់ខាងក្រោមគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋបរទេស។ {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ ! ស្ថានភាព ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក ! ធានី ! ចំនួនប្រជាជន <br/>{{UN Population|ref}} ! ក្រឡាផ្ទៃ |- | [[File:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=ទង់កោះកាណារី]] | [[File:Location Canary Islands Africa.svg|150px]] | [[កោះកាណារី|កោះ'''កាណារី''']] | [[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]នៃប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] | [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''Islas Canarias'' | [[សានតាគ្រុសតេណេរីហ្វ|សានតាគ្រុស]] និង [[ឡាសប៉ាលម៉ាសដេក្រានកាណារី|ឡាសប៉ាលម៉ាស]]<ref>{{cite web |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html |title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias |publisher=.gobiernodecanarias.org |access-date=2010-09-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html |archive-date=2011-01-20 |archivedate=2011-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html }}</ref><br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ ''Santa Cruz de Tenerife'' និង ''Las Palmas de Gran Canaria'' | ២,២០៧,២២៤ | ៧,៤៤៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=ទង់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនិងអាកទិកបារាំង]] | [[File:TAAF-fr.png|150px]] | '''[[ទឹកដីភាគខាងត្បូងនិងអាកទិកបារាំង]]''' | [[ទឹកដីក្រៅស្រុកបារាំង|ទឹកដីក្រៅស្រុក]]នៃប្រទេស[[បារាំង]] |[[ភាសាបារាំង]]៖ Terres australes et antarctiques françaises | [[សង់ព្យែរ, រេអុយញ៉ុង|សង់ព្យែរ]] | គ្មានចំនួនអចិន្ត្រៃយ៍<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 October 2014|archivedate=6 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230306110756/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|url-status=dead}}</ref> | ៣៨.៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអ៊ីតាលី]] | [[File:Pelagie Islands map.png|150px]] | [[កោះប៉េឡាជី|កោះ'''ប៉េឡាជី''']] | [[ប្រជុំកោះ]]របស់ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]] | [[ភាសាអ៊ីតាលី]]៖ ''Isole Pelagie''<br><br>[[ភាសាស៊ីស៊ីលី]]៖ ''Ìsuli Pilaggî'' | [[ឡាំពេឌូសាអ៊ីលីណូសា]]<br><br>[[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]៖ ''Lampedusa e Linosa''<br><br>[[ភាសាស៊ីស៊ីលី|ស៊ីស៊ីលី]]៖ ''Lampidusa e Linusa'' | ៦,៣០៤ | ២១.៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិអេស្ប៉ាញ]] | [[File:Mapa del sur de España neutral.png|150px]] | '''[[ប្លាសាដេសូបេរានី]]''' | ទឹកដីក្រៅស្រុកនៃប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] | [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''Plazas de soberanía'' | គ្មាន | ៧៤ | ០.៥៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=ទង់ម៉ាឌីរ៉ា]] | [[File:Location Madeira Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ាឌីរ៉ា]]'''<br><br>តំបន់ស្វយ័តម៉ាឌីរ៉ា | [[តំបន់ស្វយ័តនៃព័រទុយកាល់|តំបន់ស្វយ័ត]]នៃប្រទេស[[ព័រទុយកាល់]] | [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]]៖ ''Madeira—Região Autónoma da Madeira'' | [[ហ្វុនឆាល]]<br><br>[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយកាល់]]៖ ''Funchal'' | ២៦៧,៧៨៥ | ៨២៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Mayotte (local).svg|centre|100px|border|link=ទង់ម៉ាយុត]] | [[File:Location Mayotte Africa.svg|150px]] | '''[[ម៉ាយុត]]'''<br><br>តំបន់ម៉ាយុត | [[នាយកដ្ឋាននិងតំបន់ក្រៅស្រុក|តំបន់ក្រៅស្រុក]] និងជាផ្នែកនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]] | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Mayotte—Région Mayotte'' | [[ដ្សាវអ៊ូតស៊ី]] (ផ្លូវការ)<br>[[ម៉ាមូតស៊ូ]] (អាសនៈនៃក្រុមប្រឹក្សាខេត្តនិងនាយកដ្ឋាន)<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Mamoudzou'' | ២៦៦,៣៨០ | ៣៧៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=ទង់មេលីឡា]] | [[File:Ceuta-melilla.png|150px]] | '''[[មេលីឡា]]'''<br><br>ក្រុងស្វយ័តមេលីឡា | [[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|ក្រុងស្វយ័ត]]នៃប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] | [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla'' | មេលីឡា<br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ ''Melilla'' | ៨៤,៧១៤ | ២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of France.svg|100px|border|link=ទង់ជាតិរេអុយញ៉ុង]] | [[File:Location Réunion Africa.svg|150px]] | '''[[រេអុយញ៉ុង]]'''<br><br>តំបន់រេអុយញ៉ុង | [[នាយកដ្ឋាននិងតំបន់ក្រៅស្រុក|តំបន់ក្រៅស្រុក]] និងជាផ្នែកនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]] | [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Réunion—Région Réunion'' | [[សង់ដេនីស (រេអុយញ៉ុង)|សង់ដេនីស]]<br><br>[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Saint-Denis'' | ៨៨៩,៩១៨ | ២,៥១២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- |- | [[File:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=ទង់ស៊ីអ៊ូតា]] | [[File:Ceuta-melilla.png|150px]] | '''[[ស៊ីអ៊ូតា]]'''<br><br>ក្រុងស្វយ័តស៊ីអ៊ូតា | [[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|ក្រុងស្វយ័ត]]នៃប្រទស[[អេស្ប៉ាញ]] | [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''Ceuta—Ciudad autónoma de Ceuta'' | ស៊ីអ៊ូតា<br><br>[[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ ''Ceuta'' | ៨៤,៨៤៣ | ២៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |- | [[File:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិយេមែន]] | [[File:Socotra_Archipelago.PNG|150px]] | [[ទេសភិបាលសូកូត្រា|ប្រជុំកោះ'''សូកូត្រា''']] | [[ទេសភិបាលនៃយេមែន|ទេសភិបាល]]នៃប្រទេស[[យេមែន]] | [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ أرخبيل سقطرى <br>(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')<br> | [[ហាឌីប៊ូ]]<br><br>[[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ اديبو (''Ḥādībū'') | ៦០,៥៥០ | ៣,៩៧៤.៦៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |} ==ទឹកដីអនិស្សរភាព== {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | ទង់ជាតិ ! class="unsortable" | ផែនទី ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាខ្មែរ ! ស្ថានភាព ! នាមទូទៅនិងនាមផ្លូវការជាភាសាក្នុងស្រុក ! ធានី ! ចំនួនប្រជាជន <br/>{{UN Population|ref}} ! ក្រឡាផ្ទៃ |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=ទង់ជាតិសហរាជាណាចក្រ]] | [[File:Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_in_United_Kingdom.svg|150px]] | '''[[សង់ហេឡេណា អាសិនស្យុង និងទ្រីស្តានដាគុនញ៉ា]]''' | [[ទឹកដីក្រៅស្រុកអង់គ្លេស]] | ភាសាអង់គ្លេស៖ Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha | [[ជេមស៍ថោន (សង់ហេឡេណា)|ជេមស៍ថោន]]<br><br>អង់គ្លេស៖ Jamestown | ៥,៦៣៣ | ៤២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ |} ==មើលផងដែរ== ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[Category:ឈ្មោះ​ប្រទេស]] [[Category:ប្រទេស]] [[Category:ប្រទេស​នៅ​អាហ្វ្រិក]] [[Category:អាហ្វ្រិក]] d9hum938hx1s08foqbg7d9sf59msxh7 0 10693 337570 337147 2026-07-22T14:20:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337570 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសារបស់រុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយម]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៧៩ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ១៤៧,១៨២,១២៣ ([[ជំរឿនរុស្ស៊ី (២០២១)|ជំរឿនឆ្នាំ២០២១]])<ref name="census2021">រាប់ទាំងប្រជាជនរស់នៅក្នុង[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]ដែលមានចំនួន ២,៤៨២,៤៥០ {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Том 1. Численность и размещение населения |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=3 September 2022 |archivedate=24 មករា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> {{nowrap|(រាប់ទាំងតំបន់គ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ]] |access-date=30 January 2022 |archivedate=24 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨១ | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP = {{increase}} ៤.៦៥០ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៦ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣១,៩៦៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៩ | GDP_nominal = {{increase}} ២.១៣៣ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៤,៦៦៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៥ | HDI_year = ២០១៩ | HDI = ០.៨២៤<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៥២ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=(ភាសាអង់គ្លេស) របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០២០|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]|date=15 ធ្នូ 2020|access-date=15 ធ្នូ 2020}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{unbulleted list | ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]]<br/>៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|publisher=Cornell University Press|pages=15–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=6–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=268|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= 106|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=9–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម^២ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021|archivedate=2017-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|url-status=dead}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://web.archive.org/web/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] oa39qja8xc9lmk0dvazsc9p6nhgheha 0 11368 337504 336772 2026-07-21T14:43:08Z CommonsDelinker 142 Replacing Bandera_de_España.svg with [[File:Flag_of_the_Kingdom_of_Spain.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 337504 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ |common_name = អេស្ប៉ាញ |native_name = {{nobold|''Reino de España'' {{small|([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}}}} |image_flag = Flag of the Kingdom of Spain.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអេស្ប៉ាញ|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Escudo de España (mazonado).svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអេស្ប៉ាញ|វរលញ្ឆករ]] |national_motto = "[[ប្លាស អាល់ត្រា (បាវចនា)|Plus Ultra]]" <br /> {{small|"ចម្រើនទៅបរលោក"}} |national_anthem = ''[[ចម្រៀងចលនាទ័ពភូមិន្ទ|Marcha Real]]''<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=(អេស្ប៉ាញ) Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|ប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាល]]|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997}}</ref> <br /> "ចម្រៀងចលនាទ័ពភូមិន្ទ"<br/><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> |image_map = Spain in the European Union on the globe (Europe centered).svg |image_map2 = Spain in European Union (extended) (-mini map -rivers).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសអេស្ប៉ាញ (ក្រហម) នៅលើភូគោល |map_caption2 = ទីតាំងប្រទេសអេស្ប៉ាញ (ក្រហម) ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប |capital_type = រាជធានី |capital = [[ម៉ាឌ្រីដ]] |coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} |largest_city = capital |languages_type = ភាសាផ្លូវការ |languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]<!--(aka Castilian)-->{{refn|group=ស|ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋត្រូវបានចែងនៅក្នុងមាត្រា ៣ នៃ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៧៨]] ជាគ្រាមភាសាកាស្ទីលី។<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |title=The Spanish Constitution |publisher=Lamoncloa.gob.es |date= |accessdate=26 មេសា 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |archivedate=25 មីនា 2013}}</ref> នៅក្នុង[[សហគមន៍ស្វយ័តនៅអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]ខ្លះ គេក៏បានចាត់ទុក[[ភាសាកាតាឡាំង]] [[ភាសាហ្កាលីស៊ី]] [[ភាសាបាស]] និង[[ភាសាអុកស៊ីតង់]] ជាភាសាផ្លូវការរួមដែរ។ [[ភាសាអារ៉ាហ្កន]] និង[[ភាសាអាស្ទូតូរី]] (ត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ភាសាអារ៉ានី]]នៅមូលដ្ឋាន) ក៏មានការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការខ្លះៗដែរ។}} |ethnic_groups = {{unbulleted list |៨៤.៨% [[ជនជាតិអេស្ប៉ាញ]] |១៥.២% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} |ethnic_groups_year = ២០២០ |ethnic_groups_ref = <ref name="ine.es">{{Cite web|url=https://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=/t20/e245/p08/l0/&file=01006.px#!tabs-tabla|title=(អេស្ប៉ាញ) Instituto Nacional de Estadística. Población (españoles/extranjeros) por País de Nacimiento, sexo y año|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (អេស្ប៉ាញ)]]|website=ine.es}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៥៧.៦% [[គ្រិស្តសាសនា]] |៣៧.៧% គ្មានជំនឿសាសនា |២.៩% [[សាសនានៅអេស្ប៉ាញ|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] |១.៨% មិនមានចម្លើយ }} | religion_ref = <ref name="Barómetro de enero 2022">[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[http://datos.cis.es/pdf/Es3347marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2022"], 3,777 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = ២០២២ |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[ហ្វេលីពទី៦]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ប៉េដ្រូ សានឆេស]] |legislature = [[រដ្ឋសភា (អេស្ប៉ាញ)|រដ្ឋសភា]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាអេស្ប៉ាញ|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋបង្រួបបង្រួម]] |established_date2 = ២០ មករា ១៤៧៩ | established_event3 = [[ហាបស្បួកនិយមអេស្ប៉ាញ|អធិបតេយ្យភាពឯក]] | established_date3 = ១៤ មីនា ១៥១៦ |established_event4 = [[ក្រិត្យនូអ៊ីវ៉ាប្លង់តា|រាជវង្សបច្ចុប្បន្ន]] |established_date4 = ៩ មិថុនា ១៧១៥ |established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨១២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] |established_date5 = ១៩ មីនា ១៨១២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ២៩ ធ្នូ ១៩៧៨ |established_event7 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរុប]] |established_date7 = ១ មករា ១៩៨៦ |area_km2 = ៥០៥,៩៩៤ |area_size = 1 E7 |area_rank = ទី៥១ |percent_water = ០.៨៩<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> |population_census = {{IncreaseNeutral}} ៤៧,៤៥០,៧៩៥<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177012&menu=ultiDatos&idp=1254734710990|title=INEbase / Demografía y población /Padrón. Población por municipios /Estadística del Padrón continuo. Últimos datos datos|website=ine.es|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021}}</ref><ref name="cp_2020"/>{{refn|group=ស|គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ប្រជាជនអេស្បាញបានកើនឡើងចំនួន ៣៩២,៩២១ នាក់ពីឆ្នាំ ២០១៩ ដោយចំនួនប្រជាជនសរុបបានឈានដល់ ៤៧,៣៣០ លាននាក់។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះ ចំនួនពលរដ្ឋដែលមានសញ្ជាតិអេស្ប៉ាញបានកើនឡើងដល់ ៤២,០៩៤,៦០៦ នាក់។ ចំនួនជនបរទេស (ឧ. ជនអន្តោប្រវេសន៍ អតីតជនភៀសខ្លួន និងជនភៀសខ្លួន ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជនបរទេសដែលមានសញ្ជាតិអេស្ប៉ាញ) ដែលកំពុងរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៥,២៣៥,៣៧៥ (១១.០៦%) ក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="cp_2020">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_e2020_p.pdf|title=(អេស្ប៉ាញ) Population Figures at 01 January 2019. Migrations Statistics. Year 2019.|date=June 2020|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (អេស្ប៉ាញ)]] (INE)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=28 មិថុនា 2017}}</ref>}} |population_census_year = ២០២០ |population_census_rank = ទី៣០ |population_density_km2 = ៩៤ |population_density_rank = ទី១២០ |GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|២.២០&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]|website=IMF.org|https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April} }</ref>}} |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP_rank = ទី១៦ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៦,៤១៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤០ |GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|១.៤៣៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/>}} |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_rank = ទី១៥ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣០,១៥៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៨ |Gini = ៣៣.០ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = {{decrease}} |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=(អង់គ្លេស) Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |HDI = ០.៩០៤ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=10 December 2019|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021|format=PDF}}</ref> |HDI_rank = ទី២៥ |currency = [[អឺរ៉ូ]]{{refn|group=ស|លុយ[[ប៉េសេតាអេស្ប៉ាញ|ប៉េសេតា]]មុនឆ្នាំ២០០២។}} ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|CET]] និង[[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|WET]] |utc_offset = ⁠±០ ទៅ +១ <!--Note: Zero-width non-breaking space results in the infobox displaying "UTC" without a specified offset.--> |utc_offset_DST = +១ ទៅ +២ |DST_note = {{small|សម្គាល់៖ អេស្ប៉ាញកំណត់យក CET/CEST លើកលែងតែ[[កោះកាណារី]]ដែលកំណត់យក WET/WEST}} |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល|CEST]] និង[[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]] |date_format = dd/mm/yyyy {{small|([[សករាជ|CE]])}} |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអេស្ប៉ាញ|+៣៤]] |iso3166code = ES |cctld = [[.es]]<br/>[[.eu]] |today = |wikidata = Q29 }} '''ប្រទេសអេស្ប៉ាញ'''{{refn|group=ឈ|[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ España}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជា​ណាចក្រ​អេស្ប៉ាញ'''{{refn| group=ឈ|Reino de España}}{{refn|group=ឈ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញមិនបានចែងអ្វីទាក់ទងនឹងឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញនោះទេ។ តែផ្ទុយទៅវិញ ពាក្យដូចជា España (រដ្ឋ), Estado español (រដ្ឋអេស្ប៉ាញ) និង Nación española (ជាតិអេស្ប៉ាញ) គឺសុទ្ធតែមានវត្តមាននៅក្នុងឯកសាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយជួនកាលអាចឆ្លាស់គ្នាទៅវិញទៅមកបានទៀតផង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៤ ក្រសួងការបរទេសនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញបានប្រកាសកំណត់ថាឈ្មោះ España (អេស្ប៉ាញ) និង Reino de España (ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ) ថាអាចប្រើបានដូចគ្នាដើម្បីសម្គាល់ប្រទេសអេស្ប៉ាញទាំងមូលនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ។ "ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ" ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងកិច្ចការជាតិ និងអន្តរជាតិគ្រប់ប្រភេទ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាបរទេស ក៏ដូចជាឯកសារផ្លូវការរបស់ជាតិផងដែរ ហើយដូច្នេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាឈ្មោះអនុសញ្ញិកដោយអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើន។<ref name="nj">{{cite web|url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Acuerdo entre el Reino de España y Nueva Zelanda sobre participación en determinadas elecciones de los nacionales de cada país residentes en el territorio del otro, hecho en Wellington el 23 de junio de 2009.|website=Noticias Jurídicas|access-date=10 April 2024|archive-date=31 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160831012228/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|url-status=live}}</ref>}} គឺ​ជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិត​នៅប៉ែក[[​អឺរ៉ុប​និរតី]] និងមានទឹកដីមួយចំនួនតូចស្ថិត​នៅ[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]។ អេស្ប៉ាញជាប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងត្បូង]] និងជារដ្ឋសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ធំបំផុតទីបួន។ អេស្ប៉ាញមានទឹកដីមួយភាគធំលាតសន្ធឹងតាម[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] ខណៈទឹកដីតូចៗមួយចំនួនទៀតដូចជា[[ប្រជុំកោះកាណារី]]នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក [[ប្រជុំកោះប៉ាឡេអារ៍]]នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងរួមទាំង[[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|ទីប្រជុំជនស្វយ័ត]][[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]]ក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។ អេស្ប៉ាញដីគោក ឬ[[ឧបទ្វីបអេស្ប៉ាញ]]មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងរដ្ឋ[[ជីប្រាល់តា]]នៅចុងភាគខាងត្បូង [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងត្បូងនិងកើត ប្រទេស[[បារាំង]]និង[[អង់ដូរ៉ា]]នៅភាគខាងជើង និងប្រទេស[[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]និងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងលិច។ រាជធានី និងទីក្រុងធំជាងគេក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺ [[ម៉ាឌ្រីដ]] ហើយតំបន់ក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[បារសេឡូណា]] [[វ៉ាលែនស៊ីយ៉ា]] [[ហ្សារ៉ាហ្កូហ្សា]] [[សេវីយ៉ា]] [[ម៉ាឡាហ្កា]] [[មួរស៊ីយ៉ា]] [[ប៉ាល់ម៉ាដេម៉ាយ៉ូរកា]] [[ឡាសប៉ាល់ម៉ាស]] និង[[ប៊ីលបាវ]]។ នៅដើមសម័យបុរាណ [[សែលត៍|កុលសម្ព័ន្ធស៊ែលត៍]] និង[[អ៊ីបេរី (ជនជាតិ)|អ៊ីបេរី]]បានមកតាំងទីលំនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងព្រមទាំងជនជាតិបុរេសម័យរ៉ូម៉ាំងមួយចំនួនទៀតផង។ បន្ទាប់ពីពួករ៉ូម៉ាំងបានចូលកាន់កាប់ឧបទ្វីបនេះ ពួកគេក៏បានបង្កើតខេត្ត[[អ៊ីស្ប៉ានី]]ឡើង។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម៉ាំង ពួកគេបានធ្វើរ៉ូម៉ាំងនីយកម្ម និង[[គ្រិស្តវូបនីយកម្ម]]លើប្រជាជនក្នុងខេត្តអ៊ីស្ប៉ានី។ [[ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច]]បានបង្កឱ្យមានចលនាចំណាកស្រុកនៃកុលសម្ព័ន្ធខ្លះៗពីតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលមកកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី ពិសេសគឺជនជាតិ[[វីស៊ីហ្គោត៍]] ដែលពួកគេក្រោយមកបានបង្កើត[[ព្រះរាជណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍|អាណាចក្រ]]ផ្ទាល់ខ្លួនដោយមានមូលដ្ឋាននៅក្រុង[[តូលេដូ]]។ នៅដើមសតវត្សទីប្រាំបី ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមួយភាគធំត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ[[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះមក [[អាល់អង់ដាលូស]] រួចក៏បានក្លាយជាតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៃចក្រភពឥស្លាមអូមេយ៉ាដ។ នគរគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនបានលេចរូបរាងឡើងនៅភាគខាងជើងតំបន់អ៊ីបេរី ដោយក្នុងនោះមានដូចជា៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រអាស្ទូរី|អាស្ទូរី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡេអូន|ឡេអូន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីយ៉ាស|កាស្ទីល]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|ណាវ៉ារ៍]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]។ ព្រះនគរទាំងប៉ុន្មាននេះបានរួមគ្នាពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈកម្លាំងយោធាសម្ដៅទៅប៉ែកខាងត្បូងក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋអំណាចឥស្លាមនៅអ៊ីបេរី ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាឧបទ្វីបទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២។ ការចងសម្ព័ន្ធភាពគ្នារវាង[[ព្រះរាជបល្ល័ង្កកាស្ទីយ៉ា|រាជវង្សកាស្ទីយ៉ា]] និង[[ព្រះរាជបល្ល័ង្កអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៧៩ ឱ្យស្ថិតនៅក្រោម[[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ|រាជអំណាចកាតូលិក]]តែមួយ ជារឿយៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជានិម្មាបនកម្មនៃរដ្ឋប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងអំឡុង[[សម័យរុករក]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញបាននាំមុខគេក្នុងចលនារុករក[[ពិភពថ្មី]] និងជាប្រទេសដំបូងដែលអាចធ្វើបរិនាវាចរណ៍ជុំវិញពិភពលោក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ អេស្ប៉ាញបានបង្កើតនូវអាណាចក្រដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ តាមរយៈអាណានិគមកិច្ច។ [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីស្ទើរតែគ្រប់ទ្វីបទាំងអស់លើសកលលោក ហើយបានពង្រីកប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មសកលដើម្បីដោះដូរធាតុលោហៈដ៏មានតម្លៃផ្សេងៗ។ មកដល់សតវត្សរ៍ទី១៨ កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានគេចេញអនុវត្តនៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ពិសេសគឺ [[ក្រិត្យនូអ៊ីវ៉ាប្លង់តា|កំណែទម្រង់បួរបន]]។<ref>{{Cite journal|title=Born with a 'Silver Spoon': The Origin of World Trade in 1571|first1=Dennis O.|last1=Flynn|first2=Arturo|last2=Giráldez Source|journal= Journal of World History|volume=6|issue=2|year=1995|page=202|jstor=20078638}}</ref> នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បន្ទាប់ពីធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ណាប៉ូលេអុង និងប្រយុទ្ធក្នុង[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ|សង្រ្គាមដើម្បីឯករាជ្យ]] របបនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសត្រូវបានបែកបាក់និងបែងចែកជាបក្សពួកសេរីនិយម និងពួកផ្តាច់ការនិយម ហើយជាលទ្ធផល អំណាចអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកក៏ធ្លាក់ចុះខ្សោយរហូតបាត់បង់។ ការបែកបាក់នយោបាយនេះបានឆ្លងបន្តរហូតទៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអេស្ប៉ាញ|សង្រ្គាមស៊ីវិលអេស្ប៉ាញ]] និងបានបើកផ្លូវឱ្យកើតចេញ[[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|របបផ្ដាច់ការហ្វ្រង់កូ]]ដែលមានអត្ថិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ ក្រោយពីបានស្ដារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ បូករួមជាមួយនឹងការចូលជាសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏បានរីកលូតលាស់ចម្រើនឡើង និងបានវិវត្តចូលទៅក្នុងសង្គម និងនយោបាយអេស្ប៉ាញយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។ ចាប់តាំងពី[[យុគមាសអេស្ប៉ាញ|យុគសម័យមាស]]មក (ចុងសតវត្សរ៍ទី១៥) [[សិល្បៈ]] [[ស្ថាបត្យកម្មអេស្ប៉ាញ|ស្ថាបត្យកម្ម]] [[តន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|តន្ត្រី]] [[កំណាព្យអេស្ប៉ាញ|កំណាព្យ]] [[គំនូរបារ៉កអេស្ប៉ាញ|គំនូរ]] [[អក្សរសិល្ប៍អេស្ប៉ាញ|អក្សរសិល្ប៍]] និង[[អាហារអេស្ប៉ាញ|ម្ហូបអាហារអេស្ប៉ាញ]]បានជះឥទ្ធិពលទៅទូទាំងពិភពលោក ជាពិសេសនៅ[[អឺរ៉ុបខាងលិច]] និង[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]។ អេស្ប៉ាញជាប្រទេសចម្បងមួយនៃ[[អឺរ៉ុបឡាទីន]] និងជា[[មហាអំណាចវប្បធម៌]]មួយ។<ref>{{cite web |title=Beyond Bullfights and Sangria: Five Centuries of Spanish History through Its Music, Art, and Literature - UC San Diego Extension |url=http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125111234/http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 |archive-date=25 November 2016 |access-date=10 April 2024 |archivedate=25 វិច្ឆិកា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161125111234/http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 }}</ref><ref>{{cite news |date=3 July 2014 |title=Spain, main reference for world's Hispanic heritage |url=http://www.abc.es/cultura/20140703/abci-espana-patrimonio-inmaterial-humanidad-201407011734.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911114058/http://www.abc.es/cultura/20140703/abci-espana-patrimonio-inmaterial-humanidad-201407011734.html |archive-date=11 September 2016 |access-date=10 April 2024 |work=ABC.es |location=Madrid}}</ref> ដោយសារតែធនធានសម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់ខ្លួន អេស្ប៉ាញបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលមានអ្នកចូលទស្សនាច្រើនជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោក ជាប្រទេសមាន[[ទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក]]ច្រើនជាងគេបំផុត ហើយជាគោលដៅដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់និស្សិត[[អេរ៉ាស្មូស|អឺរ៉ុប]]។<ref>ប្រទេសអេស្ប៉ាញបានជាប់ជាជើងឯកនៃនិស្សិតអឺរ៉ុប។ សមិទ្ធផលនេះគឺបានមកពីគុណភាពនៃសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួននៅទីក្រុងបារសេឡូណា វ៉ាលែនស៊ីយ៉ា ម៉ាឌ្រីដ ក្រាណាដា និងសាឡាម៉ាន់កា។ ថ្វីត្បិតតែគ្មានប្រទេសណាដែលអាចទាក់ទាញនិស្សិតបានច្រើនមកសិក្សាដូចនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏ដោយ យើងនៅឃើញថាប្រទេសអាល្លឺម៉ង់គឺស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរ។ អាល្លឺម៉ង់ក៏ជាប្រទេសដែលមានសាកលវិទ្យាល័យល្បីៗច្រើនតាមទីក្រុងជាច្រើនដែរ។ កត្ដាដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប បានជំរុញឱ្យវាក្លាយជាគោលដៅដ៏ចម្បងសម្រាប់អ្នកដែលកំពុងស្វែងរកការងារធ្វើក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សា។ ប្រទេស​បារាំង ចក្រភព​អង់គ្លេស និង​អ៊ីតាលីគឺឈរ​នៅ​លំដាប់​ទី​៣ ទី​៤ និង​ទី​៥ រៀងគ្នា។ ប្រទេសដែលសល់បន្តបន្ទាប់គឺមានពិន្ទុក្រោមឆ្ងាយណាស់។ [https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations What are the most popular Erasmus destinations?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230630180757/https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations |date=30 June 2023 }}</ref> ឥទ្ធិពលវប្បធម៌អេស្ប៉ាញត្រូវបានទទួលដោយមនុស្សជាង ៦០០ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យ[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]ក្លាយជាភាសាកំណើតដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតទីពីរ និងជា[[ភាសារ៉ូម៉ាំង]]ដែលគេប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយបំផុតលើពិភពលោកផងដែរ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) 572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo |url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513000611/https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |archive-date=13 May 2021 |website=www.cervantes.es}}</ref> អេស្ប៉ាញជាប្រទេស[[ប្រព័ន្ធសភា|ប្រជាធិបតេយ្យនិយមសភា]] និងជា[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដោយមានព្រះរាជា[[ហ្វេលីពទី៦]] ជាព្រះ[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ ចំពោះសេដ្ឋកិច្ច អេស្ប៉ាញគឺជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចមូលធនជឿនលឿនដ៏សំខាន់មួយ<ref>{{cite news|last1=Whitehouse|first1=Mark|title=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|work=The Wall Street Journal|date=6 November 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920064345/https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|archive-date=20 September 2017}}</ref> ដោយមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបមធ្យមធំបំផុតទីដប់ប្រាំ]] (ទីបួនប្រចាំសហភាពអឺរ៉ុប) និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ទីដប់ប្រាំដូចគ្នាបើគិតជា យអទ]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]], [[សហភាពអឺរ៉ុប]], [[ហ្សូនអឺរ៉ូ]], [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ណាតូ) និងជាភ្ញៀវអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ហ្សេម្ភៃ]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញក៏មានឈ្មោះជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនដូចជា [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]], [[អង្គការរដ្ឋអ៊ីបេរ៉ូ-អាមេរិកាំង]], [[សហភាពដើម្បីមេឌីទែរ៉ាណេ]], [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]], [[អង្គការសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]។ == ឈ្មោះ == ឈ្មោះនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ (España) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានដើមកំណើតចេញពីពាក្យ[[អ៊ីស្ប៉ានី]] (Hispania) ដែលពួករ៉ូម៉ាំងដាក់ឱ្យដើម្បីសម្ដៅលើ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] និងខេត្តពួកគេនៅក្នុងអំឡុងសម័យ[[ចក្រភពរ៉ូម]]។ គេមិនទាន់ដឹងពីប្រភពដើមច្បាស់លាស់នៃពាក្យ អ៊ីស្ប៉ានី នេះនៅឡើយទេ តែបើតាមទ្រឹស្តីសម្មតិកម្ម គេបានសន្មតថា វាមានប្រភពចេញពីជនជាតិភេនីស៊ីដែលពួកនេះបានប្រើពាក្យ Spania ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់អ៊ីបេរី (ដែលមានន័យថា "ទឹកដីសត្វទន្សាយ")។<ref>{{cite web|url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|title="I-span-ya", el misterioso origen de la palabra España|last=ABC|date=28 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113170715/http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|archive-date=13 November 2016}}</ref> គេបានលើកអំណះអំណាងមួយទៀតឡើងថា "អ៊ីស្ប៉ានី" កើតចេញមកពីពាក្យក្នុង[[ភាសាបាស]]គឺ ''Ezpanna'' មានន័យថា "គែម" ឬ "ព្រំដែន" ដែលចង់សម្ដៅទៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីដែលមានទីតាំងនៅកែងនិរតីនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref name=anthon>{{cite book|last = Anthon |first = Charles|title = A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges|publisher=Harper & Brothers |year = 1850|location = New York|page = [https://archive.org/details/asystemancienta03anthgoog/page/n28 14]|url = https://archive.org/details/asystemancienta03anthgoog}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ}} === សម័យបុរេប្រវត្តិ និងបុរេរ៉ូម៉ាំង === ដំណើរស្រាវជ្រាវផ្នែកបុរាណវត្ថុនៅភ្នំ[[អាតាពូអ៊ឺកា]]បានបង្ហាញថា ពូជ[[អូមីនីដេ]]បានឡើងមករស់នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីតាំងពី ១.៣ លានឆ្នាំមុន។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=11 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> មនុស្សសម័យបានឈានជើងចូលមកដល់តំបន់អ៊ីបេរីដំបូងនៅប្រហែល ៣៥,០០០ ឆ្នាំមុនពីភាគខាងជើង។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាដែលបញ្ជាក់ពីការតាំងទីលំនៅដោយមនុស្សបុរេប្រវត្តិគឺ រូបគំនូរលើផ្ទាំងថ្មីនៅក្នុង[[រូងភ្នំអាល់តាមីរ៉ា]]នៅភាគខាងជើងតំបន់អ៊ីបេរីនៅប្រមាណពី ៣៥,៦០០ ទៅ ១៣,៥០០ ឆ្នាំមុន គ.ស.។<ref name="Science2012">{{cite journal|last1=Pike|first1=A. W. G.|last2=Hoffmann|first2=D. L.|last3=Garcia-Diez|first3=M.|last4=Pettitt|first4=P. B.|last5=Alcolea|first5=J.|last6=De Balbin|first6=R.|last7=Gonzalez-Sainz|first7=C.|last8=de las Heras|first8=C.|last9=Lasheras|first9=J. A.|last10=Montes|first10=R.|last11=Zilhao|first11=J.|title=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|journal=Science|volume=336|issue=6087|year=2012|pages=1409–1413|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1219957|pmid=22700921|bibcode=2012Sci...336.1409P|s2cid=7807664}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title=Cronología del arte paleolítico|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=11 April 2024|issn=1131-6993|pages=265–276|format=PDF|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033428/https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A|url-status=live}}</ref> ក្រុមជនជាតិធំៗពីរដែលរស់នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមុនពេលពួករ៉ូម៉ាំងចូលមកដល់គឺ [[អ៊ីបេរី (ជនជាតិ)|អ៊ីបេរី]] និង[[ស៊ែលត៍ (ជនជាតិ)|ស៊ែលត៍]]។ ជនជាតិអ៊ីបេរីនិយមរស់នៅក្នុងតំបន់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចំណែកឯជនជាតិស៊ែលត៍វិញច្រើនរស់នៅជាប់ខាងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ ជនជាតិផ្សេងៗដូចជា [[បាស (ជនជាតិ)|បាស]] បានតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិចនៃជួរភ្នំភីរីនីស៍ និងតំបន់ជុំវិញ។ រីឯពួក[[តាតេសូស]]ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីភេនីស៊ី មានវត្តមាននៅភាគនិរតី ខណៈពួក[[លូស៊ីតាញ៉ង់]] និង[[វេថុងស៍]]ច្រើនរស់នៅតំបន់កណ្តាលឈៀងខាងលិច។ === អ៊ីស្ប៉ានីរ៉ូម៉ាំង និងអាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍ === {{Main|អ៊ីស្ប៉ានី|ព្រះរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍}} [[File:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|[[សាលល្ខោនរ៉ូម៉ាំង (មេរីដា)|សាលល្ខោនរ៉ូម៉ាំង]]នៅក្រុង[[មេរីដា (អេស្ប៉ាញ)|មេរីដា]]]] នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមភ្យូនីកលើកទី២]] ប្រហែលជាចន្លោះឆ្នាំ២១០ និងឆ្នាំ២០៥ មុន គ.ស. [[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម]]បានកាន់កាប់ដែនដីពាណិជ្ជកម្មការតាជីណ័សនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ថ្វីបើរ៉ូមបានចំណាយពេលជិតពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមែន ប៉ុន្តែរ៉ូមបានរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើអ៊ីបេរីអស់រយៈពេលជាងប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូមត្រូវបានចងភ្ជាប់គ្នាដោយច្បាប់ ភាសា និង[[វិថីរ៉ូម៉ាំង]]។<ref name="hispania">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=15 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> វប្បធម៌របស់ប្រជាជនមុនសម័យរ៉ូម៉ាំងត្រូវបានរ៉ូមធ្វើរ៉ូម៉ាំងនីយកម្មបន្តិចម្តងៗ ពោលគឺរ៉ូមបានយកវប្បធម៌ខ្លួនមកផ្សព្វផ្សាយរួចបន្សាបចូលទៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌អ៊ីបេរីដើម្បីប្រែក្លាយតំបន់នេះជាទឹកដីរ៉ូមផ្លូវការ។<ref name="country">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain. Chapter 1 – Hispania|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0014)|access-date=15 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922143456/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+es0014%29|archive-date=22 September 2008 }}</ref> តំបន់ ឬខេត្តហ៊ីស្ប៉ានីត្រូវបានចាត់ទុកជាឃ្លាំងសម្រាប់បម្រើទីផ្សាររ៉ូម៉ាំង ហើយកំពង់ផែរបស់វាបាននាំចេញវត្ថុមានតម្លៃជាច្រើនដូចជា មាស រោមចៀម ប្រេងអូលីវ និងស្រាជាដើម។ ផលិតកម្មផ្នែកកសិកម្មនៅក្នុងតំបន់បានកើនឡើងជាលំដាប់ក្រោយពីប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តថ្មីត្រូវបានសាងសង់ ហើយប្រព័ន្ធមួយចំនួននៅតែគេបន្តប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ព្រះចៅអធិរាជរ៉ូមដូចជា [[អាឌ្រីយ៉ង់]] [[ត្រាហ្សាន]] [[ធីអូដូសទី១]] និងទស្សនវិទូ[[សេនេកា]]សុទ្ធតែបានចាប់កំណើតនៅក្នុងទឹកដីហ៊ីស្ប៉ានី។ គ្រិស្តសាសនាត្រូវបាននាំមកផ្សព្វផ្សាយនៅខេត្តហ៊ីស្ប៉ានីដំបូងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. ហើយបានទទួលប្រជាប្រិយភាពនៅតាមទីក្រុងនានាក្នុងសតវត្សរ៍ទី២។<ref name="country" /> ភាសា និងសាសនារបស់អេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្នភាគច្រើន ក៏ដូចជាមូលដ្ឋាននៃច្បាប់សុទ្ធតែមានប្រភពចេញពីសម័យកាលនេះ។<ref name="hispania" /> [[File:Coronas_votivas_visigodas_en_el_MAN_(16846328238).jpg|thumb|[[មកុដបំណន់]]នៃព្រះចៅ[[រ៉េស៊ីសវ៉ង់ថ៍]] ព្រះរាជានៃអាណាចក្រវិស៊ីហ្គោត៍]] [[ជនជាតិជែរម៉ាំង]]ពីរក្រុមគឺ[[ស៊ូវេស៍]] និង[[វ៉ាន់ដាល]] រួមជាមួយជនជាតិ[[អាឡង់]] បានចូលមករស់នៅក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីក្រោយឆ្នាំ៤០៩ ដោយក្រុមទាំងអស់នេះបានរំលាយអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចនៅអ៊ីបេរី។ ជនជាតិស៊ូវេស៍បានបង្កើតព្រះនគរមួយនៅភាគពាយ័ព្យនៃអ៊ីបេរី ចំណែកឯជនជាតិវ៉ាន់ដាលវិញបានបង្កើតអាណាចក្រផ្ទាល់ខ្លួននៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីប មុនពេលឆ្លងចូលតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងឆ្នាំ៤២៩។ នៅពេលដែលអំណាចលោកខាងលិចកំពុងចុះខ្សោយនិងបែកបាក់ មូលដ្ឋានសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចនៅអ៊ីបេរីវិញក៏បានជួបវិបត្តិខ្លះៗ និងមានលក្ខណៈសាមញ្ញជាងមុន។ របបគ្រប់គ្រងជាបន្តបន្ទាប់នៅតែរក្សាស្ថាប័ន និងច្បាប់ជាច្រើននៃចក្រភពរ៉ូម រួមទាំងគ្រិស្តសាសនា និងការផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌រ៉ូមទៅក្នុងតំបន់។ [[អាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីន]]បានបង្កើតខេត្តមួយនៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបហៅថា [[អេស្ប៉ាញប៊ីហ្សង់ទីន|អេស្ប៉ាញ]] ក្នុងគោលបំណងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូមឡើងវិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ហ៊ីស្ប៉ានីបានចេញប្រឆាំង ហើយក៏រួមគ្នាបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍|នគរវីស៊ីហ្គោត៍]]ឡើង។ === សម័យកាលឥស្លាម និង''រ៉េកុនគីស្តា'' === ពីឆ្នាំ៧១១ ដល់ឆ្នាំ៧១៨ [[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ]]បានវាយត្រួតត្រាតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងពីចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន ហើយជាលទ្ធផល ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីស្ទើរទាំងមូលត្រូវបានមហាអំណាចឥស្លាមមួយនេះកាន់កាប់ ខណៈរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍បានដួលរលំ។ មានតែទឹកដីតូចមួយនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបប៉ុណ្ណោះដែលបានរួចផុតពីការឈ្លានពានរបស់ឥស្លាម។ នគរគ្រិស្តនៅភាគខាងជើងឧបទ្វីបដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រអាស្ទូរីយ៉ាស|អាស្ទូរីយ៉ាស-លេអូន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|ណាវ៉ារ៉ា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]]បានរួបរួមគ្នាបញ្ឈប់យុទ្ធនាការពង្រីកទឹកដីរបស់អូមេយ៉ាដពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Castile and Aragon|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0016)|access-date=15 April 2024|archive-date=22 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922142215/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0016)|url-status=live}}</ref> ជាលទ្ធផល ព្រំដែនរវាងទឹកដីឥស្លាម និងនគរគ្រិស្តនៃឧបទ្វីបត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមបណ្តោយជ្រលង[[អ៊ីប្រេ]] និង[[ឌូរ៉ូ]]។ [[File:Palacios Nazaríes in the Alhambra (Granada). (51592334991).jpg|alt=|thumb|ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងនៃ[[ព្រះរាជវាំងលេអូន]] ដែលជាបេះដូងនៃ[[អាល់អង់ដាលូស]] (ខេត្តក្រោមអាណាចក្រឥស្លាមនៅអ៊ីបេរី)]] ក្រោមការកាន់កាប់របស់អាណាចក្រអូមេយ៉ាដ ប្រជាជនក្នុងតំបន់ជាច្រើនត្រូវបានរដ្ឋអំណាចបញ្ចុះបញ្ចូល និងបង្ខំឱ្យប្តូរទៅប្រកាន់[[សាសនាឥស្លាម]]។ គេជឿថា មកត្រឹមចុងសតវត្សរ៍ទី១០ ប្រជាជនភាគច្រើននៃអាល់-អង់ដាលូសបានប្រតិបត្តិគោរពសាសនាឥស្លាមជាសាសនាគោលរបស់គេ។<ref>[http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages. Chapter 5: Ethnic Relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403051916/http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm |date=3 April 2017 }}, Thomas F. Glick</ref><ref name="chap2">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 2 Al-Andalus|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=17 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> នៅសតវត្សរ៍ទី១១ រដ្ឋអំណាចឥស្លាមនៅអ៊ីបេរីបានដួលរលំបែកបាក់ទៅជានគរឥស្លាមតូចៗ (គេនិយមហោថា [[តៃហ្វា]])។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237|title=Handbook of Medieval Culture|first=Albrecht|last=Classen|date=31 August 2015|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|via=Google Books|isbn=9783110267303|access-date=17 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033453/https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237|url-status=live}}</ref> នគរតៃហ្វាទាំងនេះជាទូទៅត្រូវប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្លួនមានឱ្យទៅដល់បណ្ដានគរគ្រិស្តនៅប៉ែកខាងជើងឧបទ្វីប ជាថ្នូរនឹងការការពារទឹកដី ក៏ប៉ុន្តែបើបង់មិនទៀងទាត់ ឬគ្មានលទ្ធភាពទេ នុះពួកគេនឹងត្រូវរងការឈ្លានពាន។ ទីបំផុត អំណាចគ្រប់គ្រងនៅក្នុងឧបទ្វីបក៏ត្រូវបង្វែរទៅរកព្រះនគរគ្រិស្តវិញបន្ទាប់ពីពួកគេបានវាយដណ្ដើមទីក្រុងតូលេដូនៅក្នុងឆ្នាំ១០៨៥ ដែលជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយរបស់តៃហ្វា។ [[File:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile.jpg|thumb|[[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ]]។]] នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ [[ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីយ៉ា]]បានលេចឡើងជានគរគ្រិស្តដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងតំបន់។ មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៣ កាស្ទីយ៉ាបានវាយដណ្ដើមបន្ទាយឥស្លាមសំខាន់ៗបន្ថែមដូចជា គ័រដូបា (១២៣៦) និង[[សេវីយ៉ា]] (១២៤៨)។ ទន្ទឹមនឹងនេះ [[ស្រុកបាសេឡូណា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន]]បានចងសម្ព័ន្ធរាជវង្សជាមួយនឹងកាស្ទីយ៉ា ហើយទទួលបានអំណាចគ្រប់គ្រងទឹកដីនៅប៉ែកសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ រដ្ឋអំណាចឥស្លាមចុងក្រោយគេបង្អស់នៅឧបទ្វីបអ៊ីបេរីគឺ [[អេមីរ៉ាតក្រាណាដា]] បានប្រកាសទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ចំពោះកងកម្លាំងយោធានៃរាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ ដោយបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមក្រាណាដា]]ដែលបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលជាងដប់ឆ្នាំកន្លងមក។<ref>{{Cite book|publisher=Brill|chapter-url=https://brill.com/view/book/9789004443594/BP000014.xml|title=The Nasrid Kingdom of Granada between East and West|first=Roser|last=Salicrú i Lluch|chapter=Granada and Its International Contacts |pages=124–125|doi=10.1163/9789004443594_006|year=2020|isbn=9789004443594|s2cid=243153050|access-date=18 April 2024|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413053115/https://brill.com/view/book/9789004443594/BP000014.xml|url-status=live}}</ref> === ចក្រភពអេស្ប៉ាញ === {{Main|ចក្រភពអេស្ប៉ាញ}} [[File:La sevilla del sigloXVI.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៃកំពង់ផែសេវីយ៉ានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៦ ដែលជាកំពង់ផែមួយទទួលបានសិទ្ធិផ្តាច់មុខចំពោះការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពិភពថ្មី]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៦៩ ព្រះនគរគ្រិស្តនៃកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាក្រោយពីមានព្រះរាជអភិសេករវាងព្រះរាជានៃនគរទាំងពីរគឺ [[អ៊ីសាប៊ែលទី១ នៃកាស្ទីយ៉ា|អ៊ីសាប៊ែលទី១]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃកាស្ទីយ៉ា) និង[[ហ៊្វែឌីណង់ទី២ នៃអារ៉ាហ្កន|ហ៊្វែឌីណង់ទី២]] (ព្រះមហាក្សត្រអារ៉ាហ្កន)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ ជនជាតិជ្វីហ្វ ឬយូដាត្រូវបានអាជ្ញាធរបង្ខំឱ្យប្ដូរទៅប្រតិបត្តិសាសនាកាតូលិក ហើយបើមិនអញ្ចឹងទេនឹងត្រូវបណ្តេញចេញពីព្រះនគរ។<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html|title=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia|work=New Scientist|date=4 December 2008|access-date=19 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328024905/http://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html|archive-date=28 March 2014 }}</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិជ្វីហ្វរហូតដល់ទៅ ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីដែននគរកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កន។ នៅឆ្នាំដដែរ លោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ដែលត្រូវគាំទ្រដោយអ៊ីសាប៊ែល បានឈានជើងចូល[[ពិភពថ្មី]] (ទ្វីបអាមេរិក) បន្ទាប់ពីចំណាយពេលអស់ជាច្រើនសប្តាហ៍ឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ សមិទ្ធផលរបស់កូឡុំបានជំរុញឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប និងនាំឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមចែកទ្វីបអាមេរិកដោយមហាអំណាចទាំងនោះ រួមទាំងអេស្ប៉ាញផងដែរ។ [[សន្ធិសញ្ញាក្រាណាដា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩១ បានធានានូវការអត់ឱនខាងសាសនាពីរដ្ឋាភិបាលចំពោះឥស្លាមសាសនិកនៅក្នុងនគរ<ref>{{cite web|url=http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|title=The Treaty of Granada, 1492|publisher=Islamic Civilisation|access-date=19 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|archive-date=24 September 2008|archivedate=24 កញ្ញា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html}}</ref> ប៉ុន្តែវាបានចូលជាធរមានបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះមុនពេលត្រូវលុបចោល និងចាត់ទុកការគោរពសាសនាឥស្លាមជាអំពើខុសច្បាប់នៅក្នុងកាស្ទីយ៉ា (១៥០២) និងអារ៉ាហ្កន (១៥២៧)។ នៅប្រហែលបួនទសវត្សរ៍ក្រោយបញ្ចប់[[ឧទ្ទាមកម្មអាល់ពូហារ៉ាស|សង្រ្គាមអាល់ពូហារ៉ាស]] (១៥៦៨–១៥៧១) អតីតឥស្លាមសាសនិកជាង ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីអ៊ីបេរី និងបាននាំគ្នាតាំងទីលំនៅជាចម្បងនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។<ref name="cong">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – The Golden Age|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=19 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> [[File:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|upright=1.2|ផែនទីបង្ហាញពីវិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] ការបង្រួបបង្រួមនិងចងរាជអភិសេកនៃព្រះរាជារវាងអារ៉ាហ្កន និងកាស្ទីយ៉ាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់ដែលនាំឱ្យកើតមានប្រទេសអេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្ន និងចក្រភពអេស្ប៉ាញជារួម ក៏ប៉ុន្តែព្រះរាជបល្ល័ង្ក និងនគរផ្សេងៗនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញគឺមានលក្ខណៈខុសដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទាំងសង្គម នយោបាយ ភាពស្របច្បាប់ រូបិយប័ណ្ណ និងភាសា។<ref>{{cite web|url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|title=Imperial Spain|access-date=19 April 2024|publisher=University of Calgary|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629000351/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|archive-date=29 June 2008|archivedate=29 មិថុនា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080629000351/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472|title=Handbook of European History|publisher=Penguin Random House Grupo Editorial España|isbn=90-04-09760-0|year=1994|access-date=19 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033400/https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472|url-status=live}}</ref> [[ហាបស្បួកនិយមអេស្ប៉ាញ]]គឺជាមហាអំណាចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចឈានមុខគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ និងសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយអំណាចដ៏មហិមានេះបានកើតចេញពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងការជួញដូរធនធានទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗពីទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចផ្លូវសមុទ្រឈានមុខគេថែមទៀតផង។ អាណាចក្រមួយនេះបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុងអំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជារបស់រាជវង្សហាបស្បួកពីរអង្គដំបូងគឺ [[ឆាលស៍ទី៥ (ព្រះអធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ឆាលស៍ទី៥/ទី១]] (១៥១៦–១៥៥៦) និង[[ហ្វីលីពទី២ (អេស្ប៉ាញ)|ហ្វីលីពទី២]] (១៥៥៦–១៥៩៨)។ នៅក្នុងសម័យកាលនេះ អេស្ប៉ាញបានជួបប្រទះ និងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី]] [[សង្គ្រាមស្មាល់កាល់ដ៍]] [[សង្គ្រាមប៉ែតសិបឆ្នាំ|ការបះបោរនៅហុល្លង់]] [[សង្រ្គាមស្នងរាជបល្ល័ង្កព័រទុយហ្កាល់]] [[សង្គ្រាមអូតូម៉ង់–ហាបស្បួក|ជម្លោះប៉ះទង្គិច]]ជាមួយ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] អន្តរាគមន៍នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង]] និង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញ (១៥៨៥–១៦០៤)|សង្រ្គាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញ]]។<ref>{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 13 The Spanish Empire|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=19 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> [[File:Principales Rutas Comerciales del Imperio Español.jpg|thumb|upright=1.2|ខ្សែពាណិជ្ជកម្មចម្បងៗនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ|alt=]] តាមរយៈយុទ្ធនាការរុករក និងកាន់កាប់ទឹកដីថ្មីៗ បូករួមទាំងសម្ព័ន្ធភាពរាជវង្ស និងកេរ្តិ៍មរតកផ្សេងៗ ចក្រភព​អេ​ស្ប៉ា​ញ​បាន​ពង្រីកឥទ្ធិពល និងព្រមទាំងទឹកដី​មួយភាគធំនៅ​ទ្វីប​អាមេរិក ឥណ្ឌូ​ប៉ាស៊ីហ្វិក ទ្វីបអាហ្វ្រិក និង​ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ នៅ​ក្នុងសម័យនេះ អេស្ប៉ាញបានពង្រីកការរុករក​តាម​ផ្លូវសមុទ្រ​និង​ផ្លូវគោក ​បើកផ្លូវ​ពាណិជ្ជកម្ម​ថ្មី​ឆ្លងកាត់តាម​មហាសមុទ្រ ការកាន់កាប់ និង​ចាប់ផ្តើម​អាណានិគមកិច្ច​ក្រៅប្រទេស។ លោហធាតុដ៏មានតម្លៃ គ្រឿងទេស វត្ថុច្នៃប្រណិត និងរុក្ខជាតិនានាដែលមិនទាន់ស្គាល់អត្តសញ្ញាណពីមុនមកត្រូវបានគេនាំយកមកតំបន់ទីក្រុងធំៗនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលជាហេតុបណ្ដុះការយល់ដឹងរបស់ប្រជាជនអឺរ៉ុបអំពីសកលលោក។<ref>{{cite book|last=Thomas|first=Hugh|author-link=:en:Hugh Thomas (writer)|title = Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire|publisher=George Weidenfeld & Nicolson|year=2003|location=London|pages=passim|isbn=978-0-297-64563-4}}</ref> ការរីកភាយសាយនៃវប្បធម៌អេស្ប៉ាញនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះត្រូវបានគេច្រើននិយមសម្ដៅថា [[យុគមាសអេស្ប៉ាញ|យុគសម័យមាសនៃប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញ]]។ ផ្ទុយពីនេះ ភាពរីកចម្រើននៃចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកផងដែរ ដូចជានាំឱ្យដួលរលំនូវសង្គម និងអាណាចក្រក្នុងស្រុក ខណៈជនជាតិដើមអាមេរិកត្រូវបានបំពុលដោយជំងឺអាសន្នរោគថ្មីៗពីភាគីអឺរ៉ុប។ កំណើននៃគំនិត[[មនុស្សជាតិ]] ចលនាកំណែទម្រង់សាសនា ការរកឃើញ និងកាន់កាប់ភូមិសាស្ត្រថ្មីៗបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ស្មុគស្មាញសម្រាប់បញ្ញវន្តអេស្ប៉ាញ ដូច្នេះដើម្បីដោះស្រាយវា ពួកគេក៏បានបង្កើត[[សាលាសាឡាម៉ាន់កា|ចលនាសាឡាម៉ាន់កា]]ឡើង ហើយបន្ទាប់មកក៏បានលេចចេញនូវទ្រឹស្តីសម័យដំបូងដែលគេជឿថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃច្បាប់អន្តរជាតិ និងសិទ្ធិមនុស្ស។ ឧត្តមភាពលើដែនសមុទ្ររបស់អេស្ប៉ាញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ ត្រូវបានកំណត់ដោយជ័យជម្នះលើ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅក្នុង[[សមរភូមិឡេប៉ាន់តូ]]នៃឆ្នាំ១៥៧១ និងលើប្រទេសព័រទុយហ្កាល់ក្នុង[[សមរភូមិកោះទែរស៊ីយរ៉ា]]នៃឆ្នាំ១៥៨២ ហើយជាពិសេសគឺជ័យជំនះលើប្រទេស[[អង់គ្លេស]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៥៨២–១៦០៤]]។ ក៏ប៉ុន្តែពេលហួសមកដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៧ អំណាចនៅលើដែនសមុទ្ររបស់អេស្ប៉ាញបានរុលធ្លាក់ចុះមួយរយៈយូរដោយសារតែការបរាជ័យជាប់ៗគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាមទល់នឹង[[សាធារណរដ្ឋហុល្លង់]] ([[សមរភូមិឌូនស៍]]) ហើយនិងប្រទេសអង់គ្លេសម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្រ្គាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៦៥៤–១៦៦០]]។ [[កំណែទម្រង់ប្រូតេស្ដង់]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ បានបង្ខំឱ្យអេស្ប៉ាញប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមសាសនា តាមរយៈការបង្កើនវត្តមាន និងសកម្មភាពយោធានៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប និងនៅតាមសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។<ref>{{cite web|url=http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|title=The Seventeenth-Century Decline|access-date=27 April 2024|publisher=The Library of Iberian resources online|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921003150/http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|archive-date=21 September 2013}}</ref> នៅអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រៅពីត្រូវប្រឈមនឹងសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ និង[[មហារោគសេវីយ៉ា|ជំងឺរាតត្បាត]]ពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប អេស្ប៉ាញបានបន្តជាប់ច្រវ៉ាក់ដៃជើងនៅក្នុងជម្លោះសាសនា និងនយោបាយទ្វីប ហើយជាលទ្ធផល វា​បាន​នាំឱ្យវិនាសនូវ​ធនធាន និងសេដ្ឋកិច្ច​ទូទៅនៃអេស្ប៉ាញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា អេស្ប៉ាញនៅតែអាចរក្សាការគ្រប់គ្រងលើកម្មសិទ្ធិទឹកដីនៃរាជវង្សហាបស្បួកនៅអឺរ៉ុបដដែរ និងបានជួយគាំទ្រកងកម្លាំងនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ប្រឆាំងឈ្នះនឹងកងកម្លាំងនិយមប្រូតេស្តង់។ ជាមួយគ្នានេះដែរ អេស្ប៉ាញត្រូវបង្ខំទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពព័រទុយហ្កាល់ និងសហខេត្ត (សាធារណរដ្ឋហុល្លង់) ហើយជាបន្ទាប់ ត្រូវទទួលរងនូវបរាជ័យដ៏ធំទៅប្រទេសបារាំងក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃ[[សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ]]នៅអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 14 Spanish Society and Economics in the Imperial Age|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=27 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៧ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់អំណាចនៅអឺរ៉ុបបន្តិចម្តងៗ ដោយត្រូវប្រគល់ទឹកដីមួយចំនួនធំទៅឱ្យប្រទេសបារាំង និងអង់គ្លេសកាន់កាប់។ ប៉ុន្តែសម្រាប់អំណាចក្រៅទ្វីបវិញ អេស្ប៉ាញនូវតែបន្តរក្សា និងពង្រីកអាណាចក្រក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនរហូតដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ ==== សតវត្សរ៍ទី១៨ ==== [[File:La familia de Felipe V (Van Loo).jpg|thumb|គំនូរព្រះឆាយាលក្ខណ៍នៃ[[ហ្វេលីពទី១៥ (អេស្ប៉ាញ)|ហ្វេលីពទី៥]] និងក្រុមគ្រួសាររាជវង្សរបស់ទ្រង់។ នៅអំឡុងយុគ[[សម័យពន្លឺនៅអេស្ប៉ាញ]] [[រាជវង្សបួរបន]]បានលេចឡើងជារាជវង្សថ្មី។]] អំណាចរបស់អេស្ប៉ាញបានបន្តដាំក្បាលចុះក្រោម ពិសេសនៅពេលដែលជម្លោះរាជបល្ល័ង្កបានផ្ទុះឡើងនៅដើមសតវត្ស​រ៍ទី​១៨។ [[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ]]បានក្លាយជាជម្លោះថ្នាក់អន្តរជាតិដ៏ធំធេង គួបផ្សំជាមួយនឹងសង្រ្គាមស៊ីវិល ហើយវាបានធ្វើឱ្យអាណាចក្រអេស្ប៉ាញបាត់បង់កម្មសិទ្ធិទឹកដី និងឋានៈជាមហាអំណាចមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Spain in Decline|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=27 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> នៅអំឡុងសង្គ្រាមនេះ រាជវង្សថ្មីដែលមានដើមកំណើតពីប្រទេសបារាំងពោលគឺ [[រាជវង្សបួរបន]] បានឡើងកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ។ ជាយូរណាស់មកហើយ ខ្សែរាជវង្សកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នាតាមរយៈរាជសម្ព័ន្ធភាពរវាងត្រកូលទាំងពីរ និងស្ថាប័នទូទៅនៃ[[អង្កេតការណ៍អេស្ប៉ាញ|ការិយាល័យពិសិដ្ឋ]]។<ref>{{Cite journal|page=75|journal=Revista de Dret Històric Català|volume=18|year=2019|publisher=Societat Catalana d'Estudis Jurídics|issn=1578-5300|doi=10.2436/20.3004.01.119|title=Una aproximación a la Corona de Aragón de Fernando el Católico|first=Josep|last=Serrano Daura|issue=18 }}</ref> នៅក្រោមរាជវង្សបួរបន គោលនយោបាយកំណែទម្រង់ជាច្រើន (ដែលនិយមហៅថា [[កំណែទម្រង់បួរបន]]) បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដោយមានគោលដៅធ្វើមជ្ឈការអំណាច និងឯកសណ្ឋានភាពរដ្ឋបាល<ref>{{Cite book|publisher=Cambridge University Press|title=A Concise History of Spain|first1=William D.|last1=Phillips|first2=Carla Rahn|year=2010|isbn=9780521845137|last2=Phillips|page=175}}</ref> ដូចជា ការលុបចោលអភ័យឯកសិទ្ធិ និងច្បាប់ក្នុងតំបន់ចាស់ៗ<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Bourbon Spain|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=27 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> ក៏ដូចជារបាំងពន្ធគយរវាងនគរអារ៉ាហ្កន និងកាស្ទីយ៉ា។<ref>{{Cite book|title=Early Modern Spain: A Social History|first=James|last=Casey|publisher=Routledge|year=1999|isbn=9780415138130|page=83}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ សេដ្ឋកិច្ច និងអំណាចអេស្ប៉ាញបានងើបឡើងវិញបន្តិចម្តងៗ ហើយកំណើននេះបាមបន្តជះទៅតាមទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិយមបាននាំឱ្យអេស្ប៉ាញក្លាយជារដ្ឋនិយមអន្តរាគមន៍ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ក៏ដូចជាការលុបបំបាត់ពន្ធគយផ្ទៃក្នុង និងការកាត់បន្ថយពន្ធនាំចេញ។<ref>{{Cite book|chapter-url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5589876.pdf|chapter=El Despotismo Ilustrado en España: entre la continuidad y el cambio|author-link=Carlos Martínez Shaw|first=Carlos|last=Martínez Shaw|title=El Siglo de las Luces: III Centenario del Nacimiento de José de Hermosilla (1715-1776)|year=2016|isbn=978-84-608-8037-0|page=14|publisher=Sociedad Extremeña de Historia|access-date=27 April 2024|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419023430/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5589876.pdf|url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ គោលគំនិតពន្លឺបានចាប់ផ្តើមផុសចេញជារូបរាងឡើងនៅក្នុងចំណោមឥស្សរជន និងសមាជិករាជវង្សមួយចំនួនក្នុងប្រទេស។ === សេរីនិយម និងរដ្ឋនិយម === [[File:Jura Constitución Fernando VII.jpg|thumb|រូបគំនូរបង្ហាញពីព្រះរាជាហ៊្វែឌីណង់ទី៧ ឈរធ្វើសច្ចាប្រតិធានរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨១២ នៅចំពោះមុខសភាក្នុងឆ្នាំ១៨២០]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ អេស្ប៉ាញបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃ[[សង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទី១|សម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]។ ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវរងបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយក៏សម្រេចចិត្តចូលចរចាកិច្ចសន្តិភាពជាមួយប្រទេសបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥។ ដល់ឆ្នាំ១៨០៧ សន្ធិសញ្ញាសម្ងាត់មួយត្រូវបានចុះរវាង[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]] និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ ព្រមពៀងគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមថ្មីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងព័រទុយហ្កាល់។ ទាហាន​បារាំង​បាន​ឆ្លងតាមប្រទេសអេស្ប៉ាញ​ដើម្បីបន្តចូលទៅ​ឈ្លានពាន​ព័រទុយហ្កាល់ ប៉ុន្តែ​ពេលបញ្ចប់យុទ្ធនាការហើយ បារាំងមិនបានដកទ័ពចេញនោះទេតែបានបន្តកាន់កាប់​បន្ទាយ​សំខាន់ៗនៅ​ក្នុងប្រទេសទៅវិញ។ ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញក៏បានបង្ខំចិត្តដាក់រាជ្យ ហើយអេស្ប៉ាញក៏ធ្លាក់ជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់បារាំងដោយមានបងប្រុសណាប៉ូលេអុង នាម[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]ឡើងដឹកនាំក្នុងនាមជាស្តេចអេស្ប៉ាញថ្មី។ [[ការបះបោរពីរឧសភា|ការបះបោរនៅថ្ងៃទី២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៨]] គឺជាចលនាបះបោរដ៏សំខាន់មួយក្នុងចំណោមចលនាបះបោរជាច្រើនទៀតដែលផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងប្រទេសដើម្បីប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់បារាំង។<ref>David A. Bell. "[http://arquivo.pt/wayback/20091006185459/http://www.historynet.com/wars_conflicts/napoleonic_wars/6361907.html?page=2&c=y Napoleon's Total War]". TheHistoryNet.com</ref> ការ​បះបោរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវបានគេ​សម្គាល់​ថាជាចំណុច​ចាប់​ផ្តើម​នៃ​[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ|សង្គ្រាមទាមទារ​ឯករាជ្យ​]]ពីរបប​ណាប៉ូលេអុង។<ref>(Gates 2001, p. 20.)</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងសកម្មភាពយោធាជាបន្តបន្ទាប់ពីកងទ័ពអេស្ប៉ាញ បូករួមទាំងសង្រ្គាមព្រៃភ្នំ ការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ និងការបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងររបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ី]] គឺសុទ្ធតែជាកត្តារួមដែលនាំឱ្យបារាំងដកទ័ពចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងនាំមកនូវការស្តាររាជអំណាចអេស្ប៉ាញឡើងវិញ។<ref>(Gates 2001, p. 467.)</ref> ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម ពោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០ [[សភាកាឌីស]]ដែលជាស្ថាប័នបដិវត្តន៍មួយត្រូវបានបើកសម័យប្រជុំឡើងដើម្បីពិភាក្សាអំពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងនឹងរបបបូណាប៉ារត៍ និងរៀបចំចាត់ចែងរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ។<ref>{{cite book|author= Alvar Ezquerra, Jaime|title=Diccionario de historia de España|url=https://books.google.com/books?id=l4JQIkW1yrsC&pg=PA209|year=2001|publisher=Ediciones Akal|isbn=978-84-7090-366-3|page=209}}</ref> ស្ថាប័ននេះមានសមាជិកតំណាងមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ<ref>{{cite book|title=Independence of Spanish America|last=Rodríguez|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body%2C+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG=|access-date=2 May 2024|archive-date=10 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310230600/https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body%2C+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG=|url-status=live}}</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១២ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨១២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ]]ដំបូងក៏ត្រូវបានប្រកាសដោយបានចែងថា អេស្ប៉ាញជារដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បន្ទាប់ពីរបបបូណាប៉ារត៍បានដួលរលំ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញថ្មីក៏បានធ្វើវិស្ថាបនកម្មសភា ហើយបានស្តាររាជអំណាចផ្តាច់ការឡើងវិញ។ ឥស្សរជននៅក្រៅប្រទេសពោលគឺនៅតាមដែនដីអាណានិគមបានកើតការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះឯកសិទ្ធិរបស់ក្រុមឥស្សរជននៅឯទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ដូច្នេះនៅពេលដែលអេស្ប៉ាញបានធ្លាក់ក្រោមកាន់កាប់របស់បារាំង ក្រុមឥស្សរជនក្រៅប្រទេសទាំងនោះក៏ឆក់យកឱកាសទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពឱ្យទឹកដីរៀងៗខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៩ ទៅ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅឯទ្វីបអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមធ្វើបដិវត្តន៍ និងប្រកាសឯករាជ្យជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ-អាមេរិក|សង្រ្គាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំង]]ឡើង ហើយជាចុងក្រោយវាបានកាត់ផ្ដាច់អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកស្ទើរទាំងអស់។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញនៅអាមេរិកមិនបានទទួលផ្លែផ្កាអ្វីនោះឡើយដោយអេស្ប៉ាញមិនត្រឹមតែរងការប្រឆាំងនៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងនៅក្នុងឧបទ្វីបរបស់ខ្លួនថែមទៀតផង។ នៅចុងឆ្នាំ១៨២៦ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញអាមេរិកដែលនៅសេសសល់មានតែកោះគុយបា និងព័រតូរីកូប៉ុណ្ណោះ។ សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអេស្ប៉ាញធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយ បែកបាក់សាមគ្គីជាតិ និងបង្កឱ្យមានអស្ថិរភាពនយោបាយទាំងក្នុងនិងក្រៅចក្រភព។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ និងឆ្នាំ១៨៤០ [[កាលីស្តនិយម|ចលនាកាលីស្ត]] (ចលនាប្រតិកម្មគាំទ្រវង្សត្រកូលម្ខាងទៀតនៃរាជវង្សបួរបន) បានកើនប្រជាប្រិយភាព ហើយក៏នាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយឡើងដែលគេនិយមហៅថា [[សង្គ្រាមកាលីស្ត]]។ កងកម្លាំងនៃរាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញបានលេចឡើងជាអ្នកឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះមែន ប៉ុន្តែប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពដ៏លំបាកមិនងាយងើបក្បាលរួច។ [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៦៨]] បានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម និងបង្កើត[[សិសេញ៉ូដេម៉ូក្រាទិកូ|របបអន្តរកាល]]មួយឡើង ([[សាធារណរដ្ឋអេស្ប៉ាញទីមួយ|របបសាធារណរដ្ឋ]]មួយបានលេចឡើងនៅចុងរបបអន្តរកាលនេះបានមួយរយៈពេលខ្លី) តែដល់ឆ្នាំ១៨៧៤ [[ប្រត្យាស្ថាប័ន (អេស្ប៉ាញ)|របបរាជានិយមថ្មី]]ក៏ត្រូវបានស្តារឡើង។<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eX7cXu4N2AUC&pg=PA33|page=33|title=Elecciones y cultura política en España e Italia (1890–1923)|editor-first=Rosa Ana|editor-last=Gutiérrez|editor-first2=Rafael|editor-last2=Zurita|editor-first3=Renato|editor-last3=Camurri|publisher=Universitat de València|location=Valencia|year=2003|isbn=84-370-5672-1|chapter=Caciquismo y mundo rural durante la Restauración|first=Salvador|last=Cruz Artacho|access-date=2 Mayb 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033420/https://books.google.com/books?id=eX7cXu4N2AUC&pg=PA33|url-status=live}}</ref> [[File:Episodio de la revolución de 1854 en la Puerta del Sol (cropped).JPG|thumb|right|ទីលាន[[ព័រតាឌែលស៊ុល]]នៅរាជធានីម៉ាឌ្រីដក្នុងអំឡុង[[បដិវត្តន៍អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨៥៤|បដិវត្តន៍នៃឆ្នាំ១៨៥៤]]។]] នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ចលនាជាតិនិយមបានលេចឡើងនៅហ្វីលីពីន និងគុយបា ហើយជាលទ្ធផល វាបាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពគុយបា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៥ និង[[បដិវត្តន៍ហ្វីលីពីន]]នៅឆ្នាំ១៨៩៦ ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាអ្នកគាំទ្រភាគីទាំងពីរប្រឆាំងនឹងអេស្ប៉ាញ។ [[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ បានបិទបញ្ចប់អំណាចអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅខាងក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ខុសពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ អេស្ប៉ាញមិនសូវជាសកម្មក្នុង[[ការស្រវាដណ្ដើមទ្វីបអាហ្វ្រិក|ចលនាដណ្តើមយកទ្វីបអាហ្រ្វិក]]ប៉ុន្មាននោះទេ។ អេស្ប៉ាញជារដ្ឋតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ឧស្សាហូបនីយកម្ម ការអភិវឌ្ឍន៍ផ្លូវដែក និងមូលធននិយមបានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងប្រទេស ពិសេសនៅទីក្រុង[[បារសេឡូណា]] ខណៈ[[ចលនាពលកម្ម]] គំនិតសង្គមនិយម និងលទ្ធិអនាធិបតេយ្យក៏បានចាប់ផ្ដើមវិវត្តដូចគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧៩ [[គណបក្សពលករសង្គមនិយមអេស្ប៉ាញ]]ត្រូវបានស្ថាបនាឡើង និងជាមូលហេតុចម្បងជំរុញឱ្យសង្គមនិយមមានប្រជាប្រិយភាពនៅអេស្ប៉ាញ។ គំនិតជាតិនិយម និងតំបន់និយមក៏ចាប់ផ្តើមកើនឡើងផងដែរ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើត [[គណបក្សជាតិនិយមបាស]] និង[[សម្ព័ន្ធតំបន់និយមកាតាលូញ៉ា]]ជាដើម។ អំពើពុករលួយក្នុងវិស័យនយោបាយ និងការគាបសង្កត់ពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យក្នុងប្រទេសចុះទន់ខ្សោយជាលំដាប់។<ref>{{cite book|title=Oligarquía y caciquismo, Colectivismo agrario y otros escritos: (Antología)|last=Costa|first=Joaquín|author-link=Joaquín Costa}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍[[សោកនាដសប្តាហ៍]]នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៩ គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អមួយដែលបញ្ជាក់ពីអស្ថិរភាពសង្គមអេស្ប៉ាញនៅសម័យនោះ។ [[File:Semana tragica.jpg|thumb|បាតុកម្មនៅទីក្រុង[[បារសេឡូណា]]ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍[[សោកនាដសប្តាហ៍]]នៃឆ្នាំ១៩០៩]] របបផ្តាច់ការដែលគាំទ្រដោយស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្របានលេចឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ នៅពេលដែល[[ការបោះឆ្នោតថ្នាក់តំបន់មូលដ្ឋានអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|ការបោះឆ្នោតមួយ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដែលគេចាត់ទុកថាជាការបោះឆ្នោតលក្ខណៈប្រជាសិទ្ធិ។ ជាលទ្ធផល បេក្ខភាពសាធារណរដ្ឋ-សង្គមនិយមបានទទួលជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះ ពិសេសនៅតាមទីក្រុងធំៗ និងទីរួមខេត្តផ្សេងៗទៀត។ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញបានយាងចេញពីប្រទេស ហើយរបបសាធារណរដ្ឋថ្មីក៏បានប្រកាសភ្លាមៗ រួមជាមួយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយ។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]ត្រូវបានអនុម័តឡើងនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣១ ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|ការបោះឆ្នោតសកល]]នៅអំឡុងខែមិថុនា ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្លូវការមួយដឹកនាំដោយលោក[[ម៉ានូអែល អាហ្សាញ៉ា]] ត្រូវបានរៀបចំបង្កើតឡើងដោយមានការគាំទ្រពីគណបក្សនិយមសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលករសង្គមនិយម។ នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋនេះ គេសង្កេតឃើញថាវិស័យនយោបាយមានការប្រទាញប្រទង់គ្នាច្រើនរវាងបក្សពួកឆ្វេងនិយម និងស្តាំនិយម ដែលងាយប្រថុយនឹងការផ្ទុះឡើងនូវវិបត្តិនយោបាយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេក៏សម្គាល់ឃើញមានអំពើហិង្សានយោបាយច្រើនផងដែរនៅក្នុងសម័យកាលនេះដូចជា ការដុតវិហារសាសនា ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៤]] និងការវាយប្រហារផ្សេងៗលើថ្នាក់ដឹកនាំបក្សប្រឆាំង។ ក្រៅពីនេះ កំណែទម្រង់សំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីជំរុញឱ្យមានទំនើបកម្ម ដូចជា៖ ការអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រជាធិបតេយ្យ កំណែទម្រង់កសិកម្ម ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធកងទ័ព វិមជ្ឈការនយោបាយ និងលើកតម្កើងសិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រី។ === សង្គ្រាមស៊ីវិល និងរបបផ្ដាច់ការហ្វ្រង់កូ === == ​ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ}} [[File:Spain topo.jpg|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ (មិនរួមបញ្ចូលប្រជុំកោះកាណារី)]] ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៥០៥,៩៩២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ អេស្ប៉ាញ គឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទី៥២ នៅលើពិភពលោក]] និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេសធំជាងគេទីបួននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដោយមានទំហំតូចជាងប្រទេសបារាំងតែ ៤៧,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ [[ភ្នំតេយដេ]] (នៅលើកោះ[[តេណេរីហ្វេ]]) គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ ហើយជាភ្នំភ្លើងធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោក។ អេ​ស្ប៉ា​ញ​ជា​ប្រទេស​អន្តរ​ទ្វីប ដែលមាន​ទឹកដី​ទាំង​នៅ​[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]ផង និងនៅ​[[អាហ្វ្រិក]]ផង។ ប្រទេសអេស្ប៉ាញស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៧|ជ ២៧°]] និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤៤|៤៤°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងលិចទី១៩|ល ១៩°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៥|ក ៥°]]។ នៅភាគខាងលិច អេស្ប៉ាញមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] រីឯនៅភាគខាងត្បូងវិញគឺជាប់ជាមួយ[[ជីប្រាល់តា]] និងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]តាមរយៈ[[បរិពន្ធភូមិ]]នៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង (ពោលគឺ[[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]] ហើយនិងឧបទ្វីប[[ប៉េញ៉ុនដេវ៉េលេសដេឡាហ្កូម៉េរ៉ា]])។ ចំពោះភាគឦសាន តាមបណ្តោយជួរភ្នំ[[ភីរីនីស៍]] អេស្ប៉ាញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បារាំង]] និង[[អង់ដូរ៉ា]]។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទីក្រុងតូចមួយឈ្មោះថា [[លីវីយ៉ា]] ដែលស្ថិតក្នុងប្រទេសបារាំងក្បែរព្រំដែនប្រទេសទាំងពីរគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ខេត្តជីរ៉ូណា]]របស់ប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ដោយមានប្រវែងលាតសន្ធឹងដល់ទៅ ១,២១៤ គីឡូម៉ែត្រ [[ព្រំដែនព័រទុយហ្កាល់–អេស្ប៉ាញ]] គឺជាព្រំដែនដែលនិរន្តរ និងគង់វង្សបំផុតនៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>Medina García, Eusebio (2006). [http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf «Orígenes históricos y ambigüedad de la frontera {{Not a typo|hispano-lusa}} (La Raya)»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf|date=25 May 2017 }}. ''Revista de Estudios Extremeños''. Tomo LXII (II Mayo-Agosto). {{ISSN|0210-2854}}, pp. 713–723.</ref> === កោះ === {{Main|បញ្ជីរាយកោះនៅអេស្ប៉ាញ}} [[File:Mallorca_Schönste_Strände_Cala_D_Or_(181610303).jpeg|thumb|ទិដ្ឋភាពកោះ[[ម៉ាយ៉ូរកា]]]] == នយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅអេស្ប៉ាញ}} {{multiple image |align = right |total_width = 300 |image1 = Felipe VI in 2023.jpg |caption1 = '''[[ហ្វេលីពទី៦]]'''<br>[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ]] |image2 = Pedro Sánchez in 2023.jpg |caption2 = '''[[ប៉េដ្រូ សានឆេស]]'''<br>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ]] }} រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញដំបូងបានអនុម័ត និងចូលជាធរមាននៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៦ ព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ ព្រះបាទ[[ជូអាន ខាឡូសទី ១|ហ័ន កាឡូសទី១]] បានដកលោក[[កាឡូស អារីយ៉ាស ណាវ៉ារ៉ូ]]ចេញពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងបានតែងតាំងលោក[[អាដុលហ្វូ ស្វ័ររ៉េស]]ជំនួស។<ref name="From Dictatorship to Democracy">John Hooper, ''The New Spaniards'', 2001, ''From Dictatorship to Democracy''</ref><ref name="Spain's fast-living king turns 70">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm Spain's fast-living king turns 70] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106025042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm|date=6 January 2010 }} BBC News Friday, 4 January 2008 Extracted 18 June 2009</ref> ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៧៧]] រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញថ្មីថ្មោងបានកោះប្រជុំសភាធម្មនុញ្ញ (ដែលសភាអេស្ប៉ាញកាលនុះត្រូវបានជ្រើសរើសដើរតួនាទីជាសភាធម្មនុញ្ញ) ក្នុងគោលបំណងធ្វើសេចក្តីព្រាង និងអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។{{sfn|Spanish Constitution|1978}} ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិជាតិមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយប្រជាជនអេស្ប៉ាញ ៨៨% បានយល់ព្រមទទួលស្គាល់សេចក្ដីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវបានបែងចែកជា[[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]ចំនួន ១៧ និងទីក្រុងស្វយ័តចំនួនពីរ ដោយមានកម្រិតស្វ័យភាពខុសៗគ្នា តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានបញ្ជាក់រួចហើយថាប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញគឺនៅតែរួបរួមស្អិតរមួតមិនអាចបំបែកបាននោះឡើយ។ រដ្ឋបាលអេស្ប៉ាញបានអនុម័ត''ច្បាប់សមភាពយេនឌ័រ''នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ក្នុងគោលបំណងបង្កើនសមភាពរវាងយេនឌ័រនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|title=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality|publisher=Ipsnews.net|date=15 March 2007|access-date=12 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|archive-date=19 April 2014|archivedate=19 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/}}</ref> យោងតាមទិន្នន័យរបស់[[សហភាពអន្តរសភា]]គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៨ បានឱ្យដឹងថា សមាជិកសភាចំនួន ១៣៧ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ៣៥០ រូបគឺជានារី (៣៩.១%) ខណៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមានស្ត្រីចំនួន ១០១ នាក់ក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ២៦៦ រូប (៣៩.៩%) ដែលនាំឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញជាប់លេខរៀងទី ១៦ នៅក្នុងបញ្ជីប្រទេសដែលមានចំនួនសមាមាត្រនៃស្ត្រីនៅក្នុងសភាជាន់ទាប (ឬឯកសភា)។<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|title=Women in National Parliaments|publisher=Ipu.org|date=28 February 2010|access-date=12 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|archive-date=28 March 2014 }}</ref> [[វិធានការពង្រឹងយេនឌ័រ]]នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញដែលបានចុះក្នុង[[របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិមានពិន្ទុ ០.៧៩៤ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2007/2008|page=330|publisher=Hdr.undp.org|access-date=12 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|archivedate=29 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf}}</ref> === រដ្ឋាភិបាល === [[File:Solemne apertura de la XIV Legislatura 04.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្ត្រអេស្ប៉ាញ]]]] អេស្ប៉ាញជា[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យធម្មនុញ្ញ]] ដែលមាន[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ|ព្រះមហាក្សត្រ]]សោយរាជ្យ ខណៈពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋាភិបាល]]គ្រប់គ្រងលើអំណាចរដ្ឋ ដរាបណារដ្ឋាភិបាលនោះអាចរក្សាទំនុកចិត្តនៅក្នុងសភាទាំងពីរនៅក្នុងប្រទេសបាន។<ref name="Shelley2015">{{cite book|author=Shelley, Fred M.|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197|access-date=12 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033901/https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|url-status=live}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញបានចែងថារាជរដ្ឋាភិបាលមានបីស្ថានប័នផ្សេងៗគ្នា ដែលគេសម្ដៅថា "ស្ថាប័នរដ្ឋមូលដ្ឋាន"។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s548|title=Section 86, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ស្ថាប័នសំខាន់ជាងគេក្នុងចំណោមស្ថាប័នទាំងបីនោះគឺ [[រដ្ឋសភា (អេស្ប៉ាញ)|រដ្ឋសភា]] (បកប្រែឱ្យចំថា ''អគ្គសភា'') ដែលអនុវត្តសិទ្ធិអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ហើយជាស្ថាប័នតំណាងដ៏ខ្ពស់បំផុតនៃប្រជាជនអេស្ប៉ាញ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s400|title=Section 66, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> រដ្ឋសភាបានបែងចែកបន្តទៅជា [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្រ្ដ]] (Congreso de los Diputados) ដែលជាសភាជាន់ទាបមានសមាជិកសរុបចំនួន ៣៥០ រូប និង[[ព្រឹទ្ធសភា (អេស្ប៉ាញ)|ព្រឹទ្ធសភា]] (Senado) ដែលជាសភាជាន់ខ្ពស់មានសមាជិកសរុបចំនួន ២៥៩ រូប។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s414|title=Section 68, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s428|title=Section 69, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> សមាជិកសភាតំណាងរាស្ត្រត្រូវជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនផ្ទាល់តាមប្រព័ន្ធសមាមាត្រដើម្បីបម្រើអាណត្តិរយៈពេល ៤ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web|url=https://www.congreso.es/en/cem/func|title=Functions|publisher=Congress of Deputies of Spain|access-date=April 12, 2024}}</ref> សម្រាប់ព្រឹទ្ធសភាវិញ សមាជិកចំនួន ២០៨ រូបត្រូវជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនតាមប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតកំណត់ ខណៈសមាជិកចំនួន ៥១ រូបទៀតត្រូវតែងតាំងដោយសមាជិកនៃស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិតំបន់ដើម្បីបម្រើការរយៈពេលបួនឆ្នាំដូចគ្នា។<ref>{{Cite web|url=https://www.senado.es/web/conocersenado/temasclave/composicionsenadoelecciones/index.html|title=Composition of the Senate|publisher=Senate of Spain|access-date=April 12, 2024}}</ref> អំណាចប្រតិបត្តិគឺស្ថិតនៅក្នុងដៃរដ្ឋាភិបាល (Gobierno de España) ដែលមានទំនួលខុសត្រូវរួមចំពោះសភាតំណាងរាស្រ្ត។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s614|title=Section 97, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s677|title=Part V. Relations Between the Government and the Cortes Generales, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ស្ថាប័ននេះមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ ឬច្រើននាក់ និងរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗរបស់រដ្ឋ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s616|title=Section 98 (1), Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ក្រុមនេះរួមគ្នាបង្កើតចេញជា[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រី (អេស្ប៉ាញ)|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] ដែលដើរតួនាទីជាអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិកណ្តាលនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ ធ្វើកិច្ចការងារផ្សេងៗរបស់រដ្ឋាភិបាល និងគ្រប់គ្រងមុខងារស៊ីវិល។ ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល នាយករដ្ឋមន្រ្តីមានអំណាចលើរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល ពិសេសលោក/លោកស្រីមានសមត្ថភាពផ្ដល់យោបល់ដល់ព្រះមហាក្សត្រអំពីការតែងតាំង និងដកតំណែងសមាជិករដ្ឋាភិបាលណាមួយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីមានសិទ្ធិអំណាចពេញអង្គ ដូចដែលបានចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ ដើម្បីដឹកនាំ និងសម្របសម្រួលគោលនយោបាយ និងសកម្មភាពរដ្ឋបាលផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s616|title=Section 98 (2), Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> លោក/លោកស្រីត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ បន្ទាប់ពីបានពិគ្រោះជាមួយតំណាងមកពីបក្សសម្ព័ន្ធផ្សេងៗនៅក្នុងសភា ហើយក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជាផ្លូវការតាមរយៈដំណើរបោះឆ្នោតក្នុងពិធីតែងតាំងនៃសភាតំណាងរាស្រ្ត។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s625|title=Section 99, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយអេស្ប៉ាញត្រូវបានគេរៀបចំជា ''Estado de las Autonomías'' ("រដ្ឋស្វយ័តភាព") ពោលគឺជា​ប្រទេស​មួយដែល​​មានកម្រិតវិមជ្ឈការ​​ខ្ពស់បំផុតបើប្រៀបនឹងបណ្ដាប្រទេសនៅទ្វីប​អឺរ៉ុបដូចជា ​ស្វីស អាល្លឺម៉ង់ និង​បែលហ្ស៊ិកជាដើម។<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html|publisher=CNN|title=Catalonians vote for more autonomy|date=18 June 2006|access-date=12 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604012034/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html|archive-date=4 June 2008}} មើលផងដែរ៖ {{cite web|url=http://www.oecd.org/document/57/0,2340,en_2649_201185_34578361_1_1_1_1,00.html|title=Economic Survey: Spain 2005|access-date=12 April 2024|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417005653/http://www.oecd.org/document/57/0,2340,en_2649_201185_34578361_1_1_1_1,00.html|archive-date=17 April 2008}} និង {{cite news|url=http://www.economist.com/topics/spain?folder=Profile-FactSheet|title=Country Briefings: Spain|access-date=12 April 2024|newspaper=The Economist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014000013/http://www.economist.com/topics/spain?folder=Profile-FactSheet|archive-date=14 October 2012}} និង {{cite web|url=http://www1.worldbank.org/wbiep/decentralization/Swiss%20Expertise/Muralt.pdf|title=Swiss Experience With Decentralized Government|access-date=12 April 2024|publisher=The World Bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819191608/http://www1.worldbank.org/wbiep/decentralization/Swiss%20Expertise/Muralt.pdf|archive-date=19 August 2008}}</ref> ឧទាហរណ៍ សហគមន៍ស្វយ័តទាំងអស់មានសភា រដ្ឋាភិបាល រដ្ឋបាលសាធារណៈ ថវិកា និងធនធានរៀងៗខ្លួន។ ប្រព័ន្ធសុខាភិបាល និងអប់រំត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសហគមន៍អេស្ប៉ាញនីមួយៗ ហើយលើសពីនេះ [[ប្រទេសបាស (សហគមន៍ស្វយ័ត|ប្រទេសបាស]] និងណាវ៉ារ៍ក៏មានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈរបស់ពួកគេផ្ទាល់ផងដែរ។ === ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ === {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃអេស្ប៉ាញ}} [[File:Barcelona_Palau_Reial_de_Pedralbes_(51135781861).jpg|thumb|ទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៃ[[សហភាពដើម្បីមេឌីទែរ៉ាណេ]]មានទីតាំងស្ថិតក្នុង[[ព្រះរាជវាំងប៉េត្រាល់ប៊ែស]]នៅទីក្រុងបារសេឡូណា]] បន្ទាប់ពីបានស្ដារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ អាទិភាពគោលនយោបាយការបរទេសចម្បងថ្មីរបស់អេស្ប៉ាញនាពេលនោះគឺបំបែកខ្លួនចេញពីនយោបាយការទូតឯកោដែលបន្សល់ពី[[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|របបហ្វ្រង់កូ]] និងព្រមទាំងពង្រីកទំនាក់ទំនងការទូតចូលទៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប|សហគមន៍អឺរ៉ុប]] និងកំណត់ទំនាក់ទំនងសន្តិសុខជាមួយលោកខាងលិច។ ក្នុងនាមជារដ្ឋសមាជិកមួយនៃអង្គការណាតូចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨២ ប្រទេសអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងសកម្មភាពសន្តិសុខអន្តរជាតិពហុភាគីជាច្រើន។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់អេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្នអាចសម្គាល់បានតាមរយៈសមាជិកភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប។ ឧទាហរណ៍ អេស្ប៉ាញច្រើនចាប់ដៃគូជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបដើម្បីសម្របសម្រួលបញ្ហាអន្តរជាតិណាមួយដែលហួសពីដែនអឺរ៉ុបខាងលិច តាមរយៈយន្តការសហប្រតិបត្តិការនយោបាយអឺរ៉ុប។ លើសពីនេះ អេស្ប៉ាញបានរក្សាទំនាក់ទំនងពិសេសជាមួយបណ្ដារដ្ឋ[[អាមេរិកអ៊ីស្ប៉ានិក]] និងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]]។ គោលនយោបាយការបរទេសនេះច្រើនសង្កត់ធ្ងន់លើគោលគំនិតនៃសហគមន៍[[អ៊ីបេរ៉ូ-អាមេរិកាំង]] ពិសេសគឺការស្តារនូវគំនិត "[[អ៊ីស្ប៉ានីតេ]]" ឬ "[[អ៊ីស្ប៉ានីវិទ្យា]]" ដែលជាដំណើរភ្ជាប់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីជាមួយអាមេរិកអ៊ីស្ប៉ានិកតាមរយៈ ភាសា ពាណិជ្ជកម្ម ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ ដោយ"ផ្អែកលើតម្លៃរួម និងការស្តារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ"។<ref>Garcia Cantalapiedra, David, and Ramon Pacheco Pardo, ''Contemporary Spanish Foreign Policy'' (Routledge, 2014). Pg. 126</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ អេស្ប៉ាញ​ក៏មាន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ជម្លោះ​ទឹកដីមួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេស​អេ​ស្ប៉ា​ញ​អះអាងទាមទារ​ទឹកដី[[ជីប្រាល់តា]]ស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃឧបទ្វីបអ៊ីបេរី ដែលសព្វថ្ងៃជា​ទឹកដី​ក្រៅប្រទេស​របស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។<ref>{{cite web |url = http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |title = Resolution 2070: Question of Gibraltar |date = 16 December 1965 |format = PDF |publisher = United Nations |access-date = 13 April 2024 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110503183726/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |archive-date = 3 May 2011 |df = dmy-all |archivedate = 3 ឧសភា 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110503183726/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement }}</ref><ref>{{cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |title=Resolution 2231: Question of Gibraltar |date=20 December 1966 |format=PDF |publisher=United Nations |access-date=13 April 2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |archive-date=3 May 2011 |archivedate=3 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc|title=La cuestión de Gibraltar|publisher=Ministry of Foreign Affairs and Cooperation of Spain|date=January 2008|access-date=13 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529192351/http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc|archive-date=29 May 2009|archivedate=29 ឧសភា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529192351/http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc}}</ref> ជម្លោះគួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយទៀតគឺទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំកោះស៊ែលវ៉ាជែនស៍]] ដែលអេស្ប៉ាញ​អះអាង​ថា​បណ្ដុំកោះទាំងនោះគ្រាន់តែ​ជា​ថ្ម​ប៉ុណ្ណោះ ដោយបដិសេដមិនទទួលស្គាល់ការដាក់កោះនោះជា​​តំបន់​សេដ្ឋកិច្ច​ផ្តាច់មុខ​ដោយ​ព័រទុយហ្កាល់​នោះ​ឡើយ។<ref>{{citation|url=https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/prt44_09/esp_re_prt2013.pdf|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Spain's letter to the UN|publisher=UN|date=September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525185334/http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/prt44_09/esp_re_prt2013.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref><ref>[http://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269 "Spain disputes Portugal islands"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908225016/http://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269|date=8 September 2013 }} ''The Portugal News''. Retrieved 13 April 2024.</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញ​ក៏បានទាមទារ​អធិបតេយ្យភាព​លើ​[[កោះប៉េរ៉េហ៊ីល]]ផងដែរ ដែលត្រូវជា​​កោះ​ថ្ម​តូច​គ្មាន​មនុស្ស​រស់នៅ​មួយ ស្ថិតនៅ​ភាគ​ខាងត្បូង​នៃ[[​ច្រក​សមុទ្រជីប្រាល់តា]] ហើយវាធ្លាប់ជាដើមហេតុនៃឧប្បត្តិហេតុប្រដាប់អាវុធរវាងអេស្ប៉ាញ និងម៉ារ៉ុកកាលពីឆ្នាំ២០០២។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសម៉ារ៉ុកបានទាមទារទីក្រុងស្វយ័តទាំងពីររបស់អេស្ប៉ាញគឺ [[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]] និងព្រមទាំងបណ្ដុំកូនកោះតូចៗនៅតាមឆ្នេរភាគខាងជើងនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ រីឯព័រទុយហ្កាល់វិញប្រកាសមិនព្រមទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់អេស្ប៉ាញលើក្រុង[[អូលីវេនហ្សា]]ក្បែរព្រំដែនខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite journal|title=La cuestión de Olivenza, a la luz del Derecho internacional público|last=Fernández Liesa|first=Carlos R.|publisher=Ayuntamiento de Olivenza|year=2004|pages=234–235|journal=Encuentros: Revista luso-española de investigadores en Ciencias humanas y sociales. Separatas|issue=4|format=PDF|url=http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1|issn=1138-6622|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829092427/http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1|archive-date=29 August 2014}}</ref> === យោធា === {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ}} [[File:Spanish_amphibious_assault_ship_Juan_Carlos_I_(L-61)_underway_in_the_Adriatic_Sea,_22_February_2023_(230222-N-MW880-1248).JPG|thumb|នាវាចម្បាំង {{ship|នាវាអេស្ប៉ាញ|ហ័នកាឡូសទី១||2}} ដែលជាប្រភេទនាវាដឹកយន្តហោះចម្បាំងចម្រុះ]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ]]ត្រូវចែកចេញជាបីសាខា៖ [[កងទ័ពជើងគោកអេស្ប៉ាញ|កងទ័ពជើងគោក]] (Ejército de Tierra), [[កងទ័ពជើងទឹកអេស្ប៉ាញ|កងទ័ពជើងទឹក]] (Navy), និង[[កងទ័ពជើងអាកាស និងអវកាស]] (Ejército del Aire y del Espacio)។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 8}} ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ ព្រះបាទ[[ហ្វេលីពទី៦]] គឺជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ (Fuerzas Armadas Españolas)។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 62}} បុគ្គលកាន់អំណាចយោធាបន្ទាប់ពីព្រះអង្គគឺនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ ហើយក្រៅពីបុគ្គលទាំងបីគឺនៅមានប្រធានសេនាធិការដ្ឋានការពារជាតិជាបញ្ជាការទីបួន។<ref>{{cite web|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html|website=La Vanguardia|date=6 November 2016|title=El jefe del Estado Mayor del Ejército de Tierra y 11 tenientes generales aspiran a JEMAD|access-date=13 April 2024|archive-date=1 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201044144/https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញមានទាហានសកម្មចំនួន ១២១,៩០០ នាក់ និងទាហានបម្រុងចំនួន ៤,៧៧០ នាក់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏មានកងឆ្មាំស៊ីវិលចំនួន ៧៧,០០០ នាក់បន្ថែមដែរ ដែលស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ក្រសួងការពារជាតិក្នុងពេលមានភាពអាសន្នជាតិ។ ថវិកាការពារជាតិអេស្ប៉ាញមានចំនួន ៥.៧១ ពាន់លានអឺរ៉ូ (៧.២ ពាន់លានដុល្លារ) ដែលកើនឡើង ១% សម្រាប់ឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending|title=Update: Spain to increase defence spending|work=janes.com|access-date=13 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073610/http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending|archive-date=18 May 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ច្បាប់កំណែនយោធានៅអេស្ប៉ាញត្រូវបានលុបចោលតាំងពីឆ្នាំ២០០១ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite journal|url=https://www.elperiodico.com/es/politica/20160309/supresion-mili-servicio-militar-2001-aniversario-4962193|journal=El Periódico|title=Señores, se acabó la mili|date=9 March 2016|first=Rafa|last=Julve|access-date=13 April 2024|archive-date=1 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201043203/https://www.elperiodico.com/es/politica/20160309/supresion-mili-servicio-militar-2001-aniversario-4962193|url-status=live}}</ref> === បំណែងចែករដ្ឋបាល === {{Main|បំណែងចែកនយោបាយនៃអេស្ប៉ាញ}} ====សហគមន៍ស្វយ័ត==== {{Main|សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ}} {{ទំព័រគំរូ:តំបន់ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ}} សហគមន៍ស្វយ័តនៅអេស្ប៉ាញគឺជាកម្រិតរដ្ឋបាលដំបូងរបស់ប្រទេស។ សហគមន៍ទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នបានចូលជាធរមាន (ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨) ដើម្បីទទួលស្គាល់សិទ្ធិគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងរបស់បណ្ដា "[[សញ្ជាតិ និងតំបន់នៃអេស្ប៉ាញ|''សញ្ជាតិ និងតំបន់''នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]"។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 143}} សហគមន៍ស្វយ័តបានបង្កើតឡើងតាមរយៈការរួមបញ្ចូលអតីតខេត្តនីមួយៗដែលមានលក្ខណៈប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចដូចៗគ្នា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ការរៀបចំទឹកដីនេះគឺផ្អែកលើ[[ប្រព័ន្ធបន្ទេរអំណាច]] ដែលប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញតែងនិយមហៅថា "រដ្ឋស្វ័យភាព"។ ច្បាប់ស្ថាប័នជាមូលដ្ឋាននៃសហគមន៍ស្វយ័តនីមួយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[លក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាព]]។ លក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាពបានកំណត់សហគមន៍នីមួយៗអាស្រ័យតាមអត្តសញ្ញាណប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសហសម័យ ដែនកំណត់នៃទឹកដីខ្លួន ឈ្មោះ និងការរៀបចំរបស់ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងសិទ្ធិដែលពួកគេទទួលដូចដែលបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 147}} ====ខេត្ត និងទីប្រជុំជន==== សហគមន៍ស្វយ័តត្រូវបានបែងចែកទៅជា[[ខេត្តនៃអេស្ប៉ាញ|ខេត្ត]] ហើយខេត្តនីមួយៗត្រូវបន្តបែងចែកទៅជាទីប្រជុំជន ឬក្រុង។ អត្ថិភាពនៃខេត្ត និងក្រុងត្រូវបានធានា និងការពារដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងមិនចាំបាច់ដោយលក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាពខ្លួនឯងនោះទេ។ ទីក្រុងនីមួយៗ​មាន​ស្វ័យភាព​ក្នុង​ការ​គ្រប់​គ្រង​កិច្ចការ​ផ្ទៃ​ក្នុង​របស់​ខ្លួន ហើយ​ខេត្ត​គឺ​ជា​បំណែង​ចែក​ដែនដី​ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដើម្បី​ធ្វើឱ្យងាយស្រួលក្នុងការអនុវត្ត​សកម្មភាព​របស់​រដ្ឋ។<ref>[https://web.archive.org/web/20071026020151/http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 Articles 140 and 141]. Spanish Constitution of 1978</ref> រចនាសម្ព័ន្ធនៃខេត្តបច្ចុប្បន្នគឺផ្អែកលើ[[បំណែងចែកទឹកដីអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨៣៣|បំណែងចែកទឹកដី]]កាលពីឆ្នាំ១៨៣៣ ហើយសរុបមក ទឹកដីអេស្ប៉ាញត្រូវបានបែងចែកទៅជា ៥០ ខេត្ត។ មានតែសហគមន៍អាស្ទូរីយ៉ាស កាន់តាប៊្រីយ៉ា ឡារីអូហា ប្រជុំកោះបាឡេអារ៍ ម៉ាឌ្រីដ មួរស៊ីយ៉ា និងណាវ៉ារ៉ាប៉ុណ្ណោះដែលមានខេត្តតែមួយនៅក្នុងសហគមន៍ខ្លួន ពោលសហគមន៍មានលក្ខណៈសហត្ថិភាពជាមួយខេត្ត។ នៅក្នុងករណីនេះ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលនៃខេត្តត្រូវបានជំនួសដោយស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនៃសហគមន៍។ == សេដ្ឋកិច្ច == {{ផ្នែកទទេ}} == វប្បធម៌ == {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ឈ}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Sister project links|b=no|voy=Spain}} <!--Please discuss links on the talk page before adding them to this list — Remember to read the WP:EL guideline--> * {{CIA World Factbook link|sp|Spain}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821113429/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm |date=2008-08-21 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Spain}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941641 Spain] from the [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ES Key Development Forecasts for Spain] from [[International Futures]] ;Government * [http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo E-Government portal for Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403052128/http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo |date=2017-04-03 }} ;Maps * {{wikiatlas|Spain}} * {{osmrelation-inline|1311341}} ;Tourism * [http://www.spain.info/en/ Official tourism portal for Spain] {{Geographic location |Centre = {{flag|Spain}} |N = ''[[Bay of Biscay]]'' |NE = {{flag|France}}<br />{{flag|Andorra}} |E = ''[[Mediterranean Sea]]'' |SE = ''[[Mediterranean Sea]]''<br />{{flag|Algeria}} |S = {{flag|Gibraltar}}<br />''[[Mediterranean Sea]]''<br />{{flag|Morocco}} |SW = ''[[Atlantic Ocean]]'' |W = {{flag|Portugal}} |NW = ''[[Atlantic Ocean]]'' }} {{Commons|Spain}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអេស្ប៉ាញ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] 8lwhbolnt1iz9qrz6xwh9kht8gnly6b 0 13501 337571 337344 2026-07-22T14:52:00Z TheRandomGoober 27248 Updates infobox 337571 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | name = ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក<br/>{{Nobold|FIFA World Cup ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]])<br/>Coupe du monde de football ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])}} | image = FIFA World Cup wordmark (2023).svg{{!}}class=skin-invert | imagesize = 250 | caption = | organiser = [[ហ្វីហ្វា]] | founded = ១៩៣០ | region = អន្តរជាតិ | number of teams = {{Nowrap|៤៨}} | current champions = {{Nowrap|{{fb|ESP}} (ពានទីពីរ)}} | most successful team = {{Nowrap|{{fb|BRA}} (ពានចំនួនប្រាំ)}} | broadcasters = | website = {{URL|https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup|fifa.com/worldcup}} | current = | related comps = [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]]}} {{Season sidebar | image = [[File:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|250px]] | caption = [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]ជាក្រុមម្ចាស់ជើងឯកបច្ចុប្បន្ន | title = Tournaments | list = * [[1930 FIFA World Cup|1930]] * [[1934 FIFA World Cup|1934]] * [[1938 FIFA World Cup|1938]] * [[1950 FIFA World Cup|1950]] * [[1954 FIFA World Cup|1954]] * [[1958 FIFA World Cup|1958]] * [[1962 FIFA World Cup|1962]] * [[1966 FIFA World Cup|1966]] * [[1970 FIFA World Cup|1970]] * [[1974 FIFA World Cup|1974]] * [[1978 FIFA World Cup|1978]] * [[1982 FIFA World Cup|1982]] * [[1986 FIFA World Cup|1986]] * [[1990 FIFA World Cup|1990]] * [[1994 FIFA World Cup|1994]] * [[1998 FIFA World Cup|1998]] * [[2002 FIFA World Cup|2002]] * [[2006 FIFA World Cup|2006]] * [[2010 FIFA World Cup|2010]] * [[2014 FIFA World Cup|2014]] * [[2018 FIFA World Cup|2018]] * [[2022 FIFA World Cup|2022]] * [[2026 FIFA World Cup|2026]] * ''[[2030 FIFA World Cup|2030]]'' * ''[[2034 FIFA World Cup|2034]]'' }} '''ពាន​រង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក'''{{refn|group=ស|ជា[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ FIFA World Cup ឬជា[[ភាសាបារាំង]]៖ Coupe du monde de football}} ឬហៅតាមសំនៀងអង់គ្លេសថា '''វើលខាប់''' គឺជា​ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតប្រជែងបាល់ទាត់អន្តរជាតិ ដែលរៀបចំឡើង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ (FIFA)|សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]] (ហ្វីហ្វា) សម្រាប់ក្រុមជម្រើសជាតិបុរសកំពូល។​ ព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់មួយនេះត្រូវបានគេប្រារព្ធធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំ​ម្ដងចាប់តាំងពី[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣០|បើកសម្ពោធតាំងពីឆ្នាំ១៩៣០]] មកម៉្លេះ ដោយត្រូវបានអាក់ខានតែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ និងឆ្នាំ១៩៤៦​ ប៉ុណ្ណោះទេដោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រុមម្ចាស់ជើងឯកបច្ចុប្បន្នគឺ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] បន្ទាប់ពីពួកគេបានដណ្ដើមយកឈ្នះពានលើកទីពីររបស់ខ្លួនក្រោយពីបានផ្តួលក្រុមអតីតជើងឯក[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]នៅក្នុង[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកាលឆ្នាំ២០២៦]]។<ref>{{Cite web |date=28 March 2023 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Argentina Campeón Mundial: A 100 días de levantar la tercera – CONMEBOL |url=https://www.conmebol.com/noticias/argentina-campeon-mundial-a-100-dias-de-levantar-la-tercera/ |access-date=14 July 2026 |website=www.conmebol.com }}</ref> ការប្រកួត គឺធ្វើការជំរុះក្រុមទាំង ៤២ រាប់បញ្ចូលទាំងម្ចាស់ផ្ទះ រឺ សហម្ចាស់ផ្ទះ(មាន​សិទ្ធិមិនបាច់ជំរុះ)​ ហើយចែកចេញជា៨ពូល គឺ ១ពូលមាន ៤ក្រុម​ និង​ធ្វើការប្រកួតរហូតដល់រកឃើញម្ចាស់ជើងឯក ។​ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៣០​មក ការប្រកួតបានធ្វើឡើងចំនួន ១៩ ដងមកហើយ​ ហើយក្នុងនោះប្រទេសប្រេស៊ីលឈ្នះចំនួន ៥ ដង ប្រទេសអ៊ីតាលីចំនួន ៤ ដង ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់់ចំនួន ៣ ដង​ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន និង ប្រទេសបើកឆាកអ៊ុយរុយហ្គាយចំនួន ២ដង ចំនែក ប្រទេសបារាំង អង់គ្លេស​ និង អេស្ប៉ាញ បាន​ឈ្នះ ១ ដង។ ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោក គឺជា ការប្រកួតកីឡាតែមួយគត់ដែលមានអ្នករង់ចាំទស្សនាច្រើនជាងគេលើពិភពលោក ។ជាក់ស្ដែង ការប្រកួតបាលទាត់ពិភពលោកវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រឆ្នាំ ២០០៦ នៅប្រទេស អាល្លឺម៉ង់ រវាង ក្រុមជំរើសជាតិបារាំង និង ក្រុមជំរើសជាតិអ៊ីតាលី ត្រូវបានគេប្រមាណថាមានអ្នករង់ចាំទស្សនា ចំនួន៧១៥.១លាននាក់ ។ ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោកចុងក្រោយបំផុត​ គឺប្រារព្ធនៅប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង នៅឆ្នាំ ២០១០ ។ ហើយការប្រកួតលើកក្រោយនឹងប្រារព្ធនៅប្រទេសប្រេស៊ីលនៅឆ្នាំ ២០១៤ ,ប្រទេសរុស្ស៊ី នៅឆ្នាំ ២០១៨ ,ប្រទេសកាតារ នៅឆ្នាំ ២០២២ ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣០​ដល់ឆ្នាំ ១៩៧០​ ពានរង្វាន់[[ហ្ស៊ុល រីមែត]] ត្រូវបានប្រគល់ជូនអ្នកឈ្នះ ប៉ុន្ដែវាត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះថា ពានរង្វាន់ពិភពលោក តែប៉ុណ្ណោះ ។លុះដល់ឆ្នាំ ១៩៤៦ វាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះឡើងវិញតាម ឈ្មោះលោកប្រធាន[[សហព័ន្ធបាលទាត់ពិភពលោក(FIFA)]] [[ហ្ស៊ុល រីមែត]] ដែលបានរៀបចំការប្រកួតបាលទាត់ពិភពលោកដំបូងបំផុត។ ==ការប្រកួតជាអន្តរជាតិពីអតីតកាល== [[File:World cup countries best results.png|frameless|left|upright=2]] ការប្រកួតបាល់ទាត់ជាលក្ខណៈអន្តរជាតិដំបូងបំផុត ត្រូវបានលេងនៅ[[ទីក្រុងក្លាសហ្គូវ(Glasgow)]]នៅឆ្នាំ ១៨៧២​ រវាងក្រុមជំរើសជាតិ [[ស្កុតឡែន]] និង ជំរើសជាតិ [[អង់គ្លេស]]​ ហើយបានបញ្ចប់ក្នុងលទ្ធផល០-០។ ចាប់តាំងពី[[សហព័ន្ធបាល់ទាត់ពិភពលោក(FIFA)]] បានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៩០៤ មក​ [[សហព័ន្ធបាល់ទាត់ពិភពលោក(FIFA)]]បានព្យាយាមរៀបចំអោយមានឡើងនូវការប្រកួតបាល់ទាត់ជាលក្ខណៈអន្ដរជាតិ រវាងប្រទេសដែលនៅក្រៅគម្រោងអូឡាំពិក ក្នុង[[ប្រទេសស្វ៊ីស(Switzerland)]]នៅឆ្នាំ១៩០៦ ។ ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} hj00vviym41kitt3nbx7lyo68iwejn4 337573 337571 2026-07-22T15:00:59Z TheRandomGoober 27248 337573 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | name = ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក<br/>{{Nobold|FIFA World Cup ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]])<br/>Coupe du monde de football ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])}} | image = FIFA World Cup wordmark (2023).svg{{!}}class=skin-invert | imagesize = 250 | caption = | organiser = [[ហ្វីហ្វា]] | founded = ១៩៣០ | region = អន្តរជាតិ | number of teams = {{Nowrap|៤៨}} | current champions = {{Nowrap|{{fb|ESP}} (ពានទីពីរ)}} | most successful team = {{Nowrap|{{fb|BRA}} (ពានចំនួនប្រាំ)}} | broadcasters = | website = {{URL|https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup|fifa.com/worldcup}} | current = | related comps = [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]]}} {{Season sidebar | image = [[File:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|250px]] | caption = [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]ជាក្រុមម្ចាស់ជើងឯកបច្ចុប្បន្ន | title = ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួត | list = * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣០|១៩៣០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣៤|១៩៣៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣៨|១៩៣៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៥០|១៩៥០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៥៤|១៩៥៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៥៨|១៩៥៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៦២|១៩៦២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៦៦|១៩៦៦]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៧០|១៩៧០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៧៤|១៩៧៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៧៨|១៩៧៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៨២|១៩៨២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៨៦|១៩៨៦]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៩០|១៩៩០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៩៤|១៩៩៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៩៨|១៩៩៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០០២|២០០២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០០៦|២០០៦]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១០|២០១០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៤|២០១៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២|២០២២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|២០២៦]] * ''[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣០|២០៣០]]'' * ''[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣៤|២០៣៤]]'' }} '''ពាន​រង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក'''{{refn|group=ស|ជា[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ FIFA World Cup ឬជា[[ភាសាបារាំង]]៖ Coupe du monde de football}} ឬហៅតាមសំនៀងអង់គ្លេសថា '''វើលខាប់''' គឺជា​ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតប្រជែងបាល់ទាត់អន្តរជាតិ ដែលរៀបចំឡើង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ (FIFA)|សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]] (ហ្វីហ្វា) សម្រាប់ក្រុមជម្រើសជាតិបុរសកំពូល។​ ព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់មួយនេះត្រូវបានគេប្រារព្ធធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំ​ម្ដងចាប់តាំងពី[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣០|បើកសម្ពោធតាំងពីឆ្នាំ១៩៣០]] មកម៉្លេះ ដោយត្រូវបានអាក់ខានតែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ និងឆ្នាំ១៩៤៦​ ប៉ុណ្ណោះទេដោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រុមម្ចាស់ជើងឯកបច្ចុប្បន្នគឺ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] បន្ទាប់ពីពួកគេបានដណ្ដើមយកឈ្នះពានលើកទីពីររបស់ខ្លួនក្រោយពីបានផ្តួលក្រុមអតីតជើងឯក[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]នៅក្នុង[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកាលឆ្នាំ២០២៦]]។<ref>{{Cite web |date=28 March 2023 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Argentina Campeón Mundial: A 100 días de levantar la tercera – CONMEBOL |url=https://www.conmebol.com/noticias/argentina-campeon-mundial-a-100-dias-de-levantar-la-tercera/ |access-date=14 July 2026 |website=www.conmebol.com }}</ref> ការប្រកួត គឺធ្វើការជំរុះក្រុមទាំង ៤២ រាប់បញ្ចូលទាំងម្ចាស់ផ្ទះ រឺ សហម្ចាស់ផ្ទះ(មាន​សិទ្ធិមិនបាច់ជំរុះ)​ ហើយចែកចេញជា៨ពូល គឺ ១ពូលមាន ៤ក្រុម​ និង​ធ្វើការប្រកួតរហូតដល់រកឃើញម្ចាស់ជើងឯក ។​ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៣០​មក ការប្រកួតបានធ្វើឡើងចំនួន ១៩ ដងមកហើយ​ ហើយក្នុងនោះប្រទេសប្រេស៊ីលឈ្នះចំនួន ៥ ដង ប្រទេសអ៊ីតាលីចំនួន ៤ ដង ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់់ចំនួន ៣ ដង​ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន និង ប្រទេសបើកឆាកអ៊ុយរុយហ្គាយចំនួន ២ដង ចំនែក ប្រទេសបារាំង អង់គ្លេស​ និង អេស្ប៉ាញ បាន​ឈ្នះ ១ ដង។ ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោក គឺជា ការប្រកួតកីឡាតែមួយគត់ដែលមានអ្នករង់ចាំទស្សនាច្រើនជាងគេលើពិភពលោក ។ជាក់ស្ដែង ការប្រកួតបាលទាត់ពិភពលោកវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រឆ្នាំ ២០០៦ នៅប្រទេស អាល្លឺម៉ង់ រវាង ក្រុមជំរើសជាតិបារាំង និង ក្រុមជំរើសជាតិអ៊ីតាលី ត្រូវបានគេប្រមាណថាមានអ្នករង់ចាំទស្សនា ចំនួន៧១៥.១លាននាក់ ។ ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោកចុងក្រោយបំផុត​ គឺប្រារព្ធនៅប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង នៅឆ្នាំ ២០១០ ។ ហើយការប្រកួតលើកក្រោយនឹងប្រារព្ធនៅប្រទេសប្រេស៊ីលនៅឆ្នាំ ២០១៤ ,ប្រទេសរុស្ស៊ី នៅឆ្នាំ ២០១៨ ,ប្រទេសកាតារ នៅឆ្នាំ ២០២២ ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣០​ដល់ឆ្នាំ ១៩៧០​ ពានរង្វាន់[[ហ្ស៊ុល រីមែត]] ត្រូវបានប្រគល់ជូនអ្នកឈ្នះ ប៉ុន្ដែវាត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះថា ពានរង្វាន់ពិភពលោក តែប៉ុណ្ណោះ ។លុះដល់ឆ្នាំ ១៩៤៦ វាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះឡើងវិញតាម ឈ្មោះលោកប្រធាន[[សហព័ន្ធបាលទាត់ពិភពលោក(FIFA)]] [[ហ្ស៊ុល រីមែត]] ដែលបានរៀបចំការប្រកួតបាលទាត់ពិភពលោកដំបូងបំផុត។ ==ការប្រកួតជាអន្តរជាតិពីអតីតកាល== [[File:World cup countries best results.png|frameless|left|upright=2]] ការប្រកួតបាល់ទាត់ជាលក្ខណៈអន្តរជាតិដំបូងបំផុត ត្រូវបានលេងនៅ[[ទីក្រុងក្លាសហ្គូវ(Glasgow)]]នៅឆ្នាំ ១៨៧២​ រវាងក្រុមជំរើសជាតិ [[ស្កុតឡែន]] និង ជំរើសជាតិ [[អង់គ្លេស]]​ ហើយបានបញ្ចប់ក្នុងលទ្ធផល០-០។ ចាប់តាំងពី[[សហព័ន្ធបាល់ទាត់ពិភពលោក(FIFA)]] បានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៩០៤ មក​ [[សហព័ន្ធបាល់ទាត់ពិភពលោក(FIFA)]]បានព្យាយាមរៀបចំអោយមានឡើងនូវការប្រកួតបាល់ទាត់ជាលក្ខណៈអន្ដរជាតិ រវាងប្រទេសដែលនៅក្រៅគម្រោងអូឡាំពិក ក្នុង[[ប្រទេសស្វ៊ីស(Switzerland)]]នៅឆ្នាំ១៩០៦ ។ ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} fsjwvpedxlr5sapye75hanvr4kg66y1 337580 337573 2026-07-23T03:45:19Z TheRandomGoober 27248 337580 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | name = ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក<br/>{{Nobold|FIFA World Cup ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]])<br/>Coupe du monde de football ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])}} | image = FIFA World Cup wordmark (2023).svg{{!}}class=skin-invert | imagesize = 250 | caption = | organiser = [[ហ្វីហ្វា]] | founded = ១៩៣០ | region = អន្តរជាតិ | number of teams = ១៣ (១៩៣០, ១៩៥០)<br>១៥ (១៩៣៨)<br>១៦ (១៩៣៤, ១៩៥៤–១៩៧៨)<br>២៤ (១៩៨២–១៩៩៤)<br>៣២ (១៩៩៨–២០២២)<br>៤៨ (២០២៦–បច្ចុប្បន្ន) | current champions = {{Nowrap|{{fb|ESP}} (ពានទីពីរ)}} | most successful team = {{Nowrap|{{fb|BRA}} (ពានចំនួនប្រាំ)}} | broadcasters = | website = {{URL|https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup|fifa.com/worldcup}} | current = | related comps = [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]]}} {{Season sidebar | image = [[File:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|250px]] | caption = [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]ជាក្រុមម្ចាស់ជើងឯកបច្ចុប្បន្ន | title = ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួត | list = * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣០|១៩៣០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣៤|១៩៣៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣៨|១៩៣៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៥០|១៩៥០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៥៤|១៩៥៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៥៨|១៩៥៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៦២|១៩៦២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៦៦|១៩៦៦]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៧០|១៩៧០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៧៤|១៩៧៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៧៨|១៩៧៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៨២|១៩៨២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៨៦|១៩៨៦]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៩០|១៩៩០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៩៤|១៩៩៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៩៨|១៩៩៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០០២|២០០២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០០៦|២០០៦]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១០|២០១០]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៤|២០១៤]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២|២០២២]] * [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|២០២៦]] * ''[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣០|២០៣០]]'' * ''[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣៤|២០៣៤]]'' }} '''ពាន​រង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក'''{{refn|group=ស|ជា[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ FIFA World Cup ឬជា[[ភាសាបារាំង]]៖ Coupe du monde de football}} ឬហៅតាមសំនៀងអង់គ្លេសថា '''វើលខាប់''' គឺជា​ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតប្រជែងបាល់ទាត់អន្តរជាតិ ដែលរៀបចំឡើង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ (FIFA)|សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]] (ហ្វីហ្វា) សម្រាប់ក្រុមជម្រើសជាតិបុរសកំពូល។​ ព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់មួយនេះត្រូវបានគេប្រារព្ធធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំ​ម្ដងចាប់តាំងពី[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ១៩៣០|បើកសម្ពោធតាំងពីឆ្នាំ១៩៣០]] មកម៉្លេះ ដោយត្រូវបានអាក់ខានតែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ និងឆ្នាំ១៩៤៦​ ប៉ុណ្ណោះទេដោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រុមម្ចាស់ជើងឯកបច្ចុប្បន្នគឺ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] បន្ទាប់ពីពួកគេបានដណ្ដើមយកឈ្នះពានលើកទីពីររបស់ខ្លួនក្រោយពីបានផ្តួលក្រុមអតីតជើងឯក[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]នៅក្នុង[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកាលឆ្នាំ២០២៦]]។<ref>{{Cite web |date=28 March 2023 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Argentina Campeón Mundial: A 100 días de levantar la tercera – CONMEBOL |url=https://www.conmebol.com/noticias/argentina-campeon-mundial-a-100-dias-de-levantar-la-tercera/ |access-date=14 July 2026 |website=www.conmebol.com }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍​ពានរង្វាន់បាល់ទាត់​ពិភពលោក​នេះត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជាព្រឹត្តិការណ៍​ប្រកួតកីឡា​បាល់ទាត់​ដ៏​មាន​កិត្យានុភាព​បំផុត​នៅ​លើ​ពិភពលោក ក៏ដូចជា​ព្រឹត្តិការណ៍​កីឡានិង​វប្បធម៌​ដែល​មាន​ចំនួនអ្នកទស្សនានិង​តាមដាន​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ច្រើនបំផុត​នៅលើ​ពិភពលោកដែរ។<ref name="DobsonGoddard2006">Stephen Dobson and John Goddard, [{{GBurl|id=GxyG0XXdvR4C|p=407}} The Economics of Football], page 407, quote "The World Cup is the most widely viewed sporting event in the world: the estimated cumulative television audience for the 2006 World Cup in Germany was 26.2&nbsp;billion, an average of 409&nbsp;million viewers per match."</ref><ref>Glenn M. Wong, [{{GBurl|id=qEELS7T_Tm0C|p=144}} The Comprehensive Guide to Careers in Sports], p. 144, quote "The World Cup is the most-watched sporting event in the world. In 2006, more than 30&nbsp;billion viewers in 214 countries watched the World Cup on television, and more than 3.3&nbsp;million spectators attended the 64 matches of the tournament."</ref><ref>{{Cite news |last=Kay |first=Oliver |date=2026-06-13 |title=Why a World Cup is the biggest event on planet Earth |url=https://www.nytimes.com/athletic/7349073/2026/06/11/world-cup-why-so-popular/ |access-date=2026-07-23 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ចំនួនអ្នកទស្សនា[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨|ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាបាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨]] ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៣.៥៧ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹងជិតពាក់កណ្តាលនៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកសរុបនាពេលនោះទៅហើយ<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/2589b77c20849beb/original/njqsntrvdvqv8ho1dag5-pdf.pdf |title=2018 FIFA World Cup Russia Global broadcast and audience summary |publisher=FIFA |access-date=23 July 2026 |archive-date=11 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711030019/https://digitalhub.fifa.com/m/2589b77c20849beb/original/njqsntrvdvqv8ho1dag5-pdf.pdf |url-status=live}}</ref><ref>Tom Dunmore, [{{GBurl|id=9j1wbp2t1usC|p=235}} Historical Dictionary of Soccer], page 235, quote "The World Cup is now the most-watched sporting event in the world on television, above even the Olympic Games."</ref> ខណៈឯចំនួនអ្នកទស្សនា[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២|ព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២]] ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមាន ៥ ពាន់លាននាក់ ដោយមានមនុស្សប្រមាណ ១.៥ ពាន់លាននាក់បានទស្សនា[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ|ការប្រកួតវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ]]។<ref name="viewersengaged">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/one-month-on-5-billion-engaged-with-the-fifa-world-cup-qatar-2022-tm |title=One Month On: 5 billion engaged with the FIFA World Cup Qatar 2022 |publisher=FIFA |access-date=23 July 2026 |archive-date=18 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118183433/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/one-month-on-5-billion-engaged-with-the-fifa-world-cup-qatar-2022-tm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-02 |title=Big Oil emerges as one of the World Cup's biggest sponsors |url=https://www.newstribune.com/news/2026/may/02/big-oil-emerges-as-one-of-the-world-cups-biggest/ |access-date=2026-07-23 |website=Jefferson City News-Tribune }}</ref> ការប្រកួតដំបូងៗគឺត្រូវឆ្លងកាត់[[វគ្គជម្រុះនៃពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក|វគ្គជម្រុះ]]ទៅតាមសហព័ន្ធថ្នាក់តំបន់ឬទ្វីបជាមុនសិន ដែលត្រូវចំណាយពេលបីឆ្នាំមុនព្រឹត្តិការណ៍ធំបានមកដល់ដើម្បីជម្រុះយកក្រុមចូលទៅប្រកួតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ធំនោះ។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មេ ឬព្រឹត្តិការណ៍ធំ ក្រុមទាំង ៤៨ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៦)​ នាំគ្នាចូលរួមប្រកួតប្រជែងដណ្តើមតំណែងជើងឯកនៅតាមកីឡដ្ឋាននានាក្នុងប្រទេសជាម្ចាស់ផ្ទះ ដោយចំណាយពេលប្រមាណមួយខែ ដោយដំបូងឡើយត្រូវប្រកួតក្នុងវគ្គចែកពូល មុនពេលឆ្លងបន្តទៅវគ្គជម្រុះរហូតដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ ដើម្បីកំណត់ក្រុមអ្នកឈ្នះចុងក្រោយ។ ប្រទេសជាម្ចាស់ផ្ទះគឺត្រូវចូលទៅក្នុងពូលប្រកួតនៃព្រឹត្តិការណ៍ធំដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ ប្រទេសចំនួន ១៩ បានធ្លាប់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់មួយនេះ ហើយពេលខ្លះប្រទេសលើសពីមួយបានចូលរួមធ្វើជាសហម្ចាស់ផ្ទះ។ គិតត្រឹមព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ២០២៦ ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងចំនួន ២៣ លើកតាំងពីបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ មក ហើយក្រុមជម្រើសជាតិសរុបចំនួន ៨៤ ក្រុមផ្សេងគ្នាបានចូលរួមប្រកួតប្រជែង។ ពានរង្វាន់នេះត្រូវបានឈ្នះដោយក្រុមជម្រើសជាតិចំនួនត្រឹមប្រាំបីប៉ុណ្ណោះ។ ជាមួយនឹងជ័យជម្នះចំនួនប្រាំដង [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]]គឺជាក្រុមតែមួយគត់ដែលបានចូលរួមលេងនៅគ្រប់ព្រឹត្តិការណ៍នីមួយៗ។ ក្រុម​ផ្សេងៗដែលធ្លាប់បាន​ឈ្នះ​ពាន​រង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោករួមមាន៖ ​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]និង​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]ដែលមាន​ពានចំនួន​បួន​រៀងៗ​ខ្លួន អាហ្សង់ទីនជាមួយនឹង​ពាន​រង្វាន់ចំនួន​បី ប្រទេស[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបារាំង|បារាំង]] អេស្ប៉ាញ និង​ក្រុម​បើកឆាកឈ្នះ​ពាន​ដំបូង​​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ុយរូហ្កាយ|អ៊ុយរូហ្កាយ]] ដែលមួយៗ​មាន​ពាន​រង្វាន់ចំនួន​ពីររៀងខ្លួន ហើយនិងប្រទេស[[​ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអង់គ្លេស|​អង់គ្លេស]]​ដែល​មាន​ពាន​មួយក្នុងដៃ។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក}} ===ព្រឹត្តិការណ៍មុនៗ=== {{Multiple image | image1 = London 1908 English Amateur Football National Team.jpg | caption1 = ក្រុមចក្រភពអង់គ្លេសដែលបានឈ្នះវិញ្ញាសាបាល់ទាត់<br>នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកឆ្នាំ១៩០៨ | image2 = Olympic Challenge football trophy.jpg | caption2 = ពានបាល់ទាត់អូឡាំពិកដែលបានប្រគល់ជូនក្រុមជ័យលាភី<br>នៃ[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩២០|ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកឆ្នាំ១៩២០]] | total_width = 360 }} ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣០​ដល់ឆ្នាំ ១៩៧០​ ពានរង្វាន់[[ហ្ស៊ុល រីមែត]] ត្រូវបានប្រគល់ជូនអ្នកឈ្នះ ប៉ុន្ដែវាត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះថា ពានរង្វាន់ពិភពលោក តែប៉ុណ្ណោះ ។លុះដល់ឆ្នាំ ១៩៤៦ វាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះឡើងវិញតាម ឈ្មោះលោកប្រធាន[[សហព័ន្ធបាលទាត់ពិភពលោក(FIFA)]] [[ហ្ស៊ុល រីមែត]] ដែលបានរៀបចំការប្រកួតបាលទាត់ពិភពលោកដំបូងបំផុត។ ==ការប្រកួតជាអន្តរជាតិពីអតីតកាល== [[File:World cup countries best results.png|frameless|left|upright=2]] ការប្រកួតបាល់ទាត់ជាលក្ខណៈអន្តរជាតិដំបូងបំផុត ត្រូវបានលេងនៅ[[ទីក្រុងក្លាសហ្គូវ(Glasgow)]]នៅឆ្នាំ ១៨៧២​ រវាងក្រុមជំរើសជាតិ [[ស្កុតឡែន]] និង ជំរើសជាតិ [[អង់គ្លេស]]​ ហើយបានបញ្ចប់ក្នុងលទ្ធផល០-០។ ចាប់តាំងពី[[សហព័ន្ធបាល់ទាត់ពិភពលោក(FIFA)]] បានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៩០៤ មក​ [[សហព័ន្ធបាល់ទាត់ពិភពលោក(FIFA)]]បានព្យាយាមរៀបចំអោយមានឡើងនូវការប្រកួតបាល់ទាត់ជាលក្ខណៈអន្ដរជាតិ រវាងប្រទេសដែលនៅក្រៅគម្រោងអូឡាំពិក ក្នុង[[ប្រទេសស្វ៊ីស(Switzerland)]]នៅឆ្នាំ១៩០៦ ។ ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} fvr1tgbkp15zvia4q8arl8i7y0hd23t 0 18597 337508 320257 2026-07-21T16:24:31Z CommonsDelinker 142 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 337508 wikitext text/x-wiki [[Image:Analfabetismo2013unesco.png|thumb|right|400px|តារាងបញ្ជី របស់ប្រទេសដែលមានអត្រា អ្នកចេះអានអក្ស នៅក្នុង​ពិភពលោក (របាយការឆ្នាំ២០១១) ពណ៍ប្រផេះ គ្មានតារាងបញ្ជាក់]] [[Image:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|right|300px|ផែនទីប្រទេសទាំងអស់ដែលមានអ្នកចេះអានអក្សក្នុង ពិភពលោក ([[របាយការ]]ឆ្នាំ២០០៧/២០០៨)]] '''តារាងរបស់ប្រទេសទាំងអស់ដែលចេះ[[អានអក្ស]]''' ដែលមាននៅក្នុង បញ្ជីរបស់[[អង្ការសហប្រជាជាតិ]] (UNDP) របាយការឆ្នាំ2013.{{Ref|0}}{{Ref|1}} នេះជាសេក្តីរាយការមួយដែលបានប៉ានស្មាន យ៉ាងក្បសក្បាយរបសអង្ការ [[UNESCO]] និងការរាយការអំពីជំរឿនរបសប្រទេសនីមួយៗទៅក្នុង អង្ការសហប្រជាជាតិ​ ដើម្បីរួមគ្នាជាមួយ.ដើម្បីប្រមូស នៅតួលេខ ពិតប្រកតពីប្រទេដនីមួយៗ ដើម្បីបានដិងអំពីចំនូន មនុស្សដែលចេះអាន អក្ស ខ្ពួសបំផុតដលទៅ99% នៃកាប៉ានស្មាន<ref>[[United Nations Development Programme]] Report 2011.{{Ref|0}}{{Ref|1}}</ref> == បញ្ជី == {| class="sortable wikitable" |- ! # !! លេខរៀង !! ឈ្មោះប្រទេស !!អត្រា [[អ្នកចេះអាន]] {{ref label|b|b|0}} |- | 1 || 1 || [[ ឯកសារ:flag of Georgia.svg | 20px]] [[ចចចា]] [[Georgia]] || 100.0 <!--See page 172 of the UN Human Development Report --> |- | 2 || 2 ||[[ ឯកសារ:flag of Cuba.svg | 20px]] [[គុយបា]] [[Cuba]] || 99.9 |- | 3 || 2 || [[ ឯកសារ:flag of Estonia.svg | 20px]] [[អេស្តូនៀរ]] [[Estonia]] || 99.8 |- | 4 || 2 || [[ ឯកសារ:flag of Latvia.svg | 20px]] [[ឡាតវី]] [[Latvia]] || 99.8 |- | 5 || 5 || [[ ឯកសារ:flag of Barbados.svg | 20px]][[បាបាដូស]] [[Barbados]] || 99.7 {{ref label|j|j|4}} |- | 6 || 5 || [[ ឯកសារ:flag of Slovenia.svg | 20px]] [[សូវីនៀរ]] [[Slovenia]] || 99.7 {{ref label|l|l|3}} |- | 7 || 5 || [[ ឯកសារ:flag of Belarus.svg | 20px]] [[បែឡារូស]] [[Belarus]] || 99.7 |- | 8 || 5 || [[ ឯកសារ:flag of Lithuania.svg | 20px]][[Lithuania]] [[លីថួនី]] || 99.7 |- | 9 || 5 || [[ ឯកសារ:flag of Ukraine.svg | 20px]] [[អ៊ុយក្រែន]][[Ukraine]] || 99.7 |- | 10 || 5 ||[[ ឯកសារ:flag of Armenia.svg | 20px]] [[អាមេនី]] [[Armenia]] || 99.7 |- | 11 || 11 || [[ ឯកសារ:flag of Kazakhstan.svg | 20px]][[កាហ្សាក់ស្តង់]] [[Kazakhstan]] || 99.6 |- | 12 || 11 || [[ ឯកសារ:flag of Tajikistan.svg | 20px]] [[តាហ្ស៊ីគីស្តង់]] [[Tajikistan]] || 99.6 |- | 13 || 13 || [[ ឯកសារ:flag of Azerbaijan.svg | 20px]] [[អាហ្សែបៃហ្សង់]] [[Azerbaijan]] || 99.5 |- | 14 || 13 ||[[ ឯកសារ:flag of Turkmenistan.svg | 20px]] [[ទួរមេនីស្តង់]] [[Turkmenistan]] || 99.5 |- | 15 || 13 || [[ ឯកសារ:flag of Russia.svg | 20px]] [[រុស្ស៊ី]] [[Russia]] || 99.5 |- | 16 || 16 ||[[ ឯកសារ:flag of Hungary.svg | 20px]] [[ហុងគ្រី]] [[Hungary]] || 99.4 {{ref label|j|j|4}} |- | 17 || 17 || [[ ឯកសារ:flag of Kyrgyzstan.svg | 20px]] [[គីហ្សីស្តាន]] [[Kyrgyzstan]] || 99.3 |- | 18 || 17 || [[ ឯកសារ:flag of Poland.svg | 20px]] [[ប៉ូឡូញ]][[Poland]] || 99.3 {{ref label|j|j|4}} |- | 19 || 19 || [[ ឯកសារ:flag of Tonga.svg | 20px]][[តូងកា]][[Tonga]] || 99.2 |- | 20 || 20 || [[ឯកសារ:Flag of Canada.svg|20px]][[អាល់បានី]] [[Canada]] || 99.1 |- | 21 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Antigua and Barbuda.svg | 20px]][[អង់ទីហ្គានិងបាប៊ូដា]] [[Antigua and Barbuda]] || 99.0 {{ref label|q|q|6}} |- | 22 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Australia.svg | 20px]] [[អូស្ត្រាលី]] [[Australia]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 23 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Austria.svg | 20px]] [[អូទ្រីស]][[Austria]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 24 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Belgium.svg | 20px]] [[ប៊ែលហ្ស៊ាម]][[Belgium]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 25 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Canada.svg | 20px]] [[កាណាដា]] [[Canada]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 26 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of Czech.svg | 20px]] [[សាធារណរដ្ឋឆែក]] [[Czech Republic]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 27 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of North Korea.svg | 20px]][[Canada]] [[North Korea]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 28 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of Denmark.svg | 20px]][[ដេនណឺម៉ាក]] [[Denmark]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 29 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of Finland.svg | 20px]][[ហ្វាំងឡង់ដ៏]] [[Finland]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 30 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of France.svg | 20px]][[បារាំង]] [[France]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 31 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Germany.svg | 20px]][[អាល្លឺម៉ង់]] [[Germany]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 32 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Guyana.svg | 20px]][[កាណាដា]] [[Guyana]] || 99.0 {{ref label|j|j|4}} |- | 33 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of Iceland.svg | 20px]][[អាយឡែន]] [[Iceland]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 34 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Ireland.svg | 20px]][[អាយឡែន]] [[Ireland]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 35 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Japan.svg | 20px]][[ជប៉ុន]] [[Japan]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 36 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of South Korea.svg | 20px]][[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[South Korea]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 37 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Luxembourg.svg | 20px]][[លុចហ្សំប៊ួរ]] [[Luxembourg]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 38 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Netherlands.svg | 20px]][[ហូឡង់់]] [[Netherlands]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 39 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of New Zealand.svg | 20px]][[ញូវសេឡែន]] [[New Zealand]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 40 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of Norway.svg | 20px]][[ន័រវេ]] [[Norway]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 41 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Slovakia.svg | 20px]][[ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] [[Slovakia]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 42 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of Sweden.svg | 20px]][[ស៊ុយអែត]] [[Sweden]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 43 || 20 ||[[ ឯកសារ:flag of Switzerland.svg | 20px]][[ស្វីស]] [[Switzerland]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 44 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of United Kingdom.svg | 20px]][[ចក្រភពអង់គ្លេស]] [[United Kingdom]] || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 45 || 20 || [[ ឯកសារ:flag of United States.svg | 20px]][[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[United States]] ​ || 99.0 {{ref label|d|d|1}} |- | 46 || 46 ||[[ ឯកសារ:flag of Italy.svg | 20px]][[អ៊ីតាលី]] [[Italy]] || 98.9 |- | 47 || 47 ||[[ ឯកសារ:flag of Samoa.svg | 20px]][[សាម័រ]] [[Samoa]] || 98.8 {{ref label|l|l|3}} |- | 48 || 48 || [[ ឯកសារ:flag of Croatia.svg | 20px]][[ក្រូអាត]] [[Croatia]] || 98.8 |- | 49 || 49 || [[ ឯកសារ:flag of Trinidad and Tobago.svg | 20px]][[ទ្រីនីដែត]] [[Trinidad and Tobago]] || 98.7 {{ref label|l|l|3}} |- | 50 || 50 || [[ ឯកសារ:flag of Uruguay.svg | 20px]][[អ៊ុយរឺហ្គាយ]] [[Uruguay]] || 98.3 |- | 51 || 51 ||[[ ឯកសារ:flag of Bulgaria.svg | 20px]][[ប៊ុលហ្គារី]] [[Bulgaria]] || 98.3 |- | 52 || 52 || [[ ឯកសារ:flag of Spain.svg | 20px]][[អេស្ប៉ាញ]] [[Spain]] || 97.9 {{ref label|d|d|1}} |- | 53 || 53 || [[ ឯកសារ:flag of Cyprus.svg | 20px]][[សាយប្រើស]] [[Cyprus]] || 97.9 |- | 54 || 54 || [[ ឯកសារ:flag of Bosnia and Herzegovina.svg | 20px]][[បុស្សនានិងហៀរហ្សេហ្កូវីនា]] [[Bosnia and Herzegovina]] || 97.8 |- | 55 || 55 || [[ ឯកសារ:flag of Serbia.svg | 20px]][[ស៊ឺបៀ ]] [[Serbia]] || 97.8 |- | 56 || 56 || [[ ឯកសារ:flag of Saint Kitts and Nevis.svg | 20px]][[សាំងគីត​​ និង ណេវីស]] [[Saint Kitts and Nevis]] || 97.8 {{ref label|k|k|5}} |- | 57 || 57 || [[ ឯកសារ:flag of Romania.svg | 20px]][[រូម៉ានី]] [[Romania]] || 97.7 |- | 58 || 58 || [[ ឯកសារ:flag of Argentina.svg | 20px]][[អាហ្សង់ទីន]] [[Argentina]] || 97.7 |- | 59 || 59 || [[ ឯកសារ:flag of Mongolia.svg | 20px]][[ម៉ុងហ្គោលី]] [[Mongolia]] || 97.5 |- | 60 || 60 || [[ ឯកសារ:flag of Greece.svg | 20px]][[ក្រិក]] [[Greece]] || 97.2 |- | 61 || 61 || [[ ឯកសារ:flag of Israel.svg | 20px]][[អ៊ីស្រាអែល]] [[Israel]] || 97.1 {{ref label|k|k|5}} |- | 62 || 62 || [[ ឯកសារ:Flag of the Republic of Macedonia.svg | 20px]][[ម៉ាសេដូនី]] [[Macedonia]] || 97.1 |- | 63 || 63 ||[[ ឯកសារ:flag of Maldives.svg | 20px]][[ម៉ាល់ឌីវ]] [[Maldives]] || 97.0 |- | 64 || 64 || [[ ឯកសារ:flag of Uzbekistan.svg | 20px]][[អ៊ុយប៊ែរគីស្តង់]] [[Uzbekistan]] || 96.9 {{ref label|j|j|4}} |- | 65 || 65 || [[ ឯកសារ:flag of Chile.svg | 20px]][[ឈីលី]] [[Chile]] || 96.5 |- | 66 || 66 || [[ ឯកសារ:flag of Costa Rica.svg | 20px]][[កូស្តារីកា]] [[Costa Rica]] || 96.1 |- | 67 || 67 || [[ ឯកសារ:flag of Grenada.svg | 20px]][[កានណាដា]] [[Grenada]] || 96.0 {{ref label|q|q|6}} |- | 68 || 68 || [[ ឯកសារ:flag of China.svg | 20px]][[ចិន]] [[China]] || 95.9 {{ref label|k|k|5}} |- | 69 || 69 || [[ ឯកសារ:flag of Bahamas.svg | 20px]][[បាហាម៉ាស]] [[Bahamas]] || 95.8 {{ref label|j|j|4}} |- | 70 || 70 || [[ ឯកសារ:flag of Venezuela.svg | 20px]][[វីណេហ្ស៊ូអេឡា]] [[Venezuela]] || 95.2 |- | 71 || 71 || [[ ឯកសារ:flag of Brunei | 20px]][[ប្រ៊ុយណេ]] [[Brunei ]] || 95.3 |- | 72 || 72 || [[ ឯកសារ:flag of Portugal.svg | 20px]][[ព័រទុយហ្គាល់]] [[Portugal]] || 94.9 {{ref label|l|l|3}} |- | 73 || 73 || [[ ឯកសារ:flag of Saint Lucia.svg | 20px]][[សាំងលូស៊ី]] [[Saint Lucia]] || 94.8 {{ref label|q|q|6}} |- | 74 || 74 || [[ ឯកសារ:flag of Qatar.svg | 20px]][[ខ្យាតារ]] [[Qatar]] || 94.7 |- | 75 || 75 || [[ ឯកសារ:flag of Singapore.svg | 20px]][[សិង្ហបុរី]] [[Singapore]] || 94.7 |- | 76 || 76 ||[[ ឯកសារ:flag of Hong Kong.svg | 20px]][[ហ៊ុងកុង]] [[Hong Kong]] || 94.6 {{ref label|j|j|4}} |- | 77 || 77 || [[ ឯកសារ:flag of Palestinian Authority.svg | 20px]][[Canada]] [[Authority]] || 94.6 {{ref label|p|p|10}} |- | 78 || 78 ||[[ ឯកសារ:flag of Paraguay.svg | 20px]][[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] [[Paraguay]] || 94.6 {{ref label|l|l|3}} |- | 79 || 79 || [[ ឯកសារ:flag of Kuwait.svg | 20px]][[គុយវែត]] [[Kuwait]] || 94.5 |- | 80 || 80 || [[ ឯកសារ:flag of Fiji.svg | 20px]][[ហ្វីជី]] [[Fiji]] || 94.4 {{ref label|j|j|4}} |- | 81 || 81 || [[ ឯកសារ:flag of Lanka.svg | 20px]][[ឡាងកា]] [[Lanka]] || 94.2 {{ref label|w|w|7}} |- | 82 || 82 || [[ ឯកសារ:flag of Thailand.svg | 20px]][[ថៃ]] [[Thailand]] || 94.1 |- | 83 || 83 || [[ ឯកសារ:flag of Panama.svg | 20px]][[ថៃ]] [[Panama]] || 93.6 |- | 84 || 84 || [[ ឯកសារ:flag of Philippines.svg | 20px]][[ហ្វីលីពីន]] [[Philippines]] || 93.4 |- | 85 || 85 || [[ ឯកសារ:flag of Mexico.svg | 20px]][[ម៉ិចស៊ិកូ]] [[Mexico]] || 93.4 |- | 86 || 86 || [[ ឯកសារ:flag of Equatorial Guinea.svg | 20px]][[អេក្វាទ័រហ្គីនី]] [[Equatorial Guinea]] || 93.3 |- | 87 || 87 ||[[ ឯកសារ:flag of Colombia.svg | 20px]][[កូឡុំប៊ី]] [[Colombia]] || 93.2 |- | 88 || 88 || [[ ឯកសារ:flag of Vietnam.svg | 20px]][[វៀតណាម]] [[Vietnam]] || 92.8 |- | 89 || 89 || [[ ឯកសារ:flag of Malaysia.svg | 20px]][[ម៉ាឡេស៊ី]] [[Malaysia]] || 92.5 |- | 90 || 90 ||[[ ឯកសារ:flag of Malta.svg | 20px]][[ម៉ាល់តា]] [[Malta]] || 92.4 |- | 91 || 91 || [[ ឯកសារ:flag of Indonesia.svg | 20px]][[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[Indonesia]] || 92.0 |- | 92 || 92 || [[ ឯកសារ:flag of Myanmar.svg | 20px]][[ភូមា]] [[Myanmar]] || 92.0 |- | 93 || 93 || [[ ឯកសារ:flag of Zimbabwe.svg | 20px]][[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] [[Zimbabwe]] || 91.9 {{ref label|l|l|3}} |- | 94 || 94 || [[ ឯកសារ:flag of Seychelles.svg | 20px]][[សេសែល]] [[Seychelles]] || 91.8 |- | 95 || 95 || [[ ឯកសារ:flag of Bahrain.svg | 20px]][[បារ៉ែន]] [[Bahrain]] || 91.4 |- | 96 || 96 || [[ ឯកសារ:flag of Jordan.svg | 20px]][[ជប៉ុន]] [[Jordan]] || 91.1 |- | 97 || 97 || [[ ឯកសារ:flag of Ecuador.svg | 20px]][[អេក្វាទ័រ]] [[Ecuador]] || 91.0 |- | 98 || 98 || [[ ឯកសារ:flag of Turkey.svg | 20px]][[ទួរគី]] [[Turkey]] || 90.8 |- | 99 || 99 || [[ ឯកសារ:flag of Bolivia.svg | 20px]][[បូលីវី]] [[Bolivia]] || 90.7 |- | 100 ||100 || [[ ឯកសារ:flag of Suriname.svg | 20px]][[សួរីនែម]] [[Suriname]] || 90.4 |- | 101 ||101 || [[ ឯកសារ:flag of United Arab Emirates.svg | 20px]][[សហព័ន្ធអារ៉ាប់អេមីរេត]] [[United Arab Emirates]] ​ || 90.0 {{ref label|l|l|3}} |- | 102 ||102 || [[ ឯកសារ:flag of Brazil.svg | 20px]][[ប្រេស៊ីល]] [[Brazil]] ​ || 90.0 |- | 103 || 103 || [[ ឯកសារ:flag of Lesotho.svg | 20px]][[លេសូតូ]] [[Lesotho]] ​ || 89.7 |- | 104 || 104 || [[ ឯកសារ:flag of Peru.svg | 20px]][[ប៉េរូ]] [[Peru]] ​ || 89.6 |- | 105 || 105 || [[ ឯកសារ:flag of Lebanon.svg | 20px]][[លីបង់]] [[Lebanon]] ​ || 89.6 {{ref label|j|j|4}} |- | 106 || 106 || [[ ឯកសារ:flag of Dominican Republic.svg | 20px]][[សាធារណរដ្ឋដូមីនិកាំង]] [[Dominican Republic]] || 89.1 |- | 107 || 107 || [[ ឯកសារ:flag of Libya.svg | 20px]][[លីប៊ី]] [[Libya]] ​ || 88.9 |- | 108 || 108 || [[ ឯកសារ:flag of Sao Tome and Principe.svg | 20px]][[Canada]] [[Sao Tome and Principe]] ​ || 88.8 |- | 109 || 109 || [[ ឯកសារ:flag of Namibia.svg | 20px]][[ណាមីប៊ី]] [[Namibia]] ​ || 88.5 |- | 110 || 110 || [[ ឯកសារ:flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg | 20px]][[សាំងវីសង់ និង ហ្គ្រេនណាឌីន]] [[Saint Vincent and the Grenadines]] ​​ || 88.1 {{ref label|q|q|6}} |- | 111 || 111 || [[ ឯកសារ:flag of Dominica.svg | 20px]][[ដូមីនិក]] [[Dominica]] ​ || 88.0 {{ref label|q|q|6}} |- | 112 || 112 || [[ ឯកសារ:flag of South Africa.svg | 20px]][[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[South Africa]] ​ || 88.0 |- | 113 || 113 || [[ ឯកសារ:flag of Mauritius.svg | 20px]][[មូរីទូស]] [[Mauritius]] ​ || 87.9 |- | 114 || 114 || [[ ឯកសារ:flag of Gabon.svg | 20px]][[ហ្កាបុង]] [[Gabon]] ​ || 87.7 |- | 115 || 115 || [[ ឯកសារ:flag of Kenya.svg | 20px]][[កេនយ៉ា]] [[Kenya]] ​ || 87.0 |- | 116 || 116 || [[ ឯកសារ:flag of Swaziland.svg | 20px]][[ស្វាស៊ីឡែន]] [[Swaziland]] ​ || 86.9 |- | 117 || 117 || [[ ឯកសារ:flag of Jamaica.svg | 20px]][[ចាម៉ៃកា]] [[Jamaica]] ​ || 86.4 |- | 118 || 118 || [[ ឯកសារ:flag of Saudi Arabia.svg | 20px]][[អារ៉ាប់ប៊ីសាអ៊ូឌីដ]] [[Saudi Arabia]] ​ || 86.1 |- | 119 || 119 || [[ ឯកសារ:Flag of Cape Verde (10-17).svg | 20px]][[ខេបវើត]] [[Cape Verde]] ​ || 84.8 {{ref label|l|l|3}} |- | 120 || 120 || [[ ឯកសារ:flag of Syria.svg | 20px]][[ស៊ីរី]] [[Syria]] ​ || 84.2 |- | 121 || 121 || [[ ឯកសារ:flag of Ecuador.svg | 20px]][[អេក្វាទ័រ]] [[Ecuador]] ​ || 84.2 |- | 122 || 122 || [[ ឯកសារ:flag of Botswana.svg | 20px]][[បូសស្វានណា]] [[Botswana]] ​ || 84.1 |- | 123 || 123 || [[ ឯកសារ:flag of El Salvador.svg | 20px]][[អែលសាវាឌ័រ]] [[El Salvador]] ​ || 84.1 |- | 124 || 124 || [[ហុងឌុយរាស]] [[Honduras]] ​ || 83.6 |- | 125 || 125 ||[[ ឯកសារ:flag of Iran.svg | 20px]][[អ៊ីរ៉ង់]] [[Iran]] ​ || 82.3 |- | 126 || 126 || [[ ឯកសារ:flag of Oman.svg | 20px]][[អូមែន]] [[Oman]] ​ || 81.4 |- | 127 || 127 || [[ ឯកសារ:flag of Republic of the Congo.svg | 20px]][[Canada]] [[Republic of the Congo]] ​ || 81.1 {{ref label|l|l|3}} |- | 128 || 128 || [[ ឯកសារ:flag of Vanuatu.svg | 20px]][[វ៉ាន់នូទូ]] [[Vanuatu]] ​ || 80.2 |- | 129 || 129 || [[ ឯកសារ:flag of Iraq.svg | 20px]][[អ៊ីរ៉ាក់]] [[Iraq]] ​ || 78.1 |- | 130 || 130 ||[[ ឯកសារ:flag of Nicaragua.svg | 20px]][[នីការ៉ាហ្គ័រ]] [[Nicaragua]] ​ || 78.0 |- | 131 || 131 || [[ ឯកសារ:flag of Tunisia.svg | 20px]][[ទុយណេស៊ី]] [[Tunisia]] ​ || 77.7 |- | 132 || 132 || [[ ឯកសារ:flag of Solomon.svg | 20px]][[ស៊ូឡូម៉ុង]] [[Solomon]] ​ || 76.6 {{ref label|k|k|5}} |- | 133 || 133 || [[ ឯកសារ:flag of Cambodia.svg | 20px]][[កម្ពុជា]] [[Cambodia]] ​ || 76.3 |- | 134 || 134 || [[ ឯកសារ:flag of Algeria.svg | 20px]][[អាល់ហ្សេរី]] [[Algeria]] ​ || 75.4 |- | 135 || 135 || [[ ឯកសារ:flag of Belize.svg | 20px]][[បែឡារូស]] [[Belize]] ​ || 75.1 {{ref label|q|q|6}} |- | 136 || 136 || [[ ឯកសារ:flag of Guatemala.svg | 20px]][[ហ្គ័រតេម៉ាឡា]] [[Guatemala]] ​ || 74.5 |- | 137 || 137 || [[ ឯកសារ:flag of India.svg | 20px]][[ឥណ្ឌា]] [[India]] ​ || 74.04<ref>Census of India 2011 http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html</ref> |- | 138 || 138 || [[ ឯកសារ:flag of​ Comoros.svg | 20px]][[កូម៉ូរូស]] [[Comoros]] ​ || 74.2 |- | 139 || 139 || [[ ឯកសារ:flag of Malawi.svg | 20px]][[ម៉ាឡាវី]] [[Malawi]] ​ || 73.7 |- | 140 || 140 || [[ ឯកសារ:flag of Uganda.svg | 20px]][[អ៊ុយហ្គាន់ដា]] [[Uganda]] ​ || 73.3 |- | 141 || 141 || [[ ឯកសារ:flag of Tanzania.svg | 20px]][[តង់ហ្សានៀរ]] [[Tanzania]] ​ || 72.9 |- | 142 || 142 || [[ ឯកសារ:flag of Nigeria.svg | 20px]][[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[Nigeria]] ​ || 72.0* {{ref label|l|l|3}} |- | 143 || 143 || [[ ឯកសារ:flag of Zambia.svg | 20px]][[ហ្សំប៊ី]] [[Zambia]] ​ || 70.9 |- | 144 || 144 || [[ ឯកសារ:flag of Madagascar.svg | 20px]][[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] [[Madagascar]] ​ || 70.7 |- | 145 || 145 || [[ ឯកសារ:flag of Rwanda.svg | 20px]][[រ្វ៉ាន់ដា]] [[Rwanda]] ​ || 70.7 |- | 146 || 146 || [[ ឯកសារ:flag of Djibouti.svg | 20px]][[ជីបូទី]] [[Djibouti]] ​ || 70.3 {{ref label|j|j|4}} |- | 147 || 147 || [[ ឯកសារ:flag of Sudan.svg | 20px]][[ស៊ូដង់]] [[Sudan]] ​ || 70.2 {{ref label|aa|aa|8}} |- | 148 || 148 || [[ ឯកសារ:flag of Angola.svg | 20px]][[អង់ហ្គូឡា]] [[Angola]] ​ || 70.0 |- | 149 || 149 || [[ ឯកសារ:flag of Laos.svg | 20px]][[ឡាវ]] [[Laos]] || 68.7 |- | 150 || 150 ||[[ ឯកសារ:flag of Nepal.svg | 20px]][[នេប៉ាល់]] [[Nepal]] || 68.2 |- | 151 || 151 ||[[ ឯកសារ:flag of Cameroon.svg | 20px]][[កាមេរូន]] [[Cameroon]] ​ || 67.9 |- | 152 || 152 || [[ ឯកសារ:flag of Congo-Kinshasa.svg | 20px]][[Canada]] [[Democratic Republic of the Congo]] ​|| 66.8 |- | 153 || 153 || [[ ឯកសារ:flag of Eritrea.svg | 20px]][[អេរីទ្រា]] [[Eritrea]] ​ || 66.6 |- | 154 || 154 ||[[ ឯកសារ:flag of Ghana.svg | 20px]][[ហ្គាណា]] [[Ghana]] ​ || 66.6 |- | 155 || 155 || [[ ឯកសារ:flag of Burundi.svg | 20px]][[ប៊ូរុនឌី]] [[Burundi]] ​ || 66.6 |- | 156 || 156 || [[ ឯកសារ:flag of Egypt.svg | 20px]][[អេហ្ស៊ីប]] [[Egypt]] ​ || 66.4 |- | 157 || 157 || [[ ឯកសារ:flag of Yemen.svg | 20px]][[យេម៉ែន]] [[Yemen]] ​ || 62.4 {{ref label|l|l|3}} |- | 158 || 158 || [[ ឯកសារ:flag of Haiti.svg | 20px]][[ហៃទី]] [[Haiti]] ​ || 62.1 {{ref label|j|j|4}} |- | 159 || 159 || [[ ឯកសារ:flag of Papua New Guinea.svg | 20px]][[ប៉ាពូញ៉ូហ្គានៀ]] [[Papua New Guinea]] ​ || 60.1 |- | 160 || 160 ||[[ ឯកសារ:flag of Pakistan.svg | 20px]][[ប៉ាគីស្ថាន]] [[Pakistan]] ​ || 58.2 |- | 161 || 161 || [[ ឯកសារ:flag of Mauritania.svg | 20px]][[មូរីតានី]] [[Mauritania]] ​ || 57.5 |- | 162 || 162 || [[ ឯកសារ:flag of Morocco.svg | 20px]][[ម៉ូរ៉ុកកូ]] [[Morocco]] ​ || 56.1 |- | 163 || 163 || [[ ឯកសារ:flag of Bangladesh.svg | 20px]][[បាងក្លាដែស្ស]] [[Bangladesh]] ​ || 55.9 |- | 164 || 164 || [[ ឯកសារ:flag of Côte d'Ivoire.svg | 20px]][[កូឌីវ័រ]] [[Côte d'Ivoire]] ​ || 55.3 |- | 165 || 165 || [[ ឯកសារ:flag of African.svg | 20px]][[សាធារណរដ្ឋអាហ្រ្វិកកណ្ដាល]] [[Central African Republic]] ​ || 55.2 |- | 166 || 166 || [[ ឯកសារ:flag of Mozambique.svg | 20px]][[ម៉ូហ្សំប៉ិក]] [[Mozambique]] ​ || 55.1 |- | 167 || 167 || [[ ឯកសារ:Flag of Togo (3-2).svg | 20px]][[តូហ្គូ]] [[Togo]] ​ || 53.2 |- | 168 || 168 || [[ ឯកសារ:flag of Bhutan.svg | 20px]][[ប៊ូតង់]] [[Bhutan]] ​ || 52.8 {{ref label|v|v|2}} |- | 169 || 169 || [[ ឯកសារ:flag of Guinea-Bissau.svg | 20px]][[ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ]] [[Guinea-Bissau]] ​ || 52.2 |- | 170 || 170 || [[ ឯកសារ:flag of East Timor.svg | 20px]][[​ទីម៊រ ខាងកើត]] [[East Timor]] ​ || 50.1 {{ref label|ab|ab|9}} |- | 171 || 171 || [[ ឯកសារ:flag of Senegal.svg | 20px]][[សេណេហ្គាល់]] [[Senegal]] ​ || 49.7 |- | 172 || 172 || [[ ឯកសារ:flag of Costa Rica.svg | 20px]][[កូស្តារីកា]] [[Costa Rica]] ​ || 46.5 {{ref label|j|j|4}} |- | 173 || 173 || [[ ឯកសារ:flag of Benin.svg | 20px]][[ប៊ែនីន]] [[Benin]] ​ || 41.7 |- | 174 || 174 || [[ ឯកសារ:flag of Sierra Leone.svg | 20px]][[សេរ៉ាឡេអូន]] [[Sierra Leone]] ​ || 40.9 |- | 175 || 175 || [[ ឯកសារ:flag of Guinea.svg | 20px]][[ហ្គីនៀ]] [[Guinea]] ​ || 39.5 |- | 176 || 176 || [[ ឯកសារ:flag of Ethiopia.svg | 20px]][[អេត្យូពី]] [[Ethiopia]] ​ || 35.9 |- | 177 || 177 || [[ ឯកសារ:flag of Chad.svg | 20px]][[ឆែត]] [[Chad]] ​ || 33.6 |- | 178 || 178 || [[ ឯកសារ:flag of Burkina Faso.svg | 20px]][[ប៊ូគីណាហ្វាសូ]] [[Burkina Faso]] ​ || 28.7 |- | 179 || 179 || [[ ឯកសារ:flag of Niger.svg | 20px]][[នីហ្សេ]] [[Niger]] ​ || 28.7 |- | 180 || 180 || [[ ឯកសារ:flag of Afghanistan.svg | 20px]][[អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] [[Afghanistan]] ​ || 28.0 |- | 181 || 181 || [[ ឯកសារ:flag of South Sudan.svg | 20px]][[សូដង់​ខាងត្បូង]] [[South Sudan]] || 27.0 |- | 182 || 182 || [[ ឯកសារ:flag of Mali.svg | 20px]][[មាលី]] [[Mali]] || 26.2 |} ==មើល​បន្ថែម== *[[ការចេះអាននិងចេះសរសេ​ នៅអន្តរជាតិសព្ធថ្ងៃ ]] *[[ការចេះអាននិងចេះសរសេ]] *[[ការសិក្សាដែលខានមិនបាន]] == សរសេខ្លីៗ == <references/> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិសាស្រ្ត]]​​ bbc1gwkz3ajf7a3nhzzs3o91qcjm5s0 10 20604 337559 276099 2026-07-22T08:16:04Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គុយវ៉ែត]] ទៅ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គូវ៉ែត]] តាមរយៈការបញ្ជូនបន្ត 276099 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = គុយវ៉ែត | flag alias = Flag of Kuwait.svg | flag alias-1844 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg | flag alias-1914 = Flag of Kuwait 1914-1921.png | flag alias-1921 = Flag of Kuwait 1921-1940.png | flag alias-1940 = Flag of Kuwait 1940-1961.png | flag alias-naval-1956 = Maritime Ensign of Kuwait 1956-1961.png | flag alias-republic-1990 = Flag of Kuwait.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1844 | var2 = 1914 | var3 = 1921 | var4 = 1940 | var5 = naval-1956 | var6 = republic-1990 | redir1 = KWT | redir2 = KUW </noinclude> }} timu803pkg533xzhys1rrosm1ejlj9e 337561 337559 2026-07-22T08:16:18Z RalvahKaset 28236 /* */ 337561 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = គូវ៉ែត | flag alias = Flag of Kuwait.svg | flag alias-1844 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg | flag alias-1914 = Flag of Kuwait 1914-1921.png | flag alias-1921 = Flag of Kuwait 1921-1940.png | flag alias-1940 = Flag of Kuwait 1940-1961.png | flag alias-naval-1956 = Maritime Ensign of Kuwait 1956-1961.png | flag alias-republic-1990 = Flag of Kuwait.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1844 | var2 = 1914 | var3 = 1921 | var4 = 1940 | var5 = naval-1956 | var6 = republic-1990 | redir1 = KWT | redir2 = KUW </noinclude> }} m19iybd2defnguhem4wxqkjkr1tk5cv 10 21697 337505 312319 2026-07-21T15:43:04Z CommonsDelinker 142 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 337505 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ស៊ុយអែត | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-1562 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | border-1562 = | flag alias-1844 = Swedish norwegian union flag.svg | flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg | border-naval = | link alias-naval = Swedish Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1562 | var2 = 1844 | redir1 = SWE </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> a1sf8hikq914t2gi8e1k7gqrjnnpbiu 10 23614 337495 141779 2026-07-21T10:51:47Z CommonsDelinker 142 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 337495 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = អេស្ប៉ាញ | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931 - 1939).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945 - 1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-civil = BandMercante1785.svg | link alias-naval = Spanish Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = civil | redir1 = ESP | related1 = Spanish Republic | related2 = Spanish State </noinclude> }} dkxuzdclidlzz5cf2vtt3uk2opbyx1d 0 24018 337487 287012 2026-07-21T03:15:13Z ~2026-40581-91 52132 /* ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៅក្នុងសម័យកាលសាមកុក */ 337487 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= សាមកុក1994 |image=Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png|200px |caption= សាមកុក1994 }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = | image1 = Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png|caption1= សាមកុក1994 ភាសា[[ថៃ]] | image2 = Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png| caption2= សាមកុក1994 ភាសា[[ចិន]]. }} [[ឯកសារ:Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png|រូបភាពតូច| សាមកុក1994 ភាសា[[ចិន]].]] '''សាមកុក''' ( {{lang-en|Romance of the Three Kingdoms (TV series)​ }} , {{lang-th|สามก๊ก (ละครโทรทัศน์ พ.ศ. 2537)}} , {{lang-zh|三国演义 (电视剧)}} ) គឺ មិនមែនជាឈ្មោះនរណាម្នាក់នោះទេ ប៉ុន្តែវាជាឈ្មោះរួមនៃសម័យសង្រ្គាមរវាងនគរបី ពោលគឺ នគរ [[ឆាវ ឆាវ|ឆាវ វ៉ី]] របស់ឆាវ ឆាវ និង នគររបស់ [[លីវ ប៉ី|លាវប៉ី]] រួមទាំងនរគរបស់ [[ស៊ុន ឈាន|ស៊ុនឈាន]]។ . ៕ <ref>{{Cite web|title=三国演义 - 1994年央视版电视剧|url=http://www.haotui.com/baike/%C8%FD%B9%FA%D1%DD%D2%E5/1994%C4%EA%D1%EB%CA%D3%B0%E6%B5%E7%CA%D3%BE%E7/|accessdate=2014-06-17|archive-url=https://archive.is/20140617050257/http://www.haotui.com/baike/%C8%FD%B9%FA%D1%DD%D2%E5/1994%C4%EA%D1%EB%CA%D3%B0%E6%B5%E7%CA%D3%BE%E7/|archive-date=2014-06-17|dead-url=no|archivedate=2014-06-17|archiveurl=https://archive.is/20140617050257/http://www.haotui.com/baike/%C8%FD%B9%FA%D1%DD%D2%E5/1994%C4%EA%D1%EB%CA%D3%B0%E6%B5%E7%CA%D3%BE%E7/|url-status=dead}}</ref> ==ជនល្បីៗនៅក្នុងសម័យកាលសាមកុក== *[[លីវ ប៉ី]] * [[ឆាវ ឆាវ]] *[[ស៊ឺ ម៉ាអ៉ី]] *[[ឆាវ ភី]] *[[កួន អ៊ី]] *[[អ៊ី ទ័រ]] *[[ជូគ័រលាង]] *[[ស៊ុន ឈាន]] * ចាង ជីឡុង ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៅក្នុងសម័យកាលសាមកុ== *[[សង្រ្គាមច្រាំងក្រហម]] <b>អត្ថបទនេះ ពុំទាន់យកជាផ្លូវការទេ!</b> <gallery> រូបភាព:Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png| សាមកុក1994. </gallery> ==កំណត់== {{commons category|三国演义 (电视剧)|​សាមកុក}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] *[[នគរបី (សាមកុក)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាមកុក]] [[en:Romance of the Three Kingdoms (TV series)]] [[th:สามก๊ก (ละครโทรทัศน์ พ.ศ. 2537)]] [[zh:三国演义 (电视剧)]] [[vi:Tam quốc diễn nghĩa (phim truyền hình 1994)]] [[ja:三国志演義 (テレビドラマ)]] [[wuu:三国演义 (电视剧)]] [[ru:Повествование о трёх царствах]] [[ko:삼국연의 (드라마)]] [[ca:Romance of the Three Kingdoms (sèrie de televisió)]] [[ar:رومانسية الممالك الثلاث (مسلسل)]] bce4w6v8cj6njh6yg23ujlin7sspb49 337488 337487 2026-07-21T03:15:40Z ~2026-40581-91 52132 /* ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៅក្នុងសម័យកាលសាមកុ */ 337488 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= សាមកុក1994 |image=Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png|200px |caption= សាមកុក1994 }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = | image1 = Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png|caption1= សាមកុក1994 ភាសា[[ថៃ]] | image2 = Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png| caption2= សាមកុក1994 ភាសា[[ចិន]]. }} [[ឯកសារ:Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png|រូបភាពតូច| សាមកុក1994 ភាសា[[ចិន]].]] '''សាមកុក''' ( {{lang-en|Romance of the Three Kingdoms (TV series)​ }} , {{lang-th|สามก๊ก (ละครโทรทัศน์ พ.ศ. 2537)}} , {{lang-zh|三国演义 (电视剧)}} ) គឺ មិនមែនជាឈ្មោះនរណាម្នាក់នោះទេ ប៉ុន្តែវាជាឈ្មោះរួមនៃសម័យសង្រ្គាមរវាងនគរបី ពោលគឺ នគរ [[ឆាវ ឆាវ|ឆាវ វ៉ី]] របស់ឆាវ ឆាវ និង នគររបស់ [[លីវ ប៉ី|លាវប៉ី]] រួមទាំងនរគរបស់ [[ស៊ុន ឈាន|ស៊ុនឈាន]]។ . ៕ <ref>{{Cite web|title=三国演义 - 1994年央视版电视剧|url=http://www.haotui.com/baike/%C8%FD%B9%FA%D1%DD%D2%E5/1994%C4%EA%D1%EB%CA%D3%B0%E6%B5%E7%CA%D3%BE%E7/|accessdate=2014-06-17|archive-url=https://archive.is/20140617050257/http://www.haotui.com/baike/%C8%FD%B9%FA%D1%DD%D2%E5/1994%C4%EA%D1%EB%CA%D3%B0%E6%B5%E7%CA%D3%BE%E7/|archive-date=2014-06-17|dead-url=no|archivedate=2014-06-17|archiveurl=https://archive.is/20140617050257/http://www.haotui.com/baike/%C8%FD%B9%FA%D1%DD%D2%E5/1994%C4%EA%D1%EB%CA%D3%B0%E6%B5%E7%CA%D3%BE%E7/|url-status=dead}}</ref> ==ជនល្បីៗនៅក្នុងសម័យកាលសាមកុក== *[[លីវ ប៉ី]] * [[ឆាវ ឆាវ]] *[[ស៊ឺ ម៉ាអ៉ី]] *[[ឆាវ ភី]] *[[កួន អ៊ី]] *[[អ៊ី ទ័រ]] *[[ជូគ័រលាង]] *[[ស៊ុន ឈាន]] * ចាង ជីឡុង ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៅក្នុងសម័យកាលសាមកុក== *[[សង្រ្គាមច្រាំងក្រហម]] <b>អត្ថបទនេះ ពុំទាន់យកជាផ្លូវការទេ!</b> <gallery> រូបភាព:Romance_of_the_Three_Kingdoms_1994_logo.png| សាមកុក1994. </gallery> ==កំណត់== {{commons category|三国演义 (电视剧)|​សាមកុក}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] *[[នគរបី (សាមកុក)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាមកុក]] [[en:Romance of the Three Kingdoms (TV series)]] [[th:สามก๊ก (ละครโทรทัศน์ พ.ศ. 2537)]] [[zh:三国演义 (电视剧)]] [[vi:Tam quốc diễn nghĩa (phim truyền hình 1994)]] [[ja:三国志演義 (テレビドラマ)]] [[wuu:三国演义 (电视剧)]] [[ru:Повествование о трёх царствах]] [[ko:삼국연의 (드라마)]] [[ca:Romance of the Three Kingdoms (sèrie de televisió)]] [[ar:رومانسية الممالك الثلاث (مسلسل)]] 1njs59birq13qk8u2dmed8xip44scyu 0 24936 337552 149335 2026-07-22T08:05:40Z RalvahKaset 28236 /* */ 337552 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បែលហ្សិក]] 7y0iqkh3u7b2mr7h5g9k3446i4icgwj 337553 337552 2026-07-22T08:06:16Z RalvahKaset 28236 /* */ 337553 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បែលហ្ស៊ិក]] qbmd9or7h1h28n7noxorl5c77kx87ah 0 28257 337496 337355 2026-07-21T11:34:31Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337496 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = ព្រះមេនាងបទុមកេសរ<br/>'''(ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី)''' | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែងព្រះអនុមហេសី) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | successor = [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ]] | succession1 = | reign = ១៤៣៣-១៤៣៧ | predecessor = [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | successor = [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ]] | spouse = [[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]]<br />[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] | house = [[ខេត្តសុពណ៌បុរី|រាជវង្សសុវណ្ណភូមិ]] {{small|(ដោយកំណើត)}}<br />រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]] | mother = | full name = '''ឥន្ទ្រាមីតាទេវី''' | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តសុពណ៌បុរី|នគរសុវណ្ណបុរី]], [[អាណាចក្រអយុធ្យា]] | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបសៀម]]<br><small>(ជាមួយ[[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]]) និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} អ្នកម្នាង'''បទុមកេសរទី៣''' ឬ '''បុទមកេសរ''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលចតុមុខ]]និងព្រះអនុមហេសីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ព្រះនាងជាព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]] មានព្រះរាជបុត្រ ជាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាម[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតា''' ឬ ព្រះនាមដើម '''បទុមកេសរ'''<ref name="อมร26">อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 26</ref> ហើយក៏ជាប្អូនស្រីបង្កើតនិងក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយ[[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] ព្រះឧភយោរាជ[[អយុធ្យា]] ក្រោយមកព្រះនាងបានអភិសេកសមរសលើកទីពីរ ជាមួយព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជា[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]]រាជាធិរាជ [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ព្រះនាងជាសាច់ញាតិរបស់[[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម]]<ref name="อมร26"/><ref name=briggs>{{cite journal|title=Siamese Attacks on Angkor Before 1430|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|journal=[[The Far Eastern Quarterly]]|year=1948|volume=8|issue=1|page=33|jstor=2049480}}</ref><ref name="อมร26"/> ពេល[[អាណាចក្រអយុធ្យា|សៀម]]លើកទ័ពវាយបែក[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ [[បរមរាជាទី១|ពញ្ញាយ៉ាត]] ទើបទ្រង់បង្ករទ័ពវាយបណ្ដេញ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទ័ពសៀម]] ចេញពី[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរ]]និងបានធ្វើ[[ពិធីរាជាភិសេក]]គ្រងរាជសម្បត្តផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[អង្គរធំ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]]''' <ref name="อมร26"/> ព្រះអង្គលើកព្រះនាងបទុមកេសរឡើងជាព្រះអនុមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះឥន្ទ្រាមីតាទេវី''' <ref name="อมร26"/> ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ គឺ '''ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]]''' [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref name="อมร27">อมรวงศ์วิจิตร, หม่อม. "ពង្សាវតារមឿងលង្វែក". ''ប្រជុំពង្សាវតារ ភាគទី៤''. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร. 2458, หน้า 27-28</ref><ref name="อมร27"/> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == * ប្រសូត : ព្រះអង្គម្ចាស់ បុទមកេសរ ព្រះរាជបុត្រីនៃ ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ * រៀបអភិសេកលើកទីមួយ : ''អ្នកម្នាងបទុមកេសរ'' អ្នកម្នាងនៃ[[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] ព្រះឧភយោរាជ[[អយុធ្យា]]។ * ១៤៣៣-១៤៣៧ : ''សម្ដេចព្រះភគវតី ស័នទៈមិតាទេវី'' ព្រះអនុមហេសីនៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ * ១៤៧៦-សុគត : ''សម្តេចព្រះវររាជនី'' ព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម ព្រះបាទ[[ឥន្ទរាជា (ស្តេចអយុធ្យា)|នគរឥន្ទ]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអាណាចក្រអយុធ្យា]]។ ***ព្រះស្វាមី [[ឥន្ទរាជា|ព្រះឥន្ទរាជា]] និង [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ****ព្រះរាជបុត្រា ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជា រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះមេនាងបទុមកេសរ''' |2= ព្រះបាទ[[បរមរាជាធិរាជទី២]] |3= |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទ[[ឥន្ទរាជា (ស្តេចអយុធ្យា)|នគរឥន្ទ]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |6= |7= |8= សម្តេចព្រះមហយ្យកោ [[បរមរាជាធិរាជទី១]] |9= សម្ដេចព្រះមហយ្យិកា មិនស្គាល់ព្រះនាម |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= |17= |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]])|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[អ្នកម្នាងច័ន្ទ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] 9pcqayvgjohjyzr1ifbkusv8ymf3whc 0 28263 337473 334869 2026-07-21T01:01:52Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1461-1476_AD.jpg|Cambodia_Map_1461-1476_AD.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337473 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៧-១៤៦៨ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៧ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទិវង្គត''' | ១៤៦៨ |- |បិតា |ពញាយ៉ាត |- |មាតា |ផល្លា |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីរាជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៧-១៤៦៨) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ សំរឹទ្ធិស័ក ព.សករាជ ១៩៨១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៦០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា"''' និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ។ ព្រះស្រីរាជា នេះហើយដែលលើកទ័ពខ្មែរ ទៅវាយយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និង បានលើកទ័ពឡោមព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ដែលជារាជធានីធំ របស់សៀម ផងដែរ ។<ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 [[ISBN]]: 9995059959, 9789995059958 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ស្រីរាជា មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម សុីសាង៉ាម ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ១អង្គ នាម "ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ដែល នរាយណ៍រាមា ត្រូវជាព្រះជេស្ឋា (បង) ដែលមានបិតាតែមួយ តែម្ដាយទីទៃពីគ្នា ។ ព្រះស្រីរាជា ជាស្ដេចខ្មែរមួយអង្គដែលលើកទ័ពខ្មែរ វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និងបានលើកទ័ព ព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ ។ ក្រៅពី ធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម ព្រះអង្គត្រូវធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលជាព្រះនុជ (ប្អូន) បង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលបានធ្វើរាជប្រហារដណ្ដើមរាជពីទ្រង់ផងដែរ ក្រៅពី ស្រីសុរិយោទ័យ ទ្រង់ត្រូវប្រឈមមុខ និង ប្អូនបង្កើតមួយអង្គទៀត ជាបុត្ររបស់ក្សត្រីយ៍ បុទមកេសរ គឺ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលកាន់កាប់ទឹកដីមួយចំណែកទៀត ដាក់ជាតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ។ ជម្លោះរាជវង្សដ៏ផុយស្រួយនេះ បានបង្ករជាសង្គ្រាមក្នុងព្រះនគរ រហូតឈានដល់ការពុះទឹកដីកម្ពុជា ជា៣ ចំណែកធំៗ ថែមទៀតផង ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ខ្មែរវាយយក បស្ចឹមបុរី == '''Khmer invades Pachim Borei''' * (Thai Pronounciation: Prachin Buri) ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ឡើងសោយរាជ បានរយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ ទ្រង់បានលឺដំណឹងថា នគរសៀម កំពុងជួបវិបិត្តរាជវង្សដណ្ដើមរាជ ដោយហេតុថា "ឃុនវរវង្ស" បានក្បត់សម្លាប់ "ព្រះចៅយ៉តហ្វា" ដូចនេះព្រះស្រីរាជា បានប្រមូលទ័ពប្រមាណជា ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និង បានតែងតាំងមេទ័ពប្រមុខ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" ជាសេនាបតីធំ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ) ឱ្យលើកទ័ពទៅវាយ យកស្រុកបស្ចឹមបុរី ជាមុនដើម្បី ដាក់ជាមូលដ្ឋានទ័ព ហើយរងចាំទ័ពហ្លួងរបស់ទ្រង់នៅទីនោះ ដើម្បីធ្វើការប្រមូលទ័ព វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិចពីសៀមត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ នៃគ.សករាជ ត្រូវនិង ព.សករាជ ១៩៩៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៧៦ ។ ក្រោយពេលទ័ពខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" វាយបែកបស្ចឹមបុរី ព្រះស្រីរាជា បានលើកទ័ពហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) បន្ថែមទៀត បូករួមទាំងដំរីសឹក ១៨០ ក្បាល រទេះសឹកចម្បាំង ២០០០ គ្រឿង និង សេះចម្បាំង ៤០០០ និង កងបាញ់ព្រួញ ៥០០០ នាក់ ទៅជួបជុំកងទ័ពនៅបស្ចឹមបុរី ដើម្បីត្រៀមវាយចូល រាជធានីធំ របស់សៀម ស្រីអាយុធ្យា ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ខ្មែរវាយប្រហារ ស្រីអាយុធ្យា == '''Khmer attack Srei Ayudhya''' * (Thai Pronounciation: Si Ayutthaya) ក្រោយពេលកងទ័ពខ្មែរវាយបែក បស្ចឹមបុរី កងទ័ពបានប្រមូលផ្ដុំក្នុងចំនួន ១៨០,០០០ (១៨មុឺននាក់) ព្រះស្រីរាជា បានត្រាសបង្គាប់ឱ្យ ចៅហ៊្វាកលហៈ ដកទ័ព ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) វាយយកស្រុក ចន្ទបុរី និង រយ៉ង ចំណែកទ្រង់ដឹកនាំទ័ពធំដោយផ្ទាល់ ១២៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលក្រុងស្រីអាយុធ្យា ក្នុងរាជស្ដេចសៀម "បរមរាជា តិលោករាជ" ក្នងឆ្នាំ ១៤៥៩ នៃគ.សករាជ កងទ័ពខ្មែរ សម្រុកចូលកំពែងក្រុងសៀម ដោយដាក់ជណ្ដើរឬស្សី វាយចូល ដោយសារកំពែងក្រុងសៀមមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ២៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១២ ម៉ែត្រ សៀមបានបាញ់កាំភ្លើងធំមកវិញស្លាប់កងទ័ពខ្មែរអស់ជាច្រើន ឃើញដូចនេះ ព្រះស្រីរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យ មេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ដកកងព្រួញ ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) បាញ់ទម្លាក់ទ័ពសៀមតាមកំពែងក្រុង សៀមប្រើកងកាំភ្លើងវែង បាញ់ប្រហារមកវិញ ត្រូវមេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ក៏ពលីក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពខ្មែរបានឡោមព័ទ្ធ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា អស់រយៈពេល ៤ខែ នៅតែវាយមិនបែក ហើយក៏ខ្វះស្បៀង ព្រះស្រីរាជា ក៏សម្រេចចិត្តដកទ័ព ទៅបោះជុំរំនៅ បស្ចឹមបុរី វិញ ។ ព្រះស្រីរាជា ជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងសៀម មិនទាន់ដឹងឈ្នះចាញ់ផង ក៏ទទួលបានសារលិខិត អំពីរាជប្រហារ យករាជបល្ល័ង របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលផ្ញើដោយ [[ធម្មរាជាទី២]] ដូចនេះ ទ្រង់សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពត្រឡប់មកវិញ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ គ.សករាជ ១៤៦១ == '''The Miracle of the Comet 1461 AD''' អំឡុងពេលដែល ស្រីសុរិយោទ័យ ធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា បានកើតមាន អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ កើតឡើង មនុស្សម្នាងើយមើលឃើញគ្រប់គ្នាៗ ផ្កាយដុះកន្ទុយ នេះចាប់រះ ពីទិសខាងកើត ហើយវាទម្លាក់កន្ទុយយ៉ាងវែង មក ទិសខាងត្បូង ផ្កាយដុះកន្ទុយនេះ បានរះរយៈពេល ១៥ ថ្ងៃ ប្រជារាស្ត្រចាប់ផ្ដើមជជែកគ្នាអំពីហេតុការណ៍នេះ ដោយសន្និដ្ឋានថា ព្រះនគរ និង កើតមានកល្លិយុគសង្គ្រាម ចលាចលជាក់ជាមិនខាន ។ ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ដកទ័ព ត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់បានធ្វើដំណើរកាត់តាម បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ និង បានបោះជុំរំទ័ពនៅ "អមរិន្ទគិរីបូរណ៍ " (បច្ចុប្បន្នជាស្រុក បរិបូរណ៍) ខែត្រ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] ។ គ.សករាជ ១៤៦១ ព្រះស្រីរាជា បានដឹកនាំទ័ពចំនួន ៧០០០០ (៧មុឺននាក់) បើកការវាយការប្រហារ ទៅលើ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅរាជធានី ចតុមុខ និង បានដុតបំផ្លាញព្រះរាជវាំងថែមទៀតផង ហើយ ស្រីសុរិយោទ័យ និងកងទ័ព បានដកទៅដល់ បន្ទាយទួលបាសាន ក្នុងខែត្រ [[កំពង់ចាម]] ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅក្រចេះ == '''Battle at Kratie''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៣ នៃគ.សករាជ ព្រះស្រីរាជា បានចាត់ "ពញ្ញាយមរាជ" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៅវាយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] នៅបន្ទាយទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ស្រីសុរិយោទ័យ បានដកថយបន្តទៀត ទៅស្រុកឆ្លូង (បច្ចុប្បន្នជា: [[ខេត្តក្រចេះ]]) ហើយកងទ័ព ស្រីរាជា បានបន្តវាយចូលដល់ ស្រុកឆ្លូង ស្រីសុរិយោទ័យ ក៏ចាត់ សេនាបតីវុធ ឱ្យលើកទ័ពជើងទឹកវាយគៀបពីក្រោយត្រង់សមរភូមិក្រចេះ ហើយទីបំផុតកងទ័ព ស្រីរាជា ក៏បរាជ័យ នៅក្រចេះដយថយជាបន្តបន្ទាប់ និងបន្តដកថយរហូតដល់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ សង្គ្រាមរវាង ស្រីរាជា និង ស្រីសុរិយោទ័យ បានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ ១៤៦១ ដល់ឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ ។ ស្រីរាជា បានដំណឹងថា [[ធម្មរាជាទី២]] បានរក្សាទុកនៅគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទ្រង់បានចាត់បេសកជនទៅទាមទារមកវិញ តែធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មិនយល់ព្រមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្រីរាជា បានលើកទ័ពទៅវាយ ធម្មរាជាទី២ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ត្បិតត្រូវទ័ព ធម្មរាជាទី២ វាយរុញច្រានមកវិញ និងវាយយកបានតំបន់ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) ដូចនេះ ស្រីរាជា ក៏បន្តគ្រប់គ្រងនូវទឹកដីភាគខាងលិចចាប់ពី រយ៉ង ជល់បុរី បស្ចឹមបុរី នគររាជសីម៉ា បុរីរម្យ ទៅទល់និង ព្រំប្រទល់សៀម ហើយភាគខាងកើត ចាប់ពី [[កោះកុង]] [[ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[សៀមរាប]] ដល់ [[កំពង់ធំ]] ភាគខាងជើងចាប់ពី [[ព្រះវិហារ]] សុីសាកេត ដល់ ម្លូព្រៃ ទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ក្នុងរជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ ក្រោយមកទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | ព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ព្រះស្រីរាជា យល់សុបិនឃើញ ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ ដែលជាប្អូនរបស់ខ្លួន ដកព្រះខ័នរាជ មកកាប់សម្លាប់ខ្លួនក្នុងព្រះក្រឡាបន្ទំ (បន្ទប់ដេក), ព្រះស្រីរាជា ដកហូតមិនឱ្យ ស្រីសុរិយោទ័យកាន់កិច្ចការក្នុងរាជវាំង ។ ដូច្នេះ ស្រីសុរិយោទ័យ បានធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> ក្លាយជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម "តិលោករាជ" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Srei Reachea''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Srei Reachea, son of Sisa Ngam, Srei Reachea dreamed saw his younger brother, Srei Soriyoatey, take royal sword to killed him in the bedroom. So Srei Reachea deprives Soriyoatey of holding royal affairs, So Soriyoatey royal coup d'etat | align="center" | '''Ponhea Ang Dhamma Khat''' <br> Become Son Adoption of Siam King (Tilokaraj) |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == បញ្ចាក់ == ដើម្បីលើកស្ដេចកន ជាអ្នកស្នេហាជាតិ និង ដើម្បីទម្លាក់កិត្តិយសស្ដេចចន្ទរាជា អ្នកប្រវត្តិវិទូនយោបាយបច្ចុប្បន្ន គេបានសរសេរបំភ្លៃថា ធម្មរាជាទី២ ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ត្រង់ឃ្លាមួយនៃឯកសារមហាបុរសខ្មែរ បានបញ្ចាក់ច្បាស់ នៅពេលដែលស្ដេចសៀមនិយាយទៅកាន់ ពញ្ញាអង្គ ដែលយកពញ្ញាអង្គធ្វើជាកូនធម៌ ឬ បុត្រចិញ្ចឹម ស្ដេចសៀមមានបន្ទូលថា ពញ្ញាអង្គមានអយ្យកោ ជាជាតិសៀមដូចយើងដែរ ។ ហើយអ្នកដែលកាត់ទឹកដីកម្ពុជាភាគខាងលិច ទៅរួមផែនដីជាមួយស្ដេចសៀម គឺជាពញ្ញាអង្គ បុត្ររបស់ស្រីរាជា ដើម្បីលើកស្ដេចកន ក្រុមប្រវត្តិវិទូផ្នែកនយោបាយ បានបំភ្លៃលាបពណ៌ ទៅស្ដេច ធម្មរាជាទី២ ថាជាអ្នកកាត់ទឹកដីឱ្យសៀម ដែលជាព្រះបិតា ចន្ទរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៦៨)''}} {{Succession box|before= [[នរាយណ៍រាមា]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៣៧-១៤៦៨'''|after=[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == fxnycvddrpsmin0jj4e3b8so0lgyfdr 337502 337473 2026-07-21T11:59:50Z Sreynaree1986 47227 ព្រះនាមព្រះមហេសីនៃនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីរាជារាជាធិរាជ 337502 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៧-១៤៦៨ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៧ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''មហេសី''' | [[បរមចន្ទារពិសេស]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[ឱកញាឱង|ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទិវង្គត''' | ១៤៦៨ |- |'''បិតា''' | [[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' | [[ស៊ីសៈងាម]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីរាជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៧-១៤៦៨) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ សំរឹទ្ធិស័ក ព.សករាជ ១៩៨១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៦០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា"''' និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ។ ព្រះស្រីរាជា នេះហើយដែលលើកទ័ពខ្មែរ ទៅវាយយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និង បានលើកទ័ពឡោមព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ដែលជារាជធានីធំ របស់សៀម ផងដែរ ។<ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 [[ISBN]]: 9995059959, 9789995059958 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ស្រីរាជា មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម សុីសាង៉ាម ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ១អង្គ នាម "ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ដែល នរាយណ៍រាមា ត្រូវជាព្រះជេស្ឋា (បង) ដែលមានបិតាតែមួយ តែម្ដាយទីទៃពីគ្នា ។ ព្រះស្រីរាជា ជាស្ដេចខ្មែរមួយអង្គដែលលើកទ័ពខ្មែរ វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និងបានលើកទ័ព ព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ ។ ក្រៅពី ធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម ព្រះអង្គត្រូវធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលជាព្រះនុជ (ប្អូន) បង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលបានធ្វើរាជប្រហារដណ្ដើមរាជពីទ្រង់ផងដែរ ក្រៅពី ស្រីសុរិយោទ័យ ទ្រង់ត្រូវប្រឈមមុខ និង ប្អូនបង្កើតមួយអង្គទៀត ជាបុត្ររបស់ក្សត្រីយ៍ បុទមកេសរ គឺ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលកាន់កាប់ទឹកដីមួយចំណែកទៀត ដាក់ជាតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ។ ជម្លោះរាជវង្សដ៏ផុយស្រួយនេះ បានបង្ករជាសង្គ្រាមក្នុងព្រះនគរ រហូតឈានដល់ការពុះទឹកដីកម្ពុជា ជា៣ ចំណែកធំៗ ថែមទៀតផង ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ខ្មែរវាយយក បស្ចឹមបុរី == '''Khmer invades Pachim Borei''' * (Thai Pronounciation: Prachin Buri) ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ឡើងសោយរាជ បានរយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ ទ្រង់បានលឺដំណឹងថា នគរសៀម កំពុងជួបវិបិត្តរាជវង្សដណ្ដើមរាជ ដោយហេតុថា "ឃុនវរវង្ស" បានក្បត់សម្លាប់ "ព្រះចៅយ៉តហ្វា" ដូចនេះព្រះស្រីរាជា បានប្រមូលទ័ពប្រមាណជា ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និង បានតែងតាំងមេទ័ពប្រមុខ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" ជាសេនាបតីធំ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ) ឱ្យលើកទ័ពទៅវាយ យកស្រុកបស្ចឹមបុរី ជាមុនដើម្បី ដាក់ជាមូលដ្ឋានទ័ព ហើយរងចាំទ័ពហ្លួងរបស់ទ្រង់នៅទីនោះ ដើម្បីធ្វើការប្រមូលទ័ព វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិចពីសៀមត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ នៃគ.សករាជ ត្រូវនិង ព.សករាជ ១៩៩៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៧៦ ។ ក្រោយពេលទ័ពខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" វាយបែកបស្ចឹមបុរី ព្រះស្រីរាជា បានលើកទ័ពហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) បន្ថែមទៀត បូករួមទាំងដំរីសឹក ១៨០ ក្បាល រទេះសឹកចម្បាំង ២០០០ គ្រឿង និង សេះចម្បាំង ៤០០០ និង កងបាញ់ព្រួញ ៥០០០ នាក់ ទៅជួបជុំកងទ័ពនៅបស្ចឹមបុរី ដើម្បីត្រៀមវាយចូល រាជធានីធំ របស់សៀម ស្រីអាយុធ្យា ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ខ្មែរវាយប្រហារ ស្រីអាយុធ្យា == '''Khmer attack Srei Ayudhya''' * (Thai Pronounciation: Si Ayutthaya) ក្រោយពេលកងទ័ពខ្មែរវាយបែក បស្ចឹមបុរី កងទ័ពបានប្រមូលផ្ដុំក្នុងចំនួន ១៨០,០០០ (១៨មុឺននាក់) ព្រះស្រីរាជា បានត្រាសបង្គាប់ឱ្យ ចៅហ៊្វាកលហៈ ដកទ័ព ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) វាយយកស្រុក ចន្ទបុរី និង រយ៉ង ចំណែកទ្រង់ដឹកនាំទ័ពធំដោយផ្ទាល់ ១២៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលក្រុងស្រីអាយុធ្យា ក្នុងរាជស្ដេចសៀម "បរមរាជា តិលោករាជ" ក្នងឆ្នាំ ១៤៥៩ នៃគ.សករាជ កងទ័ពខ្មែរ សម្រុកចូលកំពែងក្រុងសៀម ដោយដាក់ជណ្ដើរឬស្សី វាយចូល ដោយសារកំពែងក្រុងសៀមមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ២៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១២ ម៉ែត្រ សៀមបានបាញ់កាំភ្លើងធំមកវិញស្លាប់កងទ័ពខ្មែរអស់ជាច្រើន ឃើញដូចនេះ ព្រះស្រីរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យ មេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ដកកងព្រួញ ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) បាញ់ទម្លាក់ទ័ពសៀមតាមកំពែងក្រុង សៀមប្រើកងកាំភ្លើងវែង បាញ់ប្រហារមកវិញ ត្រូវមេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ក៏ពលីក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពខ្មែរបានឡោមព័ទ្ធ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា អស់រយៈពេល ៤ខែ នៅតែវាយមិនបែក ហើយក៏ខ្វះស្បៀង ព្រះស្រីរាជា ក៏សម្រេចចិត្តដកទ័ព ទៅបោះជុំរំនៅ បស្ចឹមបុរី វិញ ។ ព្រះស្រីរាជា ជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងសៀម មិនទាន់ដឹងឈ្នះចាញ់ផង ក៏ទទួលបានសារលិខិត អំពីរាជប្រហារ យករាជបល្ល័ង របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលផ្ញើដោយ [[ធម្មរាជាទី២]] ដូចនេះ ទ្រង់សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពត្រឡប់មកវិញ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ គ.សករាជ ១៤៦១ == '''The Miracle of the Comet 1461 AD''' អំឡុងពេលដែល ស្រីសុរិយោទ័យ ធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា បានកើតមាន អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ កើតឡើង មនុស្សម្នាងើយមើលឃើញគ្រប់គ្នាៗ ផ្កាយដុះកន្ទុយ នេះចាប់រះ ពីទិសខាងកើត ហើយវាទម្លាក់កន្ទុយយ៉ាងវែង មក ទិសខាងត្បូង ផ្កាយដុះកន្ទុយនេះ បានរះរយៈពេល ១៥ ថ្ងៃ ប្រជារាស្ត្រចាប់ផ្ដើមជជែកគ្នាអំពីហេតុការណ៍នេះ ដោយសន្និដ្ឋានថា ព្រះនគរ និង កើតមានកល្លិយុគសង្គ្រាម ចលាចលជាក់ជាមិនខាន ។ ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ដកទ័ព ត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់បានធ្វើដំណើរកាត់តាម បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ និង បានបោះជុំរំទ័ពនៅ "អមរិន្ទគិរីបូរណ៍ " (បច្ចុប្បន្នជាស្រុក បរិបូរណ៍) ខែត្រ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] ។ គ.សករាជ ១៤៦១ ព្រះស្រីរាជា បានដឹកនាំទ័ពចំនួន ៧០០០០ (៧មុឺននាក់) បើកការវាយការប្រហារ ទៅលើ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅរាជធានី ចតុមុខ និង បានដុតបំផ្លាញព្រះរាជវាំងថែមទៀតផង ហើយ ស្រីសុរិយោទ័យ និងកងទ័ព បានដកទៅដល់ បន្ទាយទួលបាសាន ក្នុងខែត្រ [[កំពង់ចាម]] ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅក្រចេះ == '''Battle at Kratie''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៣ នៃគ.សករាជ ព្រះស្រីរាជា បានចាត់ "ពញ្ញាយមរាជ" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៅវាយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] នៅបន្ទាយទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ស្រីសុរិយោទ័យ បានដកថយបន្តទៀត ទៅស្រុកឆ្លូង (បច្ចុប្បន្នជា: [[ខេត្តក្រចេះ]]) ហើយកងទ័ព ស្រីរាជា បានបន្តវាយចូលដល់ ស្រុកឆ្លូង ស្រីសុរិយោទ័យ ក៏ចាត់ សេនាបតីវុធ ឱ្យលើកទ័ពជើងទឹកវាយគៀបពីក្រោយត្រង់សមរភូមិក្រចេះ ហើយទីបំផុតកងទ័ព ស្រីរាជា ក៏បរាជ័យ នៅក្រចេះដយថយជាបន្តបន្ទាប់ និងបន្តដកថយរហូតដល់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ សង្គ្រាមរវាង ស្រីរាជា និង ស្រីសុរិយោទ័យ បានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ ១៤៦១ ដល់ឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ ។ ស្រីរាជា បានដំណឹងថា [[ធម្មរាជាទី២]] បានរក្សាទុកនៅគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទ្រង់បានចាត់បេសកជនទៅទាមទារមកវិញ តែធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មិនយល់ព្រមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្រីរាជា បានលើកទ័ពទៅវាយ ធម្មរាជាទី២ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ត្បិតត្រូវទ័ព ធម្មរាជាទី២ វាយរុញច្រានមកវិញ និងវាយយកបានតំបន់ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) ដូចនេះ ស្រីរាជា ក៏បន្តគ្រប់គ្រងនូវទឹកដីភាគខាងលិចចាប់ពី រយ៉ង ជល់បុរី បស្ចឹមបុរី នគររាជសីម៉ា បុរីរម្យ ទៅទល់និង ព្រំប្រទល់សៀម ហើយភាគខាងកើត ចាប់ពី [[កោះកុង]] [[ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[សៀមរាប]] ដល់ [[កំពង់ធំ]] ភាគខាងជើងចាប់ពី [[ព្រះវិហារ]] សុីសាកេត ដល់ ម្លូព្រៃ ទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ក្នុងរជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ ក្រោយមកទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | ព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ព្រះស្រីរាជា យល់សុបិនឃើញ ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ ដែលជាប្អូនរបស់ខ្លួន ដកព្រះខ័នរាជ មកកាប់សម្លាប់ខ្លួនក្នុងព្រះក្រឡាបន្ទំ (បន្ទប់ដេក), ព្រះស្រីរាជា ដកហូតមិនឱ្យ ស្រីសុរិយោទ័យកាន់កិច្ចការក្នុងរាជវាំង ។ ដូច្នេះ ស្រីសុរិយោទ័យ បានធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> ក្លាយជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម "តិលោករាជ" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Srei Reachea''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Srei Reachea, son of Sisa Ngam, Srei Reachea dreamed saw his younger brother, Srei Soriyoatey, take royal sword to killed him in the bedroom. So Srei Reachea deprives Soriyoatey of holding royal affairs, So Soriyoatey royal coup d'etat | align="center" | '''Ponhea Ang Dhamma Khat''' <br> Become Son Adoption of Siam King (Tilokaraj) |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == បញ្ចាក់ == ដើម្បីលើកស្ដេចកន ជាអ្នកស្នេហាជាតិ និង ដើម្បីទម្លាក់កិត្តិយសស្ដេចចន្ទរាជា អ្នកប្រវត្តិវិទូនយោបាយបច្ចុប្បន្ន គេបានសរសេរបំភ្លៃថា ធម្មរាជាទី២ ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ត្រង់ឃ្លាមួយនៃឯកសារមហាបុរសខ្មែរ បានបញ្ចាក់ច្បាស់ នៅពេលដែលស្ដេចសៀមនិយាយទៅកាន់ ពញ្ញាអង្គ ដែលយកពញ្ញាអង្គធ្វើជាកូនធម៌ ឬ បុត្រចិញ្ចឹម ស្ដេចសៀមមានបន្ទូលថា ពញ្ញាអង្គមានអយ្យកោ ជាជាតិសៀមដូចយើងដែរ ។ ហើយអ្នកដែលកាត់ទឹកដីកម្ពុជាភាគខាងលិច ទៅរួមផែនដីជាមួយស្ដេចសៀម គឺជាពញ្ញាអង្គ បុត្ររបស់ស្រីរាជា ដើម្បីលើកស្ដេចកន ក្រុមប្រវត្តិវិទូផ្នែកនយោបាយ បានបំភ្លៃលាបពណ៌ ទៅស្ដេច ធម្មរាជាទី២ ថាជាអ្នកកាត់ទឹកដីឱ្យសៀម ដែលជាព្រះបិតា ចន្ទរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៦៨)''}} {{Succession box|before= [[នរាយណ៍រាមា]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៣៧-១៤៦៨'''|after=[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == pok7rbrh8hq1am030ivw4o3x97nusp2 0 28265 337471 337134 2026-07-21T01:01:45Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1516-1525.jpg|Cambodia_Map_1516-1525.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337471 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីជេដ្ឋា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥១២-១៥២៥ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៥១២ <br/> លើកទី២ - ១៥១៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ចន្ទរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | វណ្ណៈរាស្ត្រ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''មហេសី''' | [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥២៥ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿលើពួកទេវតា |} '''ស្រីជេដ្ឋា''' ឬ '''[[ស្ដេចកន]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Chedtha or Sdach Korn) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥២៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥១២-១៥២៥) ព្រះអង្គជាព្រះជេដ្ឋា (បងថ្លៃ) របស់ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិ ដោយការធ្វើរដ្ឋប្រហារ ហើយគ្រងរាជ ក្នុងឆ្នាំវក ចត្វាស័ក ព.សករាជ ២០៥៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥១២ ត្រូវនិង [[មហាសករាជ]] ១៤៣៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី"''' និង បានផ្លាសរាជធានីមកចន្លោះដូនតី ស្រុកត្បូងឃ្មុំ (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដែលមានរាជធានីឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ" ។<ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 [[ISBN]]: 9995059959, 9789995059958 </ref> == ចម្បាំងដណ្ដើមរាជ == '''Royal Conquest''' គ.សករាជ ១៥១២ ស្ដេចកន បានលើកទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានីទួលបាសាន [[ស្រុកស្រីសន្ធរ]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ពញ្ញាកៅ ដែលជាមេទ័ពធំ បានលើកទ័ពវាយចូលរាជធានីចំនួន ៥ច្រកទ្វារ ដែលមានកងទ័ព ស្រីសុគន្ធបទ ចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ចាំការពាររាជធានី ដោយសារតែកំពែងក្រុង មានកំពស់ទាប ទើបធ្វើឱ្យកងទ័ព ស្ដេចកន ងាយស្រួលក្នុងការវាយបំបែករាធានីទួលបាសាន ត្រឹមរយៈពេលខ្លី តែ១០ ថ្ងៃប៉ុនណោះ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] បានរត់ភៀសខ្លួន ទៅតាំងបន្ទាយនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) និង យកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ ទៅជាមួយផងដែរ ហើយបានឈរជើងនៅទីនោះអស់រយៈពេល ២ឆ្នាំ ទើបត្រូវបាន ស្ដេចកន លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូល បន្ទាយស្ទឹងសែន ពីយប់អាធ្រាត ហើយធ្វើឃាតបាន នៅឆ្នាំ ១៥១៤ នៃគ.សករាជ ដោយស្ដេចកន មិនអាចរកឃើញនូវគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទើបមិនអាចឡើងសោយរាជជាផ្លូវការណ៍ក្នុងពេលនោះ ដោយពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំនៅគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ ថ្មៃធ្វើរួច ទើបអាចឡើងសោយរាជជាផ្លូវការណ៍បាន ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដោយមានព្រះនាម ក្នុងរាជថា "ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី" ហើយស្ដេចកន សោយរាជបានតែ ៣ខែ ប៉ុនណោះត្រូវ [[ចន្ទរាជា]] លើកទ័ពចំនួន ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទ្ធ បណ្ដេញ ចេញពីរាជធានីទួលបាសាន ទៅតាំងបន្ទាយនៅ ចន្លោះដូតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ក្នុងអំឡុងពេលនោះផងដែរ ។<ref> Société des études indochinoises (1883) [https://www.worldcat.org/title/Bulletin-de-la-Societe-des-etudes-indo-chinoises-de-Saigon/oclc/1765813 Bulletin de la Société des études indo-chinoises de Saigon], Publisher: Journal, Magazine, French, Original from University of Florida </ref> == ការដុតបំផ្លាញរាជវាំងទួលបាសាន == '''Burning of Tuol Basan Royal Palace''' ក្រោយពេល ស្រីជេដ្ឋា ត្រូវបាន [[ចន្ទរាជា]] លើកទ័ព វាយបណ្ដេញចេញពី រាជធានី ទួលបាសាន ស្រីជេដ្ឋា និងកងទ័ពបានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងកើត ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយត្រង់ ចន្លោះដូនតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] និងបានបង្កើតរាជធានីថ្មី ឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតី ពិជ័យព្រៃនគរ" បន្ទាយថ្មីព្រះស្ដេចកន មានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ រាងបួនជ្រុង មានដាំដើមឬស្សីកំរាស ២សិន ដោយស្មើនិង ៨០ ម៉ែត្រ (80m) និងមានកម្ពស់ ១៥ហត្ថ ដោយស្មើនិង កម្ពស់ ៧.៥ ម៉ែត្រ (7.5m) និងមានប្រវែងសរុប ២.៥ គ.ម (2.5km) ដែលជាបន្ទាយការពារដ៏រឹងមាំមួយ មិនងាយនិងវាយចូលបំបែកបាន ។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ព្រះស្ដេចកន វាយបកត្រឡប់ទៅកាន់ ព្រះចន្ទរាជា និងបានដុតបំផ្លាញរាជធានីទួលបាសាន និង ព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះចន្ទរាជា និងកងទ័ពបានដកត្រឡប់ទៅបន្ទាយមុឺនជ័យ [[ស្រុកបាកាន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ពោធិសាត់]]) វិញ ក្នុងឆ្នាំ​ដដែលស្ដេចទាំងពីរបានបើកកិច្ចចរចាររកសន្តិភាពមិនធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា ដើម្បីទុកពេលប្រមូលស្បៀង និងបង្កើនកងទ័ពឡើងវិញ ដែលផ្អាកការធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា រយៈពេល ៣ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ទើបទ័ព ព្រះស្ដេចកន បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។​<ref> Bhun Khol (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=W1dQAQAAMAAJ&q=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAx9_R1uLzAhVB6mEKHZS_CNkQ6AF6BAgEEAM Pravatti vidyā saṃrâp pathamsiksā], Publisher: Griḥsthān Poḥbumb Phsāy Qâpraṃ, Original from University of California, Berkeley p.138 </ref> == សុបិនឃើញព្រះចន្ទ == '''Dreaming of the moon''' === សមរភូមិ កំពង់ឆ្នាំង === '''Kampong Chhnang Battlefield''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ស្រីជេដ្ឋា ទ្រង់បានសុបិនឃើញ ព្រះចន្ទចាប់រះបញ្ច្រាសទិស ដោយព្រះចន្ទនោះបានរះពីទិសខាងលិច ផ្ទៃពពកឡើងអព្ទខ្មៅមីដេដាស ភ្លៀងធ្លាក់ជាគ្រាប់ភ្លើង ធ្លាក់មកដុតបំផ្លាញរាជវាំងរបស់អង្គ ក្រោយសុបិនឃើញបែបនេះ ស្រីជេដ្ឋា ឱ្យគណៈព្រះគ្រូបរោហិត ទស្សន៍ទាយ នូវព្រះសុបិននេះ គណៈព្រះគ្រូ មានពំនោលថា សុបិននេះនិងនាំមកគ្រោះកាចដល់ព្រះអង្គនៅថ្ងៃខាងមុខ ដូចនេះព្រះអង្គត្រូវកំចាត់គ្រោះកាចនេះជាមុន ដែលយកសុបិននេះទៅធៀបនិង [[ចន្ទរាជា]] ដែលកំពុងមានឥទ្ធិពលប្រជែងអំណាចជាមួយព្រះអង្គជាខ្លាំងនៅភាគខាងលិចនេះ ។ ក្រោយផ្អាកសង្គ្រាម៣ឆ្នាំ ពីឆ្នាំ (១៥១៧-១៥២០) ព្រះស្រីជេដ្ឋា បានប្រមូលកងទ័ពចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និងបានចែកជាពីរកងពល ដែលកងពលទី១ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកសំរោងទង]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]) និង កងពលទី២ មានចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ខ្លាំងពូកែរបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកៅ" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្នជា [[វត្តវិហារសួគ៌]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]) ។ ក្រោយប្រមូលកងទ័ពដ៏សំបើម កងទ័ពព្រះស្ដេចកន ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានចេញពីសំរោងទង បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ [[ចន្ទរាជា]] ត្រង់សមរភូមិ វាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ពេលនោះមេទ័ព ២រូប របស់ព្រះចន្ទរាជា នាម "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" បានដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) មកចេញច្បាំងតទល់ យ៉ាងខ្លាំងក្លា ស្នូរសម្លេងព្រួញដាវលំពែង និងស្នូរកាំភ្លើងធំ លាន់រំពងពេញសមរភូមិកំពង់ឆ្នាំង រំពេចនោះ កងទ័ពជំនួយ របស់ចន្ទរាជា ដែលបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ផ្សេងទៀត បូករួមនិងដំរីចម្បាំង ចំនួន ១៤០ក្បាល ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលជាមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា ដែលបង្កប់នៅខាងក្រោយកងទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" របស់ស្រីជេដ្ឋា បានសំរុកចេញមកវាយគាបទ័ពស្រីជេដ្ឋាពីផ្នែកខាងក្រោយ ឱ្យបែកបាក់បរាជ័យ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះបន្ទាយនៅ ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ការបាត់បង់ បន្ទាយចតុមុខ == '''Loss of Chaktomuk Fort''' ក្រោយពេល កងទ័ព ស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកនាំដោយ ចៅពញ្ញា លំពាំង បរាជ័យនៅសមរភូមិ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] កងទ័ពបានដកថយទៅបន្ទាយចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) ដែលមានកងទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចាំការពារនៅទីនោះ ។ គ.សករាជ ១៥២១ កងទ័ព [[ចន្ទរាជា]] ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ចំនួន ២រូប គឺមេទ័ព "ឧកញា ចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា វង្សាអគ្គរាជ" បានបើកការវាយប្រហារទៅលើ ចៅពញ្ញា លំពាំង ។ ចំនួនកងទ័ព ចន្ទរាជា ដែលលើស ២ដង នៃទ័ព ស្រីជេដ្ឋា បានវាយបែកបន្ទាយចតុមុខ និង បានធ្វើឃាត ចៅពញ្ញា លំពាំង ផងដែរ ។ ហើយកងទ័ព ចន្ទរាជា បានចេញបង្ហួសទៅវាយយក [[ស្រុកបាទី]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តតាកែវ]]) បន្ថែមទៀត ក្រោយមក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសឱ្យ ចៅហ្វាយស្រុកនាតំបន់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ទាំងអស់ ត្រូវរក្សាទ័ពឱ្យនៅអព្យាក្រិត បើពុំនោះទេ ចន្ទរាជា និងច្បាំងស្លាប់រស់ដល់ទីបញ្ចប់ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដោយសារតែ ចៅហ្វាយស្រុក មួយចំនួន នៅកម្ពុជាក្រោម ខ្លាចនៅឥទ្ធិពលរបស់ ស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងលិច ដូចច្នេះ ពួកគេមិនហ៊ានចងសម្ព័នមិត្តជាមួយ ស្រីជេដ្ឋា នោះទេ ដូចនេះហើយ ស្រីជេដ្ឋា បានបាត់បង់នៅការគាំទ្រ ពីកងទ័ពខ្មែរកម្ពុជាក្រោមទាំងស្រុង ។<ref> Mak Phoeun (1981) [https://books.google.com/books/about/Chroniques_royales_du_Cambodge.html?id=3ftBAQAAMAAJ Chroniques royales du Cambodge, Volume 3], Publisher: Ecole française d'Extrême-Orient, Original from University of Chicago p.524 [[ISBN]]: 2855395372, 9782855395371 </ref> == ជ័យជំនះ នៅទន្លេមុខបួន == '''Victory at the Four Rivers''' ក្រោយពេលដែល ព្រះស្រីជេដ្ឋា បានទទួលដំណឹងថា ក្មួយរបស់ខ្លួន "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានស្លាប់ក្នុងបន្ទាយចតុមុខ ដោយទ័ព [[ចន្ទរាជា]] ព្រះអង្គ​ទ្រង់ពិរោធ (ខឹង) ជាខ្លាំងបានផ្ញើចុតហ្មាយទៅមេទ័ពធំរបស់ខ្លួន "ពញ្ញាកៅ" ដែលបោះទ័ពនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្ន: [[កណ្ដាល]]) ឱ្យលើកទ័ពទៅសងសឹកឱ្យខ្លួនជាប្រញាប់ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២២ នៃគ.សករាជ កងទ័ព ពញ្ញាកៅ ចំនួ​ន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) បានឆ្លងទន្លេមកត្រើយខាងលិច ពញ្ញាកៅ បានចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់)​ ជាទ័ពជើងគោក ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ្វាវាំងជុំ" លើកទៅបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ ចំណែកឯ ពញ្ញាកៅផ្ទាល់ ដឹកនាំកងទី២ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៦០ គ្រឿង វាយចូលចំណតផែទូក របស់ព្រះចន្ទរាជា​នៅ ជ្រោយពន្លា (បច្ចុប្បន្នជា ជ្រោយចង្វា​រ) កងទ័ព​ជើងទឹក ពញ្ញាកៅ មានភាពខ្លាំងក្លាណាស់បានដេញវាយទ័ពជើងទឹករបស់ ចន្ទរាជា ដែលដឹកនាំដោយមេទ័ព "វិបុលរាជ" និង មេទ័ព "ប្រទសរាជ" ទៅដល់តំបន់ព្រែកព្នៅ ទើបមេទ័ពធំរបស់ ចន្ទរាជា​ នាម "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ដែលតាំងបន្ទាយនៅព្រែកតាទែន បានចេញមកជួយទ័ពខ្លួនទាំងពីរ ។​ ពញ្ញាកៅ ឃើញដូច្នេះ ក៏ប្រើល្បិចធ្វើជាចាញ់ដកថយទៅក្រោយវិញដើម្បី ឱ្យ ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ មកដេញតាមកងទ័ពខ្លួន ។ ពញ្ញា​ស្រាល និង ជហ្វាវាំង ដែលបង្កប់នៅ បឹងពោងពាយ ខាងជើងភ្នំពេញ យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏លើកទ័ព ជាមួយកងពលព្រួញ និង កាំភ្លើងធំ ទៅវាយគាបទ័ព ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ ពីក្រោយត្រង់ទន្លេមុខបួន នៅទីបំផុតក៍ធ្វើឃាត ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ បាននៅពេលនោះ ហើយក៏ជាជ័យជំនះដំបូងរបស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ផងដែរ ដែលអាចសម្លាប់នៅមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា ។ ដោយសារតែ កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា បានដាច់ស្បៀង និងនឿយហត់ជាច្រើនថ្ងៃផងនោះ ពញ្ញាកៅ ដែលជាមេទ័ពធំ បានសំរេចចិត្តទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តកំពង់ចាម]]) ដែលមានទ័ពសេសសល់ត្រឹមតែ ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ប៉ុនណោះដែលបោះជំរុំទ័ពនៅតំបន់នេះ ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == សមរភូមិកំពង់ចាម (គ.ស ១៥២៣) == '''Kampong Cham Battlefield (AD 1523)''' គ.សករាជ ១៥២៣ [[ចន្ទរាជា]] បានប្រកាសសង្គ្រាម និង ស្រីជេដ្ឋា ហើយបាននាំទ័ព ១០៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលជំរុំទ័ព ស្រីជេដ្ឋា នៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] ស្រីជេដ្ឋា បានប្រមូលទ័ពសេសសល់ ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ចែកចេញជា ប្រាំកងពល កងទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ព្រំវៀង" មានចំនួន ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាកងទ័ពជួរមុខ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ពេញ" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៣ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​នួន" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទន់" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជួរក្រោយ និងកងទី៥ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាផាតស្រាល" និង "ពញ្ញាវិបុលរាជ" មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង ជាកងទ័ពជើងទឹក ចេញទៅការពារបន្ទាយនៅ ស្រុកកំពង់សៀម ដែលជាទីតាំងនៃសមរភូមិកំពង់ចាម ។ រីឯ ស្រីជេដ្ឋាកាន់ទ័ព ហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) និងចាត់ឱ្យ មេទ័ព​ធំ "ពញ្ញាកៅ" និង "ជហ្វាវាំង" ដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) បូករួមទាំងទ័ពហ្លួងបាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ" នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ។ ដូចនេះ​កងទ័ពសរុបដែលការពារបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ស្រីជេដ្ឋា មានចំនួន ៦៥,០០០ (ជាង ៦មុឺននាក់) ទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង របស់ចន្ទរាជា បានទម្លាក់ក្ដោង លយកាំភ្លើងធំបាញ់ មកទូកចម្បាំង របស់កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា ទ័ពជើងទឹករបស់ ស្រីជេដ្ឋា បានទៅប្រកៀក និងដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ តបត ត្រឡប់ទៅវិញ ទូកង ដាក់ចំនុះកងទ័ព របស់ចន្ទរាជា ជាង ៧០០ទូក បានអែបច្រាំងទម្លាក់ទ័ព ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ដឹកនាំទ័ពកងកាំភ្លើងវែង កងព្រួញ កងលំពែង និង ទ័ពសេះ ៥០០ក្បាល វាយចូលបន្ទាយស្រុកកំពង់សៀម ដោយសារតែ ចំនួនកងទ័ពដ៏ច្រើនផងដែរនោះ នៅទីបំផុតកងទ័ពជាង១សែននាក់ របស់ចន្ទរាជា បានវាយបែកបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ស្រីជេដ្ឋា នៃសមរភូមិកំពង់ចាម ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍នៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងដ៏ធំក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ស្រីជេដ្ឋា និង ចន្ទរាជា នៃសង្គ្រាមចុងក្រោយ == '''Srei Chedtha & Chan Reachea of Final War''' ក្រោយពេល ស្រីជេដ្ឋា និង [[ចន្ទរាជា]] ធ្វើសង្គ្រាមយ៉ាងធំនៅសមរភូមិ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] កងទ័ព​ទាំងសងខាង បានខូចខាតសំភារៈសឹកអស់ជាច្រើន ដូចនេះ​ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ស្ដេចទាំង២ បានចាត់បេសកជន ទាំងសងខាង​ឱ្យទៅបញ្ជារទិញ កាំភ្លើងធំ (Cannons) ពីពួក "ប៉តទុយហ្គេស" (Portuguese) នៅជ្រោយម៉ាឡាកា (Malacca) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ (Malay Peninsula) ដែលត្រូវ បាន (Record ទុកដោយប្រវត្តិវិទូ នៅស.វទី១៦​) ខាងព្រះចន្ទរាជា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១០០ (១រយដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ១០០០ (១ពាន់ដើម​) ទុករក្សាក្នុងបន្ទាយ ចំណែកឯ ព្រះស្រីជេដ្ឋា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១៥០ (១រយហាសិបដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ទូកសំពៅខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកកាំភ្លើងធំ ១៥០ដើម និង កាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់បាន នៅ ស្រុកពាម (ពួកដាយវៀតហៅ៖ ម៉ាងខម) (Đại Việt call: Mán Khảm) មានន័យថា "ពាមខ្មែរ" នា [[កម្ពុជា​ក្រោម]] ហើយក្រមការខេត្តបានបញ្ជូនថ្វាយ ចន្ទរាជា ដូចនេះខាង ស្រីជេដ្ឋា មិនមានសញ្ញវុធសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ពនោះទេ ។<ref> Mamitua Saber, Dionisio G. Orellana (1977) [https://books.google.com.kh/books?id=1U4cAQAAMAAJ&q=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyp4zR7vTzAhVNIIgKHUeYAI8Q6AF6BAgDEAM Comparative Notes on Museum Exhibits in Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Macao, and the Philippines: A Report to the Ford Foundation on Travelling Symposium for Southeast Asia Museum Development, April-May, 1971], Publisher: Aga Khan Museum, Mindanao State University, Original from the University of Michigan p.354 </ref> <ref> Contributor: James Richardson Logan (1851) [https://books.google.com.kh/books?id=PkhFAQAAMAAJ&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&source=gbs_navlinks_s The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia, Volume 5], Publisher: Kraus Reprint, Original from Cornell University. </ref> === សមរភូមិ​ទន្លេបិទ (គ.ស ១៥២៤) === '''Tonle Bet Battlefield (AD 1524)''' ក្រោយពេល កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា បរាជ័យនៅសមរភូមិស្រុកលំពង់សៀម ស្រីជេដ្ឋា បានដកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដោយផ្ទាល់ ទៅបោះបន្ទាយនៅទន្លេបិទ (បច្ចុប្បន្ន: [[ស្រុកមេមត់]], [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]]) ទុកឱ្យពញ្ញាកៅ និង ជហ៊្វាវាំងជុំ រក្សាទ័ព ៦០,០០០ ( ៦មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយស្រឡប់ដូនតី ។ គ.សករាជ ១៥២៤ ទ័ពចន្ទរាជាចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាទេព បានវាយចូលជំរុំទ័ព ស្រីជេដ្ឋា នៅសមរភូមិទន្លេបិទ កងទ័ពទាំងពីរបានច្បាំងគ្នាពីវេលាព្រឹករហូតដល់ថ្ងៃរសៀល ដំណឹងច្បាំងគ្នាបានដឹងទៅដល់ ពញ្ញាកៅ, ទើបពញ្ញាកៅ បាននាំទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ចេញមកវាយរំដោះ ស្រីជេដ្ឋា វាយសម្រុកចេញពីការឡោមព័ទ្ធ ទៅជួបនិង ទ័ពបង្កប់របស់ចន្ទរាជានៅ ព្រៃវែង ចំនួន ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) ដឹកនាំដោយ ឧកញ៉ា មហាមន្រ្តីបែន វាយស្ទាក់ពីមុខ ពញ្ញាកៅ​ឃើញដូចនេះ ក៏ឱ្យព្រះស្រីជេដ្ឋា ស្រូតទៅបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យមុន ខ្លួននៅចាំច្បាំងការពារជាមួយ ឧកញ៉ា​បែន ហើយពញ្ញាកៅ ក៏ចោលលំពែងត្រូវ ឧកញ៉ា​បែន ស្លាប់ក្នុងពេលនោះ ហើយក៏ត្រឡប់មកដល់ក្នុងបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យវិញ ចំណែកឯទ័ពឪពុកក្មេក របស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាកំហែង នៅស្រុកសៀមប៉ោយ (បច្ចុប្បន្នជា [[ស្រុកសៀមប៉ាង]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]) ដែលត្រៀមលើកមកជួយ ស្រីជេដ្ឋា ត្រូវទ័ពចន្ទរាជា ចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាភក្ដី បានលើកទៅស្ទាក់កងទ័ព ពញ្ញាកំហែង វាយធ្វើឃាតបាននៅពេលនោះទៅ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ការបរាជ័យ របស់ស្រីជេដ្ឋា == '''Srei Chedtha's failure''' គ.សករាជ ១៥២៥ [[ចន្ទរាជា]] បានលើកកងទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) វាយចូលបន្ទាយ "ស្រឡប់ដូនតី​" របស់ ស្រីជេដ្ឋា ដែលមានកងទ័ព​យាមការ ចុងក្រោយក្នុងបន្ទាយតែ ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ នៅសមរភូមិ [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] កងទ័ព ចន្ទរាជា​ បានឡោមព័ទ្ធ បន្ទាយស្រឡប់ដូនតី អស់វេលា ១៥ ថ្ងៃ ដោយបន្ទាយនេះខ្ពស់ពិបាកនិងវាយចូលពេក ចន្ទរាជា បានចាត់ពលសេនា ឱ្យប្រកាសរាជសារ ដោយមានពំនោលថា រាល់ជនទាំងឡាយណា ដែលអាចចាប់ ឬ សម្លាប់ស្ដេចកនបាន និង មានប្រាក់រង្វាន់ ហើយលើកយស័ក្តជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ក្រោយមន្ត្រីប្រកាសរាជសារនៅមុខបន្ទាយស្ដេចកនចប់ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ស្រីជេដ្ឋា ក៏បានសោយទីវង្គត់ ដោយត្រូវប្អូនថ្លៃរបស់ខ្លួននាម "មន្ត្រី​ដូនកែវ" លួចធ្វើឃាតដោយកាត់ក្បាល បូករួមទាំងពញ្ញាកៅ និងបក្សពួកទាំងអស់នៃមន្ត្រីជំនិតទាំង២៥នាក់ យកទៅថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដោយក្ដីអំណរនិងជ័យជំនៈនេះ តាមការសន្យា ទ្រង់បានលើកយ័ស្ដ "មន្ត្រី​ដូនកែវ" ជាពញ្ញាដូនកែវ មានឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ចំណែកឯ​ក្បាលព្រះស្ដេចកន និងបក្សពួកទាំង២៥នាក់ ត្រូវបានយកទៅដោតនៅមុខកំពែងបន្ទាយ ស្រឡប់ដូនតី នេះតែម្ដងទុកជាបម្រាម ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == សេដ្ឋកិច្ច និង សង្គមកិច្ច == '''Economy and Social Affairs''' នៅក្នុងរាជ ស្រីជេដ្ឋា ទ្រង់បានបោះពុម្ភនៅរូបបិយប័ណ្ណ ផ្សេង សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ទ្រង់ ដែលរូបបិយប័ណ្ណនោះ មានឈ្មោះថា "ប្រាក់ស្លឹង" ដែលគេយកប្រាក់សុទ្ធទៅរំលាយជាមួយស្ពាន់ ហើយគេសង្កត់ពុម្ភជាប្រាក់កាស ដែលមានរូបសត្វ ក្ដាម នាគ ឬ ប្រាសាទ ។ ក្នុងឯកត្តា តម្លៃនៃប្រាក់ស្លឹង ដោយកំណត់ ១ស្លឹង ស្មើនិង ២០សេន, ៤ស្លឹង ទើបស្មើនិង ១បាត នៃតម្លៃរូបិយប័ណ្ណរបស់ [[ចន្ទរាជា]] ។ ដូចនេះហើយ ទំហំសេដ្ឋកិច្ចក្នុងរាជរបស់ ស្រីជេដ្ឋា ទាបជាង ទំហំសេដ្ឋកិច្ចរបស់ ចន្ទរាជា ៤ដង បើធៀបនិងការដោះដូររូបិយប័ណ្ណ ។ * មានការលើកឡើងជាច្រើនរបស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរផ្នែកនយោបាយមួយចំនួន នៅកម្ពុជា បានក្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជាថា កម្ពុជាទើបតែមានរូបបិយប័ណ្ណដំបូងក្នុងរាជ ស្រីជេដ្ឋា នោះទេ នេះជាការឡើងជាឯកតោភាគីសុទ្ធសាធ មានប្រវត្តិវិទូរបរទេសជាច្រើន បានធ្វើកំណត់ត្រា ជាមួយអជីករកម្ពុជាក្នុងការលក់ទិញដូរវត្ថុបុរាណ ក្នុងនោះកំណត់ត្រាទៅលើរូបបិយប័ណ្ណរបស់កម្ពុជាពីមុនៗមក ត្រូវបានគេដឹងថា កម្ពុជាមានរូបបិយប័ណ្ណផ្ទាល់ខ្លួន តាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ឬ មុនសម័យអង្គរទៅទៀត ។ មានការក្សាទុកនៅ រូបិយប័ណ្ណ ប្រាក់កាសរបស់កម្ពុជាមួយចំនួន នៅតាមសារៈមន្ទីរ នាក្រៅប្រទេសផងដែរ ដូចជា សារៈមន្ទីរ American Numismatic Society ។<ref> Charles K. Panish, (1975) [https://www.jstor.org/stable/43574144 The Coins of North Cambodia], Published in American Numismatic Society Museum Notes, Vol. 20, pp. 161-174, cfr. 1c. Similar design, but struck in gold. </ref> * កំណត់ត្រា របស់លោក Michel Tranet អំពីរូបបិយប័ណ្ណ ប្រាក់ស្លឹង ក្នុងសម័យស្ដេចកន គ.សករាជ ១៥១២ - ១៥២៥ ទោះជាមានការលើកឡើងថា ប្រាក់ស្លឹង ជាប្រាក់ដែលប្រើសម្រាប់ស្ថានភាពយ៉ាប់យឺន ក្នុងវិបិត្តសង្គ្រាមក្នុងស្រុកក្ដី ក៏ប៉ុន្តែពុំមែនមានន័យថា នេះជាលើកទីមួយដែលប្រជាជនខ្មែរទើបតែចេះប្រើរូបបិយវត្ថុនោះឡើយ កុំភ្លេចថា ពាក្យ តម្លឹង ត្រូវបានកត់ត្រាដោយសិលាចរឹកមួយចំនួន នាសម័យបុរេប្រវត្តិ និង សម័យកាលអង្គរ ទោះបីជាទូទៅការទិញដូររូបបិយវត្ថុ ដោយ [[មាស]] ប្រាក់ ឬ វត្ថុផ្សេងៗទៀត ដូចជា ចាន ឆ្នាំង សំពត់ សត្វពាហណៈ ក៏ដោយ ជាការពិតណាស់ សម័យកាលចាប់ពីនគរភ្នំ ពីស.វទី១ ដល់ ស.វទី៧ ត្រូវបានជឿថា មានការប្រើប្រាក់កាស ធ្វើអំពី មាស ប្រាក់ ស្ពាន់ សំណរ រួចស្រេចទៅហើយ ដូចច្នេះ ការលើកឡើងរបស់ក្រុមប្រវត្តិវិទូរនយោបាយ ដែលអះអាងថា ស្ដេចកន បានបោះពុម្ភប្រាក់ស្លឹងជារូបបិយប័ណ្ណលើកដំបូងបង្អស់ នៅកម្ពុជា គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ។<ref> Michel Tranet (2002) [https://books.google.com/books/about/Le_Sdach_Kan.html?id=dKwRNQAACAAJ Le Sdach Kan], Publisher: Atelier d'impression khmère p.40 </ref> == កំណត់ត្រារបស់លោក អាដេម៉ារ ឡឺក្ល៊ែរ == '''Adhémard Leclère Record''' លោក អាដេម៉ារ ឡឺក្ល៊ែរ (Adhémard Leclère) ជាទេសាភិបាល រេសុីដង់បារាំង ប្រចាំទីក្រុង [[ព្រៃនគរ]] ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងអណានិគម នៅកម្ពុជា ចន្លោះឆ្នាំ ១៨៨៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩១១ លោក បានចងក្រងនូវជីវភាព សង្គមកិច្ច និង ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាផងដែរ នៅក្នុងកំណត់ត្រាមួយរបស់លោក ស្ដីពីការសិក្សាមួយដែលមានចំណងជើងថា៖ "Le Sdach Kan" បាននិយាយរៀបរាប់អំពីការបះបោរដណ្ដើមរាជដ៏ធំមួយនៅកម្ពុជា ក្នុងរាជព្រះស្ដេចកន ដែលបាន់ចាត់ឱ្យមេទ័ព ឈ្មោះ ឧកមុឺន សុរិន្ទកែវ ឱ្យលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយផ្ដួលរំលំព្រះរាជា នៅខេត្តអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ហើយគ្រប់គ្រងអំណាចក្នុងពេលនោះ ។<ref> Journal, Magazine, English (1959) [https://books.google.com/books/about/Studies_in_the_History_of_Religions.html?id=AJ_jAAAAMAAJ Studies in the History of Religions, Issue 4], Publisher: E. J. Brill, Original from the University of Michigan p.748 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិបារាំងក្នុងឆ្នាំ (1883) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាបារាំងផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ កំណត់ត្រា របស់ ស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន មិនត្រូវបានសរសេរញាត់បញ្ជូលជាពង្សាវតារនៃរាជវង្សស្ដេចខ្មែរ ដោយប្រវត្តិវិទូរហូឡង់ ក្នុងឆ្នាំ (1871) នោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥២៥)''}} {{Succession box|before= [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៥១២-១៥២៥'''|after=[[ចន្ទរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == ecq1mfz3p5qyzm72vwfv0h01sv6oua0 0 28268 337527 337335 2026-07-22T00:03:14Z ~2026-41056-42 52143 337527 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=លីអូណែល មេសស៊ី|image=File:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|caption=Messi សម្រាប់អាហ្សង់ទីននៅ FIFA World Cup 2026។|full_name=Lionel Andrés Messi<ref name="NameBirthHeight">{{Cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™ – Squad List: Argentina (ARG)|publisher=FIFA |page=1 |date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live }}</ref>|birth_date={{birth date and age|1987|6|24|df=y}}|birth_place=Rosario Santa Fe [[អាហ្សង់ទីន|ប្រទេសអាហ្សង់ទីន]]|height=1.70 m|position=[[Forward (association football)|Forward]]|currentclub=[[Inter Miami CF|Inter Miami]]|clubnumber=10|youthyears1=1992–1995|youthclubs1=Grandoli|youthyears2=1995–2000|youthclubs2=[[Newell's Old Boys]]|youthyears3=2000–2004|youthclubs3=[[ក្លឹបបាល់ទាត់បារសេឡូណា|បារសេឡូណា]]|years1=2003–2004|clubs1=[[FC បារសេឡូណា C|បារសេឡូណា C]]|caps1=10|goals1=5|years2=2004–2005|clubs2=[[FC បារសេឡូណា B|បារសេឡូណា B]]|caps2=22|goals2=6|years3=2004–2021|clubs3=[[ក្លឹបបាល់ទាត់បារសេឡូណា|បារសេឡូណា]]|caps3=520|goals3=474|years4=2021–2023|clubs4=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|caps4=58|goals4=22|years5=2023–|clubs5=[[Inter Miami CF|Inter Miami]]|caps5=53|goals5=50|nationalyears1=2004–2005|nationalteam1=[[Argentina national under-20 football team|Argentina U20]]|nationalcaps1=18|nationalgoals1=14|nationalyears2=2008|nationalteam2=[[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=2|nationalyears3=2005–2026|nationalteam3=[[Argentina national football team|Argentina]]|nationalcaps3=[[List of men's footballers with 100 or more international caps#Men's footballers with 100 or more international caps|196]]|nationalgoals3=[[List of international goals scored by Lionel Messi|115]]|club-update=00:28, 19 October 2025 (UTC)|nationalteam-update=19:20, 14 November 2025 (UTC)|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{Medal|Country|{{fb|ARG}}}} {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|W|[[2022 FIFA World Cup|2022 Qatar]]|}} {{Medal|RU|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{Medal|W|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|}} {{Medal|W|[[2024 Copa América|2024 United States]]|}} {{Medal|RU|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|}} {{Medal|RU|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|}} {{Medal|RU|[[Copa América Centenario|2016 United States]]|}} {{Medal|3rd|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|}} {{MedalCompetition|[[Finalissima]]}} {{Medal|W|[[2022 Finalissima|2022 England]]|}} {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics#Men's tournament|Olympics]]}} {{MedalGold|[[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]]|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA U-20 World Cup|U20 World Cup]]}} {{Medal|W|[[2005 FIFA World Youth Championship|2005 Netherlands]]|}} {{MedalCompetition|[[South American Youth Football Championship|South American U20 Championship]]}} {{Medal|3rd|[[2005 South American U-20 Championship|2005 Colombia]]|}}|module={{Infobox person|embed=yes | website = {{URL|https://messi.com/}} | signature = File:Firma de Lionel Messi.svg | signature_alt = Lionel Messi signature}}|upright=1}}'''លីអូណែល មេសស៊ី''' (កើតថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៨៧) ជាកីឡាករបាល់ទាត់អាជីព[[អាហ្សង់ទីន]] បច្ចុប្បន្ន​លេង​នៅ​ក្លឹប ​អុីនទើរ ម៉ាយមី ​របស់​ប្រទេស​ ​[[សហរដ្ឋអាមេរិក|អាមេរិក]] និង លេងឲ្យក្រុមជំរើសជាត់អាហ្សង់ទីន។ គាត់​លេង​ក្នុង​មុខងារ​ជា​ខ្សែប្រយុទ្ធ និង​ មាន​តួនាទី​ជា​ប្រធាន​ក្រុម​ ក្រុមជំរើសជាតិ​អាហ្សង់ទីន។ ត្រឹម​អាយុ​២១ឆ្នាំ មេសស៊ី​ស្ថិតនៅចំណោម​កីឡាករ​ដែលត្រូវ​ជ្រើសរើសឲ្យទទួលពានរង្វាន់បាល់មាស (បាឡុងដ័រ) និង​ កីឡា​ករ​លេង​បាន​ល្អ​បំផុត​ប្រចាំឆ្នាំ​របស់​ហ្វីហ្វា (FIFA)។ នៅ​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ គឺឆ្នាំ២០០៩ គាត់​ក៏បាន​ឈ្នះ​ពានរង្វាន់បាល់មាស (បាឡុងដ័រ) និង​ កីឡា​ករ​លេង​បាន​ល្អ​បំផុត​ប្រចាំឆ្នាំ​របស់​ហ្វីហ្វា ជាលើក​ដំបូង។ មួយឆ្នាំក្រោយមក គាត់​ក៏​ឈ្នះ​ពាន់រង្វាន់ ហ្វីហ្វាបាឡុងដ៏រ ២០១០ (ពានរង្វាន់ហ្វីហ្វាបាល់មាស​ FIFA Ballon d'or) ដែល​គាត់​ជាកីឡាករ​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​ឈ្នោះ​ពាននេះ និង​ឈ្នះ​ជាប់ៗ​គ្នា ក្នុងឆ្នាំ២០១០ ២០១១ និង ២០១២។ គាត់​ឈ្នះ​ពានកីឡាលេងល្អជាងគេ​នៅអ៊ឺរ៉ុបរបស់យូអិហ្វា (UEFA) រដូវកាល ២០១០-១១។ ត្រឹមអាយុ២៤ឆ្នាំ មេសស៊ី​បាន​ក្លាយ​ជា​កីឡាករ​​ដែល​រក​បាន​គ្រាប់បាល់ស៊ុត​បញ្ចូលទី​បាន​ច្រើន​ជាងគេ​របស់​ក្លឹប​បារសេឡួណាសម្រាប់​ការប្រកួតជា​ផ្លូវការ។ នៅខែកញ្ញាឆ្នាំ២០១៤ គាត់រកបាន​គ្រាប់​ទី៤០០ គិត​ទាំង​នៅក្នុងក្លឹប​និង​ក្រុម​ជំរើសជាតិ។ នៅខែវិច្ឆិកា គាត់​ក៏ក្លាយ​ជាកីឡាករ​ដែល​បាន​ស៊ុតបញ្ចូលទី​បាន​ច្រើន​ជាងគេ​នៅ​[[ឡា លីហ្គា]] (លីកកំពូល​របស់អេស្ប៉ាញ)។ ត្រឹមថ្ងៃទី០៤ ខែធ្នូ ២០២២ គាត់រកបាន ៧៨៩គ្រាប់ សម្រាប់អាជីពបាល់ទាត់។ <references /> anpsbj1jnsch4q1jjm6djl4rptv3r8a 0 28299 337569 232014 2026-07-22T14:15:09Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337569 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា | title = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែងព្រះមែយ្យ​) | image = | imgw = | caption = | reign = ១៤៧៦-១៤៨៦ | coronation = | full name = '''ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា''' | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី) | successor = ព្រះម្នាង[[កេសរបុប្ផា]]<br/>(ផែនដីសម្ដេចព្រះ[[ស្រីសុគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]រាជា) | spouse = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] | issue = [[ចន្ទរាជា|ចៅពញ្ញាចន្ទរាជា]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ចៅពញាយមរាជ | mother = ជំទាវវារ | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃ[[សម័យកាលចតុមុខ]] ព្រះនាងត្រូវជាព្រះស្នំឯករបស់[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជាព្រះវររាជមាតានៃ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] គឺជាព្រះបាទ[[ចន្ទរាជា]]។<ref>https://wmc.org.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%96%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6/</ref> ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== ព្រះនាងទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ចៅពញាយមរាជ និងជំទាវវារ ទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយនឹង[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] ព្រះអង្គលើកព្រះនាងឡើងជាតំណែងព្រះមែយ្យ​។ ព្រះអង្គសោយរាជ្យបាន ១៩ ឆ្នាំ ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផាជាព្រះស្នំឯកសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គនៅវេលា[[ចន្ទ្រគ្រាស|ចន្ទ្រគ្រាស]] ដូច្នេះក្រុម[[ព្រាហ្មណ៍បាគូ|បារគូ]] [[ព្រាហ្មណ៍បាគូ|បុរោហិត]] [[ព្រាហ្មណ៍បាគូ|ហោរាចារ្យ]] ថ្វាយព្រះនាមដល់ព្រះរាជបុត្រនោះថា [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)|ពញា]][[ចន្ទរាជា]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|ទេពបុប្ផា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី)}} {{s-ttl|title=[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែងព្រះមែយ្យ​)|years= ១៤៧៦-១៤៨៦}} {{s-aft|after=ព្រះម្នាង[[កេសរបុប្ផា]]<br/>(ផែនដីសម្ដេចព្រះ[[ស្រីសុគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]រាជា)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យចតុមុខ]] t8datvzih08w6h193c7z3ubacyrmiqm 0 28301 337498 337398 2026-07-21T11:45:21Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337498 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស | title = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​ព្រះ​ស្នំ​ឯក) | image = | imgw = | caption = | reign = ១៤៣៧-១៤៦៨ | coronation = | full name = | predecessor = [[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]]<br/>(ផែនដី[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី]]) | successor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]]) | spouse = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]] | issue = [[ឱកញាឱង|ចៅពញាអុងរាជា ឬ ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃសម័យកាលចតុមុខ និងព្រះនាងត្រូវជាព្រះភរិយារបស់[[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹង[[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]]និងមានព្រះបុត្រាចំនួនមួយព្រះអង្គជាមួយនឹង[[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]] គឺ[[ឱកញាឱង|ចៅពញាអុងរាជា ឬ ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំគ.សករាជ ១៤៣៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា" និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]]។ [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]]ទ្រង់អភិសេកព្រះនាង ជាតំណែង​ព្រះ​ស្នំ​ឯក តាំងព្រះនាមជា '''អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស'''។ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។ ព្រះនាងដែលមានឋានៈជាព្រះរាជមហេសីផ្លូវការរបស់[[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]] គ្រប់គ្រងលើបាទបរិចារិកា និង ស្រីស្នំទាំង ១២ដំណាក់។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|បរមចន្ទារពិសេស}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]]<br/>(ផែនដី[[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី]])}} {{s-ttl|title=[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​ព្រះ​ស្នំ​ឯក)|years= ១៤៣៧-១៤៦៨}} {{s-aft|after=[[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកព្រះសម័យចតុមុខ]] kddn9su1r61zxx3uuhg57yaax8xb5vv 0 28302 337566 336797 2026-07-22T13:34:16Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337566 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ<br/>(សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី) | title = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី) | image = | imgw = | caption = | reign = ១៤៧៦-១៤៨៦ | coronation = | full name = | predecessor = [[បរមចន្ទារពិសេស|អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]]) | successor = [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]]) | spouse = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]] | issue = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]រាជា | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ''' ឬ '''ព្រះវង្សក្សត្រី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃ[[សម័យកាលចតុមុខ]] និងព្រះនាងត្រូវជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជាព្រះវររាជមាតានៃ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] គឺជាព្រះបាទ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]។ ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== ព្រះបាទសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងជន្មាយុ២៦ឆ្នាំ ទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា មហាចក្រពត្រាធិរាជ'''។ ព្រះអង្គលើក'''ព្រះវង្សក្សត្រី'''ឡើងជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''សម្ដេចព្រះភគវតី សេរីទេពទេវី នារីចក្រពត្តិ'''។ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។ ព្រះនាងដែលមានឋានៈជាព្រះអគ្គមហេសីផ្លូវការរបស់[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] គ្រប់គ្រងលើព្រះមហេសី និង ស្រីស្នំទាំង ១២ដំណាក់និងទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទាន ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ស្នំ រក្សាឲ្យមានយសស័ក្ដិ តាមថានានុរូប ដោយសមគួរ ទាំងប្រុសទាំងស្រី។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]]និងមានព្រះបុត្រាចំនួនមួយព្រះអង្គជាមួយនឹង[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] គឺព្រះបាទ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[បរមចន្ទារពិសេស|អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]])}} {{s-ttl|title=[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី)|years= ១៤៧៦-១៤៨៦}} {{s-aft|after=[[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យចតុមុខ]] 8857j1gqjpln2vy7oceq662w6l4yin5 337567 337566 2026-07-22T13:45:34Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337567 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ<br/>(សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី) | title = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី) | image = | imgw = | caption = | reign = ១៤៧៦-១៤៨៦ | coronation = | full name = | predecessor = [[បរមចន្ទារពិសេស|អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]]) | successor = [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]]) | spouse = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] | issue = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]រាជា | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ''' ឬ '''ព្រះវង្សក្សត្រី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃ[[សម័យកាលចតុមុខ]] និងព្រះនាងត្រូវជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជាព្រះវររាជមាតានៃ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] គឺជាព្រះបាទ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]។ ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== ព្រះបាទសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងជន្មាយុ២៦ឆ្នាំ ទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា មហាចក្រពត្រាធិរាជ'''។ ព្រះអង្គលើក'''ព្រះវង្សក្សត្រី'''ឡើងជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''សម្ដេចព្រះភគវតី សេរីទេពទេវី នារីចក្រពត្តិ'''។ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។ ព្រះនាងដែលមានឋានៈជាព្រះអគ្គមហេសីផ្លូវការរបស់[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] គ្រប់គ្រងលើព្រះមហេសី និង ស្រីស្នំទាំង ១២ដំណាក់និងទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទាន ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ស្នំ រក្សាឲ្យមានយសស័ក្ដិ តាមថានានុរូប ដោយសមគួរ ទាំងប្រុសទាំងស្រី។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]]និងមានព្រះបុត្រាចំនួនមួយព្រះអង្គជាមួយនឹង[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] គឺព្រះបាទ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[បរមចន្ទារពិសេស|អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]])}} {{s-ttl|title=[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី)|years= ១៤៧៦-១៤៨៦}} {{s-aft|after=[[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យចតុមុខ]] 89yain1xzrz60njqo54i1z5zq9vnx7k 337568 337567 2026-07-22T14:14:46Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជប្រវត្តិ 337568 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ<br/>(សម្ដេចព្រះវង្សក្សត្រី) | title = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី) | image = | imgw = | caption = | reign = ១៤៧៦-១៤៨៦ | coronation = | full name = | predecessor = [[បរមចន្ទារពិសេស|អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]]) | successor = [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]]) | spouse = [[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] | issue = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីសុគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]រាជា | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|ចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ''' ឬ '''ព្រះវង្សក្សត្រី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃ[[សម័យកាលចតុមុខ]] និងព្រះនាងត្រូវជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជារាមាធិបតី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជាព្រះវររាជមាតានៃ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] គឺជាព្រះបាទ[[ស្រីសុគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]។ ==ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ== ព្រះបាទសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងជន្មាយុ២៦ឆ្នាំ ទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា មហាចក្រពត្រាធិរាជ'''។ ព្រះអង្គលើក'''ព្រះវង្សក្សត្រី'''ឡើងជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមជា '''សម្ដេចព្រះភគវតី សេរីទេពទេវី នារីចក្រពត្តិ'''។ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។ ព្រះនាងដែលមានឋានៈជាព្រះអគ្គមហេសីផ្លូវការរបស់[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] គ្រប់គ្រងលើព្រះមហេសី និង ស្រីស្នំទាំង ១២ដំណាក់និងទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទាន ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ស្នំ រក្សាឲ្យមានយសស័ក្ដិ តាមថានានុរូប ដោយសមគួរ ទាំងប្រុសទាំងស្រី។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]]និងមានព្រះបុត្រាចំនួនមួយព្រះអង្គជាមួយនឹង[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា រាមាធិបតី]] គឺព្រះបាទ[[ស្រីសុគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[បរមចន្ទារពិសេស|អ្នកព្រះនាងបរមចន្ទារពិសេស]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ស្រីរាជា]])}} {{s-ttl|title=[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែង​សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី)|years= ១៤៧៦-១៤៨៦}} {{s-aft|after=[[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]]<br/>(ផែនដី[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះធម្មរាជារាមាធិបតី]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យចតុមុខ]] p22i7mi6gsf8sqwcni6srjt4q33wccq 0 28608 337470 336405 2026-07-21T01:01:40Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1525-1566.jpg|Cambodia_Map_1525-1566.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337470 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ចន្ទរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥១៦-១៥៦៦ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៥១៦ <br/> លើកទី២ - ១៥៣៩ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមចន្ទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីជេដ្ឋា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សិរីចក្រពត្តិ|ទេវីកុមារ]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[បរមរាជាទី២]]<br/>[[មហាទេវី (លង្វែក)|មហាទេវីក្សត្រីយ៍]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៦៦ |- |'''បិតា''' |[[ធម្មរាជាទី២]] |- |'''មាតា''' |[[ទេពបុប្ផា|បុផ្ផាទេវី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ចន្ទរាជា''' ឬ '''ចៅពញ្ញាចន្ទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Chan Reachea or Chao Ponhea Chan) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៦៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥១៦-១៥៦៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ព.សករាជ ២០៨៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៣៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៦២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា"''' ដែលពិធីរាជាភិសេកលើកទី២នេះ បានធ្វើឡើងអំឡុងពេលដែល ឥសីភ័ត្តសួស បានរកឃើញព្រះខ័នរាជ ក្នុងដើមចម្បក់មួយ នាស្រុកអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ដែលព្រះខ័នរាជនេះ ត្រូវបានលាក់ទុក ក្នុងរាជ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] អំឡុងពេលទ្រង់ភៀសខ្លួនពីរាជធានីទួលបាសាន ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ចន្ទរាជា​ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រាទី២ នៃព្រះបាទ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើត ម្ដាយទីទៃជាមួយ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ដែលបានសោយរាជ្យនៅរាជធានីទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ។ ព្រះចន្ទរាជា មាននាមជា ចៅពញ្ញាចន្ទ ជាចៅហ្វាយស្រុកចតុមុខ នៅវ័យ ២៤ ឆ្នាំ ព្រះអង្គ​ត្រូវបង្ខំចិត្តចាកចេញពីចតុមុខ ដោយ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ដាក់ទោសនិរទេសព្រះអង្គ ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ​.សករាជ ទៅកាន់តំបន់ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ របស់ទ្រង់ នៅតំបន់ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ព្រះអង្គ ចូលធ្វើជាក្រមការខាងទាក់ដំរីថ្វាយ "ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់" ដែលជាបុត្រ "[[ស្រីរាជា]]" និង ត្រូវជាបុត្រធម៌របស់ស្ដេចសៀមផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥១២ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពវាយយករាជធានី ទួលបាសាន និងបានជ័យជំនះបណ្ដេញ ស្រីសុគន្ធបទ ចេញពីរាជធានី ទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ។ ស្រីសុគន្ធបទ បានផ្ញើចុតហ្មាយ (សំបុត្រ) ប្រាប់ដំណឹងពីការបះបោររបស់ ស្ដេចកន ទៅកាន់ចន្ទរាជា និងបានប្រកាសរាជសារតែងតាំង ចន្ទរាជា ជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ឱ្យយាងត្រឡប់ពីនគរសៀម មកជួយសង្គ្រោះដល់ព្រះអង្គវិញ ។ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ចន្ទរាជា ទ្រង់បានខ្ចីទ័ពសៀមចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងការចរចារប្រគល់ព្រះដង្វាយ ដោយការថ្វាយដំរីចំនួន ១០០ ក្បាល និង ពលទ័ព ៥,០០០ នាក់ទៅឱ្យ ពញ្ញាអង្គ វិញ ។ អំឡុងពេលដែល ចន្ទរាជា លើកពលសេនា ចូលមក នគរខ្មែរវិញ បានដឹងទៅដល់ ស្ដេចសៀម ព្រះនាម "បរមរាមាធិបតីទី២" (Barom Ramathipti II) បានចាត់ ឃុនតារាវិចិត្រ ឱ្យឃាត់ដំណើរ ស្ទាក់ចន្ទរាជា មិនឱ្យលើកពលចូលមកនគរខ្មែរនោះទេ តែដោយសារ ចន្ទរាជា មានដាវអាជ្ញាសឹកពី ពញ្ញាអង្គ ដែលប្រទានផ្ទាល់ពីស្ដេចសៀម ដូចនេះ ឃុនតារាវិចិត្រ មិនអាចឃាត់ចន្ទរាជា បាននោះទេ ។ ទ័ពចន្ទរាជា បានធ្វើដំណើរមកដល់ [[បាត់ដំបង]] ចៅហ្វាយស្រុក នាមពញ្ញានោ បានថ្វាយពលចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) និងស្បៀងអាហារចំនួន ១០០ រទេះ ដល់ទ្រង់ ហើយទ្រង់បន្តដំណើរមកដល់ [[ស្រុកបាកាន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ពោធិសាត់]]) និងបានជួបពិភាក្សា ជាមួយចៅហ្វាយស្រុកឈ្មោះ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលកាន់សិទ្ធទ័ព ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅ "បន្ទាយមានជ័យ" ។ ពេលវេលាមកដល់របស់ ចន្ទរាជា ជាមួយនិងការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រទ័ព ដើម្បីទៅជួយសង្គ្រោះ ស្រីសុគន្ធបទ ចេញពីការឡោមព័ទ្ធ របស់ស្ដេចកន បានអូសបន្លាយដល់ ២ឆ្នាំ ដោយមើលឃើញពីការរៀបចំទ័ពយឺតយ៉ាវរបស់ ចន្ទរាជា ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥១៤ នៃគ.សករាជ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពជើងទឹក ជាមួយកាំភ្លើងធំ វាយចូលបន្ទាយស្ទឹងសែន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ពីយប់អធ្រាត និងបានធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ នាពេលនោះ ។ ក្រោយពេល ហ្លួងព្រះស្ដេចកន ធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ នៅបន្ទាយស្ទឹងសែន រួចមក គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង៥ បានបាត់នាពេលនោះផងដែរ ទើបការឡើងសោយរាជ្យផ្លូវការណ៍ របស់ស្ដេចកន ត្រូវពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំ គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង​៥ ថ្មីធ្វើរួច ។ នៅទីបំផុត ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានប្រកាសសោយរាជ្យជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.​សករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ព្រះស្រីជេដ្ឋា ធិរាជរាមាធិបតី" ហើយវាជាពេលដែលនាគពីរ ត្រូវមកប្រជែងឥទ្ធិពលគ្នា មួយជា ព្រះចន្ទរាជា ជាស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងលិច ដែលប្រកាសឡើងសោយរាជក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ និង ហ្លួងព្រះស្ដេចកន ជាស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងកើត ដែលបានយក [[ទន្លេមេគង្គ]] ខ័នបែងចែកទឹកដីជា២ចំណែក តាមបណ្ដោយខ្សែរទឹកហូរ ដែលបានអូសបន្លាយសង្គ្រាមអស់ពេលជិត ១ទស្សវតន៍ (ជិត១០ឆ្នាំ) ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ចម្បាំងនៅ ទួលបានសាន == '''Battle at Tuol Basan''' គ.សករាជ ១៥១៦ ក្រោយពេល [[ស្រីជេដ្ឋា]] ឡើងសោយរាជ្យនៅ រាជធានីទួលបាសាន បានរយៈពេល ៣ខែ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ព ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទ្ធ បណ្ដេញ ស្រីជេដ្ឋា ចេញពី រាជធានីទួលបាសាន ។ ស្រីជេដ្ឋា និងកងទ័ពបានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងកើត ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយត្រង់ ចន្លោះដូនតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] និងបានបង្កើតរាជធានីថ្មី ឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតី ពិជ័យព្រៃនគរ" ។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ស្រីជេដ្ឋា វាយបកត្រឡប់ទៅកាន់ ព្រះចន្ទរាជា និងបានដុតបំផ្លាញរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះចន្ទរាជា និង កងទ័ពបានដកត្រឡប់ទៅបន្ទាយមានជ័យ នា [[ពោធិសាត់]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ​ដដែលស្ដេចទាំងពីរបានបើកកិច្ចចរចាររកសន្តិភាពមិនធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា នោះទេ ដើម្បីទុកពេលប្រមូលស្បៀង និងបង្កើនកងទ័ពឡើងវិញ ដែលផ្អាកការធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា រយៈពេល ៣ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ទើបទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។​<ref> Bhun Khol (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=W1dQAQAAMAAJ&q=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAx9_R1uLzAhVB6mEKHZS_CNkQ6AF6BAgEEAM Pravatti vidyā saṃrâp pathamsiksā], Publisher: Griḥsthān Poḥbumb Phsāy Qâpraṃ, Original from University of California, Berkeley p.138 </ref>​ == ចម្បាំងនៅកំពង់ឆ្នាំង == '''Battle at Kampong Chhnang''' ក្រោយផ្អាកសង្គ្រាម៣ឆ្នាំ ពីឆ្នាំ (១៥១៧-១៥២០) [[ស្រីជេដ្ឋា]] បានប្រមូលកងទ័ពចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និងបានចែកជាពីរកងពល ដែលកងពលទី១ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកសំរោងទង]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]) និង កងពលទី២ មានចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ខ្លាំងពូកែរបស់ស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកៅ" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្នជា វត្តវិហារសួគ៌ [[ខេត្តកណ្ដាល]]) ។ ក្រោយប្រមូលកងទ័ពដ៏សំបើម កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញា លំពាំង" បានចេញពីសំរោងទង បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់សមរភូមិ វាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ពេលនោះមេទ័ព ២រូប របស់ព្រះចន្ទរាជា នាម "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" បានដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) មកចេញច្បាំងតទល់ យ៉ាងខ្លាំងក្លា ស្នូរសម្លេងព្រួញដាវលំពែង និងស្នូរកាំភ្លើងធំ លាន់រំពងពេញសមរភូមិកំពង់ឆ្នាំង រំពេចនោះ កងទ័ពជំនួយ របស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ផ្សេងទៀត បូករួមទាំង ដំរីសឹកចម្បាំង ចំនួន ១៤០ក្បាល ដឹកនាំដោយមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា គឺ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលនៅពីខាងក្រោយកងទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានសំរុកចេញមកវាយគាបទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា ឱ្យបែកបាក់បរាជ័យ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះបន្ទាយនៅ ក្រុងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅ​ចតុមុខ == '''Battle at Chaktomuk''' មួយឆ្នាំ​បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនៅសមរភូមិវាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ព្រះចន្ទរាជា ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យមេទ័ពចំនួន ២រូប គឺមេទ័ព "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" ឱ្យដឹកនាំទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយយកបន្ទាយចតុមុខ ដែលមានកងទ័ព របស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) នៅឈរជើងចាំការពារតំបន់នេះ ដែលដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ។ ចំនួនកងទ័ព របស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលលើស ២ដង នៃចំនួនទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា បានវាយបែកសមរភូមិចតុមុខ (Chaktomuk Battlefield) ក្នុងឆ្នាំ ១៥២១ នៃគ.សករាជ ហើយកងទ័ពព្រះចន្ទរាជា បានចេញបង្ហួសទៅវាយយក [[ស្រុកបាទី]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តតាកែវ]]) បន្ថែមទៀត ក្រោយមក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចៅហ្វាយស្រុកនាតំបន់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ទាំងអស់ ត្រូវរក្សាទ័ពឱ្យនៅអព្យាក្រិត បើពុំនោះទេព្រះអង្គនិងច្បាំងស្លាប់រស់ដល់ទីបញ្ចប់ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ។​<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 2], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ចម្បាំងនៅទន្លេមុខបួន == '''Battle on the Four Rivers''' '''(ហេតុដែលនាំឱ្យហៅទន្លេច្រាបឈាម!)''' '''(Reasons to call the bloods river! )''' ក្រោយពេលដែល [[ស្រីជេដ្ឋា]] បានលឺតំណឹងថា ក្មួយរបស់ខ្លួន "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានស្លាប់ក្នុងបន្ទាយចតុមុខ ដោយទ័ពព្រះចន្ទរាជា ព្រះអង្គ​ទ្រង់ពិរោធ (ខឹង) ជាខ្លាំងបានផ្ញើចុតហ្មាយទៅមេទ័ពធំរបស់ខ្លួន "ពញ្ញាកៅ" ដែលបោះទ័ពនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ [[ខេត្តកណ្ដាល]] ឱ្យលើកទ័ពទៅសងសឹកឱ្យខ្លួនជាប្រញាប់ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២២ នៃគ.សករាជ កងទ័ព ពញ្ញាកៅ ចំនួ​ន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) បានឆ្លងទន្លេមកត្រើយខាងលិច ពញ្ញាកៅ បានចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់)​ ជាទ័ពជើងគោក ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ៊្វាវាំង" លើកទៅបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ ចំណែកឯ ពញ្ញាកៅផ្ទាល់ ដឹកនាំកងទី២ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៦០ គ្រឿង វាយចូលចំណតផែទូក របស់ព្រះចន្ទរាជា​នៅ ជ្រោយពន្លា (បច្ចុប្បន្នជា ជ្រោយចង្វា​រ) (Chroy Changvar) កងទ័ព​ជើងទឹក ពញ្ញាកៅ មានភាពខ្លាំងក្លាណាស់បានដេញវាយទ័ពជើងទឹករបស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលដឹកនាំដោយ មេទ័ព "វិបុលរាជ" និង មេទ័ព "ប្រទសរាជ" ទៅដល់តំបន់ព្រែកព្នៅ ទើបមេទ័ពធំរបស់ ព្រះចន្ទរាជា​ នាម "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ដែលតាំងបន្ទាយនៅព្រែកតាទែន បានចេញមកជួយទ័ព "វិបុលរាជ" និង "ប្រទសរាជ" ។​ ពញ្ញាកៅ ឃើញដូច្នេះ ក៏ប្រើល្បិចធ្វើជាចាញ់ដកថយទៅក្រោយវិញដើម្បីឱ្យ "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" មកដេញតាមកងទ័ពខ្លួន ។ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ៊្វាវាំង" ដែលបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏លើកទ័ពទៅវាយគាបទ័ព "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ពីក្រោយត្រង់ទន្លេមុខបួន នៅទីបំផុតក៍ធ្វើឃាត ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ បាននៅពេលនោះ (បច្ចុប្បន្នបូជនីដ្ឋាន ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ឬ ហៅតាពេជ្រ នៅជាប់និង បូជនីយ​ដ្ឋាន ព្រះអង្គដង្កើរ មុខព្រះបរមរាជវាំង សព្វថ្ងៃនេះ) ហើយទន្លេមុខបួន ដែលពោពេញទៅដោយការបង្ហូរឈាម ត្រូវបានអ្នកស្រុកទីនោះហៅថា "ទន្លេច្រាបឈាម" ។ ​<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == សមរភូមិកំពង់ចាម (គ.ស ១៥២៣) == '''Kampong Cham Battlefield (AD 1523)''' ក្រោយពេលដែល "ពញ្ញាកៅ​" ទទួលជ័យជំនះនៅទន្លេមុខបួន ទ័ពរបស់ខ្លួន បានដាច់ស្បៀង និងនឿយហត់ជាច្រើនថ្ងៃផងនោះ បានសំរេចចិត្តទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ដែលមានទ័ពសេសសល់ត្រឹមតែ ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ចំណែក​ឯខាង ព្រះចន្ទរាជា ដែលទទួលបានដំណឹងពីការមរណៈភាពលោក "ពញ្ញាហ្មឺនពេជ្រ" មានភាពតក់ស្លុត និង ឈឺព្រះទ័យជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានថ្វាយមរណៈនាមទៅលោកថា "ចៅពញ្ញាសួគ៌ាលោក" ។ បន្ទាប់មក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសរាជសារតែងតាំងលោក "[[ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង]]" ជាប្រមុខមេទ័ពធំជំនួសវិញ លោកឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ល្បីខាងយុត្តិសាស្ត្រសឹកសង្គ្រាម និងការដឹកនាំទ័ព ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ​.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់កងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ដឹកនាំដោយព្រះអង្គផ្ទាល់ បានយាងចេញជិះទូកចម្បាំងទីនាំង ឈ្មោះ "សារ៉ាយអណ្ដែត" និងទូកចម្បាំង ចំនួន៣០០ គ្រឿងទៀត ទៅប្រមូលផ្ដុំទ័ពនៅខេតអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ធំ]]) ដែលមានចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) រីឯកងទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៀតដឹកនាំដោយ "ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង" ចេញទៅវាយបន្ទាយទ័ព "ពញ្ញាកៅ​" នៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ព្រមគ្នាតែម្ដង ។ ដំណឹងប្រកាសសង្គ្រាម របស់ព្រះចន្ទរាជា បានជ្រាបទៅដល់ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ទ្រង់បានប្រមូលទ័ពសេសសល់ ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ចែកចេញជា ប្រាំកងពល កងទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ព្រំវៀង" មានចំនួន ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាកងទ័ពជួរមុខ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ពេញ" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៣ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​នួន" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទន់" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជួរក្រោយ និងកងទី៥ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាផាតស្រាល" និង "ពញ្ញាវិបុលរាជ" មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង ជាកងទ័ពជើងទឹក ចេញទៅការពារបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] ដែលជាទីតាំងនៃសមរភូមិកំពង់ចាម ។ រីឯព្រះស្ដេចកនកាន់ទ័ព ហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) និងចាត់ឱ្យ មេទ័ព​ធំ "ពញ្ញាកៅ" និង "ជហ្វាវាំង" ដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) បូករួមទាំងទ័ពហ្លួងបាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ" នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ។ ដូចនេះ​កងទ័ពសរុបដែលការពារបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា មានចំនួន ៦៥,០០០ (ជាង ៦មុឺននាក់) នៅទីបំផុតកងទ័ពជាង ១សែននាក់ របស់ព្រះចន្ទរាជា បានវាយបែកបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម នៃសមរភូមិកំពង់ចាម ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ចន្ទរាជា និង ស្រីជេដ្ឋា នៃសង្គ្រាមចុងក្រោយ == '''Chan Reachea & Srei Chedtha of Final War''' ក្រោយពេល ​ព្រះចន្ទរាជា និង ព្រះស្រីជេដ្ឋា ធ្វើសង្គ្រាមយ៉ាងធំនៅសមរភូមិ ស្រុកកំពង់សៀម កងទ័ព​ទាំងសងខាង បានខូចខាតសំភារៈសឹកអស់ជាច្រើន ដូចនេះ​ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ស្ដេចទាំង២ បានចាត់បេសកជន ទាំងសងខាង​ឱ្យទៅបញ្ជារទិញ កាំភ្លើងធំ (Cannons) ពីពួក "ប៉តទុយហ្គេស" (Portuguese) នៅជ្រោយម៉ាឡាកា (Malacca) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ (Malay Peninsula) ដែលត្រូវ បាន (Record ទុកដោយប្រវត្តិវិទូ នៅស.វទី១៦​) ។ ខាងព្រះចន្ទរាជា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១០០ (១រយដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ១០០០ (១ពាន់ដើម​) ទុករក្សាក្នុងបន្ទាយ ចំណែកឯ ព្រះស្រីជេដ្ឋា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១៥០ (១រយហាសិបដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ទូកសំពៅខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកកាំភ្លើងធំ ១៥០ដើម និង កាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់បាន នៅ ស្រុកពាម (ពួកដាយវៀតហៅ៖ ម៉ាងខម) (Đại Việt call: Mán Khảm) មានន័យថា "ពាមខ្មែរ" នា [[កម្ពុជា​ក្រោម]] ហើយក្រមការខេត្តបានបញ្ជូនថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដូចនេះខាង ព្រះស្រីជេដ្ឋា មិនមានសញ្ញវុធសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ពនោះទេ ។<ref> Mamitua Saber, Dionisio G. Orellana (1977) [https://books.google.com.kh/books?id=1U4cAQAAMAAJ&q=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyp4zR7vTzAhVNIIgKHUeYAI8Q6AF6BAgDEAM Comparative Notes on Museum Exhibits in Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Macao, and the Philippines: A Report to the Ford Foundation on Travelling Symposium for Southeast Asia Museum Development, April-May, 1971], Publisher: Aga Khan Museum, Mindanao State University, Original from the University of Michigan p.354 </ref> <ref> Contributor: James Richardson Logan (1851) [https://books.google.com.kh/books?id=PkhFAQAAMAAJ&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&source=gbs_navlinks_s The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia, Volume 5], Publisher: Kraus Reprint, Original from Cornell University. </ref> === សមរភូមិ​ទន្លេបិទ (គ.ស ១៥២៤) === '''Tonle Bet Battlefield (AD 1524)''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៤ នៃគ.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ព ១៣៥,០០០ (ជាង១៣មុឺននាក់) ចែកចេញជា បួនកងពល កងពលទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាភក្ដី" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) លើកទៅស្ទាក់កងទ័ព "ពញ្ញាកំហែង" ដែលជាឪពុកក្មេកព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលកាន់ទ័ពនៅស្រុក សៀមប៉ោយ (បច្ចុប្បន្នជា [[ស្រុកសៀមប៉ាង]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]) ដែលមាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) កុំឱ្យលើកមកជួយ ស្រីជេដ្ឋាបាន ។ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទេព" លើកទ័ព ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) វាយចូលសមរភូមិ​ទន្លេបិទ ចំពីមុខផ្លូវទៅបន្ទាយ "ស្រឡបដូនតី" កងទី ៣ ដឹកនាំដោយ "ព្រះចន្ទរាជា" ផ្ទាល់ ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ជាទ័ពជំនួយបោះនៅស្រុកកំពង់សៀម កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី" ចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ចេញទៅបង្កប់នៅ [[ខេត្តព្រៃវែង]] ។ កងទ័ព "ពញ្ញាទេព" ចំនួន ៤មុឺននាក់ ក៏ប្រទះនិងទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដែលបោះបន្ទាយនៅ ទន្លេបិទ​ ទ័ពទាំងពីរ បានច្បាំងគ្នាពេលវេលាព្រឹក រហូតដល់ថ្ងៃរសៀល ទ័ព "ពញ្ញាទេព" ក៏ឡោមព័ទ ទ័ពព្រះស្ដេចកនជាប់ ពេលនោះ ដំណឹងច្បាំងគ្នានៅសរមភូមិទន្លេបិទបានទៅដល់ "ពញ្ញាកៅ" ដែលកំពង់យាមការក្នុងបន្ទាយ ដឹងដំណឹងដូចនេះ "ពញ្ញាកៅ" ប្រញាប់​ដកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ពីក្នុងបន្ទាយចេញទៅជួយព្រះស្រីជេដ្ឋា យ៉ាងប្រញាប់ ទុកឱ្យ "ជហ៊្វាវាំងជុំ" ដែលមានទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យ ។ កងទ័ព "ពញ្ញាកៅ" បានទៅជួយរំដោះ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ទាន់ពេល ដោយកងទ័ព "ពញ្ញាទេព" បិទផ្លូវខាងក្រោយជាប់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ពញ្ញាកៅ បានវាយសម្រុកចេញទៅមុខមកដល់ [[ខេត្តព្រៃវែង]] ក៏ប្រទះនិងទ័ពបង្កប់ ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) របស់ "ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រីបែន" វាយស្ទាក់ពីមុខ ពញ្ញាកៅ​ឃើញដូចនេះ ក៏ឱ្យព្រះស្រីជេដ្ឋា ស្រូតទៅបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីមុន ខ្លួននៅចាំច្បាំងការពារជាមួយ "ឧកញ៉ា​បែន" ហើយពញ្ញាកៅ ក៏ចោលលំពែងត្រូវ "ឧកញ៉ា​បែន" ស្លាប់ក្នុងពេលនោះ ទើបកងទ័ពត្រឡប់មកដល់ក្នុងបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីវិញ ចំណែកឯ ទ័ពឪពុកក្មេក ព្រះស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកំហែង" ត្រូវទ័ព "ពញ្ញាភក្ដី" របស់ចន្ទរាជា វាយធ្វើឃាតបាននៅពេលនោះទៅ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ជ័យជំនះព្រះចន្ទរាជា (គ.ស ១៥២៥) == '''Victory of Chan Reachea (AD 1525)''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកកងទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) វាយចូលបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ​" របស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលមានកងទ័ព​យាមការ ចុងក្រោយក្នុងបន្ទាយតែ ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ នៅសមរភូមិ [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] កងទ័ព ព្រះចន្ទរាជា​ បានឡោមព័ទ្ធ បន្ទាយស្រឡប់ដូនតី អស់វេលា ១៥ ថ្ងៃ ដោយបន្ទាយនេះខ្ពស់ពិបាកនិងវាយចូលពេក ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់ពលសេនា ឱ្យប្រកាសរាជសារ ដោយមានពំនោលថា រាល់ជនទាំងឡាយណា ដែលអាចចាប់ ឬ សម្លាប់ស្ដេចកនបាន និង មានប្រាក់រង្វាន់ ហើយលើកយស័ក្តជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ក្រោយពលសេនា ប្រកាសរាជសារនៅមុខបន្ទាយ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ចប់ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ព្រះស្រីជេដ្ឋា ក៏បានសោយទីវង្គត់ ដោយត្រូវប្អូនថ្លៃរបស់ខ្លួន នាម "មន្ត្រី​ដូនកែវ" លួចធ្វើឃាតដោយកាត់ក្បាល បូករួមទាំងពញ្ញាកៅ និងបក្សពួកទាំងអស់នៃមន្ត្រីជំនិតទាំង២៥នាក់ យកទៅថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដោយក្ដីអំណរនិងជ័យជំនៈនេះ តាមការសន្យា ទ្រង់បានលើកយ័ស្ដ "មន្ត្រី​ដូនកែវ" ជាពញ្ញាដូនកែវ មានឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ចំណែកឯ​ក្បាលព្រះស្ដេចកន និងបក្សពួកទាំង២៥នាក់ ត្រូវបានយកទៅដោតនៅមុខកំពែងបន្ទាយ ស្រឡប់ដូនតីនេះតែម្ដងទុកជាបម្រាម ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ការកសាងរាជវាំងលង្វែក == '''Construction of Longvek Palace''' ក្រោយពេល ព្រះចន្ទរាជា ទទួលបានជ័យជំនះលើ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ទ្រង់បានយាងត្រឡប់មកបន្ទាយមានជ័យ នា [[ខេត្តពោធិសាត់]] វិញ និងបានបង្គាប់ឱ្យសព្វមុខមន្ត្រី សាងសង់បន្ទាយរាជវាំងថ្មី នៅលង្វែក នា [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ក្នុងឆ្នាំច គ.សករាជ ១៥២៦ ដើម្បីគេចចេញពីការគំរាមកំហែងរបស់កងទ័ពសៀម ក្រុមមេការ បានទទួលការសាងសង់រាជវាំង ដោយជីកបុកគ្រឹះ រៀបថ្ម ៦ហត្ថ ស្មើជម្រៅ ៣ម៉ែត្រ ជុំវិញបន្ទាយជា ៣ជ្រុង ហើយលើកដីច្រោះក្ដារ ធ្វើជាបន្ទាយខាងលើនោះតម្កល់ ១៧ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់ ៨.៥ ម៉ែត្រ កម្រាស់ខាងលិច ១០ហត្ថ ស្មើនិងកម្រាស ៥ម៉ែត្រ ជើងទេរក្រោម ២២ហត្ថ ស្មើនិងកម្រាសជើងទេរ ១១ម៉ែត្រ ជុំវិញទាំង ៣ជ្រុង "ព្រោះជ្រុងទី៤ នោះគឺទន្លេ កំពែងបន្ទាយមាន ៥ជាន់ និងមានទ្វារធំ៨ ទ្វារនីមួយៗ មានសើនមួយ កំពស់ ២២ ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់១១ម៉ែត្រ សម្រាប់ដាក់កាំភ្លើងធំ ទាំង៨សើន រីឯជ្រុងទាំង៤ មានប៉មកម្ពស់ ២៥ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់ ១២.៥ម៉ែត្រ សម្រាប់ឆ្មាំយាម និងដាក់កាំភ្លើងធំដូចគ្នា រីឯលើកំពែងបន្ទាយជុំវិញនោះទ្រង់ឱ្យដាក់សុទ្ធតែកាំភ្លើងវែងបាញ់ច្រូងជុំវិញទាំង ៥ជាន់ ។ ខាងមុខកំពែង ជាន់ទី១ ស្ដេចឱ្យធ្វើរោងសម្រាប់ដាក់ទ័ព ដំរី និងទ័ពសេះ ក្នុងកំពែងជាន់ទី១ ដដែរនេះ ដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងកាំភ្លើងធំ ។ ខាងកំពែងជាន់ទី២ តាំងថែវ ដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងកាំភ្លើងតូច និងធ្វើសាលាជំនុំក្ដី ដាក់សាលាដំបូងខាងឆ្វេង សាលាឧទ្ធរណ៍ខាងស្ដាំ ។ ខាងក្នុងកំពែងទី៣ តាំងថែវដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងដាវ កងផ្គាក់ ជាសេនាអាវុធខ្លី ។ ខាងកំពែងជាន់ទី៤ សាងដំណាក់រោងល្ខោន និង ព្រះពន្លាទតល្ខោន ។ នៅខាងក្នុងកំពែងទី៥ សាងដំណាក់ដាក់ព្រះបញ្ចក្សេត្រ គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង៥ និង ដំណាក់សំរិទ្ធ សម្រាប់ដាក់ព្រះរាជទ្រព្យ មានវិមានសម្រាន្តភិរម្យ សម្រាប់ក្រុមបារគូ ក្រុមបុរោហិត និងក្រុមមហាត្លិក នៅក្នុងកំពែងជាន់ទី៥ ដដែរ នៅទ្វារយាម តាំងថែវឱ្យកំពូល ៥ មានជហ៊្វាដងក្ដារ សុទ្ធតែលាបម្រ័ក្សណ៍ ជាតិហិង្គុល បិទមាស មានសោភោណភ្លឺផ្លេកពន់ប្រមាណ ហើយធ្វើប្រាង្គមហាប្រាសាទមួយកំពូល៥ ជាប្រាសាទសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ផ្ទំសម្រាក មានសាងព្រះរាជមន្ទីរធំមួយ សម្រាប់ព្រះស្នំក្រមការប្រចាំយាម រាជមន្ទីរមួយទៀតមានកំពូល៣ជាន់ សម្រាប់ព្រះរាជបុត្រី មានសាងព្រះដំណាក់៥ខ្នង សម្រាប់ព្រះស្នំ និង ព្រះដំណាក់៥ខ្នងទៀត សម្រាប់ពួកអ្នកម្នាង រីឯព្រះដំណាក់២ខ្នងទៀត សម្រាប់អ្នកអង្គម្ចាស់ ហើយខាងក្រោយកំពែងនោះ ឱ្យតាំងឃ្លាំងស្រូវអង្ករ និងឃ្លាំងអំបិល ត្រីសាច់ ១៥ខ្នង ខាងត្បូងនិងខាងជើងកំពែងនោះ តាំងឃ្លាំងគ្រាប់រំសេវ១០ខ្នង ខាកើតព្រះរាជវាំង ឱ្យតាំង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់ ព្រួញស្នារ ទុកការពារផ្នែកខាងក្រោយ ។ នៅគ្រប់ដំណាក់មានជីកស្រះស្រង់រងថ្លា សួនច្បារផ្កា ដំណាំ ក្រអូប ល្វឹងល្វើយ ល្អជាអនេក ប្លែកត្រកាលក្នុងព្រះរាជវាំង ដែលបានសាងសង់រួចក្នុងរយៈពេល ២ឆ្នាំ ត្រូវបញ្ចប់ក្នុង គ.ស ១៥២៨ ។ បន្ទាយព្រះរាជវាំងថ្មីសាងបញ្ចប់រួចរាល់ហើយ ព្រះចន្ទរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យរើបន្ទាយចេញពី ពោធិ៍សាត់ មកតាំងនៅរាជធានីលង្វែក និងបង្គាប់ឱ្យដាំដើមឬស្សីព័ទ្ធជុំវិញបន្ទាយកម្រាស ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០០ម៉ែត្រ ដើម្បីការពារបន្ទាយ ហើយព្រះអង្គឡើងប្រកាសជាស្ដេចផែនដីលើកទី២ រាជសម័យលង្វែក នៃអាណាចក្រលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៣៩ នៃគ.សករាជ ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា" ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការផ្ដាច់ចំណងការទូត ជាមួយនគរសៀម គ.ស ១៥៣០ == '''The severance of diplomatic ties with the kingdom of Siam, 1530 AD''' ព.សករាជ ២០៧៤, គ.សករាជ ១៥៣០, ម.សករាជ ១៤៥៣, ចុ.សករាជ ៨៩៧ ត្រូវនិងឆ្នាំឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ក្រោយសៀមបានបញ្ចប់ជម្លោះរាជវង្ស ស្ដេចសៀមគ្រងរាជ្យថ្មីព្រះនាម ព្រះចៅចក្រព័ត រាជាធិរាជ ឬ ហៅតាមសំនៀងសៀមថា "ចក្រាផាត់" (Chakkraphat) បានចាត់បេសកជន ៣នាក់ ជាតំណាងទូត ឱ្យមកទារសួយសារអាករ ព្រះដង្វាយពី ព្រះចន្ទរាជា នាពេលនោះ ។ ព្រះចន្ទរាជា បានបញ្ជារឱ្យក្រមការរាជវាំង ទទួលបេសកជន នគរសៀម នៅខាងក្រៅរាជវាំង ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលឆ្លើយតបថា នគរកម្ពុជានាពេលនេះលែងចំណុះ ឱ្យនគរសៀមទៀតហើយ មិនមានការថ្វាយសួយសារអាករ និង ព្រះដង្វាយ ថ្វាយទៅកាន់ព្រះរាជាសៀមទៀតនោះទេ បើព្រះរាជាសៀមមិនសុខចិត្ត អាចមកសាកកម្លាំងនិង នគរយើងបាន ខ្លឹមសារ ឆ្លងឆ្លើយនៃទំនាក់ទំនងនគរទាំងពីរ បានកាត់ផ្ដាច់នៅចំណងការទូតទាំងស្រុង ក្រោយពេល ព្រះរាជាខ្មែរ បានដឹងតំណឹងថា កងទ័ពសៀម ជាប់ដៃធ្វើសង្គ្រាមជាមួយ នគរភូមា (បច្ចុប្បន្ន [[ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]]) ដែលបានបើកការវាយលុកទៅនគរសៀម ជាបន្តបន្ទាប់ ។ === សៀមឈ្លានពាន តំបន់អង្គរ គ.ស ១៥៤០ === '''Siam invades Angkor 1540 AD''' ព.សករាជ ២០៨៤, គ.សករាជ ១៥៤០, ម.សករាជ ១៤៦៣, ចុ.សករាជ ៩០៧ ត្រូវនិងឆ្នាំជូតទោស័ក សៀមបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) កាត់តាម នគររាជសីម៉ា មកដល់ព្រំប្រទល់ខេត្ត មហានគរ (បច្ចុប្បន្នជាខេត្ត [[សៀមរាប]]) ទ័ពសៀម ចែកចេញជា ៣កងពល កងពលទី១ ជាទ័ពដំរី កងពលទី២ ជាទ័ពសេះ កងពលទី៣ ជាទ័ពថ្មើជើង ទ័ពទាំង៣កង បានវាយសម្រុកចូលតំបន់អង្គរ ពេលនោះ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ពលង្វែកទៅដោយផ្ទាល់ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បូករួមនិង ទ័ពនៅមហានគរ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) សរុបទាំងអស់មានចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) បានវាយបកត្រឡប់យ៉ាងខ្លាំងក្លាទៅកាន់កងទ័ពសៀម នៅត្រង់សមរភូមិស្ទឹងអង្គរ ហើយទីបំផុត កងទ័ពសៀមបានបរាជ័យ ដោយការបាក់ទ័ពរាបទាបអស់ ក្នុងជ័យជំនះដ៏អស្ចារ្យនេះ ព្រះចន្ទរាជា បានផ្លាសប្ដូរឈ្មោះខេត្ត មហានគរ ទៅជាឈ្មោះ [[ខេត្តសៀមរាប]] មកដល់ពេល បច្ចុប្បន្ននេះ ហើយក៏ជាជ័យជំនះទី១ របស់ព្រះចន្ទរាជាផងដែរ ដែលធ្វើសង្គ្រាមឈ្នះពួកសៀម ។<ref> Société asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == ចម្បាំងខ្មែរសៀម គ.ស ១៥៥៥ == '''Khmer-Siamese war, 1555 AD''' * មរណភាពលោក [[សួគ៌ាលោកពេជ្រ|ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង]] ព.សករាជ ២០៩៨, គ.សករាជ ១៥៥៥, ម.សករាជ ១៤៧៧, សៀមបានលើកទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) ចូលមកឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា ជាលើកទី២ កងទ័ពសៀមបានបែងចែកជាពីរកងពល កងពលទី១ មានចំនួន ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាអង្គ ជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] និង ត្រូវជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម ដែលស្ដេចសៀមបានសន្យាថា បើពញ្ញាអង្គ ឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះ ទ្រង់និងដាក់ ឱ្យ ពញ្ញាអង្គ បានសោយរាជ្យ នៅនគរខ្មែរ តែម្ដង ។ ទ័ពសៀមបានចូលមកឈ្លានពានយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង បង្ហួសវាយយក [[ខេត្ត ពោធិ៍សាត់]] កងពលទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹក ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាវាំងសាន វាយចូល [[ខេត្តកំពត]] ។ ព្រះចន្ទរាជា ទ្រង់ជ្រាបហើយត្រាស់បង្គាប់ឱ្យ ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមកែវ កេណ្ឌរេហ៍ពល នាខេត្តបាសាក់ ព្រះត្រពាំង ក្រមួនស និងបាទី បន្ទាយមាស បានចំនួន ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) ទៅច្បាំងតទល់ជាមួយទ័ពសៀមនៅសមរភូមិខេត្តកំពត ។ === សមរភូមិ ពោធិ៍សាត់ === '''Pursat Battlefield''' គ.សករាជ ១៥៥៥ កងទ័ពសៀមចំនួន ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) បានវាយចូល [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ខណៈ ដែលលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ដឹកនាំទ័ពចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ទៅច្បាំងតទល់ជាមួយនិងទ័ពសៀម អស់ពេលជាច្រើនយាម ដោយចំនួនកងទ័ព និង គ្រឿងសឹកចម្បាំងរបស់សៀម ច្រើនជាងភាគីខាងលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ពេកណាស់ បើច្បាំងបន្តទៀត កងទ័ពខ្មែរ និងស្លាប់គ្មានសល់ ដូចនេះ លោកមឿង ក៏សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពថយ ទៅក្នុងបន្ទាយមានជ័យវិញ រីឯកងទ័ពស្លាប់អស់ប្រមាណ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដូចនេះកងទ័ពក្នុងបន្ទាយនៅសល់តែ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កំពុងតែដាច់ស្បៀងនិងត្រូវបានកងទ័ពសៀមឡោមព័ទ្ធ ចំណែកឯកងទ័ពជំនួយរបស់ ព្រះចន្ទរាជា ២ថ្ងៃទៀតទើបមកដល់ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ។ ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង បានមើលមកកងទ័ពរបស់ខ្លួន ឃើញទឹកមុខបាក់ស្បាតរបស់កងទ័ព បានគិតយ៉ាងល្អិតល្អន់អំពីក្បួនសឹកនេះ បើសង្គ្រាមលើកនេះសៀមឈ្នះ ហើយយកបានតំបន់ ពោធិ៍សាត់នេះ សៀមនិង គម្រាមកំហែង ដល់អាណាចក្រលង្វែក ដូចនេះលោកផ្ទាល់និងពលីកម្ម ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ។ លោកមឿង បានរៀបចំគម្រោងការមួយ ដោយឱ្យទាហ៊ានជំនិតៗ របស់លោក ដកកូនទាហាន ៤,០០០ (៤ពាន់នាក់) ចេញពីជួរទ័ព រួចឱ្យទៅបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃ ជិតជំរំុស្បៀងកងទ័ពសៀម រួចលោកឱ្យទាហ៊ានសេះសល់ ប្រមាណជា ១៦,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចាកចេញពីជំរុំទ័ព ត្រៀមជាមួយកាំភ្លើងធំ និង ព្រួញភ្លើង បង្កប់នៅក្រៅជំរុំ បន្ទាប់មកលោកឱ្យរៀបចំ មនុស្សចំបើងដែលជាទីងមោង ពាក់នៅសំលៀកបំពាក់កងទ័ពវិញ ហើយដាក់ទីងមោង ដែលស្លៀកពាក់ទាហ៊ានទាំងអស់នោះ ទៅក្នុងបន្ទាយវិញ ។ ដើម្បីពន្យាពេលកងទ័ពសៀម ពីការវាយលុកចូលជំរុំកងទ័ព នាពេលថ្ងៃរសៀលនេះ លោកមឿង បានប្រើល្បិចមួយ គឺពិធីពលីជីវិត ដើម្បីទៅកេណ្ឌទ័ពខ្មោច នៅពេលយប់ ដើម្បីឱ្យល្បិចនេះក្លាយជាការពិតទៅបាន និង ដើម្បីឱ្យពួកសៀមជឿផងដែរនោះ មានតែការសម្លាប់ខ្លួនរបស់លោកទេ ទើបល្បិចនេះអាចពិត និង ជាក់ស្ដែង ។ ដោយលោកមឿង បានចាត់កូនទាហានឱ្យជីករណ្ដៅធំមួយ ជំរៅ ៨ ហត្ថ ៤ ជ្រុង ដោយស្មើនិង ៤ម៉ែត្រ ៤ជ្រុង ដាក់នៅចម្រូងលំពែង រួចឱ្យធ្វើរានទេវតា ៧ ថ្នាក់ដាក់បាយសី ទឹកអប់ និង គ្រឿងបូជា ហើយឱ្យធ្វើរាជព័ទ្ធ របងជុំវិញ និង លេងភ្លេងថ្វាយទាំង៨ទិស ហើយលោក បាននាំគ្រួសាររបស់លោក ស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស ដោយពោលថា ខ្លួននិងសម្លាប់ខ្លួន ដើម្បីកេណ្ឌទ័ពខ្មោចឱ្យមកជួយក្នុងរយៈពេល ៧យាមទៀត ហើយប្រាប់ ឱ្យកងទ័ពខ្មែរទាំងអស់ត្រូវច្បាំងស្លាប់រស់ជាមួយកងទ័ពសៀម ពេលដែលលោកនិងគ្រួសារលោតសម្លាប់ខ្លួនរួច ។ ចំណែកឯកងទ័ពសៀមត្រូវលើកទ័ពមកច្បាំងនូវរសៀលនេះ តែដោយសារ តែលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ធ្វើពិធីកេណ្ឌទ័ពខ្មោចឱ្យមកជួយក្នុងយប់នេះ ទើបភាគីទ័ពសៀម បានរងចាំដល់វេលាយប់ ទើបនាំទ័ពវាយសម្រុកចូលមក ព្រោះពួកសៀមមិនជឿថាមានកងទ័ពខ្មោចមកជួយនោះទេ ហើយពួកសៀមមិនបានដឹងថានេះជាការពន្យាពេលរបស់លោកមឿងនោះទេ ។ នៅវេលាយប់បានមកដល់ សៀមបានលើកទ័ពចូលជំរំុកងទ័ពលោកមឿង តែមិនមានកងទ័ពខ្មែរនោះទេ មានតែមនុស្សចំបើងដែលបន្លំស្លៀកពាក់ជាកងទ័ព យល់សេចក្ដីដូចនេះ មេទ័ពរងខ្មែរ ឧកញ៉ាចក្រីសុខ បញ្ជារឱ្យបាញ់ព្រួញភ្លើង និង កាំភ្លើងធំ ពីក្រៅជំរុំ ដុតសម្លាប់កងទ័ពសៀម ឆេះស្លាប់អស់ជាច្រើន ច្បាំងគ្នារហូតដល់យប់អាធ្រាត កងទ័ពខ្មែរដែលបង្កប់ក្នុងព្រៃ ចំនួន ៤,០០០ នាក់ ចូលទៅវាយដុតជុំរំស្បៀងកងទ័ពសៀម ភ្លើងឆាបឆេះទាំងមុខទាំងក្រោយ កងទ័ពសៀម ស្មានតែភាគីខ្មែរមានទ័ពជំនួយក៏ចាប់ផ្ដើមជ្រួច្របល់បែកទ័ព ឧកញ៉ាចក្រីសុខ ក៏ប្រកាសឱ្យកងទ័ពទាំងអស់កាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមដល់ អូរស្វាយដូនកែវ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ហើយកងទ័ពសៀមក៏បានបោះជុំរំនៅទីនោះ ២ថ្ងៃបន្ទាប់ពី កងទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) បូករួមទាំង ដំរីសឹក ៥០០ និង សេះចម្បាំង ៥,០០០ ដែលដឹកនាំដោយ ព្រះចន្ទរាជា ផ្ទាល់បានមកដល់ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមបណ្ដេញកងទ័ពសៀម ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> === សមរភូមិ បាត់ដំបង (បរាជ័យកងទ័ពសៀម) === '''Battambang Battlefield (Defeat of Siamese army)''' ក្នុង គ.សករាជ ១៥៥៥ ដដែល កងទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) របស់ ព្រះចន្ទរាជា បានវាយសម្រុកទៅកាន់កងទ័ពសៀមនៅសមរភូមិ [[បាត់ដំបង]] ដំរីចម្បាំងរបស់ ព្រះចន្ទរាជា បានទៅប្រជល់ និង ដំរីចម្បាំងរបស់ ពញ្ញាអង្គ ហើយព្រះចន្ទរាជា បានកាប់ ពញ្ញាអង្គ ចំស្មាពីចំហៀង ដោយសែងដាវដងវែង ហើយកាប់ទម្លាក់ធ្លាក់ស្លាប់ពីលើខ្នងដំរី បរាជ័យកងទ័ពសៀម សមរភូមិបាត់ដំបង កងទ័ពលង្វែក បានរឹបអូសយក ដំរីសឹក ៩០ក្បាល បានសេះ ៤៥០ក្បាល បានដាវកាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធ រទេះគោ រទេះចម្បាំងជាច្រើន ហើយចាប់បានកងទ័ពសៀមជាឈ្លើយសឹកប្រមាណ ១០,០០០ (១មុឺននាក់) កងទ័ពសៀមសរុប ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) ដែលលើកមកឈ្លានពានអាណាចក្រលង្វែក ទាំងជើងគោក និង ជើងទឹក បានបាត់បង់អស់ ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) ហើយសៀមសល់កងទ័ព ប្រមាណជា ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះបានដកទ័ពទៅដល់ អាងសិលា នាព្រំប្រទល់ខ្មែរសៀម បរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនេះ កងទ័ពសៀមមិនបានលើកមកឈ្លានពានកម្ពុជាទៀតនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាពេលវេលា ដែលកងទ័ពលង្វែក បានវាតទីដណ្ដើមទឹកដីខ្លួនមកវិញ ហើយវាយយកបាន បណ្ដារស្រុកទាំង ១៣ ពីសៀមផងដែរ ជ័យជំនះដ៏ធំធេងនេះ ប្រជានុរាស្ត្រ បានដាក់រហ័សនាមទ្រង់ថា៖ ស្ដេចនៃសឹកសង្គ្រាម ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == កំណត់ត្រាសង្គ្រាមរវាង ខ្មែរ និង សៀម == '''Record of the war between Khmer and Siam''' * គ.សករាជ ១៥៤០ ចម្បាំងអង្គរ * គ.សករាជ ១៥៥៥ សៀមឈ្លានពាន បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ សៀមប្រើទ័ពសរុប ១៤មុឺននាក់ ច្បាំងនិង ទ័ពលង្វែក ២០មុឺននាក់ * គ.សករាជ ១៥៥៦ - ១៥៥៩ - ១៥៦២ ១៥៦៣ - ១៥៦៤ ចន្ទរាជា ដឹកនាំទ័ពលង្វែក ឈ្លានពាន អាណាចក្រអាយុធ្យា យកបានបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ទាំង ១៣ ត្រឡប់មកវិញ ហើយជាឆ្នាំរវាងកងទ័ព កម្ពុជា និង ភូមា លើកទ័ពច្បាំងគៀបប្រទេសសៀមផងដែរ ។ == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៤៨៦-១៥៦៧)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីជេដ្ឋា]]|title=[[សម័យកាលលង្វែក|អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥១៦-១៥៦៦'''|after=[[បរមរាជាទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 0ejqumotpc905wp8nclo8axtbu54qzy 0 36203 337534 326503 2026-07-22T01:31:07Z ~2026-40898-12 52145 /* រដ្ឋបាល */ 337534 wikitext text/x-wiki =រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិ * [[ភូមិ ប្រម៉ោយ ]] * [[ភូមិ ស្ទឹងថ្មី ]] * [[ភូមិ ផ្ចឹកជ្រុំ ]] * [[ភូមិ ទំព័រ]] * [[ភូមិ | ]]ភូមិ ឈើទាលជ្រុំ * [[ភូមិ | ]]ភូមិ កោះ * ភូមិ មន្ទីរពេទ្យ * ភូមិ ប្រម៉ោយខាងកើត * ភូមិ ដូននាគ * ភូមិ ស្រែតាំងយ៉ * ភូមិ ទួលក្រួស * ភូមិ ច្រកព្រាល * ភូមិ ត្រពងពង្ស * ភូមិ ដូងឃ្លាង * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] ==ព្រំប្រទល់== {|class="wikitable" |+ !rowspan="3" style="background:#000080;color:white;"|ឃុំ !colspan="4" style="background:#000080;color:white;"|ទិស |- ! |[[ជើង]](N) ! |[[កើត]](E) ! |[[លិច]](W) ! |[[ត្បូង]](S) |- ! [[ឃុំ]] ក្រពើពីរ ! [[ឃុំ ]]សំរោង ! [[ឃុំ ]]អន្លង់រាប ! [[ឃុំ ]]អូរសោម |} =អប់រំ= ==បឋមសិក្សា== -សាលាបឋមសិក្សា ហ៊ុនសែន ប្រម៉ោយ -សាលាបឋមសិក្សាវាលស្បូវ -សាលាបឋមសិក្សាស្ទឹងថ្មី -សាលាបឋមសិក្សាដូននាគ -សាលាបឋមសិក្សាតាំងយ៉ -សាលាបឋមសិក្សាទួលកកោះ -សាលាបឋមសិក្សាទួលគ្រួស -សាលាបឋមសិក្សាអូរដេការ -សាលាបឋមសិក្សាត្រពងពង្សក្រៅ -សាលាបឋមសិក្សាត្រពងពង្ស -សាលាបឋមសិក្សាម៉ុងរី ==អនុវិទ្យាល័យ== -វិទ្យាល័យ ហ៊ុនសែន ប្រម៉ោយ -អនុវិទ្យាល័យតាំងយ៉ =សាសនា= ==ព្រះពុទ្ធសាសនា== ===វត្ត=== =ផ្សារ=ប្រម៉ោយ =រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ= {{Navbox |name = ខេត្តពោធិ៍សាត់ |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |title =[[Image:Flag of Cambodia.svg|30px]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] |image = [[File:Cambodia_Pursat_locator_map.svg|200px]] |above = '''ទីរួខេត្ត: [[ក្រុងពោធិ៍សាត់]]''' {{spaces|3}} [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]]មានក្រុង ១ និង ស្រុក ៥ |groupstyle = text-align:left; background: #FADFAD; color:#DAA520; |group1 =[[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] |list1 = [[សង្កាត់ចំរើនផល|ចំរើនផល]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់លលកស|លលកស]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់ព្រៃញី|ព្រៃញី]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់រលាប|រលាប]]{{spaces|2}} [[សង្កាត់ស្វាយអាត់|ស្វាយអាត់]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់បន្ទាយដី|បន្ទាយដី ]] |group2 =[[ស្រុកបាកាន|បាកាន]] • |list2 = [[ឃុំបឹងបត់កណ្តោល|បឹងបត់កណ្តោល]] {{spaces|2}} [[ឃុំបឹងខ្នារ|បឹងខ្នារ]] {{spaces|2}}[[ឃុំខ្នារទទឹង|ខ្នារទទឹង]] {{spaces|2}} [[ឃុំមេទឹក|មេទឹក]] {{spaces|2}}[[ឃុំអូរតាប៉ោង|អូរតាប៉ោង]] {{spaces|2}} [[ឃុំរំលេច|រំលេច]] {{spaces|2}}[[ឃុំស្នាមព្រះ|ស្នាមព្រះ]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្វាយដូនកែវ|ស្វាយដូនកែវ]] {{spaces|2}} [[ឃុំតាលោ|តាលោ]] {{spaces|2}} [[ឃុំត្រពាំងជង|ត្រពាំងជង]] |group3 =[[ស្រុកកណ្តៀង|កណ្តៀង]] |list3 = [[ឃុំអន្លូងវិល|អន្លូងវិល]] {{spaces|2}} [[ឃុំកណ្តៀង|កណ្តៀង]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្រែស្តុក|ស្រែស្តុក]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្យា(ស្រុកកណ្តៀង)|ស្យា]] {{spaces|2}} [[ឃុំវាល(ស្រុកកណ្ដៀង)|វាល]] {{spaces|2}} [[ឃុំកញ្ឆរ|កញ្ឆរ]] {{spaces|2}} [[ឃុំសន្លុង(ស្រុកកណ្ដៀង)|សន្លុង]] |group4 =[[ស្រុកក្រគរ|ក្រគរ]] |list4 = [[ឃុំអន្លង់ត្នោត|អន្លង់ត្នោត]]{{spaces|2}} [[អន្សាចំបក់]]{{spaces|2}} [[ឃុំបឹងកន្ទួត|បឹងកន្ទួត]] {{spaces|2}} [[ឃុំឈើតុំ|ឈើតុំ]] {{spaces|2}} [[ឃុំក្បាលត្រាច|ក្បាលត្រាច]] {{spaces|2}} [[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកក្រគរ)|កំពង់លួង]] {{spaces|2}} [[ឃុំកំពង់ពោធិ|កំពង់ពោធិ]] {{spaces|2}} [[អូរសណ្តាន់]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្នាអន្សា|ស្នាអន្សា]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្វាយស|ស្វាយស]] {{spaces|2}} [[ឃុំត្នោតជុំ|ត្នោតជុំ]] |group5 =[[ស្រុកភ្នំក្រវាញ|ភ្នំក្រវាញ]] |list5 = [[ឃុំបាក់ចិញ្ចៀន|បាក់ចិញ្ចៀន]] {{spaces|2}} [[ឃុំលាច|លាច]] {{spaces|2}} [[ឃុំផ្ទះរុង|ផ្ទះរុង]] {{spaces|2}} [[ឃុំរកាត|រកាត]] {{spaces|2}} [[ឃុំព្រងិល|ព្រងិល]] {{spaces|2}} [[ឃុំសន្ទ្រែ|សន្ទ្រែ]] {{spaces|2}} [[ឃុំសំរោង(រុកភ្នំក្រវាញ)|សំរោង]] |group7 =[[ស្រុកវាលវែង|វាលវែង]] |list7 = [[ឃុំអន្លង់រាប|អន្លង់រាប]] {{spaces|2}} [[ឃុំក្រពើពីរ|ក្រពើពីរ]] {{spaces|2}} [[ឃុំអូរសោម|អូរសោម]] {{spaces|2}} [[ឃុំប្រម៉ោយ|ប្រម៉ោយ]] {{spaces|2}} [[ឃុំថ្មដា|ថ្មដា]] }} {{Navbox |name = ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា |title = ខេត្ត-រាជធានីនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = [[Image:Flag of Cambodia.svg|right|75px|ខ្មែរ]] |group1 = '''រាជធានី''' |list1 = [[ភ្នំពេញ]] |group2 = '''ខេត្ត''' |list2 = [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] {{spaces|3}}[[ខេត្ត​កែប|កែប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពត|កំពត]] {{spaces|3}}[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]{{spaces|3}}[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ|ឧត្ដរមានជ័យ]] |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; |below=[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]​មាន [[​រាជធានី]]ចំនួន១​ [[ខេត្ត]]​ចំនួន​២៤ </div> [[Category:រចនាសម័្ពន្ធ​រដ្ឋបាលនៃប្រទេសកម្ពុជា|ខេត្តក្រុង]] [[Category:ខេត្ត-រាជធានីនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីនៃកម្ពុជា]] }} [[Category:ខេត្តពោធិ៍សាត់]] kn2glawrdjhqkegn088ciakuh5uhlrq 337535 337534 2026-07-22T01:36:54Z ~2026-40898-12 52145 /* អនុវិទ្យាល័យ */ 337535 wikitext text/x-wiki =រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិ * [[ភូមិ ប្រម៉ោយ ]] * [[ភូមិ ស្ទឹងថ្មី ]] * [[ភូមិ ផ្ចឹកជ្រុំ ]] * [[ភូមិ ទំព័រ]] * [[ភូមិ | ]]ភូមិ ឈើទាលជ្រុំ * [[ភូមិ | ]]ភូមិ កោះ * ភូមិ មន្ទីរពេទ្យ * ភូមិ ប្រម៉ោយខាងកើត * ភូមិ ដូននាគ * ភូមិ ស្រែតាំងយ៉ * ភូមិ ទួលក្រួស * ភូមិ ច្រកព្រាល * ភូមិ ត្រពងពង្ស * ភូមិ ដូងឃ្លាង * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] ==ព្រំប្រទល់== {|class="wikitable" |+ !rowspan="3" style="background:#000080;color:white;"|ឃុំ !colspan="4" style="background:#000080;color:white;"|ទិស |- ! |[[ជើង]](N) ! |[[កើត]](E) ! |[[លិច]](W) ! |[[ត្បូង]](S) |- ! [[ឃុំ]] ក្រពើពីរ ! [[ឃុំ ]]សំរោង ! [[ឃុំ ]]អន្លង់រាប ! [[ឃុំ ]]អូរសោម |} =អប់រំ= ==បឋមសិក្សា== -សាលាបឋមសិក្សា ហ៊ុនសែន ប្រម៉ោយ -សាលាបឋមសិក្សាវាលស្បូវ -សាលាបឋមសិក្សាស្ទឹងថ្មី -សាលាបឋមសិក្សាដូននាគ -សាលាបឋមសិក្សាតាំងយ៉ -សាលាបឋមសិក្សាទួលកកោះ -សាលាបឋមសិក្សាទួលគ្រួស -សាលាបឋមសិក្សាអូរដេការ -សាលាបឋមសិក្សាត្រពងពង្សក្រៅ -សាលាបឋមសិក្សាត្រពងពង្ស -សាលាបឋមសិក្សាម៉ុងរី ==វិស័យអប់រំ(មធ្យមសិក្សា)== -វិទ្យាល័យ ហ៊ុនសែន ប្រម៉ោយ -អនុវិទ្យាល័យតាំងយ៉ -អនុវិទ្យាល័យអូរដេកា =សាសនា= ==ព្រះពុទ្ធសាសនា== ===វត្ត=== =ផ្សារ=ប្រម៉ោយ =រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ= {{Navbox |name = ខេត្តពោធិ៍សាត់ |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |title =[[Image:Flag of Cambodia.svg|30px]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] |image = [[File:Cambodia_Pursat_locator_map.svg|200px]] |above = '''ទីរួខេត្ត: [[ក្រុងពោធិ៍សាត់]]''' {{spaces|3}} [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]]មានក្រុង ១ និង ស្រុក ៥ |groupstyle = text-align:left; background: #FADFAD; color:#DAA520; |group1 =[[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] |list1 = [[សង្កាត់ចំរើនផល|ចំរើនផល]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់លលកស|លលកស]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់ព្រៃញី|ព្រៃញី]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់រលាប|រលាប]]{{spaces|2}} [[សង្កាត់ស្វាយអាត់|ស្វាយអាត់]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់បន្ទាយដី|បន្ទាយដី ]] |group2 =[[ស្រុកបាកាន|បាកាន]] • |list2 = [[ឃុំបឹងបត់កណ្តោល|បឹងបត់កណ្តោល]] {{spaces|2}} [[ឃុំបឹងខ្នារ|បឹងខ្នារ]] {{spaces|2}}[[ឃុំខ្នារទទឹង|ខ្នារទទឹង]] {{spaces|2}} [[ឃុំមេទឹក|មេទឹក]] {{spaces|2}}[[ឃុំអូរតាប៉ោង|អូរតាប៉ោង]] {{spaces|2}} [[ឃុំរំលេច|រំលេច]] {{spaces|2}}[[ឃុំស្នាមព្រះ|ស្នាមព្រះ]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្វាយដូនកែវ|ស្វាយដូនកែវ]] {{spaces|2}} [[ឃុំតាលោ|តាលោ]] {{spaces|2}} [[ឃុំត្រពាំងជង|ត្រពាំងជង]] |group3 =[[ស្រុកកណ្តៀង|កណ្តៀង]] |list3 = [[ឃុំអន្លូងវិល|អន្លូងវិល]] {{spaces|2}} [[ឃុំកណ្តៀង|កណ្តៀង]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្រែស្តុក|ស្រែស្តុក]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្យា(ស្រុកកណ្តៀង)|ស្យា]] {{spaces|2}} [[ឃុំវាល(ស្រុកកណ្ដៀង)|វាល]] {{spaces|2}} [[ឃុំកញ្ឆរ|កញ្ឆរ]] {{spaces|2}} [[ឃុំសន្លុង(ស្រុកកណ្ដៀង)|សន្លុង]] |group4 =[[ស្រុកក្រគរ|ក្រគរ]] |list4 = [[ឃុំអន្លង់ត្នោត|អន្លង់ត្នោត]]{{spaces|2}} [[អន្សាចំបក់]]{{spaces|2}} [[ឃុំបឹងកន្ទួត|បឹងកន្ទួត]] {{spaces|2}} [[ឃុំឈើតុំ|ឈើតុំ]] {{spaces|2}} [[ឃុំក្បាលត្រាច|ក្បាលត្រាច]] {{spaces|2}} [[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកក្រគរ)|កំពង់លួង]] {{spaces|2}} [[ឃុំកំពង់ពោធិ|កំពង់ពោធិ]] {{spaces|2}} [[អូរសណ្តាន់]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្នាអន្សា|ស្នាអន្សា]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្វាយស|ស្វាយស]] {{spaces|2}} [[ឃុំត្នោតជុំ|ត្នោតជុំ]] |group5 =[[ស្រុកភ្នំក្រវាញ|ភ្នំក្រវាញ]] |list5 = [[ឃុំបាក់ចិញ្ចៀន|បាក់ចិញ្ចៀន]] {{spaces|2}} [[ឃុំលាច|លាច]] {{spaces|2}} [[ឃុំផ្ទះរុង|ផ្ទះរុង]] {{spaces|2}} [[ឃុំរកាត|រកាត]] {{spaces|2}} [[ឃុំព្រងិល|ព្រងិល]] {{spaces|2}} [[ឃុំសន្ទ្រែ|សន្ទ្រែ]] {{spaces|2}} [[ឃុំសំរោង(រុកភ្នំក្រវាញ)|សំរោង]] |group7 =[[ស្រុកវាលវែង|វាលវែង]] |list7 = [[ឃុំអន្លង់រាប|អន្លង់រាប]] {{spaces|2}} [[ឃុំក្រពើពីរ|ក្រពើពីរ]] {{spaces|2}} [[ឃុំអូរសោម|អូរសោម]] {{spaces|2}} [[ឃុំប្រម៉ោយ|ប្រម៉ោយ]] {{spaces|2}} [[ឃុំថ្មដា|ថ្មដា]] }} {{Navbox |name = ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា |title = ខេត្ត-រាជធានីនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = [[Image:Flag of Cambodia.svg|right|75px|ខ្មែរ]] |group1 = '''រាជធានី''' |list1 = [[ភ្នំពេញ]] |group2 = '''ខេត្ត''' |list2 = [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] {{spaces|3}}[[ខេត្ត​កែប|កែប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពត|កំពត]] {{spaces|3}}[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]{{spaces|3}}[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ|ឧត្ដរមានជ័យ]] |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; |below=[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]​មាន [[​រាជធានី]]ចំនួន១​ [[ខេត្ត]]​ចំនួន​២៤ </div> [[Category:រចនាសម័្ពន្ធ​រដ្ឋបាលនៃប្រទេសកម្ពុជា|ខេត្តក្រុង]] [[Category:ខេត្ត-រាជធានីនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីនៃកម្ពុជា]] }} [[Category:ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ki3bs8gpzilduyo313rd0jfjpqkis9e 337536 337535 2026-07-22T01:37:28Z ~2026-40898-12 52145 /* វិស័យអប់រំ(មធ្យមសិក្សា) */ 337536 wikitext text/x-wiki =រដ្ឋបាល= ឃុំ មាន ភូមិ * [[ភូមិ ប្រម៉ោយ ]] * [[ភូមិ ស្ទឹងថ្មី ]] * [[ភូមិ ផ្ចឹកជ្រុំ ]] * [[ភូមិ ទំព័រ]] * [[ភូមិ | ]]ភូមិ ឈើទាលជ្រុំ * [[ភូមិ | ]]ភូមិ កោះ * ភូមិ មន្ទីរពេទ្យ * ភូមិ ប្រម៉ោយខាងកើត * ភូមិ ដូននាគ * ភូមិ ស្រែតាំងយ៉ * ភូមិ ទួលក្រួស * ភូមិ ច្រកព្រាល * ភូមិ ត្រពងពង្ស * ភូមិ ដូងឃ្លាង * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] * [[ភូមិ | ]] ==ព្រំប្រទល់== {|class="wikitable" |+ !rowspan="3" style="background:#000080;color:white;"|ឃុំ !colspan="4" style="background:#000080;color:white;"|ទិស |- ! |[[ជើង]](N) ! |[[កើត]](E) ! |[[លិច]](W) ! |[[ត្បូង]](S) |- ! [[ឃុំ]] ក្រពើពីរ ! [[ឃុំ ]]សំរោង ! [[ឃុំ ]]អន្លង់រាប ! [[ឃុំ ]]អូរសោម |} =អប់រំ= ==បឋមសិក្សា== -សាលាបឋមសិក្សា ហ៊ុនសែន ប្រម៉ោយ -សាលាបឋមសិក្សាវាលស្បូវ -សាលាបឋមសិក្សាស្ទឹងថ្មី -សាលាបឋមសិក្សាដូននាគ -សាលាបឋមសិក្សាតាំងយ៉ -សាលាបឋមសិក្សាទួលកកោះ -សាលាបឋមសិក្សាទួលគ្រួស -សាលាបឋមសិក្សាអូរដេការ -សាលាបឋមសិក្សាត្រពងពង្សក្រៅ -សាលាបឋមសិក្សាត្រពងពង្ស -សាលាបឋមសិក្សាម៉ុងរី ==មធ្យមសិក្សា== -វិទ្យាល័យ ហ៊ុនសែន ប្រម៉ោយ -អនុវិទ្យាល័យតាំងយ៉ -អនុវិទ្យាល័យអូរដេកា =សាសនា= ==ព្រះពុទ្ធសាសនា== ===វត្ត=== =ផ្សារ=ប្រម៉ោយ =រមណីដ្ឋាន= =មើលផងដែរ= {{Navbox |name = ខេត្តពោធិ៍សាត់ |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |title =[[Image:Flag of Cambodia.svg|30px]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] |image = [[File:Cambodia_Pursat_locator_map.svg|200px]] |above = '''ទីរួខេត្ត: [[ក្រុងពោធិ៍សាត់]]''' {{spaces|3}} [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]]មានក្រុង ១ និង ស្រុក ៥ |groupstyle = text-align:left; background: #FADFAD; color:#DAA520; |group1 =[[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] |list1 = [[សង្កាត់ចំរើនផល|ចំរើនផល]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់លលកស|លលកស]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់ព្រៃញី|ព្រៃញី]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់រលាប|រលាប]]{{spaces|2}} [[សង្កាត់ស្វាយអាត់|ស្វាយអាត់]] {{spaces|2}} [[សង្កាត់បន្ទាយដី|បន្ទាយដី ]] |group2 =[[ស្រុកបាកាន|បាកាន]] • |list2 = [[ឃុំបឹងបត់កណ្តោល|បឹងបត់កណ្តោល]] {{spaces|2}} [[ឃុំបឹងខ្នារ|បឹងខ្នារ]] {{spaces|2}}[[ឃុំខ្នារទទឹង|ខ្នារទទឹង]] {{spaces|2}} [[ឃុំមេទឹក|មេទឹក]] {{spaces|2}}[[ឃុំអូរតាប៉ោង|អូរតាប៉ោង]] {{spaces|2}} [[ឃុំរំលេច|រំលេច]] {{spaces|2}}[[ឃុំស្នាមព្រះ|ស្នាមព្រះ]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្វាយដូនកែវ|ស្វាយដូនកែវ]] {{spaces|2}} [[ឃុំតាលោ|តាលោ]] {{spaces|2}} [[ឃុំត្រពាំងជង|ត្រពាំងជង]] |group3 =[[ស្រុកកណ្តៀង|កណ្តៀង]] |list3 = [[ឃុំអន្លូងវិល|អន្លូងវិល]] {{spaces|2}} [[ឃុំកណ្តៀង|កណ្តៀង]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្រែស្តុក|ស្រែស្តុក]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្យា(ស្រុកកណ្តៀង)|ស្យា]] {{spaces|2}} [[ឃុំវាល(ស្រុកកណ្ដៀង)|វាល]] {{spaces|2}} [[ឃុំកញ្ឆរ|កញ្ឆរ]] {{spaces|2}} [[ឃុំសន្លុង(ស្រុកកណ្ដៀង)|សន្លុង]] |group4 =[[ស្រុកក្រគរ|ក្រគរ]] |list4 = [[ឃុំអន្លង់ត្នោត|អន្លង់ត្នោត]]{{spaces|2}} [[អន្សាចំបក់]]{{spaces|2}} [[ឃុំបឹងកន្ទួត|បឹងកន្ទួត]] {{spaces|2}} [[ឃុំឈើតុំ|ឈើតុំ]] {{spaces|2}} [[ឃុំក្បាលត្រាច|ក្បាលត្រាច]] {{spaces|2}} [[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកក្រគរ)|កំពង់លួង]] {{spaces|2}} [[ឃុំកំពង់ពោធិ|កំពង់ពោធិ]] {{spaces|2}} [[អូរសណ្តាន់]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្នាអន្សា|ស្នាអន្សា]] {{spaces|2}} [[ឃុំស្វាយស|ស្វាយស]] {{spaces|2}} [[ឃុំត្នោតជុំ|ត្នោតជុំ]] |group5 =[[ស្រុកភ្នំក្រវាញ|ភ្នំក្រវាញ]] |list5 = [[ឃុំបាក់ចិញ្ចៀន|បាក់ចិញ្ចៀន]] {{spaces|2}} [[ឃុំលាច|លាច]] {{spaces|2}} [[ឃុំផ្ទះរុង|ផ្ទះរុង]] {{spaces|2}} [[ឃុំរកាត|រកាត]] {{spaces|2}} [[ឃុំព្រងិល|ព្រងិល]] {{spaces|2}} [[ឃុំសន្ទ្រែ|សន្ទ្រែ]] {{spaces|2}} [[ឃុំសំរោង(រុកភ្នំក្រវាញ)|សំរោង]] |group7 =[[ស្រុកវាលវែង|វាលវែង]] |list7 = [[ឃុំអន្លង់រាប|អន្លង់រាប]] {{spaces|2}} [[ឃុំក្រពើពីរ|ក្រពើពីរ]] {{spaces|2}} [[ឃុំអូរសោម|អូរសោម]] {{spaces|2}} [[ឃុំប្រម៉ោយ|ប្រម៉ោយ]] {{spaces|2}} [[ឃុំថ្មដា|ថ្មដា]] }} {{Navbox |name = ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា |title = ខេត្ត-រាជធានីនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = [[Image:Flag of Cambodia.svg|right|75px|ខ្មែរ]] |group1 = '''រាជធានី''' |list1 = [[ភ្នំពេញ]] |group2 = '''ខេត្ត''' |list2 = [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] {{spaces|3}}[[ខេត្ត​កែប|កែប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពត|កំពត]] {{spaces|3}}[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]{{spaces|3}}[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ|ឧត្ដរមានជ័យ]] |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; |below=[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]​មាន [[​រាជធានី]]ចំនួន១​ [[ខេត្ត]]​ចំនួន​២៤ </div> [[Category:រចនាសម័្ពន្ធ​រដ្ឋបាលនៃប្រទេសកម្ពុជា|ខេត្តក្រុង]] [[Category:ខេត្ត-រាជធានីនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីនៃកម្ពុជា]] }} [[Category:ខេត្តពោធិ៍សាត់]] a6pcosd6hgfzru8rmol3jab9cyy3z4y 0 38608 337475 337272 2026-07-21T01:02:00Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1476-1486.jpg|Cambodia_Map_1476-1486.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337475 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] <br> [[ទេពបុប្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |'''បិតា''' |[[ពញ្ញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' |[[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម [[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} fdu3qaifg5t9rgkvh94agpe3yy0gt67 0 38795 337526 336929 2026-07-21T21:15:23Z Kurcke 50301 337526 wikitext text/x-wiki '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ''' ({{Lang-en|Miss Universe}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en: Beauty Pageant|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិ]]ប្រចាំឆ្នាំដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[:en:Thailand|ប្រទេសសៀម]]។រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាពិភពលោក]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាចក្រវាឡគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោមកម្មវិធី[[:en:Big Four international beauty pageants|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web |title=Beauty Pageant Basics |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |publisher=[[BBC News]] |last=Enriquez |first=Amee |date=February 2, 2014 |access-date=May 4, 2018 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120845/https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |url-status=live }}</ref> {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាចក្រវាឡ | logo = Miss Universe Logotype.svg | logosize = | image = | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = {{ubl|JKN Legacy Inc.|[[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]]|Legacy Holding Group}} | headquarters = {{ubl|[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]], [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]|[[ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]}} | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss Universe 1952|១៩៥២]] | recent = [[:en:Miss Universe 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | titleholder_represents = {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ | leader_name1 = {{ubl|[[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Jakkaphong Jakrajutatip]]|Raul Rocha Cantú}} | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = | leader_title3 = ប្រធាន | leader_name3 = | leader_title4 = អនុប្រធាន | leader_name4 = Olivia Quido | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missuniverse.com/ }} '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] មកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី|ខេត្តនន្ទបុរី]] [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។ == ប្រវត្តិ == [[File:Miss Universe Sash.jpg|right|upright=1.5|thumb|ឈៀងបវរកញ្ញាចក្រវាឡពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០២១]] ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងដោយ [[:en:International Pageant of Pulchritude|International Pageant of Pulchritude]] នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៦។កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៥ នៅពេលមាន[[:en:Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]]និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗទៀតមុនកើតមាន[[:en:World War II|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានបិទបញ្ចប់។[[File:Miss_Universe_1930_Winners.jpg|thumb|ម្ចាស់ជ័យលាភីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដោយក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina Swimwear|Pacific Knitting Mills]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនសម្លៀកបំពាក់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[:en: California|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]និងជាក្រុមហ៊ុនផលិត[[:en:Catalina Swimwear|សម្លៀកបំពាក់ហែលទឹក Catalina]] ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាមានទីស្នាក់ការនៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ក្រុមហ៊ុនគឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss America|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥១។នៅក្នុងឆ្នាំនោះកញ្ញា [[:en:Yolande Betbeze|Yolande Margaret Betbeze Fox]] ដែលជាម្ចាស់ជ័យលាភីបានបដិសេធមិនថតរូបផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈដោយស្លៀកឈុតហែលទឹករបស់ក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Knitting Mills]] បានរៀបចំកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡដោយរួមគ្នាសហការឧបត្ថម្ភអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=26 February 2016|title=Yolande Betbeze Fox, Miss America Who Defied Convention, Dies at 87|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html|access-date=25 February 2024|issn=0362-4331|archive-date=February 26, 2016|archive-url=https://archive.today/20160226061628/http://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html?_r=0|url-status=live}}</ref> [[File:Armi-Kuusela-1952.jpg|thumb|កញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] នៅ[[:en:Helsinki|ទីក្រុង Helsinki ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅ[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ទីក្រុងឡុងប៊ិច]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២។ម្ចាស់ជ័យលាភីដំបូងគេបានទៅលើកញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] មកពី[[ហ្វាំងឡង់|ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]ក៏ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាននាងបានបោះបង់តំណែងរបស់នាងចោលបើទោះបីជាមិនមែនជាផ្លូវការក៏ដោយដើម្បីទៅរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍មុនពេលតំណែងឆ្នាំរបស់នាងត្រូវបានបញ្ចប់។<ref>{{cite web |author=FUNFARE by Ricky Lo |title=A misty-eyed look at Armi Kuusela, the 1st Miss Universe |url=http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |date=June 28, 2006 |website=philstar.com |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=October 9, 2013 |archive-date=October 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015000244/http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |url-status=live }}</ref>រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ដូចជា[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំបន្ទាប់ពីការប្រឡងដូច្នេះនៅក្នុងអំឡុងពេលនោះតំណែងរបស់កញ្ញា [[:en:Kuusela|Kuusela]] គឺ[[:en:Miss Universe 1953|បវរកញ្ញាចក្រវាឡឆ្នាំ ១៩៥៣]]។ចាប់តាំងពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] បានបង្កើតកម្មវិធីប្រឡងនេះមកការរៀបចំគ្រប់គ្រងគឺធ្វើឡើងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។នៅទីបំផុតក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានទិញដោយសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth|Kayser-Roth Corporation]]។<ref name=":0">{{Cite magazine|date=19 February 2018|title=Trump's Miss Universe Gambit|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|access-date=25 February 2024|magazine=The New Yorker|language=en-US|archive-date=March 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330193214/https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|url-status=live}}</ref> កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំចាក់ផ្សាយនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥។[[:en:CBS|CBS]] បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយការប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរួមគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយបានបំបែកការចាក់ផ្សាយកម្មវិធីប្រឡងទាំងពីរនេះដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៥។បន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Gulf and Western Industries|Gulf and westen]] បានទិញយកសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth |Kayser-Roth Corporation]] ហើយបានគ្រប់គ្រងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ និងត្រូវបានក្រុមហ៊ុន [[:en:Procter & Gamble|Procter & Gamble]] ទិញយក។<ref name=":0" /> នៅក្នុង ១៩៩១ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាស់ ចន ត្រាំ]]បានទិញកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាពី [[:en:ITT Corp|ITT Crop]] ជាមួយនឹងការរៀបចំចាក់ផ្សាយជាមួយនឹង [[:en:CBS|CBS]] រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{cite web |title=Four Big Ships Dominate International Beauty Pageants |author=Prestigious Beauty Pageant |url=http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |date=November 18, 2013 |website=Prestigious Beauty Pageants |access-date=June 15, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |archive-date=December 17, 2013 |archivedate=ធ្នូ 17, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨ '''Miss Universe, Inc.''' បានប្តូរឈ្មោះរបស់ខ្លួនទៅជា[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីស្នាក់ការរបស់ខ្លួនពី[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអេនជឺលេស]]ទៅកាន់[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]។<ref name="India-Today-1">{{cite web |title=Miss USA Olivia Culpo is Miss Universe 2012! |website=[[India Today]] |date=December 19, 2012 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |access-date=January 9, 2016 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124901/http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |url-status=live }}</ref><ref name="new team">{{cite news|title=Mistress of the Universe|url=https://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692:68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jan+18,+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY,+ONCE+DONALD+TRUMP'S+ACCOUNTANT,+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK,+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|access-date=February 24, 2011|newspaper=[[New York Post]]|date=January 18, 1999|first=Jonathan|last=Foreman|archive-date=March 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325005144/http://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692%3A68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Jan+18%2C+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY%2C+ONCE+DONALD+TRUMP%27S+ACCOUNTANT%2C+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK%2C+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|url-status=dead}}</ref>នៅចុងឆ្នាំ ២០០២ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានចូលទៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយនឹង [[:en:NBC|NBC]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលលើសពីទីផ្សារផ្សេងៗទៀតសម្រាប់សិទ្ធិចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍។<ref>Natalie Tadena (July 2, 2015)."[https://www.wsj.com/articles/BL-269B-3913 Donald Trump's Miss USA Pageant Lands on Reelz Cable Channel]" [https://web.archive.org/web/20200727055939/https://blogs.wsj.com/cmo/2015/07/02/donald-trumps-miss-usa-pageant-lands-on-reelz-cable-channel/ Archived] July 27, 2020, at the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Wall_Street_Journal The Wall Street Journal].</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|title=WME/IMG Acquires Miss Universe Organization From Donald Trump|first1=Cynthia|last1=Littleton|date=September 14, 2015|access-date=December 11, 2017|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163857/https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|url-status=live}}</ref>ពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ ២០១៤ កម្មវិធីប្រឡងត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ [[:en:NBC|NBC]] នៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref name="The New York Times">{{cite news |title=Three Beauty Pageants Leaving CBS for NBC |last=Rutenberg |first=Jim |url=https://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |date=June 22, 2002 |newspaper=The New York Times |access-date=October 8, 2013 |archive-date=October 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011024009/http://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ [[:en:NBC|NBC]] បានលុបចោលទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មទាំងអស់ជាមួយនឹងលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]និង[[:en:Miss Universe Organisation|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង[[:en:Donald Trump 2016 presidential campaign#Announcement|សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដ៏ចម្រូងចម្រាស]]អំពីជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់ដែលបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនមកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ីកូ]]។<ref name="hollywoodreporter">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/nbc-cuts-ties-donald-trump-805706?facebook_20150629|title=NBC Cuts Ties With Donald Trump Over "Derogatory Statements," Pulls Miss USA and Miss Universe Pageants|first=Kate|last=Stanhope|date=June 29, 2015|work=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=June 30, 2015|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010094038/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/donald-trump-nbc-severing-ties-805706|url-status=live}}</ref><ref name=NBCsever>{{cite news|title=NBCUniversal cuts ties with Donald Trump|url=https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|access-date=June 29, 2015|work=CNN Money|date=June 29, 2015|archive-date=December 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229221647/https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|url-status=live}}</ref>ជាផ្នែកនៃដំណោះស្រាយផ្លូវច្បាប់នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៥ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានទិញភាគហ៊ុន ៥០% របស់ [[:en:NBC|NBC]] នៅក្នុងក្រុមហ៊ុនដោយធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនតែម្នាក់គត់។០៣ ថ្ងៃក្រោយមកលោកបានលក់ក្រុមហ៊ុនទាំងមូលទៅឲ្យ [[:en:WME_Group|WME]]/[[:en:IMG (company)|IMG]]។<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|title=Trump Sells Miss Universe Organization to WME-IMG Talent Agency|date=September 15, 2015|work=The New York Times|access-date=February 5, 2016|archive-date=February 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204102131/http://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|title=Donald Trump sells the Miss Universe Organization|last=Nededog|first=Jethro|date=September 14, 2015|work=Business Insider|access-date=January 9, 2016|archive-date=May 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506164358/http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|url-status=live}}</ref>បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរកម្មសិទ្ធិនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៥ [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និង [[:en:Azteca América|Azteca]] បានក្លាយជាអ្នកចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការនៃកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡនិង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite web|url=http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|title=Miss Universe and Miss USA Pageants to Air on Fox|work=TV Insider|date=October 28, 2015 |access-date=January 9, 2016|archive-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212061824/http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|url-status=live}}</ref>សិទ្ធិចាក់ផ្សាយរបស់កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបំបែកជាបណ្ដោះអាសន្នទៅឲ្យ [[តេលេម៉ុនដូ|Telemundo]] និង [[:en:FYI|FYI]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ដោយសារមានការរឹតត្បិត[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីត-១៩]] នៅពេលនោះ។កិច្ចសន្យាជាមួយនឹង [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និងពិធីករលោក [[:en:Steve Harvey|Broderick Stephen Harvey]] ត្រូវបានបន្តឡើងវិញសម្រាប់កម្មវិធីប្រឡងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២១។ នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បានទិញយក [[:en:Miss Universe Organization (MUO)|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)ពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Endeavor Group Holdings|Endeavor Group Holdings]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[:en:IMG Worldwide|IMG Worldwide]] នៅក្នុងតម្លៃ ១៤ លានដុល្លារដែលធ្វើឲ្យអ្នកស្រី [[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Anne Jakapong Jakrajutatip]] ក្លាយជា[[:en: Transgender|ស្ត្រីកែភេទ]]ដំបូងគេដែលជាម្ចាស់អង្គការនិងជាលើកទីមួយរបស់អង្គការដែលបានពង្រីកទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅខាងក្រៅទឹកដី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២ តទៅ [[:en:NBC|NBC]] ទទួលបានសិទ្ធិចាក់ផ្សាយសារជាថ្មីតាមរយៈ [[:en:Roku|The Roku Channel]] ដោយសារមានការផ្លាស់ប្តូរម្ចាស់ថ្មីដែលនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របវរកញ្ញាចក្រវាឡដែលកម្មវិធីប្រឡងបានផ្លាស់ប្តូរពីការចាក់ផ្សាយតាម[[:en:Television|បណ្ដាញទូរទស្សន៍បែបប្រពៃណី]]ទៅជា[[:en:Streaming media|ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយពេញលេញ]]នៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|title=JKN acquires Miss Universe Organization|date=October 26, 2022|work=Bangkok Post|access-date=October 26, 2022|archive-date=March 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322043036/https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៣ អ្នកស្រី '''Paula Shugart''' ប្រធាន[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាល]]បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីពី[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។<ref name=":1">{{Cite web |last=Schneider |first=Michael |date=17 November 2023 |title=Miss Universe Organization President Paula Shugart Exits After 23 Years |url=https://variety.com/2023/tv/news/miss-universe-organization-president-paula-shugart-exits-1235793531/ |access-date=25 February 2024 |website=Variety |language=en-US}}</ref>តំណែងនេះនឹងមិនត្រូវបានកំណត់យកអ្នកថ្មីមកជំនួសនោះឡើយ។<ref name=":1" />បន្ទាប់ពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រី '''Paula Shugart''' នាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]អ្នកស្រី '''Amy Emmerich''' ក៏បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីនៅថ្ងៃទី ០៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥ ហើយបានចាកចេញពីផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៤។<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=8 February 2024 |title=Amy Emmerich steps down as Miss Universe CEO |url=https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo? |access-date=25 February 2024 |website=Philstar Life |archive-date=February 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225125255/https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo |url-status=live }}</ref>នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៥ លោក [[:en:Mario Búcaro|Mario Adolfo Búcaro Flores]] បានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)បន្ទាប់ពីកាន់តំណែងមិនដល់ ០២ ខែផង។ការចាកចេញរបស់លោកត្រូវបានបញ្ជាក់តាមរយៈ[[:en:Press_release|សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន]]មួយដែលបានរៀបរាប់អំពីការរួមចំណែកនិងសមិទ្ធផលរបស់លោកចំពោះអង្គការប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិនេះផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Mario Búcaro resigns as Miss Universe CEO after short stint |url=https://philstarlife.com/news-and-views/853106-mario-bucaro-resigns-miss-universe-ceo? |access-date=2025-12-14 |website=Philstar Life [[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=December 14, 2025 |title=Miss Universe CEO Mario Búcaro steps down after short tenure |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/12/14/miss-universe-ceo-mario-b-caro-steps-down-after-short-tenure-1615 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width=|ឆ្នាំប្រកួត ! width=|ប្រទេស ឬ ដែនដី ! width=|ម្ចាស់ម្កុដ ! width=|ឈុតតំណាងជាតិល្អដាច់គេ ! width=|ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! width=|ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០២៦ | | | | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | |- | ២០២៥ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | rowspan= "3" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ១១៨ |- | ២០២៤ | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Victoria Kjær Theilvig|Victoria Kjær Theilvig]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១២៥ |- | ២០២៣ | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | [[:en:Sheynnis Palacios|Sheynnis Alondra Palacios Cornejo]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៨៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:R'Bonney Gabriel|R'Bonney Nola Gabriel]] | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៣ |- | ២០២១ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Harnaaz_Sandhu|Harnaaz Kaur Sandhu]] | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៨០ |- | ២០២០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Andrea Meza|Alma Andrea Meza Carmona]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៤ |- | ២០១៩ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Zozibini Tunzi|Zozibini (Zozi) Bolowana]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៩០ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Catriona Gray|Catriona Elisa Magnayon Gray]] | {{flagicon|LAO}} [[ឡាវ|លាវ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៩៤ |- | ២០១៧ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Demi-Leigh Tebow|Demi-Leigh Nel-Peters]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៩២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Iris Mittenaere|Iris Mittenaere]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៨៦ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Pia_Wurtzbach|Pia Alonzo Wurtzbach-Jauncey]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨០ |- | ២០១៤ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Paulina_Vega|Paulina Vega Dieppa]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ៨៨ |- | ២០១៣ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriela Isler|María Gabriela de Jesús Isler Morales]] | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៨៦ |- | ២០១២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Olivia Culpo|Olivia Frances Culpo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៩ |- | ២០១១ | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] | [[:en:Leila Lopes|Leila Lopes]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |- | ២០១០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Ximena_Navarrete|Jimena (Ximena) Navarrete Rosete]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៣ |- | ២០០៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|VEN}}[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Stefanía_Fernández|Stefanía Fernández Krupij]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BHS}} [[បាហាម៉ាស|បាហាម៉ាស]] |- | ២០០៨ | [[:en:Dayana_Mendoza|Dayana Sabrina Mendoza Moncada]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៨០ |- | ២០០៧ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Riyo Mori|Riyo Mori]] | ''មិនមានម្ចាស់តំណែង'' | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៧ |- | ២០០៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Zuleyka Rivera|Zuleyka Jerrís Rivera Mendoza]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៦ |- | ២០០៥ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Natalie Glebova|Natalya Vladimirovna Glebova]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៨១ |- | ២០០៤ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Jennifer Hawkins|Jennifer Louise Hawkins-Wall]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|បាណាម៉ា]] | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | ៨០ |- | ២០០៣ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Amelia Vega|Amelia Patricia Vega Polanco]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧១ |- | rowspan = "2" | ២០០២ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | [[:en:Justine Pasek|Justine Lissette (Yostin) Pasek Patiño]]<br>(ជំនួសតំណែង) | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Oxana_Fedorova|Oksana Gennadyevna Borodina]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |- | ២០០១ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Denise Quiñones|Denise Marie Quiñones August]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៧ |- | ២០០០ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Lara Dutta Bhupathi|Lara Dutta Bhupathi]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|CYP}} [[ស៊ីប|សុីប]] | ៧៩ |- | ១៩៩៩ | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] | [[:en:Mpule Kwelagobe|Mpule Keneilwe Kwelagobe]] | rowspan = "2" | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | ៨៤ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Wendy Fitzwilliam|Wendy Marcelle Fitzwilliam]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨១ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Brook Lee|Brook Antoinette Mahealani Lee]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៧៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Alicia Machado|Yoseph Alicia Machado Fajardo]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៧៩ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Chelsi_Smith|Chelsi Mariam Pearl Smith]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | ៨២ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Sushmita Sen|Sushmita Sen]] | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧៧ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Dayanara Torres|Dayanara Torres Delgado]] | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៩ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Michelle McLean|Michelle McLean]] | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៧៨ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Lupita Jones|María Guadalupe (Lupita) Jones Garay]] | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៣ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Mona Grudt|Mona Grudt]] | ៧១ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Angela Visser|Angela Visser]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Bui_Simon|Porntip Nakhirunkanok]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|TWN}} [[តៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]] | ៦៦ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] | [[:en:Cecilia_Bolocco|Cecilia Carolina Bolocco Fonck]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|SIN}} [[សិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | ៩៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Bárbara Palacios|Bárbara Palacios Teyde de Manrique]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧៧ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Deborah Carthy Deu|Deborah Fátima Carthy Deu]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៩ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Yvonne Ryding|Yvonne Agneta Ryding]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨១ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] | [[:en:Lorraine Elizabeth Downes|Lorraine Elizabeth Downes]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៨០ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Karen Dianne Baldwin|Karen Dianne BaldwinKaren]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | ៧៧ |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Irene_Sáez|Irene Lailin Sáez Conde]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Shawn Weatherly|Shawn Weatherly]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៦៩ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Maritza_Sayalero|Maritza Sayalero Fernández]] | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Margaret_Gardiner_(Miss_Universe)|Margaret Gardiner]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Janelle Commissiong|Janelle Penny Commissiong]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | ៨០ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Rina_Mor|Rina Mor-Goder]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧២ |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Anne Marie Pohtamo|Anne Marie Pohtamo]] | {{flagicon|GTM}} [[ហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា ]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៧១ |- | ១៩៧៤ | {{flagicon|Spain|1945}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Amparo Muñoz|Maria de Amparo Muñoz y Quesada]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៦៥ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Margie Moran|Maria Margarita (Margie) Roxas Moran-Floirendo]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | rowspan = "2" | ៦១ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Kerry Anne Wells|Kerry Anne Wells]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] |- | ១៩៧១ | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] | [[:en:Georgina Rizk|Georgina Rizk]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | rowspan = "20" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៦០ |- | ១៩៧០ | {{Flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Marisol_Malaret|Marisol Malaret Contreras]] | {{flagicon|BOL}} [[បូលីវី|បូលីវី]] | ៦៤ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Gloria Diaz|Maria Gloria Aspillera Diaz]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៦១ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Martha_Vasconcellos|Martha Maria Cordeiro Vasconcellos]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៦៥ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Sylvia Hitchcock|Sylvia Louise Hitchcock-Carson]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ៥៦ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Margareta Arvidsson|Margareta Arvidsson]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦៥ | {{Flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Apasra Hongsakula|Apasra Hongsakula]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៥៦ |- | ១៩៦៤ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Corinna_Tsopei|Kyriaki (Corinna) Tsopei]] | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | ៦០ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Iêda Maria Brutto Vargas|Iêda Maria Brutto Vargas]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma_Nolan|Norma Beatriz Nolan]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៥២ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Marlene Schmidt|Marlene Schmidt]] | rowspan = "10" | ''មិនទាន់មាន'' | ៤៨ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Linda_Bement|Linda Jeanne Bement]] | ៤៣ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Akiko Kojima|Akiko Kojima]] | ៣៤ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Luz Marina Zuluaga|Luz Marina Zuluaga Zuluaga]] | ៣៦ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Gladys Zender|Gladys Rosa Zender de Meier]] | ៣២ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Carol Morris|Carol Ann Laverne Morris]] | ៣០ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Hillevi_Rombin|Hillevi Rombin Schine]] | rowspan = "2" | ៣៣ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Miriam Stevenson|Miriam Jacqueline Stevenson]] |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Christiane_Martel|Christiane Magnani]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]]<br>(បោះបង់តំណែង) | ៣០ |- |} === ចំនួនប្រទេសឬដែនដី === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[File:USA_orthographic.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៩ | ១៩៥៤, ១៩៥៦, ១៩៦០, ១៩៦៧, ១៩៨០, ១៩៩៥, ១៩៩៧, ២០១២, ២០២២ |- | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] [[file:Venezuela_Orthographic_Map.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៧ | ១៩៧៩, ១៩៨១, ១៩៨៦, ១៩៩៦, ២០០៨, ២០០៩, ២០១៣ |- | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] [[File:Puerto_Rico_(orthographic_projection).svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៥ | ១៩៧០, ១៩៨៥, ១៩៩៣, ២០០១, ២០០៦ |- | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] [[File:Mexico_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="2" |០៤ | ១៩៩១, ២០១០, ២០២០, ២០២៥ |- | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] [[File:PHL_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៩, ១៩៧៣, ២០១៥, ២០១៨ |- | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] [[File:India_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan="3" style="text-align:center;" | ០៣ | ១៩៩៤, ២០០០, ២០២១ |- | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វិ្រកខាងត្បូង]] [[File:ZAF_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៧៨, ២០១៧, ២០១៩ |- | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] [[File:EU-Sweden_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៥, ១៩៦៦, ១៩៨៤ |- | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] [[File:EU-France_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan= "9" style = "text-align:center;"| ០២ | ១៩៥៣, ២០១៦ |- | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] [[File:COL_orthographic_(San_Andr%C3%A9s_and_Providencia_special).svg|thumb]] | ១៩៥៨, ២០១៤ |- | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[File:Japan_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៩, ២០០៧ |- | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] [[File:CAN_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៨២, ២០០៥ |- | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] [[File:Australia_with_AAT_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧២, ២០០៤ |- | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] [[File:Trinidad_and_Tobago_(orthographic_projection2).jpg|thumb]] | ១៩៧៧, ១៩៩៨ |- | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] [[File:Thailand_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៥, ១៩៨៨ |- | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] [[File:EU-Finland_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥២, ១៩៧៥ |- | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] [[File:BRA_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៣, ១៩៦៨ |- | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[File:Denmark_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="18" style="text-align: center;" | ០១ | ២០២៤ |- | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាក្វា|នីការ៉ាហ្គា]] [[File:NIC_orthographic.svg|thumb]] | ២០២៣ |- | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] [[File:Angola_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០១១ |- | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] [[File:Dominican_Republic_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០០៣ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | ២០០២ |- | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] [[File:Botswana_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩៩ |- | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] [[File:Namibia_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩២ |- | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] [[File:Europe-Norway_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩០ |- | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] [[File:EU-Netherlands_(orthographic_projection).png|thumb]] | ១៩៨៩ |- | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] [[File:Chile_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៨៧ |- | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] [[File:NZL_orthographic_NaturalEarth.svg|thumb]] | ១៩៨៣ |- | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[File:Israel_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧៦ |- | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[File:EU-Spain_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧៤ |- | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] [[File:Lebanon_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧១ |- | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] [[File:EU-Greece_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៤ |- | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] [[File:Argentina_(including_claimed_territories,_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦២ |- | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[File:EU-Germany_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦១ |- | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] [[File:PER_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៥៧ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលជំនួសតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលលាលែងចេញពីតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[File:Russian_Federation_(orthographic_projection)_-_All_Territorial_Disputes.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | colspan="5" | [[File:Cambodia_on_the_globe_(Cambodia_centered).svg|thumb]] |- | ២០២៦ | | | | |- | ២០២៥ | [[:en:Nearysocheata_Thai|ថៃ នារីសុជាតា]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- |២០២៤ | [[:en:Davin Prasath|ប្រាសាទ ដាវីន]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Top30 | Voice For Change (Gold Winner) |- | ២០២៣ | [[:en:Sotima John|ចន សុទិម៉ា]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០២២ | [[:en:Manita Hang|ហង្ស ម៉ានីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២១ | [[:en:Ngin Marady| ងិន ម៉ារ៉ាឌី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២០ | [[:en:Sarita Reth|រ៉េត សារីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | [[:en:Somnang Alyna|សំណាង អេលីណា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៨ | [[:en:Rern Sinat|រឿន សុីណាត]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០១៧ | [[ប៊ី សុធារី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |} === ចំនួនរាជធានី-ខេត្ត === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! រាជធានី-ខេត្ត ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[File:Cambodia_Phnom_Penh_Province_locator_map.svg|thumb]] | ០៧ | ២០១៧, ២០១៩, ២០២០, ២០២១, ២០២២, ២០២៤, ២០២៥ |- | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[File:Cambodia_Kampong_Cham_locator_map.svg|thumb]] | ០២ | ២០១៨, ២០២៣ |} == សូមមើលផងដែរ == * [[:en:List of beauty pageants|List of beauty pageants]] * [[:en:Big Four beauty pageants|Big Four beauty pageants]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == * [[:en:http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ|http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] * {{facebook|MissUniverse}} * {{instagram|missuniverse}} * {{twitter|missuniverse}} * {{TikTok|missuniverse}} == ឯកសារយោង == gr9z2643zkowwhre1iu7pmry9ak1j80 2 38830 337509 326953 2026-07-21T16:40:24Z CommonsDelinker 142 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 337509 wikitext text/x-wiki តួលេខដែលបានប្រើនៅក្នុងគំនូសតាងនេះត្រូវបានផ្អែកលើ[[ការព្យាករឬជំរឿន]] ដោយអាងលើជំរឿនថ្នាក់ជាតិ និងជាធម្មតាបង្គត់។ កន្លែងដែលមិនមានការកែប្រែទិន្នន័យជាតិ តួលេខត្រូវបានផ្អែកលើការព្យាករសម្រាប់ឆ្នាំ ២០១៦ ដោយអង្គភាពប្រជាជនរបស់[[នាយកដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចនឹងកិច្ចការសង្គមនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ចំណាំ: ទឹកដីឬប្រទេសដែលពឹងផ្អែកទាំងអស់ដែលជាផ្នែកនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមណ្ឌលបោះឆ្នោតត្រូវបានបង្ហាញជាអក្សរទ្រេត។ {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin-bottom: 10px;" ! data-sort-type="number" |លរ !ប្រទេស (រដ្ឋក្រោមអាណានិគម) !ចំនួនប្រជាជន !កាលបរិច្ឆេទ !% of world<br />population ! class="unsortable" | Source |- |១ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|India}} |{{data China|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data China, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://data.stats.gov.cn/ Official population clock] |- |២ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_India.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|United States}} |{{data United States|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data United States, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://censusindia.gov.in Official population clock] |- |៣ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_United_States.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|United States}} |{{data United States|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data United States, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.census.gov/popclock/ Official population clock] |- |៤ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Indonesia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Brazil}} |263,510,000 |July 1, 2017 |3.51% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |៥ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Brazil.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|22x22ភីកសែល]]{{flaglist|Pakistan}} |{{data Pakistan|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Pakistan, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock] |- |៦ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Pakistan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Nigeria}} |{{data Pakistan|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Pakistan, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.pwd.punjab.gov.pk/ Official population clock] |- |៧ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Nigeria.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Bangladesh}}Nigeria |191,836,000 |July 1, 2017 |2.55% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |៨ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Bangladesh.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Bangladesh}} |{{data Bangladesh|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Bangladesh, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] |- |៩ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Russia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Russia}} |146,804,372 |January 1, 2017 |1.95% | style="text-align:left;" |[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls Official estimate] |- |១០ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Japan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Japan}} |126,730,000 |May 1, 2017 |1.69% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly provisional estimate] |- |១១ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Mexico.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Mexico}} |123,518,000 |July 1, 2017 |1.64% | style="text-align:left;" |[http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv Official projection] |- |១២ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Ethiopia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Ethiopia}}Ethiopia |104,345,000 |July 1, 2017 |1.39% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |១៣ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Philippines.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Philippines}} |{{data Philippines|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Philippines, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://rpo3.popcom.gov.ph/ Official population clock] |- |១៤ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Egypt.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Egypt}} |{{data Egypt|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Egypt, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.capmas.gov.eg/ Official population clock] |- |១៥ | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Vietnam.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Vietnam}} |92,700,000 |July 1, 2016 |1.23% | style="text-align:left;" |[https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=622&ItemID=15862 Annual official projection] |- |16 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Germany.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Germany}} |82,800,000 |December 31, 2016 |1.1% | style="text-align:left;" |[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/01/PD17_033_12411.html Provisional official annual estimate] |- |17 | style="text-align:left; " |[[File:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|20x20ភីកសែល]]{{flaglist|Democratic Republic of the Congo}}Democratic Republic of the Congo |82,243,000 |July 1, 2017 |1.090% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |18 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Iran.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Iran}} |{{data Iran|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Iran, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.amar.org.ir/english/Population-help Official population clock] |- |19 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Turkey.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Turkey}}Turkey |79,814,871 |December 31, 2016 |1.06% | style="text-align:left;" |[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Annual official estimate] |- |20 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Thailand.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Thailand}} |68,298,000 |July 1, 2017 |0.91% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |21 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_France.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|France}} |67,032,000 |May 1, 2017 |0.89% | style="text-align:left;" |[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|United Kingdom}} |65,110,000 |June 30, 2015 |0.87% | style="text-align:left;" |[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates Annual official estimate] |- |23 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Italy.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Italy}} |60,589,445 |December 31, 2016 |0.81% | style="text-align:left;" |[http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html Official estimate] |- |24 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Tanzania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Tanzania}}Tanzania |56,878,000 |July 1, 2017 |0.76% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |25 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_South_Africa.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|South Africa}} |55,908,000 |July 1, 2016 |0.74% | style="text-align:left;" |[http://cs2016.statssa.gov.za/ Annual official estimate] |- |26 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Myanmar.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Myanmar}} |54,836,000 |July 1, 2017 |0.73% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |27 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_South_Korea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|South Korea}} |50,702,061 |July 1, 2017 |0.68% | style="text-align:left;" |[http://worldpopulationreview.com/countries/south-korea-population/#popClock Annual official estimate] |- |28 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Colombia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Colombia}} |{{data Colombia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Colombia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.dane.gov.co/reloj/ Official population clock] |- |29 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Kenya.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Kenya}}Kenya |48,467,000 |July 1, 2017 |0.65% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |30 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Spain.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Spain}} |46,812,000 |July 1, 2016 |0.62% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.es/inebaseDYN/cp30321/cp_inicio.htm Official estimate] |- |31 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Argentina.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Argentina}}Argentina |44,272,000 |July 1, 2017 |0.58% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |32 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Ukraine.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Ukraine}} |42,522,767 |April 1, 2017 |0.57% | style="text-align:left;" |[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp Monthly official estimate] |- |33 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Sudan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Sudan}}Sudan |42,176,000 |July 1, 2017 |0.56% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |34 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Uganda.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Uganda}}Uganda |41,653,000 |July 1, 2017 |0.55% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |35 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Algeria.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Algeria}} |41,064,000 |July 1, 2017 |0.55% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |36 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Poland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Poland}} |38,424,000 |January 1, 2017 |0.51% | style="text-align:left;" |[http://stat.gov.pl/podstawowe-dane/ Official estimate] |- |37 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Iraq.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Iraq}}Iraq |37,883,543 |July 1, 2016 |0.5% | style="text-align:left;" |[http://cosit.gov.iq/en/rtl-support Official annual projection] |- |38 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Canada.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Canada}} |{{data Canada|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Canada, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |39 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Morocco.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Morocco}}Morocco |{{data Morocco|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Morocco, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html Official annual projection] |- |40 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Saudi Arabia}} |34,005,000 |July 1, 2017 |0.45% | style="text-align:left;" |[http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 Official estimate] |- |41 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Uzbekistan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Uzbekistan}}Uzbekistan |32,121,000 |January 1, 2017 |0.43% | style="text-align:left;" |[https://www.uzdaily.com/articles-id-38139.htm Official population report] |- |42 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Malaysia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Malaysia}} |{{data Malaysia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Malaysia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.statistics.gov.my Official population clock] |- |43 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Peru.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Peru}}Peru |31,826,018 |July 1, 2017 |0.42% | style="text-align:left;" |[http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Official annual projection] |- |44 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Venezuela.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Venezuela}}Venezuela |31,431,164 |July 1, 2017 |0.42% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls Official annual projection] |- |45 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Ghana.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Ghana}}Ghana |28,956,587 |July 1, 2017 |0.39% | style="text-align:left;" |[http://www.statsghana.gov.gh Official annual projection] |- |46 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Nepal.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|20x20ភីកសែល| ]]{{flaglist|Nepal}} |28,825,709 |July 1, 2017 |0.38% | style="text-align:left;" |[http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf Official annual projection] |- |47 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Angola.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Angola}}Angola |28,359,634 |January 1, 2017 |0.38% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine Official Estimate] |- |48 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Yemen.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Yemen}}Yemen |28,120,000 |July 1, 2017 |0.37% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |49 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Afghanistan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Afghanistan}} |27,657,145 |July 1, 2016 |0.37% | style="text-align:left;" |[http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx Annual official estimate] |- |50 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Mozambique.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Mozambique}}Mozambique |27,128,530 |July 1, 2017 |0.36% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.gov.mz/estatisticas/estatisticas-demograficas-e-indicadores-sociais/projeccoes-da-populacao/populacao-projectada-por-distritos-maputo-cidade-2007_2040.xls/at_download/file Annual official projection] |- |51 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Australia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Australia}}Australia |{{data Australia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Australia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources, in this case Australia's official population clock. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument Official population clock] |- |52 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_North_Korea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|North Korea}}North Korea |24,213,510 |October 1, 2014 |0.32% | style="text-align:left;" |[http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf Preliminary 2014 census result] |- |53 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Taiwan}}Taiwan |23,547,448 |April 1, 2017 |0.31% | style="text-align:left;" |[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] |- |54 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Cameroon.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Cameroon}}Cameroon |23,248,044 |January 1, 2017 |0.310% | style="text-align:left;" |[http://www.bucrep.cm/index.php/en/ Annual official projection] |- |55 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Ivory Coast}}Ivory Coast |22,671,331 |May 15, 2014 |0.30% | style="text-align:left;" |[http://www.ins.ci/n/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 Preliminary 2014 census result] |- |56 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Madagascar.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Madagascar}}Madagascar |22,434,363 |July 1, 2014 |0.30% | style="text-align:left;" |[http://instat.mg/ Official estimate] |- |57 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Niger.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|18x18ភីកសែល]]{{flaglist|Niger}}Niger |21,564,000 |July 1, 2017 |0.29% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |58 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Sri_Lanka.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Sri Lanka}}Sri Lanka |21,203,000 |July 1, 2016 |0.28% | style="text-align:left;" |[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf Official estimate] |- |59 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Romania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Romania}}Romania |19,760,000 |January 1, 2016 |0.26% | style="text-align:left;" |[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2016e.pdf Annual official estimate] |- |60 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Burkina_Faso.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Burkina Faso}}Burkina Faso |19,632,147 |July 1, 2017 |0.26% | style="text-align:left;" |[http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf Annual official projection] |- |61 | style="text-align:left;" |[[File:Flag of the United Arab Republic.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Syria}}Syria |18,907,000 |July 1, 2017 |0.25% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |62 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Mali.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Mali}}Mali |18,875,000 |July 1, 2017 |0.25% | style="text-align:left;" |[https://www.humanitarianresponse.info/sites/www.humanitarianresponse.info/files/datasets/Population%20of%20Mali%20by%20age%20and%20by%20region.xls Official annual projection] |- |63 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Malawi.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Malawi}}Malawi |18,299,000 |July 1, 2017 |0.244% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |64 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Chile.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Chile}}Chile |18,191,900 |July 1, 2016 |0.24% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones2014/proyecciones-de-poblacion-2014.xlsx Official annual projection] |- |65 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Kazakhstan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Kazakhstan}}Kazakhstan |17,994,200 |May 1, 2017 |0.24% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.gov.kz/faces/homePag Official estimate] |- |66 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Netherlands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Netherlands}}Netherlands |{{data Netherlands|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Netherlands, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter Official population clock] |- |67 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Ecuador.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Ecuador}}Ecuador |{{data Ecuador|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Ecuador, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/ Official population clock] |- |68 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Guatemala.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Guatemala}}Guatemala |16,176,133 |July 1, 2015 |0.22% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Official estimate] |- |69 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Zambia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Zambia}}Zambia |15,933,883 |July 1, 2016 |0.21% | style="text-align:left;" |[http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf Official annual projection] |- |70 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Cambodia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Cambodia}}Cambodia |15,626,444 |July 1, 2016 |0.21% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection] |- |71 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Senegal.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Senegal}}Senegal |15,256,346 |January 1, 2017 |0.20% | style="text-align:left;" |[http://www.ansd.sn Official annual projection] |- |72 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Chad.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Chad}}Chad |14,965,000 |July 1, 2017 |0.2% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |73 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Zimbabwe.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Zimbabwe}}Zimbabwe |14,542,235 |July 1, 2017 |0.19% | style="text-align:left;" |[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Official annual projection] |- |74 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Guinea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Guinea}}Guinea |13,291,000 |July 1, 2017 |0.18% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |75 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_South_Sudan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|South Sudan}}South Sudan |12,131,000 |July 1, 2016 |0.16% | style="text-align:left;" |[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |76 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Rwanda.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Rwanda}}Rwanda |11,809,300 |July 1, 2017 |0.16% | style="text-align:left;" |[http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf Official projection (medium scenario)] |- |77 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Somalia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Somalia}}Somalia |11,392,000 |July 1, 2017 |0.15% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |78 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Belgium_(civil).svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Belgium}}Belgium |11,356,191 |March 1, 2017 |0.15% | style="text-align:left;" |[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf Monthly official estimate] |- |79 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Tunisia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Tunisia}}Tunisia |11,299,400 |July 1, 2016 |0.15% | style="text-align:left;" |[http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 Official estimate] |- |80 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Haiti.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Haiti}}Haiti |11,244,774 |July 1, 2017 |0.15% | style="text-align:left;" |[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] |- |81 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Cuba.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Cuba}}Cuba |11,239,004 |December 31, 2015 |0.15% | style="text-align:left;" |[http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf Annual official estimate] |- |82 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Bolivia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|22x22ភីកសែល]]{{flaglist|Bolivia}}Bolivia |11,145,770 |July 1, 2017 |0.15% | style="text-align:left;" |[https://web.archive.org/web/20110924073930/http://www.ine.gob.bo/ Official Estimate] |- |83 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Greece.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Greece}}Greece |10,783,748 |January 1, 2016 |0.14% | style="text-align:left;" |[http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- Official estimate] |- |84 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Benin.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Benin}}Benin |10,653,654 |July 1, 2016 |0.14% | style="text-align:left;" |[http://www.insae-bj.org/Migration.html?file=files/stats-demographiques/STATISTIQUES%20DEMOGRAPHIQUES.xlsx Official projection] |- |85 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Czech Republic}}Czech Republic |10,579,067 |March 31, 2017 |0.14% | style="text-align:left;" |[https://www.czso.cz/csu/czso/population Official quarterly estimate] |- |86 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Burundi.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Burundi}}Burundi |10,400,938 |July 1, 2017 |0.14% | style="text-align:left;" |[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] |- |87 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Portugal.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Portugal}}Portugal |10,341,330 |December 31, 2015 |0.14% | style="text-align:left;" |[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpgid=ine_main&xpid=INE Annual official estimate] |- |88 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Dominican_Republic.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Dominican Republic}}Dominican Republic |10,169,172 |July 1, 2017 |0.14% | style="text-align:left;" |[http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 Official projection] |- |89 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|United Arab Emirates}}United Arab Emirates |10,139,000 |May 6, 2017 |0.13% | style="text-align:left;" |[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |90 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Sweden.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Sweden}}Sweden |{{data Sweden|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Sweden, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/#_Nyckeltal Official Population Clock] |- |91 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Jordan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Jordan}}Jordan |{{data Jordan|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Jordan, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://web.dos.gov.jo/ Official population clock] |- |92 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Azerbaijan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Azerbaijan}}Azerbaijan |9,823,667 |March 1, 2017 |0.13% | style="text-align:left;" |[http://stat.gov.az/xeber/index.php?id=3526 Official estimate] |- |93 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Hungary.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Hungary}}Hungary |9,799,000 |January 1, 2017 |0.13% | style="text-align:left;" |[http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/nep1612 Annual official estimate] |- |94 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Belarus.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Belarus}}Belarus |9,498,600 |April 1, 2017 |0.126% | style="text-align:left;" |[http://www.belstat.gov.by/en/ Quarterly official estimate] |- |95 | style="text-align:left;" | {{flaglist|Honduras}}Honduras |8,866,351 |July 1, 2017 |0.118% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202017.xlsx Official annual projection] |- |96 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Austria.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Austria}}Austria |8,783,198 |April 1, 2017 |0.117% | style="text-align:left;" |[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html Quarterly provisional figure] |- |97 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Tajikistan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Tajikistan}}Tajikistan |8,742,000 |January 1, 2017 |0.116% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.tj/en Official estimate] |- |98 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Israel.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|21x21ភីកសែល]]{{flaglist|Israel}}Israel |{{data Israel|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Israel, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Official population clock] |- |99 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Switzerland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|16x16ភីកសែល]]{{flaglist|Switzerland}}Switzerland |8,417,700 |December 31, 2016 |0.112% | style="text-align:left;" |[https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.html Quarterly provisional figure] |- |100 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Papua_New_Guinea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|20x20ភីកសែល]]{{flaglist|Papua New Guinea}}Papua New Guinea |8,151,300 |July 1, 2016 |0.109% | style="text-align:left;" |[http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Hong_Kong.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Hong Kong}}Hong Kong'' ''([[ចិន|China]])'' |7,374,900 |December 31, 2016 |0.098% | style="text-align:left;" |[http://www.censtatd.gov.hk/m/o.jsp Official estimate] |- |101 | style="text-align:left;" |[[File:Flag of Togo (3-2).svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Togo}}Togo |7,178,000 |July 1, 2017 |0.096% | style="text-align:left;" |[http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo Official estimate] |- |102 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Bulgaria.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Bulgaria}}Bulgaria |7,101,859 |December 31, 2016 |0.095% | style="text-align:left;" |[http://www.nsi.bg/en/content/15001/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/population-and-demographic-processes-2016 Official estimate] |- |103 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Serbia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Serbia}}Serbia |7,076,372 |January 1, 2016 |0.094% | style="text-align:left;" |[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Annual official estimate] |- |104 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Sierra_Leone.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Sierra Leone}}Sierra Leone |7,075,641 |December 4, 2015 |0.094% | style="text-align:left;" |[https://www.statistics.sl/wp-content/uploads/2016/06/2015-Census-Provisional-Result.pdf Preliminary 2015 census result] |- |105 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Paraguay.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Paraguay}}Paraguay |6,953,646 |January 1, 2017 |0.093% | style="text-align:left;" |[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf Official estimate] |- |106 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_El_Salvador.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|El Salvador}}El Salvador |6,581,940 |July 1, 2017 |0.088% | style="text-align:left;" |[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion Official projection] |- |107 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Laos.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Laos}}Laos |6,492,400 |March 1, 2015 |0.086% | style="text-align:left;" |[http://www.lsb.gov.la/ Preliminary 2015 census result] |- |108 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Libya.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Libya}}Libya |6,385,000 |July 1, 2016 |0.085% | style="text-align:left;" |[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |109 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Nicaragua.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Nicaragua}}Nicaragua |6,262,703 |January 1, 2015 |0.083% | style="text-align:left;" |[http://www.bcn.gob.ni/publicaciones/periodicidad/anual/nicaragua_cifras/nicaragua_cifras.pdf Official estimate] |- |110 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Kyrgyzstan}}Kyrgyzstan |6,140,200 |January 1, 2017 |0.082% | style="text-align:left;" |[http://stat.kg/ru/publications/doklad-socialno-ekonomicheskoe-polozhenie-kyrgyzskoj-respubliki// Official estimate] |- |111 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Lebanon.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Lebanon}}Lebanon |5,988,000 |July 1, 2016 |0.08% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |112 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Denmark.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|20x20ភីកសែល]]{{flaglist|Denmark}}Denmark |5,756,170 |March 31, 2017 |0.077% | style="text-align:left;" |[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal.aspx Quarterly official estimate] |- |113 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Singapore.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Singapore}}Singapore |5,607,300 |July 1, 2016 |0.075% | style="text-align:left;" |[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 Official estimate] |- |114 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Finland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Finland}}Finland |5,505,575 |April 30, 2017 |0.073% | style="text-align:left;" |[http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/index_en.html Monthly official estimate] |- |115 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Eritrea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Eritrea}}Eritrea |5,482,000 |July 1, 2017 |0.073% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |116 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Slovakia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Slovakia}}Slovakia |5,435,343 |December 31, 2016 |0.072% | style="text-align:left;" |[https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/b1/jZTZlqo4FIafpR7AQ8LMZRhkClEIIHDjwlkQUUERnr6pWvZF9Vllda5g8f3svb8QmIxJmOycP477vD3W5_z0eZ-JS1-yZVWFCMhqzAJbIgF0fd90IT8C6QiAHxYCX3nk-z7FcQzMmJ0Cm4MmIFEEwFR65d8A3-uTwAB2iOZm4PAQ8AKzYJIifap67e0NpO46zhyApqupMDm0XZQE1KMnQQfKECt-NAln62FfWF5zW6XEERcPG1PVMm7n8ipJFyeT0kwVo6Vcc2mykkPkcXVvqpXK6tPcQrOA7p3t03I4OOirgyeKQG5cCpfuUKnb9bK6zB_SZMnFgCu6j4_XbG-af-dGFV95zUQWL2EAZGwKwEZWFCg-xwHE_b-9eVPgWx6omAO241JiaVPWjIT_9v838Jmf0jmLFN7U9GA2vj7UWJlikQUAvvJvgHd5U_wlb4q_zb9gsi_kncEv4N3n-9uQ2dtdDMVfAPVf4Kc5IumXHkYPxKqrLUObkklHVPqxWCAwIZMAfkmL_mIP5RAUQ0C8IQKksJ_AgJiGSUjCqUNaFxLjCoAecWHUuuPzjujZjLTJfBMHkYq0yizdNeMw2XFV_enW1R_wR4EsLyqyKIxtjdccExcpLxmN3ekGffhXr28Wtbjd8z5oq1mXSXwtmfEMl4pzUn0vDqnoQjbuhmN2OV90dEjzCbvRbnCGEoTnhwz1VamdtQBzTYnEQ5gF6qpoFl2jNlp5vAWbyp_icjhvdlH4kNiksjb6dCtfDyBc5LeTtsiHx2zY5OfnpMRSe93qx2GSw5y4VUBWbVQLi1UiXF0Z9HTQjYXnkBN769BzaQ-DuEx6FXt0smg-XqJ_OhtQ-ks06Po21AAxOgAjSEj0iEfRNm0dQowWgyLqiXEipJg9qQEg3cxfopFnS8j8LlqSJcBJksyzvCIK3Kfo9Si69kbRSQDzPZgeTnuKb2Dha4cSGJ4-3w9t45yVfpqhTaxw4V0EWyVw9A6h1abt-6xoZGHVEXDHe9MUrQc612GpoSHd0l0T4N2ySds7wtAhbj0eDeEuE5OGblucIrdUfHVtyK0MLwHcNZNL7HXxtXNJFPskaLl-f7tfr06F_Xg5rMwnNfVqW8-0AliYTYX8oj1Dx2mBWZ4sheCrsMH35jZZJ4TrJqfPn-mliqKH-7mwGBiBsUNQ5qpH9Q-27BTH/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ Official estimate] |- |117 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Norway.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|21x21ភីកសែល]]{{flaglist|Norway}}Norway |5,267,146 |April 1, 2017 |0.07% | style="text-align:left;" |[http://ssb.no/en/forside?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true Quarterly official estimate] |- |118 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Central African Republic}}Central African Republic |5,099,000 |July 1, 2017 |0.068% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |119 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Costa_Rica.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Costa Rica}}Costa Rica |4,890,379 |June 30, 2016 |0.065% | style="text-align:left;" |[http://www.inec.go.cr/ Official estimate] |- | - | style="text-align:left;font-style:italic" |[[File:Flag_of_Palestine.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Palestine}}Palestine |4,816,503 |July 1, 2016 |0.064% | style="text-align:left;" |[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm Official estimate] |- |120 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_New_Zealand.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|New Zealand}}New Zealand |{{data New Zealand|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data New Zealand, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> | style="text-align:left;" |[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] |- |121 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Ireland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Ireland}}Ireland |4,757,976 |July 14, 2016 |0.063% | style="text-align:left;" |[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpr/censusofpopulation2016-preliminaryresults/ Preliminary 2016 census result] |- |122 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Turkmenistan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Turkmenistan}}Turkmenistan |4,751,120 |December 26, 2012 |0.063% | style="text-align:left;" |[http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ Preliminary 2012 census result] |- |123 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Republic of the Congo}}Republic of the Congo |4,741,000 |July 1, 2016 |0.063% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |124 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Oman.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Oman}}Oman |4,573,075 |February 1, 2017 |0.061% | style="text-align:left;" |[http://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx Official estimate] |- |125 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Croatia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Croatia}}Croatia |4,190,669 |December 31, 2015 |0.056% | style="text-align:left;" |[http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG Annual official estimate] |- |126 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Kuwait.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Kuwait}}Kuwait |4,183,658 |June 30, 2015 |0.056% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Kuwait-Cities.html Official estimate] |- |127 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Liberia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Liberia}}Liberia |4,076,530 |July 1, 2016 |0.054% | style="text-align:left;" |[http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf Official projection] |- |128 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Panama.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Panama}}Panama |3,814,672 |July 1, 2016 |0.051% | style="text-align:left;" |[https://www.gacetaoficial.gob.pa/pdfTemp/26837_B/33812.pdf Official estimate] |- |129 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Mauritania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Mauritania}}Mauritania |3,718,678 |July 1, 2016 |0.049% | style="text-align:left;" |[https://web.archive.org/web/20150925151255/http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official projection] |- |130 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Georgia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Georgia}}Georgia |3,718,200 |January 1, 2017 |0.049% | style="text-align:left;" |[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |131 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Moldova.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Moldova}}Moldova |3,550,900 |January 1, 2017 |0.047% | style="text-align:left;" |[http://www.statistica.md/newsview.php?l=en&idc=168&id=5523 Official estimate] |- |132 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Bosnia and Herzegovina}}Bosnia and Herzegovina |3,531,159 |October 15, 2013 |0.047% | style="text-align:left;" |[http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf Final 2013 census result] |- |133 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Uruguay.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Uruguay}}Uruguay |3,493,205 |June 30, 2017 |0.046% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones Annual official projection] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Puerto_Rico.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Puerto Rico}}Puerto Rico'' ''([[សហរដ្ឋអាមេរិក|U.S.]])'' |3,411,307 |July 1, 2016 |0.045% | style="text-align:left;" |[https://www.census.gov/data/tables/2016/demo/popest/nation-total.html Official estimate] |- |134 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Mongolia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Mongolia}}Mongolia |3,153,300 |June 18, {{CURRENTISOYEAR}} |0.042% | style="text-align:left;" |[http://www.en.nso.mn/home Official population clock] |- |135 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Armenia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Armenia}}Armenia |2,981,500 |March 31, 2017 |0.04% | style="text-align:left;" |[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=19001&submit=Search Quarterly official estimate] |- |136 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Albania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|21x21ភីកសែល]]{{flaglist|Albania}}Albania |2,876,591 |January 1, 2017 |0.038% | style="text-align:left;" |[http://www.instat.gov.al/en/themes/population/publications/books/2017/population-of-albania,-1-januar-2017.aspx Annual official estimate] |- |137 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Lithuania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Lithuania}}Lithuania |2,826,534 |May 1, 2017 |0.038% | style="text-align:left;" |[http://osp.stat.gov.lt/en/home Monthly official estimate] |- |138 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Jamaica.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Jamaica}}Jamaica |2,723,246 |December 31, 2014 |0.036% | style="text-align:left;" |[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx Official estimate] |- |139 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Qatar.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Qatar}}Qatar |2,675,522 |January 31, 2017 |0.036% | style="text-align:left;" |[http://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx Monthly official estimate] |- |140 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Namibia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Namibia}}Namibia |2,324,388 |July 1, 2016 |0.031% | style="text-align:left;" |[http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf Official projection] |- |141 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Botswana.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Botswana}}Botswana |2,230,905 |July 1, 2016 |0.03% | style="text-align:left;" |[http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf Official annual projection] |- |142 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Macedonia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Macedonia}}Macedonia |2,071,278 |December 31, 2015 |0.028% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |143 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Slovenia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Slovenia}}Slovenia |2,064,241 |July 1, 2016 |0.027% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 Official estimate] |- |144 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Latvia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Latvia}}Latvia |1,941,300 |May 1, 2017 |0.026% | style="text-align:left;" |[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] |- |145 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Lesotho.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Lesotho}}Lesotho |1,916,000 |July 1, 2014 |0.026% | style="text-align:left;" |[http://www.sadc.int/files/8214/5976/3644/SADC_SYB_2014__Excel_Ver_26_01_2016_-_Final_Draft.xlsx Official estimate] |- |146 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_The_Gambia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|The Gambia}}The Gambia |1,882,450 |April 15, 2013 |0.025% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Gambia.html Preliminary 2013 census result] |- | – | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Kosovo.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|21x21ភីកសែល]]{{flaglist|Kosovo}}Kosovo |1,836,978 |January 1, 2016 |0.024% | style="text-align:left;" |[https://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 Official annual projection] |- |147 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Gabon.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|20x20ភីកសែល]]{{flaglist|Gabon}}Gabon |1,811,079 |June 2, 2016 |0.024% | style="text-align:left;" |[http://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ Estimate (press release)] |- |148 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Guinea-Bissau}}Guinea-Bissau |1,547,777 |July 1, 2016 |0.021% | style="text-align:left;" |[http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf Official projection] |- |149 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Bahrain.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Bahrain}}Bahrain |1,404,900 |July 1, 2016 |0.019% | style="text-align:left;" |[http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf Official annual projection] |- |150 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Trinidad_and_Tobago.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Trinidad and Tobago}}Trinidad and Tobago |1,353,895 |July 1, 2016 |0.018% | style="text-align:left;" |[http://cso.gov.tt/ Official estimate] |- |151 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Estonia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Estonia}}Estonia |1,317,797 |January 1, 2017 |0.018% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] |- |152 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Mauritius.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Mauritius}}Mauritius |1,263,747 |July 1, 2016 |0.017% | style="text-align:left;" |[http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop-and-Vital_Stats_Jan-Jun16.aspx Official estimate] |- |153 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Equatorial Guinea}}Equatorial Guinea |1,222,442 |July 4, 2015 |0.016% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/EquatorialGuinea.html Preliminary 2015 census result] |- |154 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_East_Timor.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|East Timor}}East Timor |1,167,242 |July 11, 2015 |0.016% | style="text-align:left;" |[http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf Preliminary 2015 census result] |- |155 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Swaziland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Swaziland}}Swaziland |1,132,657 |July 1, 2016 |0.015% | style="text-align:left;" |[http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf Official projection] |- |156 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Djibouti.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Djibouti}}Djibouti |900,000 |July 1, 2016 |0.012% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |157 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Fiji.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Fiji}}Fiji |869,458 |July 1, 2015 |0.0116% | style="text-align:left;" |[http://www.statsfiji.gov.fj/ Annual official estimate] |- |158 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Cyprus.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Cyprus}}Cyprus |848,300 |December 31, 2015 |0.011% | style="text-align:left;" |[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/dmlIndicator_main_gr/dmlIndicator_main_gr?OpenDocument Official estimate] |- |159 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Comoros.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Comoros}}Comoros |806,153 |July 1, 2016 |0.011% | style="text-align:left;" |[http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis Official estimate] |- |160 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Bhutan.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Bhutan}}Bhutan |788,000 |June 18, {{CURRENTISOYEAR}} |0.0105% | style="text-align:left;" |[http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php Official population clock] |- |161 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Guyana.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Guyana}}Guyana |746,900 |July 1, 2013 |0.01% | style="text-align:left;" |[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Macau.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Macau}}Macau'' ''([[ចិន|China]])'' |648,300 |March 31, 2017 |0.009% | style="text-align:left;" |[http://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 Official quarterly estimate] |- |162 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Solomon_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Solomon Islands}}Solomon Islands |642,000 |July 1, 2015 |0.009% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |163 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Montenegro.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Montenegro}}Montenegro |626,388 |April 29, 2017 |0.008% | style="text-align:left;" |[http://www.monstat.org/userfiles/file/demografija/procjene%20stanovnistva/20151/Procjene%20stanovnistva%202015%20godina%20eng.pdf Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]{{flaglist|Western Sahara}}Western Sahara |584,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 584000/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |164 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Luxembourg.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Luxembourg |590,667 |January 1, 2017 |{{#expr: 590667/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=12857&IF_Language=eng&MainTheme=2&FldrName=1] |- |165 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Suriname.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Suriname |541,638 |August 13, 2012 |{{#expr: 541638/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Suriname-Cities.html Final 2012 census result] |- |166 | style="text-align:left;" |[[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Cape Verde |531,239 |July 1, 2016 |{{#expr: 531239/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf Official annual projection] |- | – | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Transnistria_(state).svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Transnistria |475,665 |October 15, 2015 |{{#expr: 475665/{{worldpop}}*100 round 3}}% | style="text-align:left;" |[http://gov-pmr.org/item/6831 Preliminary 2015 census result] |- |167 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Malta.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Malta |429,344 |December 31, 2014 |{{#expr: 429344/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf Official estimate] |- |168 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Brunei.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Brunei |417,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 417200/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx Official estimate] |- |169 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Belize.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Belize |380,010 |October 1, 2016 |{{#expr: 380010/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.sib.org.bz/ Official estimate] |- |170 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Bahamas.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Bahamas |378,040 |July 1, 2016 |{{#expr: 378040/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES Official projection] |- |171 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Maldives.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Maldives |344,023 |September 20, 2014 |{{#expr: 344023/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf Preliminary 2014 census result] |- |172 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Iceland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|21x21ភីកសែល]]<span> </span>Iceland |340,110 |March 31, 2017 |{{#expr: 340110/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-4th-quarter-2016/ Official quarterly estimate] |- | – | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Turkish_Republic_of_Northern_Cyprus.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Northern Cyprus |313,626 |June 30, 2014 |{{#expr: 313626/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.devplan.org/Ecosos/BOOK/SEG-2014.pdf Official estimate] |- |173 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Barbados.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Barbados |285,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 285000/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |174 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Vanuatu.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Vanuatu |277,500 |July 1, 2015 |{{#expr: 277500/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_French_Polynesia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>French Polynesia'' ''([[ប្រទេសបារាំង|France]])'' |271,800 |December 31, 2014 |{{#expr: 271800/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_FLNKS.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>New Caledonia'' ''([[ប្រទេសបារាំង|France]])'' |268,767 |August 26, 2014 |{{#expr: 268767/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.isee.nc/population/recensement/structure-de-la-population-et-evolutions Preliminary 2014 census result] |- | – | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Abkhazia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Abkhazia |240,705 |February 28, 2011 |{{#expr: 240705/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://apsnypress.info/news/5084.html 2011 census result] |- |175 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Samoa.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Samoa |196,315 |January 1, 2017 |{{#expr: 196315/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics Official projection] |- |176 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>São Tomé and Príncipe |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf 2012 census result] |- |177 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Saint_Lucia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Saint Lucia |186,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186000/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Guam.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Guam'' ''([[សហរដ្ឋអាមេរិក|U.S.]])'' |184,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 184200/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Curaçao.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Curaçao'' ''(Netherlands)'' |158,986 |January 1, 2016 |{{#expr: 158986/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.cbs.cw/website/statistical-information_229/item/population-tables_157.html Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[ឯកសារ:Flag_of_Nagorno-Karabakh.svg|22x22ភីកសែល]]'' Nagorno-Karabakh Republic |150,932 |December 1, 2015 |{{#expr: 150932/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 Preliminary 2015 census result] |- |178 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Kiribati.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Kiribati |113,400 |July 1, 2015 |{{#expr: 113400/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Aruba.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Aruba'' ''(Netherlands)'' |110,108 |December 31, 2015 |{{#expr: 110108/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://cbs.aw/wp/ Official quarterly estimate] |- |179 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Saint Vincent and the Grenadines |109,991 |June 12, 2012 |{{#expr: 109991/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/StVincent.html Preliminary 2012 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>United States Virgin Islands'' ''([[សហរដ្ឋអាមេរិក|U.S.]])'' |106,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 106000/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |180 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Grenada.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Grenada |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] |- |181 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Tonga.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Tonga |103,252 |November 30, 2011 |{{#expr: 103252/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/prism/tonga/index.php?option=com_advlisting&view=download&fileId=304&Itemid=301 2011 census result] |- |182 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Federated States of Micronesia |102,800 |July 1, 2015 |{{#expr: 102800/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Jersey.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Jersey'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |102,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 102700/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20Population%20Estimate%202015%2020160621%20SU.pdf Annual official estimate] |- |183 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Seychelles.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Seychelles |94,205 |December 31, 2016 |{{#expr: 94205/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.nbs.gov.sc/downloads?task=document.viewdoc&id=104 Official estimate] |- |184 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Antigua_and_Barbuda.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Antigua and Barbuda |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Isle_of_Man.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Isle of Man'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |83,314 |April 24, 2016 |{{#expr: 83314/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[https://www.gov.im/media/1355784/2016-isle-of-man-census-report.pdf 2016 census result] |- |185 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Andorra.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|22x22ភីកសែល]]<span> </span>Andorra |78,264 |December 31, 2016 |{{#expr: 78264/{{worldpop}}*100 round 4}}% | style="text-align:left;" |[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 Annual official estimate] |- |186 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Dominica.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Dominica |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Guernsey.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Guernsey'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |62,723 |March 31, 2016 |{{#expr: 62723/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[https://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=105766&p=0 Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Bermuda.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Bermuda'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |61,954 |July 1, 2013 |{{#expr: 61954/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Cayman Islands'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |60,413 |December 31, 2015 |{{#expr: 60413/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html#1 Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_American_Samoa.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>American Samoa'' ''([[សហរដ្ឋអាមេរិក|U.S.]])'' |57,100 |July 1, 2015 |{{#expr: 57100/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Northern Mariana Islands'' ''([[សហរដ្ឋអាមេរិក|U.S.]])'' |56,940 |July 1, 2015 |{{#expr: 56940/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Greenland.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Greenland'' ''(Denmark)'' |56,483 |September 14, 2016 |{{#expr: 56186/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&version=201603&sc=BE&subthemecode=O1&colcode=O Annual official estimate] |- |187 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Marshall_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Marshall Islands |54,880 |July 1, 2015 |{{#expr: 54880/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_South_Ossetia.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>South Ossetia |53,532 |October 15, 2015 |{{#expr: 53532/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://cominf.org/node/1166509275 Preliminary 2015 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|21x21ភីកសែល]]<span> </span>Faroe Islands'' ''(Denmark)'' |50,045 |April 1, 2017 |{{#expr: 50045/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.hagstova.fo/en Monthly official estimate] |- |188 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Saint_Kitts_and_Nevis.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Saint Kitts and Nevis |46,204 |May 15, 2011 |{{#expr: 46204/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/StKittsNevis.html 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Sint_Maarten.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Sint Maarten'' ''(Netherlands)'' |39,410 |January 1, 2016 |{{#expr: 39410/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://stat.gov.sx/ Official estimate] |- |189 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Liechtenstein.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Liechtenstein |37,815 |December 31, 2016 |{{#expr: 37815/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.llv.li/#/1124/bevolkerungsstatistik--juni Semi annual official estimate] |- |190 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Monaco.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|19x19ភីកសែល]]<span> </span>Monaco |37,550 |December 31, 2016 |{{#expr: 37550/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.monacostatistics.mc/News/Population-officielle-2015 Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[ឯកសារ:Flag_of_France.svg|22x22ភីកសែល]]'' ''Saint-Martin'' ''([[ប្រទេសបារាំង|France]])'' |36,457 |January 1, 2015 |{{#expr: 36457/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=978 Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Gibraltar.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Gibraltar'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |33,140 |December 31, 2014 |{{#expr: 33140/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Gibraltar.html Annual official estimate] |- |191 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_San_Marino.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|20x20ភីកសែល]]<span> </span>San Marino |33,121 |September 30, 2016 |{{#expr: 33121/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html# Monthly official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Turks and Caicos Islands'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>British Virgin Islands'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |28,514 |July 1, 2013 |{{#expr: 28514/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[ឯកសារ:Flag_of_Bonaire.svg|22x22ភីកសែល]]'' ''Bonaire'' ''(Netherlands)'' |18,905 |January 1, 2015 |{{#expr: 18905/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Cook_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Cook Islands (NZ)'' |18,100 |March 1, 2016 |{{#expr: 18100/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf Official quarterly estimate] |- |192 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Palau.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Palau |17,950 |July 1, 2015 |{{#expr: 17950/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Anguilla.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Anguilla'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Wallis_and_Futuna.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Wallis and Futuna'' ''([[ប្រទេសបារាំង|France]])'' |11,750 |July 1, 2015 |{{#expr: 11750/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |193 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Tuvalu.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Tuvalu |10,640 |November 4, 2012 |{{#expr: 10640/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Tuvalu.html 2012 census result] |- |194 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_Nauru.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Nauru |10,084 |October 30, 2011 |{{#expr: 10084/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Saint Barthélemy'' ''([[ប្រទេសបារាំង|France]])'' |9,417 |January 1, 2015 |{{#expr: 9417/{{worldpop}}*100 round 5}}% | style="text-align:left;" |[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=977 Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Saint Pierre and Miquelon'' ''([[ប្រទេសបារាំង|France]]) '' |6,286 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 6286/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=975 Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" | ''[[ឯកសារ:Flag_of_Saint_Helena.svg|22x22ភីកសែល]]'' ''Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |5,633 |February 7, 2016 |0.0000{{#expr: 5633/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2016/06/Census-2016-summary-report.pdf 2016 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Montserrat.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Montserrat'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |4,922 |May 12, 2011 |0.0000{{#expr: 4922/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[ឯកសារ:Flag_of_Sint_Eustatius.svg|22x22ភីកសែល]]'' ''Sint Eustatius'' ''(Netherlands)'' |3,877 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 3877/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Falkland Islands'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |2,563 |April 15, 2012 |0.0000{{#expr: 2563/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Norfolk_Island.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Norfolk Island'' ''(Australia)'' |2,302 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2302/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Christmas_Island.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Christmas Island'' ''(Australia)'' |2,072 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2072/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[ឯកសារ:Flag_of_Saba.svg|22x22ភីកសែល]]'' ''Saba'' ''(Netherlands)'' |1,811 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1811/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Niue.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Niue (NZ)'' |1,470 |July 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1470/{{worldpop}}*100*100000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_Tokelau.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Tokelau'' ''(NZ)'' |1,411 |October 18, 2011 |0.0000{{#expr: 1411/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf 2011 census result] |- |195 | style="text-align:left;" |[[File:Flag_of_the_Vatican_City.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|16x16ភីកសែល]]<span> </span>Vatican City |800 |January 1, 2014 |0.0000{{#expr: 800/{{worldpop}}*100*1000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] |- | – | style="text-align:left;" |'' <span> </span>Cocos (Keeling) Islands'' ''(Australia)'' |550 |August 9, 2011 |0.00000{{#expr: 550/{{worldpop}}*100*10000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – | style="text-align:left;" |''[[File:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]<span> </span>Pitcairn Islands'' ''([[សហរាជាណាចក្រ|UK]])'' |57 |July 1, 2014 |0.000000{{#expr: 57/{{worldpop}}*100*100000000 round 0}}% | style="text-align:left;" |Official estimate |} តួលេខចំនួនប្រជាជនមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីការអនុវត្តន៍នៃបណ្តាប្រទេសដែលបានរាយការណ៍ពីភាពខុសប្លែកខ្លាំងរវាង[[ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុក]]និងពលរដ្ឋរួម។ បណ្តាប្រទេសមួយចំនួនដូចជា[[ប្រទេសថៃ]] មិនរាយការណ៍ពីចំនួនចំនួនប្រជាជនសរុប សម្រាប់ចំនួនប្រជាជនសរុបទីភ្នាក់ងារអន្ដរជាតិត្រូវតែចេញតួលេខប៉ាន់ស្មាន។{{citation needed|date=January 2016}} [[ឯកសារ:World_population_percentage.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|World population percentage by country]] == បណ្តារដ្ឋមានអធិបតេយ្យភាព រដ្ឋក្រោមអាណានិគមផ្អែកលើចំនួនប្រជាជន == == References == នេះគឺជាបញ្ជីនៃ[[បណ្តាប្រទេស]]និង[[ដែនដីអាណានិគម]]គិតតាម[[ចំនួនប្រជាជន]]។ វារួមបញ្ចូលទាំង[[បណ្តារដ្ឋមានអធិបតេយ្យភាព]] [[ដែនដីអាណានិគម]]ដែលមានមនុស្សរស់នៅ ហើយក្នុងករណីមួយចំនួន[[ប្រទេសនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមណ្ឌលបោះឆ្នោត]]ជាមួយនឹងការដាក់បញ្ចូលនៅក្នុងបញ្ជីត្រូវបានផ្អែកជាចម្បងលើ ISO ស្តង់ដារ[[ ISO 3166-1]] ។ ជាក់ស្តែង [[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពតែមួយខណៈពេលដែលបណ្តាប្រទេសជាមណ្ឌលបោះឆ្នោតនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហូឡង់]]ត្រូវបានចាត់ទុកដោយឡែកពីគ្នា។ លើសពីនេះទៀត បញ្ជីនេះមានរួមបញ្ចូលទាំង[[រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់កំណត់]]មិនបានរកឃើញនៅក្នុង ISO 3166-1 ។ តំបន់ដែលបង្កើតបានជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃបណ្តារដ្ឋមានអធិបតេយ្យភាពដែលមានដូចជា[[បណ្តាប្រទេសនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]ដែលបានរាប់ជាផ្នែកមួយនៃការព្រួយបារម្ភនៃរដ្ឋមានអធិបតេយ្យភាព។ អង្គភាពមិនបានរួមបញ្ចូលផ្សេងទៀត ដូចជា[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ដែលមិនមែនជាបណ្តារដ្ឋមានអធិបតេយ្យភាពនិងទឹកដីឯករាជ្យដែលមិនមានចំនួនប្រជាជនអចិន្រ្តៃយ៍ ដូចជា[[ការអះអាងរបស់ប្រទេសនានា]]ដើម្បី[[ទ្វីបអង់តាក់ទិក]]។ pdo461p59ou8s6nyn2q2dbxmnv3w1hv 0 40153 337466 334512 2026-07-21T01:01:25Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:រាក្យៈសាទេវី.jpg|រាក្យៈសាទេវី.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:រាក្យៈសាទេវី.jpg|]]. 337466 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #570861;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 1px 0px yellow;> រាក្យៈសាទេវី </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |''' រាក្យៈសាទេវី ជាបុត្រីទី៣ របស់កុបិលមហាព្រហ្ម''' <br> '''Reakyaksa Devi one of seven duagter of Brahma Lokeshvara''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាម''' |colspan="2"|'''រាក្យៈសាទេវី''' |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះបិតា''' |colspan="2"| មហាព្រហ្ម |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះមាតា''' |colspan="2"| ព្រះម៉ែមន្ទ្រា |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះស្វាមី''' |colspan="2"| [[ព្រះអង្គារ]] |- style="vertical-align:top;" |'''ឋានលំនៅ''' |colspan="2"| ចតុមហារាជការ <br> (Chaturmahārājikā) |- style="vertical-align:top;" |'''អម្ពរពស្ត្រា''' |colspan="2"| គ្រងសម្លៀកបំពាក់ ពណ៌ស្វាយ |- style="vertical-align:top;" |'''ចនព្រះកាណ៌''' |colspan="2"|លម្អ [[ឈូក​ច្រាល|ផ្កាឈូក]] <br> (ផ្កាបុទុម) |- style="vertical-align:top;" |'''អាភរណៈ''' |colspan="2"|គ្រឿងអលង្ការត្បូង ប្រដាប់កាយ ទ្រង់ពាក់ "កែវមូរ៉ា" <br> (ត្បូងសមុទ្រពណ៌លោហិត) |- style="vertical-align:top;" |'''ភក្សាហារ''' |colspan="2"|សោយលោហិត <br> (ផឹកឈាមស្រស់) |- style="vertical-align:top;" |'''សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ''' |colspan="2"| * ព្រះហត្ថឆ្វេង <br>"សរ" ដងធ្នូ * ព្រះហត្ថស្ដាំ <br> ស្ដាំកាន់ "ត្រីសូល៍" (លំពែងមុខ៣) |- style="vertical-align:top; |'''យាន្តជំនិះ''' |colspan="2"|សត្វសេះ |- style="vertical-align:top; |'''ទេវតាសង្ក្រាន្ត''' |colspan="2"|ថ្ងៃអង្គារ |- style="vertical-align:top; |'''ទេពនិករ តំណាង''' |colspan="2"| មណ្ឌល [[ភពអង្គារ]] |- style="vertical-align:top; |'''កិរិយាចេញច្បាំង''' |colspan="2"|កើតសង្គ្រាមរាំងជល់ និង ពោរពេញទៅដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ |} '''រាក្យៈសាទេវី''' ([[អង់គ្លេស]]: Reakyaksa Devi) ជាបុត្រីមួយអង្គក្នុងចំណោម បុត្រីទាំង ៧អង្គ របស់អទិទេព មហាព្រហ្ម (Maha Brahma) ដែលជាអវតារ ព្រហ្មលោកកេរស្វរៈ (Brahma Lokesvara) នៃ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន (Buddha Mahayana), ព្រះមាតា របស់នាងមាននាមថា ព្រះម៉ែមន្ទ្រា ស្រីដែលមានដៃ ១០០០ (១ពាន់) ដែលអាចបែងភាគបានចំនួន ១០៨ អវតារ ដោយនាងជាអទិទេព មិនបង្ករកំណើតកូនដោយការរួមសង្វាសនោះទេ ទើបព្រះមហាព្រហ្ម ផ្ដល់នូវដួងគ្រាប់អង្កាំចំនួន ៧គ្រាប់ ដើម្បីឱ្យនាងអាចបង្ករកំណើតដោយឯងៗបាន នាងបានប្រសូត្របុត្រីទាំង ៧អង្គ ក្រោមដើមរាសីសួគ៌ាដ៏ពិសិដ្ឋមួយ ការផ្ដល់កំណើតដល់បុត្រីទាំង៧ បានតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នាជម្ពូទ្វីបយើងនេះ ក្នុងលទ្ធិពុទ្ធសាសនា មហាយាន ។<ref> Min Saes (Braḥ Mahā.) (1942) [https://www.worldcat.org/title/Brahmacariyakatha/oclc/23580153 Brahma Chariyakathā], Bibliothèque Royale, Publisher: Royal Library of Cambodia p.185 </ref> == រាក្យៈសាទេវី នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត == '''Reakyaksa Devi of Devata Sangkran''' ទំនាក់ទំនង រវាងហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន បានចាក់ឬសគល់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយ៉ាងរឹងមាំ ចាប់តាំងពីស.វទី១០ មកម៉្លេះ ដោយជំនឿនៃបរិបទសាសនាទាំងពីរ ត្រូវបានផ្គួបបញ្ចូលគ្នា តាមរយៈរឿងព្រេងទេវៈកថាជាច្រើន ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិខ្មែរ ក្នុងការច្នៃ រឿងព្រេងទេវៈកថារបស់សាសនាហិណ្ឌូ ឱ្យទៅជារឿងព្រេងដែលមានចរឹតលក្ខណៈ ខុសប្លែកពីប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីបង្កើតបាននូវរចនាបថដែលជារបស់ខ្លួនតាមរយៈការប្រែសម្រួល (Versions Edition) បើទោះជាប្រទេសកម្ពុជាទទួលឥទ្ធិពល សាសនា វប្បធម៌ពីប្រទេសឥណ្ឌាយ៉ាងណាក្ដី ក៏ផ្នត់គំនិតនៃបុព្វបុរសខ្មែរ បានធ្វើការប្រែសម្រួលកែច្នៃលម្អនូវសិល្បៈរបស់ខ្លួនឱ្យមានភាពខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពី ប្រទេសឥណ្ឌា ផងដែរ ។ តាមរយៈរឿងទេវៈកថា អំពីចូលឆ្នាំខ្មែរ យើងតែងសង្កេតឃើញថា ដំណើររឿង ធម្មបាលកុមារ ដែលជា អវតារ ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន បានភ្នាល់គ្នាអំពីសិរី ទាំងបីប្រការ របស់មនុស្ស ជាមួយនិង មហាព្រហ្ម ដែលជាអទិទេព នៃហិណ្ឌូសាសនា ដែលជាអវតាររបស់ [[ព្រះព្រហ្ម]] ដែលភ្នាល់ចាញ់ នូវប្រស្នាទាំងបីប្រការនោះ ហើយព្រះសិរសា របស់ព្រះកុបិលមហាព្រហ្ម ត្រូវបានបុត្រីខ្លួន ទាំង៧អង្គ ផ្លាសវេនគ្នា មកដង្ហែរព្រះសិរសា ដែលជាក្បាលឪពុករបស់ខ្លួនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាថ្ងៃសង្កាន្ត នៃពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ អ្នកនិពន្ធកម្ពុជា បានបំប្លែងឱ្យយើងយល់បានថា ព្រះមហាព្រហ្ម ដែលជាហិណ្ឌូសាសនា បានភ្នាល់ចាញ់ ធម្មបាលកុមារ នៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បានបែងភាគទៅជាព្រះ ឈ្មោះ លោកកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានតឹកតាងជា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ មិនថា ហិណ្ឌូសាសនា មិនថា ពុទ្ធសាសនា មហាយាន សុទ្ធតែមានជំនឿគោរពទៅលើព្រះ និង ពួកទេវតា ដែលមានចំនួន ៣៣ពួក ដូចនេះហើយ ទើបហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន មានទំនាក់ទំនងនិងគ្នា យូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយពាក្យនៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា ទេវតានៃឆ្នាំថ្មី ដែលត្រូវបានពលរដ្ឋកម្ពុជា រៀបចំគ្រឿងដង្វាយ គោរពបូជាបួងសួងមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ ដោយការយាងមកដល់ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោករបស់ទេវតា នៃហិណ្ឌូសាសនា និង ទេវតា នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ទើបកម្ពុជាហៅថៃ្ងនៃការមកដល់នេះថា មហាសង្ក្រាន្ត (Maha Sangkran) ដែលមាននៃថា ឆ្នាំថ្មីដ៏ប្រសើរ (The Great New Year) ដែលធ្វើការហៅសម្គាល់មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Astrologer Nhim Pen (1947) [https://books.google.com/books/about/Prakratidin_kambuj%C4%81.html?id=yODnAAAAMAAJ Cambodia Calendar], Contributor: William J. Gedney, Publisher: Association Sutharot, Original from the University of Michigan p.118 </ref> == រូបធាតុ នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត == '''Physical of Devata Sangkran''' ទេវតាសង្ក្រាន្ត ជាតួអង្គរូបធាតុមួយ តំណាងឱ្យ រាង្គកាយជាធម្មជាតិ ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនិង វិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា គ្រប់តួអង្គអទិទេពទេវៈ របស់កម្ពុជា សុទ្ធតែបង្កើតឡើងតាមច្បាប់ធម្មជាតិ មិនមែនជាការនិពន្ធឱ្យតែបានៗ និងមិនមែនជាការបង្កើតតួអង្គ ដោយមិនមានអត្ថន័យពេញលេញនោះទេ ។ តួអង្គទេវតាសង្ក្រាន្ត គ្រងពណ៌សំលៀកបំពាក់ ទៅតាមចរឹតលក្ខណៈ នៃរូបធាតុ ដែលជារាង្គកាយធម្មជាតិ ដែលកើតមាននៅក្នុងចក្រវាឡ របស់យើងនេះ ដើម្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅ និង សង្គមវិទ្យាសាស្ត្រពិត របស់មនុស្សននៅលើផែនដី ។<ref> Nhim Pen (1943) [https://www.worldcat.org/title/Praju-horasastr/oclc/54822442 Astrological Collection], Publisher: Original from the University of Michigan p.164 </ref> នាង រាក្យៈសាទេវី គឺជាអទិទេព តំណាងឱ្យ [[ភពអង្គារ]] និង តំណាងឱ្យ [[ថ្ងៃអង្គារ]] នៃថ្ងៃទាំង៧របស់ផែនដី ។ {| class=wikitable ! width="300"|រាក្យៈសាទេវី ! width="300"|Reakyaksa Devi |- | * អម្ពរពស្ត្រា ៖ គ្រងសម្លៀកបំពាក់ ពណ៌ខ្មៅ * ចនព្រះកាណ៌ ៖ លម្អត្រចៀក ដោយសៀត "ផ្កាបុទុម" ([[ផ្កាឈូក]]) * អាភរណៈ ៖ គ្រឿងអលង្ការត្បូង ប្រដាប់កាយ ទ្រង់ពាក់ "កែវមូរ៉ា" (ត្បូងសមុទ្រពណ៌លោហិត) * ភក្សាហារ ៖ សោយលោហិត (ផឹកឈាមស្រស់) * សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖ ឆ្វេងកាន់ "សរ" ដងធ្នូ * សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖ ស្ដាំកាន់ "ត្រីសូល៍" (លំពែងមុខ៣) * យាន្តជំនិះ ៖ គង់លើ "អស្សតរ" (អានថា: អាស + ដរ) ជាទេពនិករ (សត្វសេះ) ដែលតែងតែយាងចុះមករក្សាដែនជម្ពូទ្វីប នៅពេលសង្ក្រាន្ដត្រូវនិងថ្ងៃអង្គារ ។ * សិទ្ធិការ្យ ៖ នៃកិរិយាចេញច្បាំង ព្រះនគរ និង កើតចម្បាំងរាំងជល់ និង បញ្ចាមិត្ត កើតកលយុគ្គសង្គ្រាម ឬ មានទំនាស់និង ប្រទេសដ៍ទៃ និង សំបូរទៅដោយជំងឺរាតត្បាតជាអនេក ។ | * Clothing: Purple * Ear Flower: Lotus flower * Jewelry: Coral (Sea Gems) * Eating: Blood * Weapons in the left hand: Bow and arrow * Weapons in the Right hand: Trident * Vehicles: Horse * Sangkran god of Tuseday * God represent of Mars planet * Powerful journey of combat verbs, Make war and infectious diseases. |} == ពណ៌មង្គល នៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត == '''The color of happiness of Devata Sangkran''' ពណ៌មង្គល នៃទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧អង្គ តំណាងឱ្យពណ៌នៃភាពរុងរឿង តាមច្បាប់ធម្មជាតិ ទៅផ្សារភ្ជាប់និង រូបធាតុ របស់ក្រុមតារានិករ នៅក្នុងប្រព័ន្ធចក្រវាឡ ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ ដែលតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាតំណាង ឱ្យភពទាំង៧នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យរបស់យើងនេះ ដើម្បីអាចផ្សារភ្ជាប់ ទៅនិងក្បួនវិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា ដើម្បីអាចធ្វើការបកស្រាយ ចរិតលក្ខណៈ របស់មនុស្សម្នាក់ៗ ទៅតាមពណ៌ដែលតំណាង ឱ្យថ្ងៃកំំណើត របស់ពួកគេ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនធ្លាប់ជួបទាល់តែសោះ ដែលពណ៌មង្គលរបស់ទេវតា សង្ក្រាន្តត្រូវបាន ក្រុមហោរាសាស្ត្រមួយចំនួននៅកម្ពុជា ផ្លាសប្ដូរជាពណ៌ខ្មៅ ជាពណ៌នៃភាពអពមង្គល និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុរបស់ពួកបិសាច និង ពណ៌ស ជាពណ៌នៃភាពបរិសុទ្ធ និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុនៃការបូជា នៅក្នុងកំណត់ត្រាពណ៌ សិរីមង្គលរបស់កម្ពុជា ពណ៌ដែលត្រូវបានដកចេញពីអត្ថន័យពណ៌មង្កល នៅក្នុងវប្បធម៌របស់កម្ពុជា នោះគឺពណ៌ខ្មៅ និង ពណ៌ស ។ ទេវតាសង្ក្រាន្តដែលយាងមកជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក ក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា តែងតែនាំមកសិរីរុងរឿង និង ភាពល្អនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រជានុរាស្ត្រឯណាចង់ឃើញទេវតា នាំភាពអពមង្គលចូលមកក្នុងប្រទេសនោះ វាជារឿងដែលមិនអាចទទួលយកបាន ក្នុងការបំភ្លៃពណ៌មង្គលរបស់កម្ពុជា បកស្រាយតាមចិត្តគំនិតរបស់ខ្លួន ហ៊ានអារកាត់វែកញែកបែងចែក ពណ៌មង្គលទេវតាសង្ក្រាន្ត តាមអំពើចិត្ត ។<ref> Mahāmantrī (Ñikar), Ukñā (1958) [https://www.worldcat.org/title/Damniam-damlap-ni-prabaii-Khmaer/oclc/34917238 Damniam damláp niṅ prabaiṇī Khmaer], Publisher: University of California, Berkeley p.70 OCLC Number: 34917238 </ref> == ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ == '''The 7 Devata Sangkran''' ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ សម្ដែងកិរិយា អំពីការចេញហែរ សិរសា កុបិលមហាព្រហ្ម ដោយកំណត់ទៅតាមពេលវេលាច្បាស់លាស់ ជាមួយនិង ឈ្មោះទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង ៧ និង គ្រឿងអាភរណៈ នៃដំណើរមកដល់ដែលបានចងក្រងដោយក្រុម កិច្ចការនៃ ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ។ <ref>[[ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម]], ចាប ពិន (1960) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3382 ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស ភាគ១, ភាគ២ និងភាគ៣] , Publisher: កិច្ចការនៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ព.ស.២៥១២, Original From: Center for Khmer Studies Library, Website: [https://khmerstudies.org/ khmerstudies.org], DDC: 390.596 IBO (Browse shelf) </ref> * បេីចេញហែរនៅវេលាព្រឹកព្រលឹម ដល់ថ្ងៃត្រង់ (ទ្រង់ឈរ) មិនកាន់ខ្សែរបង្ហៀរ ៦ : ០០ ព្រឹក > ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ * បេីចេញហែរវេលាថ្ងៃត្រង់ ទល់នឹងព្រលប់ (ទ្រង់អង្គុយពាក់ឆៀង) ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ > ៦ : ០០ ល្ងាច * បើចេញហែរនៅវេលាព្រលប់ ទៅទល់អធ្រាត្រ (ទ្រង់ផ្ទំបេីកព្រះនេត្រ) ៦ : ០០ ល្ងាច > ១២ : ០០ អាធ្រាត * បេីចេញហែរនៅវេលាអធ្រាត្រ ទៅទល់ភ្លឺ (ទ្រង់ផ្ទំបិទព្រះនេត្រ) ១២ : ០០ រំលងអាធ្រាត > ៦ : ០០ ព្រឹក {| class="wikitable" ! style="background-color:#C0C0C0" width=10% | ពណ៌អម្ពរពស្ត្រា ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | ព្រះនាម ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | ចនព្រះកាណ៌ ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | គ្រឿងអភរណៈ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | ភក្សាហារ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | យាន្តជំនិះ |- | align="center" style="background:#FF0000;" | {{font color | White | ថ្ងៃអាទិត្យ}} | align="center" | [[ទុង្សាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាទទឹម]] | align="center" | [[បទុមរាគ]] <br/> "ត្បូងទទឹម" (Ruby) | align="center" | សោយផ្លែឧទុម្ពរ (ផ្លែល្វា) | align="center" | ឆ្វេង-[[ខ្យងស័ង្ខ]] | ស្តាំ-[[កងចក្រ]] | align="center" | គ្រុឌ गरुड (គ្រុឌ) |- | align="center" style="background:#FFAA1D;" | {{font color | White | ថ្ងៃច័ន្ទ}} | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាអង្គាបុស្ប]] | align="center" | [[កែវមុក្តា]] <br/> "គជ់ខ្យង" (Pearl) | align="center" | សោយតេលំ तैल <br/> (ប្រេងល្ង ឬ ប្រេងសណ្ដែក) | align="center" | ឆ្វេង-[[ឈើច្រត់]] | ស្តាំ-[[ព្រះខ័ន]] | align="center" | វ្យាឃ្រ व्याघ्र (ខ្លាធំ) |- | align="center" style="background:#7851A9;" | {{font color | White | ថ្ងៃអង្គារ}} | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ឈូក|ផ្កាឈូក]] | align="center" | [[កែវមោរ៉ា]] <br/> "ត្បូងសមុទ្រ​" (Coral) | align="center" | សោយលោហិត (ឈាម) | align="center" | ឆ្វេង-[[ដងធ្នូ|ធ្នូ]] |ស្តាំ- [[ត្រីសូល៍]] | align="center" | អស្សតរ अश्व (សេះ) |- | align="center" style="background:#6B8E23;" | {{font color | White | ថ្ងៃពុធ}} | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាចម្ប៉ា]] | align="center" | [[កែវពិទូរ្យ]] <br/> "ត្បូងភ្នែកឆ្មា" <br/> (Cat'S Eye Gem) | align="center" | សោយទឹកដោះសប្បិ <br/> (ទឹកដោះគោច្អិន) | align="center" | ឆ្វេង-[[ឈើច្រត់]] | ស្តាំ-[[ម្ជុល]] | align="center" | គទ្រភៈ गर्दभ (លា) |- | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍}} | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" | សៀត ផ្កាមណ្ឌា ([[ផ្កាមន្ទារ]]) | align="center" | [[កែវមរកត|មរកត]] <br/> "ត្បូងពណ៌បៃតង" <br/> (Emerald) | align="center" | សោយសណ្ដែក ល្ង | align="center" | ឆ្វេង-កាំភ្លើង [[វិជ្រៈ|វជ្រ]] | ស្តាំ-[[កង្វេរដំរី]] | align="center" | [[គជសារ]]​ कुञ्चर ([[គជសារ|ដំរី]]) |- | align="center" style="background:#1260CC;" | {{font color | White | ថ្ងៃសុក្រ}} | align="center" | [[កិមិរាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាចង្កុលណី|ផ្កាចង្កុលណី]] <br/> ([[ផ្កាចង្កុលណី|ផ្ការំចង់]]) | align="center" | [[ផុស្សរាគ]] புஷ்பராகம் <br/> "ត្បូងពណ៌លឿង" (Topaz) | align="center" | សោយចេកណាំវ៉ា | align="center" | ឆ្វេង-[[ពិណ]] | ស្តាំ-[[ព្រះខ័ន]] | align="center" | មហឹសា महिष (ក្របី) |- | align="center" style="background:#570861;" | {{font color | White | ថ្ងៃសៅរ៍}} | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ត្រកៀត| ផ្កាត្រកៀត]]<br/> ([[ត្រកៀត|ផ្កាកំប្លោក]]) | align="center" | [[និលរ័ត្ន |និលរ័តន៍]] <br/> "ត្បូងពណ៌ខៀវ ឬ ត្បូងកណ្ដៀង" <br/> (Sapphire) | align="center" | សោយសាច់ទ្រាយ ពពួក ក្ដាន់ ឈ្លូស | align="center" | ឆ្វេង-[[ត្រីសូល៍]] | ស្តាំ-[[កងចក្រ]] | align="center" | មយូរ៉ា मयूर (ក្ងោក) |} == គត្តិយុត្ត នៃ Video ទេវតាសង្ក្រាន្ត ទទក == ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការរៀបចំបង្កើត Video ទេវតាសង្ក្រាន្ត របស់ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ដែលហៅកាត់ថា ទទក , Video ជារៀងរាល់់ឆ្នាំ មើលទៅមិនល្អនោះទេ ធ្វើឱ្យតែរួចពីដៃ ធ្វើឱ្យតែបានៗ ពួកគេមិនគិតថា Video ដែលថតផ្សាយចេញទៅ ជា Video តំណាងឱ្យវប្បធម៌ប្រពៃណីជាតិខ្មែរទូទាំងប្រទេស និង បង្ហាញទៅជនបរទេស នៅក្នុងសកលលោកផងដែរ បើ Video តុបតែងទេវតាតំណាងជាតិអន់ដូចនេះ តើមុខមាត់ ព្រះមហាក្សត្រ នាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងប្រចាំប្រទេស នោះគឺក្រសួងវប្បធម៌ទៅជាយ៉ាងណា ? '''ចំនុច ដែលអស់លោក គួរពិចារណា''' * តើឋានទេវតាគូរជានិមិត្ត ក្នុងរូបភាពបែបណា ស្រាវជ្រាវ មើលតាមគម្ពីរ គួរឆ្លៀតយកគំនិតតាមរឿងភាគទេវតា បុរាណចិន ឆ្លៀតយកតាមគំនិតបច្ចេកវិទ្យា Ai ។ * តើទេវតា ប្រុសគួរមាន កម្ពស់ មាឌ និង រូបរាងបែបណា ? ការទាក់ទាញអ្នកទស្សនា គឺជារឿងសំខាន់ ត្រូវជ្រើសយកបុរសសង្ហារៗ មកដើរតួ , ត្រូវសិក្សាទៅលើតួអង្គទេវតា ត្រូវលាបម្ស៉ៅពណ៌ទៅលើខ្លួនប្រាណ ដៃជើង និង មុខមាត់ ពួកគេ ជាពណ៌ក្រហម បៃតង ខៀវ ស្វាយ ពណ៌ដែលតំណាងឱ្យអាយុឆ្នាំទិព្វរបស់ទេវតា ត្រូវសិក្សាទៅលើតួអង្គ ទេវតាប្រុស មានកាន់នូវឧបករណ៍អ្វីក្នុងលទ្ធិពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ឯណាតួអង្គទេវតាផ្សេងៗ ដូចជា÷ ព្រះភិរុណ ព្រះវាយោ ព្រះសូរិយា ព្រះចន្ទ្រា ទេវតាចៅមហា...ល.។ រីឯតួអង្គទេវធីតាស្រី ត្រូវលាបម្ស៉ៅពណ៌ស ទៅលើខ្លួនប្រាណ ដៃជើង និង មុខមាត់ ពួកគេ មិនមែនសម្បុរ និង មុខមាត់ពួកគេ មើលទៅ ដូចមនុស្សសាមញ្ញនោះទេ ពាក្យថា ទេវតា អ្វីៗ គឺស្អាតដូចគំនូរ ។ * ដំណើរការសាច់រឿង បើកក្បាល Video ថតពីទិដ្ឋភាពឋានសួគ៌ បន្ទាប់មកទេវតាផ្សេងៗដើរយាងចូលមកប្រជុំគ្នាក្នុងឋានវិមាន និយាយពីការដល់វេនត្រូវមកផ្លាសសករាជថ្មីនាជម្ពូទ្វីប ប្រជុំចប់ហើយ ទេវតាសង្ក្រាន្ត ចុះពីឋានចតុមហារាជិកា គឺឋានសួរគ៌ មកដល់ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក តាមម៉ោងកំណត់ , ទេវតាតំណាងថ្ងៃជិះពាហណ: ថតពីការសែនព្រេនទទួលទេវតា របស់ព្រះមហាក្សត្រ ក្រុមមន្ត្រី និង ប្រជានុរាស្ដ្រ ។ បន្ទាប់មក ទេវតាយាងចូលល្អាងរូងភ្នំទឹកកកកៃឡាស រតនាអញ្ជើញ សិរសាកុបិលមហាព្រហ្ម ហោះចូលលំហអាកាស ហើយមក ប្រទក្សិណ ជុំវិញភ្នំព្រះសុមេរុ រួចវិលត្រឡប់មកទុកតម្កល់វិញ ។ បន្ទាប់មក ទេវតាគ្រប់អង្គចូលទៅស្រង់ទឹកពីបំពង់មាត់គោឧសភរាជ យកមកស្រង់ព្រះពុទ្ធអង្គ ជាការបញ្ចប់ ។ * ចំពោះគ្រឿងសម្លៀកបំពាក់ទេវតា ហេតុអ្វីត្រូវប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់របាំ ? យើងចង់និយាយថា ប្រទេសកម្ពុជាជឿនលឿនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដូចនេះសម្លៀកបំពាក់ទេវតា ត្រូវមានការអភិវឌ្ឈន៍ លាយបញ្ចូលភាពឆ្នៃប្រឌិតនិង ការរចនាជាពិសេស ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីកុំឱ្យ Video ទេវតា មានភាពដដែលៗរាល់ឆ្នាំ មានន័យថា ប្រជាជនទទួលទេវតា ក្នុងសម័យកាលជឿនលឿន រំកិលឆ្នាំទៅមុខជាបន្តបន្តាប់ តែអ្នកតុបតែងទេវតា បែរជាមានគំនិតតុបតែងទេវតា ក្នុងសម័យយុគថ្មបំបែកនៅឡើយទេ ពាក្យចាស់ពោលថា សម្រែណាស់ ។ * ចំពោះឆាក Background ឋានសួគ៌ ត្រូវមានពន្លឺភ្លឺស្រស់ត្រកាលជាដរាប ការប្រែប្រួលឆាក អាចប្រែប្រួលបាននាពេលដែលទេវតាយាងចុះមកជម្ពូទី្វបមនុស្សលោកតាមវេលាទាំងបួន ។ ជាចុងក្រោយយើងសង្ឃឹមថា ប្រជាជនខ្មែរគ្រប់រូប ធ្វើកិច្ចការអ្វីមួយត្រូវគិតលើ មុខមាត់ ស្នាដៃ និង កិត្តិយស ។ * ការរៀបចំខ្លួនចំពោះតួអង្គទេវតា នោះយើងនិងនិយាយដល់ម៉ូដសក់ទេវតា ដែល ២០ឆ្នាំមកនេះ ទទក ធ្វើមិនបានយកចិត្តទុកដាក់នោះទេ ទេវតាប្រុសបែជាមានសក់នៅសម័យសក់ខ្លីទំនើបទៅវិញ តួទេវតាប្រុស ច្រើនមានសក់បួងក្របួច ដូចនិង រូបចម្លាក់ និង គនូរបុរាណភាគច្រើន ។ * ចំពោះប៉ារ៉ូលពាក្យពេចន៍ និយាយពីការដល់វេនត្រូវមកផ្លាសសករាជថ្មីនាជម្ពូទ្វីប ឧទាហរណ៍: ឆ្នាំ២០២៥ នេះ ព្រះនាងមហោទរាទេវី ត្រូវគង់ចាំម្ចាស់បង ព្រះនាម គោរាគៈទេវី យាងមក ដោយកិច្ចសន្ទនា÷ មហោទរាទេវី ត្រូវពោលថា ទូលព្រះបង្គំសូមគោរព ទូលថ្វាយទៅម្ចាស់បង ពេញមួយសករាជ មកនេះ ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ម្ចាស់ប្អូន មនុស្សលោកមានសេចក្ដីសុខ និង ទុក្ខលំបាក ស្មើៗគ្នា ដូច្នេះហើយសូមម្ចាស់បងជួយដោះស្រាយ កិច្ចការដែលនៅសេសសល់ ដើម្បីឱ្យមនុស្សលោក ក្នុងដែនជម្ពូទ្វីបមួយនេះទទួលបានសេចក្ដីសុខតរៀងទៅ ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយកិច្ចការទាំងអំបាលមាននេះជូនម្ចាស់បង ដោះស្រាយជាបន្ត ។ គោរាគៈទេវី: មិនអីទេ ម្នាលម្ចាស់ប្អូន ម្ចាស់បងនិងខិតខំដោះស្រាយកិច្ចការគ្រប់គ្រងជម្ពូទ្វីបនេះ ឱ្យបានល្អប្រសើរក្នុងសករាជថ្មីនេះ សូមម្ចាស់ប្អូនយាងទៅដោយស្ងប់ព្រះចិន្តាចុះ ។ មហោទរាទេវី: ខ្ញុំព្រះករុណា សូមអរព្រះគុណណាស់ម្ចាស់បង ។ បន្ទាប់មក មហោទរាទេវី ងាកមក ទេវតា ព្រះចៅមហា ហៃឱ ទេវតាព្រះចៅមហា សូមប្រកាសសករាជថ្មី ផងចុះ ។ ទេវតាព្រះចៅមហា ដែលពាក់មាលាសីសៈ លើកសេចក្តីប្រកាស ខ្ញុំព្រះករុណា សូមប្រកាសអស់ពពួកទេវតា ទាំងមួយសែនកោដិ ដែលនិងត្រូវយាងចុះទៅជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោកក្នុងពេលបន្តិចទៀតនេះ សូមប្រកាសផ្លាសសករាជថ្មីទាំង៣ ដែលមាន ឆ្នាំរោងជាប្រធាន ឱ្យមកជាឆ្នាំម្សាញ់ក្នុងសករាជថ្មីនេះ (កាត់ជា Video ប្ដូររូបសំណាកតំណាងឆ្នាំ) ពោលចប់ ទេវតាទងអស់លត់ជង្គង់ ទេវតាព្រះចៅមហា ខ្ញុំព្រះករុណា សូមយាង ព្រះមគ្គនាយកា ព្រះនាងគោរាគៈទេវី យាងចុះទៅដែនជម្ពូទ្វីបដើម្បីផ្លាសប្ដូរសករាជថ្មីដល់មនុស្សជាតិ ។ ចេញ Video ទេវតាសង្ក្រាន្ត នាំព្រះបរិវា ជិះពាហនៈ តាមវេលា នៃកិរិយាទាំងបួនចុះមកជម្ពូទ្វីប ។ == ទំនាយទេវតាសង្ក្រាន្ត == មហាសង្ក្រាន្ត ២០២៦ ទេវតាឆ្នាំថ្មី ព្រះនាម រាក្យៈសាទេវី យាងចុះមកដោយទ្រង់សម្ដែងកិរិយាគ្រោធខឹង គង់ឈររំពៃលើខ្នង អស្សតរ (សត្វសេះ) ជាយាន្តជំនិះប្រកបដោយការប្រយុទ្ធ ទ្រង់គ្រងនូវគ្រឿងសឹកចម្បាំងអម្ពរពេណ៌ខ្មៅនិល ពណ៌ពោពេញទៅដោយសេចក្ដីទុក្ខព្រួយ ក្នុងព្រះហត្ថឆ្វេងទ្រង់កាន់ដងធ្នូ អវុធវាយប្រហារទីឆ្ងាយ ក្នុងព្រះហត្ថស្ដាំ ទ្រង់ត្រីសូល៍ លំពែងមុខបី អាវុធវាយប្រហារមិនរើសមុខ ដោយមានន័យថា ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោកកើតកល្លយុគ សឹកចម្បាំង ទ្រង់សោយលោហិត មនុស្សជាតិស្លាប់ច្រើនជាអនេក ។ ឆ្នាំនេះភពអង្គារជាអធិបតី ទៅសុំទឹកភ្លៀងពីស្ដេចនាគ បាននាគចំនួន 4 ទឹកមានលំនឹងជាធម្មតា មិនតូចក៏មិនធំ ។ ឆ្នាំនេះព្រះអង្គារ ធ្វើដំណើរដោយជិះកេតុ (ផ្កាយដុះកន្ទុយ) ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោកកើតមានសឹកចម្បាំងវាយប្រហារគ្នា ។ កម្ពុជា មានការគម្រាមហែងពីបច្ចាមិត្ត កម្ពុជាមានវិវាតផ្នែកការទូតជាមួយបច្ចាមិត្ត កម្ពុជាត្រូវត្រៀមស្បៀងបម្រុងសម្រាប់ប្រជាជាតិរបស់ខ្លួន ។ ទំនាយខាងលើ ទស្សន៍ទាយដោយក្រុមបុរាណាចារ្យ ដូចបានជំរាបជូនខាងលើនេះ សម្រាប់បងប្អូនជនរួមជាតិ ។<ref> Borannachar (2026) [https://www.worldcat.org/title/Praju-horasastr/oclc/54822442 Prediction The powerful journey of Devata Maha Sangkran, Astrological calculations Based from Khmer Astrology 1943] </ref> * រាក្យៈសាទេវី តម្រូវឱ្យប្ដូរមកពណ៌មង្គល ពណ៌ស្វាយ ជាដាច់ខាត ។ * បានទស្សទាយ នូវម៉ោង ២៣: ១៨ វេលាអាធ្រាតុ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ ។ == មើលផងដែរ == * [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] == ឯកសារយោង == hm23kp3am57qbzeb0mjedtco25deuc3 0 40205 337506 326876 2026-07-21T15:48:05Z CommonsDelinker 142 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 337506 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lang|de|Königreich von Preußen}} ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]) |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស |common_name = ព្រុស |status = [[ចក្រភព (ទឹកដី)|អាណាចក្រ]]{{refn|group=ស|[[រដ្ឋនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] (១៨១៥-១៨៦៦)<br>[[រដ្ឋនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង|រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] (១៨៦៧-១៨៧១)<br>[[បញ្ជីរាយរដ្ឋចក្រភពអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋសហព័ន្ធ]]នៅក្នុង[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] (១៨៧១-១៩១៨)}} |empire = ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ |image_flag = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg |flag_type = '''[[ទង់ជាតិព្រុស|ទង់រដ្ឋ]]'''<br/>(១៨០៣–១៨៩២) |image_coat = [[File:Preußischer Adler.svg|85px]] |symbol = |symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករព្រុស|វរលញ្ឆករ]]'''<br/>(១៧០១–១៨៧១) |national_motto = |national_anthem =<br/>''[[បូរូស៊ីយ៉ា|Borussia]]''<br/>"ព្រុស"<br/>(១៨២០–១៨៣០)<br/>{{parabr}}''[[ចម្រៀងនៃព្រុស|Preußenlied]]''<center>"ចម្រៀងនៃព្រុស"<br/>(១៨៣០–១៨៤០)<hr/>'''ព្រះរាជភ្លេង'''<br/>"[[ព្រះរាជសាទរដល់លោកនឹងមកុងជ័យ|Heil dir im Siegerkranz]]"<br />"ព្រះរាជសាទរដល់លោកនឹងមកុងជ័យ"<br/>(១៩៧៥–១៩១៨)<br/>{{parabr}}{{center|[[File:Heil Dir Im Siegerkranz (old recording).ogg]]}} |image_map = Prussia in the German Reich (1871).svg |image_map_caption =ទឹកដីព្រុស (ក្រហម) នៅក្នុង[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៧១–១៩១៨ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ប៊ែរឡាំង]]<br/>[[ខូនីស្សប៊ឺក]] (១៨០៦–១៨០៩) |common_languages = [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|ភាសាអាល្លឺម៉ង់]] (ជាផ្លូវការ) |era = [[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី]]<br>[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]] (ដល់ឆ្នាំ១៨៤៨)<br/>[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (ពីឆ្នាំ១៨៤៨) |title_representative = [[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រព្រុស|ព្រះមហាក្សត្រ]] |representative1 = [[ហ្រ្វេឌឺរិចទី១នៃព្រុស|ហ្វ្រីឌ្រិចទី១]] (ដំបូង) |year_representative1 = ១៧០១–១៧១៣ |representative2 = [[​វិលហែលម៍​ទី២ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែលម៍ទី២]] (ក្រោយ) |year_representative2 = ១៨៨៨–១៩១៨ |title_deputy = [[ប្រធានរដ្ឋមន្រ្តីព្រុស|ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រី]]{{Refn|group=ស|នៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] (១៨៦៦–១៨៧១) និង[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] (១៨៧១–១៩១៨) ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រុសបានក្លាយជាតំណែងតែមួយនឹង[[អធិការបតីអាល្លឺម៉ង់]]។}} |deputy1 = [[អាដុល ហែនរិច វន អានីម-បោតហ្សិនបួក]] (ដំបូង) |year_deputy1 = ១៨៤៨ |deputy2 = [[ម៉ាក្ស៍ វន បាដ៍]] (ក្រោយ) |year_deputy2 = ១៩១៨ |legislature = [[រដ្ឋសភាព្រុស|រដ្ឋសភា]] |house1 = [[ព្រឹទ្ធសភាព្រុស|ព្រឹទ្ធសភា]] |house2 = [[សភាតំណាងរាស្រ្តព្រុស|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] |year_start = ១៧០១ |year_end = ១៩១៨ |event_start = [[ពិធីបរមរាជាភិសេកនៅអឺរ៉ុប#ព្រុស|ពិធីបរមរាជាភិសេក]]ព្រះអង្គ[[ហ្រ្វេឌឺរិចទី១នៃព្រុស|ហ្រ្វេឌឺរិចទី១]] |date_start = ១៨ មករា |event1 = [[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវរំលាយ |date_event1 = ៦ សីហា ១៨០៦ |event2 = និម្មិតកម្មនៃ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] |date_event2 = ៨ មិថុនា ១៨១៥ |event3 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៤៨)|អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] |date_event3 = ៥ ធ្នូ ១៨៤៨ |event4 = [[សន្ធិសញ្ញាសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] |date_event4 = ១៨ សីហា ១៨៦៦ |event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានប្រកាស]] |date_event5 = ១៨ មករា ១៨៧១ |event6 = [[រដ្ឋសេរីព្រុស]]ត្រូវបានប្រកាស |date_event6 = ៩ វិឆ្ឆិកា ១៩១៨ |event_end = [[វិលហែលម៍ទី២ (អធិរាជអាល្លឺមង់)|ព្រះចៅវិលហែលម៍ទី២]] បានដាក់រាជ្យ |date_end = ២៨ វិច្ឆិកា |event_post = |date_post = |stat_year1 = ១៧៥៦<ref>Ernest John Knapton. "Revolutionary and Imperial France, 1750–1815." Scribner: 1971. Page 12.</ref> |stat_pop1 = ៤,៥០០,០០០ |stat_year2 = ១៨១៦<ref name="schutz">{{cite web |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Königreich Preußen (1701–1918) |url=http://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |access-date=2007-05-02 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |url-status=dead |archivedate=2019-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm }}</ref> | stat_pop2 = ១០,៣៤៩,០៣១ | stat_year3 = ១៨៧១<ref name="schutz"/> | stat_pop3 = ២៤,៦៨៩,០០០ | stat_year4 = ១៩១០<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) German Empire: administrative subdivision and municipalities, 1900 to 1910 |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |access-date=2007-05-02 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225074458/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 |url-status=dead |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072855/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 }}</ref> | stat_pop4 = ៤០,១៦៩,២១៩ | stat_area3 = 348779 |currency = [[រ៉ែកស្តាឡឺ]] (១៧០១–១៧៥០)<br>[[ថាឡឺព្រុស|ថាឡឺ]] (១៧៥០–១៨៥៧)<br>[[វេរ៉ែនស្តាឡឺ]] (១៨៥៧–១៨៧៣)<br>[[ម៉ាកគ៍អាល្លឺម៉ង់|ហ្កូលម៉ាកគ៍]] (១៨៧៣–១៩១៤)<br>[[ផាភារម៉ាកគ៍]] (១៩១៤–១៩១៨) | p1 = ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស | flag_p1 = Brandenburg-Prussia.svg | border_p1 = no | p2 = ព្រុសហ្លួង | flag_p2 = Flag of Prussia (1466-1772) Lob.svg | p3 = ស្រុកនូឆឺធែល{{!}}ក្សត្របុរីនូឆឺធែល | flag_p3 = Flag of the Principality of Neuchâtel.svg | p4 = សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី | flag_p4 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | border_p4 = no | p5 = ស៊ុយអែតប៉ូមេរ៉ានី | flag_p5 = Naval ensign of Sweden.svg | border_p5 = no | p6 = បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក (ណាប៉ូលេអូនិក){{!}}{{nowrap|បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក}} | flag_p6 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | p7 = ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី | flag_p7 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_p7 = no | p8 = រដ្ឋបោះឆ្នោតហេស្សិន | flag_p8 = Flag of Hesse.svg | p9 = ពញារដ្ឋណាស្សូ | flag_p9 = Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg | p10 = ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ | flag_p10 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | p11 = ពញារដ្ឋហូលស្តែន | flag_p11 = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg | border_p11 = no | p12 = ពញារដ្ឋឆ្លែសវីក | flag_p12 = Coat of arms of Schleswig.svg | border_p12 = no | p13 = សាចសិន-ឡោអិនបួក | flag_p13 = Flag of Lauenburg.svg | p14 = ទឹកដីរាជមកុដបូហ៊ែម | flag_p14 = Flag of Bohemia.svg | p15 = ពញារដ្ឋស៊ីលីស៊ី | flag_p15 = Banner of the Duchy of Silesia.svg | s1 =ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី{{!}}'''១៨០៧៖'''<br />ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី | flag_s1 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_s1 = no | s2 = បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក (ណាប៉ូលេអូនិក){{!}}{{nowrap|បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក}} | flag_s2 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | border_s2 = no | s3 = តំបន់នូឆឺធែល | flag_s3 = Flag of Canton of Neuchâtel.svg | s4 = រដ្ឋសេរីព្រុស{{!}}'''១៩១៨៖'''<br />រដ្ឋសេរីព្រុស | flag_s4 = Flag of Prussia (1918–1933).svg | s5 = បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក | flag_s5 = Flag of the Free City of Danzig.svg | s6 = សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញទីពីរ | flag_s6 = Flag of Poland (1928–1980).svg | s7 = សាធារណរដ្ឋឆេកូស្លូវ៉ាគីទីមួយ | flag_s7 = Flag of the Czech Republic.svg | s8 = បែលហ្ស៊ិក | flag_s8 = Flag of Belgium.svg | s9 = ដាណឺម៉ាក | flag_s9 = Flag of Denmark.svg |footnotes = |today = [[អាល្លឺម៉ង់]]<br>[[ប៉ូឡូញ]]<br>[[រុស្ស៊ី]] }} '''ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស''' ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ ''{{lang|de|Königreich Preußen}}'') គឺជារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងរដ្ឋនគរ[[ព្រុស]]នៅចន្លោះឆ្នាំ១៧០១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨។<ref name=Marriott>Marriott, J. A. R., និង Charles Grant Robertson. ''The Evolution of Prussia, the Making of an Empire''. Rev. ed. Oxford: Clarendon Press, 1946.</ref> រដ្ឋមួយនេះគឺជាកម្លាំងជំរុញពីក្រោយ[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|ដំណើរបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ ហើយជារដ្ឋនាំមុខគេនៅក្នុង[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]រហូតដល់ការរំលាយចក្រភពនោះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។<ref name="Marriott"/> ថ្វីបើឈ្មោះរបស់វាមានប្រភពចេញមកពីតំបន់មួយហៅថា [[ព្រុស (តំបន់)|ព្រុស]]មែនក៏ប៉ុន្តែជាក់ស្តែងវាមានប្រភពមូលដ្ឋានចេញមកពី[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ]] ដោយមានរាជធានីនៅ[[ប៊ែរឡាំង]]។<ref>{{Cite web|title=Prussia {{!}} History, Maps, & Definition|url=https://www.britannica.com/place/Prussia|access-date=2020-11-02|website=Encyclopædia Britannica|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508092225/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/480893/Prussia|url-status=live}}</ref> [[ព្រះមហាក្សត្រព្រុស|ព្រះមហាក្សត្រដំបូងៗនៃព្រុស]]ភាគច្រើនមានកំណើតចេញមកពី[[រាជវង្សហូហិនសោឡាំន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសនេះត្រូវបានវិវត្តចេញពីនគរ[[ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍នៃប្រង់ដឺបួរ|ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍]] ហើយបានក្លាយជាមហាអំណាចយោធាដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុងតំបន់។<ref>Fueter, Eduard (1922). World history, 1815–1920. United States of America: Harcourt, Brace and Company. pp. 25–28, 36–44. {{ISBN|1-58477-077-5}}.</ref><ref>Danilovic, Vesna. "When the Stakes Are High—Deterrence and Conflict among Major Powers", University of Michigan Press (2002), p 27, p225–228</ref><ref>[http://gh.oxfordjournals.org/content/12/3/286.full.pdf] Aping the Great Powers: Frederick the Great and the Defence of Prussia's International Position 1763–86, Pp. 286–307.</ref><ref>[http://history.wisc.edu/mosse/george_mosse/summaries/history119_lecture19.htm] The Rise of Prussia {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610094351/http://history.wisc.edu/mosse/george_mosse/summaries/history119_lecture19.htm|date=10 June 2010}}</ref> ក្នុងនាមជារាជាណាចក្រថ្មីថ្មោងនៅអឺរ៉ុប ព្រុសបានបន្តពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន ពិសេសនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី២ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិចទី២]]។<ref name=Horn>Horn, D. B. "The Youth of Frederick the Great 1712–30." In Frederick the Great and the Rise of Prussia, 9–10. 3rd ed. London: English Universities Press, 1964.</ref> ហ្វ្រីឌ្រិចទ្រង់ជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] ដោយព្រះអង្គបានការពាររាជាណាចក្រទ្រង់ពីការវាយប្រហារផ្សេងៗដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃទៀតដូចជា [[រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក|អូទ្រីស]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|បារាំង]] និង[[ស៊ុយអែត]]ជាដើម ហើយជាលទ្ធផល ទ្រង់បានស្តារព្រុសជារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយ ដ៏អង់អាច និងព្រមទាំងជាមហាអំណាចដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]ទៀតផង។<ref>Horn, D. B. "The Seven Years' War." In ''Frederick the Great and the Rise of Prussia'', pp. 81–101. 3rd ed. London: English Universities Press, 1964.</ref><ref>Atkinson, C. T. ''A History of Germany, 1715–1815''. New York: Barnes & Noble, 1969.</ref> បន្ទាប់មក ព្រុសក៏ចាប់ផ្ដើមមានមហិច្ឆតាចង់បង្រួបបង្រួមរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់ទាំងប៉ុន្មានដាក់ក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន (លើកលែងតែស្វីស) ហើយថែមទាំងបានពិចារណាចង់បញ្ចូលអូទ្រីសទៀតផង។ [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បាននាំឱ្យ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]និម្មិតឡើងមែន តែ[[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៨៤៨–១៩៤៩|បដិវត្តន៍ថ្មីនៅឆ្នាំ១៨៤៨–១៩៤៩]] បានទាមទារឱ្យរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់រួបបញ្ចូលគ្នាចូលជារដ្ឋតែមួយក្រោមអំណាចតែមួយ។<ref name="Marriott"/> បំណងមេដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់ក្នុងការរក្សាប្រព័ន្ធរដ្ឋជាសហព័ន្ធត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលព្រុស និងអូទ្រីសបានប្រកាស[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស|សង្គ្រាមនឹងគ្នា]] ដែលបង្កឱ្យសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំទាំងស្រុងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ ដដែរ ព្រុសក៏បានផ្តួចផ្ដើមបង្កើត[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]]ឡើង រួចបានដឹកនាំពង្រីកសហព័ន្ធថ្មីនោះរហូតដល់បង្កើតជារដ្ឋតែមួយបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧១ ដែលគេតែងនិយមហៅថា[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]នោះ។<ref name="Marriott"/> សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងត្រូវបានគេឃើញថាជាកម្លាំងសម្ព័ន្ធយោធានៅក្រោយសង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស ប៉ុន្តែនីតិច្បាប់នៅក្នុងសហព័ន្ធនោះត្រូវបានគេយកបន្តទៅអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់បន្ទាប់។ ចក្រភពថ្មីថ្មោងមួយនោះបានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ស្ទើរទាំងអស់ឱ្យស្ថិតក្រោមអនុត្តរភាពរបស់ព្រុស (លើកលែងតែស្វីស និងអូទ្រីស)<ref name="Marriott"/> នៅពេលដែល[[ចក្រភពបារាំងទីពីរ|បារាំង]]បាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស|ប្រកាសសង្គ្រាមលើអាល្លឺម៉ង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំងគឺជាកត្តាចម្បងដែលនាំឱ្យរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់រួបរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងសត្រូវរួម ហើយជ័យជម្នះរបស់អាល្លឺម៉ង់បាននាំឱ្យរលកជាតិនិយមថ្មីផ្ទុះឡើងដោយអ្នកដែលធ្លាប់តែងប្រឆាំងនឹងគំនិតបង្រួបបង្រួមរដ្ឋពីមុនបានប្រែមកគាំទ្រប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់តែមួយវិញ។ [[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩|បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់នៅឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩]] បានលុបបំបាត់របបរាជាធិបតេយ្យនៅគ្រប់រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ និងរួមទាំងព្រុសដែរដោយកាលនុះបានប្តូរឈ្មោះទៅ [[រដ្ឋសេរីព្រុស]]។ ព្រុសគ្រប់ទម្រង់ និងរូបភាពត្រូវបានរំលាយចោល និងលុបបំបាត់ទាំងស្រុងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== === ដើមកំណើត === {{Main|ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ|ពញារដ្ឋព្រុស|ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស}} [[រាជវង្សហូហិនសោឡាំន|ត្រកូលហូហិនសោឡាំន]]បានឡើងគ្រប់គ្រង[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៨។ បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះប្រង់ដឺបួរ–ប៉ូមេរ៉ានី|ឈ្លោះប្រយុទ្ធ]]ជាមួយ[[ពញារដ្ឋប៉ូមេរ៉ានី]]អស់ជាលើកច្រើនសារ ទីបំផុតរាជវង្សប្រង់ដឺបួរក៏បានទទួលកាត់ទឹកដីផ្នែកខាងកើតប៉ូមេរ៉ានីធ្វើជាកម្មសិទ្ធិរដ្ឋនគរខ្លួនក្រោយចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែស្តហ្វាលី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៨ មេដឹកនាំប្រង់ដឺបួរបានកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កពញារដ្ឋព្រុសទាំងស្រុង ដោយព្រុសតាំងពីឆ្នាំ១៥១១ មកត្រូវស្ថិតក្រោមអំណាចត្រកូលហូហិនសោឡាំនមួយខ្សែផ្សេងទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១១ ព្រះអង្គ[[អាល់ប៊្រែគត៍ (ពញាក្សត្រប្រង់ដឺបួរ)|អាល់ប៊្រែគត៍]]នៃនគរប្រង់ដឺបួរ ហើយក៏ត្រូវជាព្រះអាចារ្យចុងក្រោយបង្អស់នៃ[[គណៈអស្សឫទ្ធិទូតូនីក]]បានបំបែកសាសនាពីរដ្ឋ និងកែប្រែទម្រង់នគរទ្រង់ទៅជាពញារដ្ឋ។ ពញារដ្ឋថ្មីនេះគឺត្រូវជាឯកត្តសហភាពរវាង[[ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស|ប្រង់ដឺបួរ និងព្រុស]] ក៏ប៉ុន្តែសហភាពពេញសិទ្ធិគឺមិនអាចបង្កើតបានឡើយដោយសារនគរប្រង់ដឺបួរគឺជារដ្ឋនគរស្ថិតក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ រីឯពញារដ្ឋព្រុសវិញគឺជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជមកុដនៃព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]។ គណៈអស្សឫទ្ធិទូតូនីកបានផ្ដល់អភិវន្ទនាការដល់ប៉ូឡូញតាំងពីឆ្នាំ១៤៦៦ មកម៉្លេះ ហើយទោះឡើងគ្រងលើពញារដ្ឋព្រុសក្ដីក៏ប្រង់ដឺបួរនូវតែបន្តផ្ដល់អភិវន្ទនាការដល់ប៉ូឡូញដែរ។ នៅក្នុង[[សង្រ្គាមភាគខាងជើង (១៦៥៥–១៦៦០)|សង្រ្គាមភាគខាងជើងលើកទីពីរ]] [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងឡាប៊ីយូ]] និង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រមប៊ឺក|ប្រមប៊ឺក]]បានផ្តល់អធិបតេយ្យភាពពេញលេញដល់ហោហិនសោឡាំនក្នុងការគ្រប់គ្រងពញារដ្ឋព្រុសចាប់ផ្ដើមពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៦៥៧។ ជាថ្នូរនឹងការចងសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំងក្នុង[[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ]] ហ្វ្រីឌ្រិចបានលើកព្រុសពីពញារដ្ឋទៅជាព្រះរាជាណាចក្រមួយនៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាព្រះរាជមកុដ]]នៅថ្ងៃទី១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧០០។ ហ្វ្រីឌ្រិចទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិក្នុងនាមជា[[ព្រះមហាក្សត្រព្រុស]]ព្រះនាម[[ហ្វ្រេឌឺរិចទី១នៃព្រុស|ហ្វ្រីឌ្រិចទី១]] នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៧០១។ បើតាមនីតិច្បាប់​ គ្មានរដ្ឋនគរក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋណាអាចមានឋានៈជាព្រះរាជាណាចក្របានឡើយលើកលែងតែ[[ព្រះរាជាណាចក្របូហ៊ែម|បូហ៊ែម]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|អ៊ីតាលី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ហ្វ្រីឌ្រិចទ្រង់បានលើកមូលហេតុពីរថាដោយសារតែព្រុសមិនដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចនៃចក្រភពរ៉ូម ហើយដោយរាជវង្សហូហិនសោឡាំនមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញលើព្រុសទៀតនោះ ដូច្នេះទ្រង់គឺមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការតម្លើងព្រុសជាព្រះរាជាណាចក្រ។ អធិរាជរ៉ូមព្រះចៅ[[លីអូប៉ូលទី១ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|លីអូប៉ូលទី១]] ដោយចង់បានជំនួយគាំទ្រពីព្រុសក្នុងសង្គ្រាមដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កនៅអេស្ប៉ាញ ក៏សម្រេចចិត្តទទួលយកតាមសំណើហ្វ្រីឌ្រិច។ [[ឯកសារ:Preussische-Kroninsignien.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[ព្រះរតនមកុដព្រុស]] តាំងនៅ[[ព្រះរាជវាំងឆារឡតតិនបួក]]ក្នុងទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំង]]]] គោរមងារ "ព្រះមហាក្សត្រ''នៅ''ព្រុស" គឺជារាជតំណែងថ្មីបង្កើតឡើងដោយក្រុមរាជវង្សហូហិនសោឡាំន ហើយអំណាចទាំងឡាយរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៅព្រុសមានឫទ្ធិតែនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រព្រុសប៉ុណ្ណោះ។ ចំពោះរដ្ឋនគរប្រង់ដឺបួរ និងទឹកដីមួយភាគនៃនគរនោះគឺមិនស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យព្រះមហាក្សត្រនៅព្រុសឡើយដោយសារតែវាជាប់នៅក្រោមអំណាចចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋស្រាប់។ ក៏ប៉ុន្តែមកដល់ពេលនោះ អំណាចព្រះអធិរាជនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋគឺដូចមានត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ ហើយរដ្ឋនគរនិងរដ្ឋសមាជិកទាំងឡាយនៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋគឺសុទ្ធសឹងតែមានអំណាចអធិបតេយ្យរៀងៗខ្លួនដោយពួកគេនីមួយៗទទួលស្គាល់រាជអំណាចព្រះចៅអធិរាជតាមតែប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់រាប់រយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះឯង។ គួរសម្គាល់ដែរថា អតីតពញារដ្ឋ និងរដ្ឋនគរព្រុសក្នុងសម័យកាលនេះគឺរាប់គិតតែទឹកដីព្រុសខាងកើតប៉ុណ្ណោះ រីឯទឹកដីព្រុសខាងលិច (ស្ថិតនៅចន្លោះរវាងនគរប្រង់ដឺបួរនៅភាគខាងលិច និងព្រុសខាងកើត) គឺស្ថិតក្រោមរដ្ឋអំណាចប៉ូឡូញ។ មើលពីផ្ទៃខាងក្នុង ដោយសារតែទឹកដីនគរទាំងពីររវាងព្រុស និងប្រង់ដឺបួរមានចងឯកត្តសហភាពនឹងគ្នា ដូច្នេះលក្ខណៈ និងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋគឺដូចគ្នាស្ទើរទាំងអស់ ថ្វីបើខាងប្រង់ដឺបួរស្ថិតក្នុងរង្វង់អំណាចចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋក្ដី។ លុះមកដល់ឆ្នាំ១៧៧២ គោរមងារ "ព្រះមហាក្សត្រ''នៃ''ព្រុស" ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្រាប់សម្ដៅលើមេដឹកនាំព្រុស ក្រោយពីទឹកដីប៉ូឡូញបែងព្រុសនិងប្រង់ដឺបួរនោះត្រូវបានកាត់ចូលជាកម្មសិទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស។ === ឆ្នាំ១៧០០–១៧២១៖ ជំងឺរាតត្បាតប៉េស្ត និងមហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង === ចូលមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៨ រាជាណាចក្រព្រុសនៅតែមិនទាន់ងើបរួចពីហាយនភាពនៃ[[សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ]] និងថែមទាំងខ្វះធនធានធម្មជាតិទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមជាតិទៀតផង។ ចំពោះទឹកដីវិញ រាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានបែកញែកពីគ្នាដោយទឹកដីប៉ូឡូញ លាតត្រដាងចម្ងាយប្រមាណ ១,២០០ គម ចាប់ពីពញារដ្ឋព្រុសត្រង់តំបន់ឆ្នេរភាគអាគ្នេយ៍នៃ[[សមុទ្របាល់ទិក]]រហូតដល់ទឹកដីកំណើតហូហិនសោឡាំននៅប្រង់ដឺបួរ។ មកដល់ឆ្នាំ១៧០៨ ប្រជាជនមួយភាគបីនៅព្រុសខាងកើតត្រូវបានស្លាប់ដោយសារការរាតត្បាតនៃ[[ជំងឺប៉េស្តក្នុងមហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]។<ref>Walker, Mack, ''The Salzburg transaction: expulsion and redemption in eighteenth-century Germany'', (Cornell University Press, 1992), 74.</ref> ជំងឺមួយនេះបានរីករាលដាលដល់ទីក្រុង[[ផ្រែនស្លៅ]]នៃរដ្ឋនគរប្រង់ដឺបួរនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៧១០ ប៉ុន្តែត្រូវស្រុតចុះទៅវិញមុនពេលបន្តបែកខ្ចាយដល់រាជធានី[[ប៊ែរឡាំង]] ដែលមានចម្ងាយតែ ៨០ គម ពីផ្រែនស្លៅប៉ុណ្ណោះ។ [[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏ធំដំបូងគេដែលរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវប្រឈម។ វាបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧០០ ដោយមានការចូលរួមពីកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តដឹកនាំដោយ[[អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]ប្រឆាំងនឹងមហាអំណាចអឺរ៉ុបខាងជើងនាសម័យនោះគឺ[[ចក្រភពស៊ុយអែត]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧០៥ ព្រះរជ្ជទាយាទព្រុសព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្រ្វីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្រ្វីឌ្រិច វិលហែលម៍]]បានព្យាយាមរកវិធីសាស្ត្រដើម្បីធ្វើឱ្យរាជាណាចក្រព្រុសមានវត្តមាននៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ ដោយមានបន្ទូលថា "វាគឺជារឿងល្អប្រសិនបើព្រុសមានទ័ពចម្បាំងផ្ទាល់ខ្លួន ហើយអាចសម្រេចលើអ្វីៗបានដោយខ្លួនឯង"។<ref name=Feuchtwanger>Feuchtwanger, E. J. Prussia: Myth and Reality: The Role of Prussia in German History. Chicago: Henry Regnery Company, 1970.</ref> ទស្សនៈប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមរបស់ព្រះអង្គគឺមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយព្រះរាជបិតាទ្រង់គឺព្រះមហាក្សត្រព្រុសនោះឡើយ<ref name="Feuchtwanger"/> លុះរហូតដល់ឆ្នាំ១៧១៣ នៅពេលដែលហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិជាព្រះមហាក្សត្រ ទើបទ្រង់មានអំណាចពេញលេញដឹកនាំព្រុសចូលក្នុងសង្គ្រាម។ ព្រុសបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមនោះជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧១៥ ដោយព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទ្រង់លើកយកមូលហេតុមួយចំនួន<ref name="Feuchtwanger"/>ដូចជា ក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារពីក្រោយនិងពីបណ្តាសមុទ្រ គោលបំណងចង់តវ៉ាទាមទារទឹកដីប៉ូមេរ៉ានី ហើយកាលណាបើព្រុសមិនព្រមអើពើទេនោះលុះពេលដែលស៊ុយអែតចាញ់សង្គ្រាម ព្រុសនឹងបាត់បង់ឱកាសគ្រប់គ្រងប៉ូមេរ៉ានី។<ref name="Marriott"/><ref name="Feuchtwanger"/> ព្រុសបានចូលរួមប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះនោះគឺ[[សមរភូមិស្រេសូហ្វ]]នៅលើកោះ[[រូហ្កឹន]] ព្រោះថាជោគវាសនានៃសង្គ្រាមទាំងមូលត្រូវបានសម្រេចរួចទៅហើយនៅក្នុង[[សមរភូមិប៉ុលតាវ៉ា]]កាលពីឆ្នាំ១៧០៩។ នៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងស្តុកខូល]] ព្រុសបានទទួលតំបន់ប៉ូមេរ៉ានីនៅប៉ែកខាងកើត[[ទន្លេអូដឺរ]]ទាំងមូលពីស៊ុយអែត រីឯមួយផ្នែកទៀតនៃប៉ូមេរ៉ានីគឺស្ថិតក្នុងកម្មសិទ្ធិស៊ុយអែតដដែររហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៥។ មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើងមិនត្រឹមតែជាសញ្ញានៃការធ្លាក់ចុះអំណាចនៃចក្រភពស៊ុយអែតតែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃកំណើនអំណាច និងឥទ្ធិពលរបស់ព្រុសនិងរុស្ស៊ីក្នុងនាមជាមហាអំណាចថ្មីនៅអឺរ៉ុបផងដែរ។<ref>Shennan, Margaret. The Rise of Brandenburg-Prussia. London: Routledge, 1995</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ មេដឹកនាំប្រង់ដឺបួរបានបើកទ្វារឱ្យវណ្ណៈអភិជនចូលក្នុងប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យ និងយោធាក្នុងគោលបំណងទាក់ទាញការវិនិយោគដើម្បីពង្រឹងកម្លាំងយោធាព្រុស និងការអប់រំចាំបាច់។<ref name="rothbard">{{cite book | last = Rothbard | first = Murray N. | author-link = Murray Rothbard | title = Education: Free & Compulsory | url = https://archive.org/details/educationfreecom00roth/page/24 | publisher = The Ludwig von Mises Institute | location = Auburn, Alabama | year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/educationfreecom00roth/page/24 24–27] | isbn = 0-945466-22-6 | url-access = registration }}</ref> ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី១ បានបើកដំណើរការនូវប្រព័ន្ធកាតព្វកិច្ចបម្រើការយោធាជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧១៧។<ref name="rothbard" /> === ឆ្នាំ១៧៤០–១៧៦២៖ សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ី === {{Main|សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ី}} [[ឯកសារ:Brandenburg and Prussia (134037906).jpg|រូបភាពតូច|ទឹកដីដែលរាជាណាចក្រព្រុសបានកាន់កាប់នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤០ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី២ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិចទី២]] បានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រនៃរាជាណាចក្រព្រុស។ ដោយផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៥១៣ (ថ្វីបើអធិរាជរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋកាលនុះព្រះចៅ[[ហ្វែឌីណង់ទី១ (អធិរាជរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វែឌីណង់ទី១]] បានបដិសេដ) ពេលដែលទឹកដីស៊ីលេស៊ីត្រូវកាត់ប្រគល់មកឱ្យប្រង់ដឺបួរបន្ទាប់ពីខ្សែរាជវង្សប្រចាំតំបន់នោះត្រូវដាច់ពូជពង្សគ្មានអ្នកស្នងស្របច្បាប់ ដោយដូច្នេះព្រះហ្រ្វីឌ្រិចទី២ ក៏បានលើកទ័ពចូលឈ្លានពានស៊ីលេស៊ីបង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអូទ្រីស]]ឡើង។ បន្ទាប់ពីបានចូលកាន់កាប់ស៊ីលេស៊ី ព្រះបាទហ្រ្វីឌ្រិចទ្រង់បានប្រទានសិទ្ធិការពារជូនដល់ព្រះរាជនីអូទ្រីសព្រះ[[ម៉ារី តេរ៉េស]] ប៉ុន្តែលុះត្រាតែអូទ្រីសព្រមប្រគល់ខេត្តស៊ីលេស៊ីមកឱ្យព្រុស។ សំណើហ្វ្រីឌ្រិចត្រូវបានគេបដិសេដ ប៉ុន្តែដោយសារអូទ្រីសត្រូវជាប់ក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេសមួយចំនួនដទៃទៀត កិច្ចព្រមព្រៀងកាត់ស៊ីលេស៊ីជាមួយព្រះបាទហ្រ្វិឌ្រិចក៏ត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈ[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៊ែរឡាំង (១៧៤២)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៊ែរឡាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤២។ ជាការគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល អូទ្រីសបានបន្ទុះសង្គ្រាមជាមួយព្រុសសារជាថ្មីម្តងទៀតដើម្បីដណ្តើមទឹកដីចាស់របស់ខ្លួនមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤៤ ហ្រ្វីឌ្រិចបានលើកទ័ពវាយចូលអូទ្រីសម្តងទៀត ដោយលើកនេះមានមហិច្ឆតាចង់ត្របាក់យក[[ព្រះរាជាណាចក្របូហ៊ែម]]។ លើកនេះ ព្រះអង្គបានបរាជ័យ ក៏ប៉ុន្តែដោយសារសម្ពាធពីបារាំងទៅលើចក្រភពអង់គ្លេសដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអូទ្រីសបាននាំឱ្យកើតមានសន្ធិសញ្ញា និងកិច្ចព្រមពៀងនឹងគ្នាជាច្រើនសាររហូតដល់ឆ្នាំ១៧៤៨ នៅពេលដែល[[សន្ធិសញ្ញាអ៊ិចស្លាឆាពែល]]ត្រូវបានចុះហត្ថលេខា ស្តារសន្តិភាពក្នុងចំណោមភាគីសង្គ្រាម និងកាត់ស៊ីលេស៊ីស្ទើរទាំងមូលមកឱ្យព្រុសកាន់កាប់។ [[ឯកសារ:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ការវាយសម្រុករបស់កងទ័ពព្រុសនៅក្នុង[[សមរភូមិហូហិនហ្វ្រីយប៊ែក]]ក្នុងឆ្នាំ១៧៤៥]] ដោយត្រូវរងការអាម៉ាស់ជាធំបន្ទាប់ពីត្រូវកាត់ស៊ីលេស៊ីឱ្យទៅព្រុស អូទ្រីសក៏បានខិតខំចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំង និងរុស្ស៊ី (ដែលគេនិយមតែងហៅថា [[បដិវត្តន៍ការទូត]]) ខណៈពេលដែលព្រុសបានបែរមកចង[[សម្ព័ន្ធភាពអង់គ្លេស-ព្រុស (១៧៥៦)|សម្ព័ន្ធភាពនឹងអង់គ្លេស]]។ ក្នុងពេលដែលហ្រ្វីឌ្រិចបានបើកការឈ្លានពានរដ្ឋនគរសាចសិន និងបូហ៊ែមប្រមាណរយៈពេលពីរបីខែក្នុងឆ្នាំ១៧៥៦–១៧៥៧ ព្រះអង្គបានបន្ទុះ[[សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ីលើកទីបី]]ឡើង រួចក៏បានបន្តវិវត្តទៅជាជម្លោះដ៏ធំមួយទៀតហៅថា[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]]។ សង្គ្រាមមួយនេះគឺជាសង្គ្រាមដ៍សែនលំបាកមួយសម្រាប់ព្រុស ក៏ព្រោះតែកងទ័ពខ្លួនត្រូវប្រឈមមុខប្រយុទ្ធតទល់នឹងប្រទេសជាច្រើននៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ស្ថានភាពទាំងនេះបានបង្ហាញឱ្យយើងមើលឃើញពីភាពប៉ិនប្រសប់របស់កងកម្លាំងយោធាព្រុសក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចហ្រ្វីឌ្រិច។ ព្រុសត្រូវតទល់នឹងអូទ្រីស រុស្ស៊ី បារាំង និងស៊ុយអែតក្នុងពេលដំណាលគ្នា និងមានតែហាណូវើតែមួយគត់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅលើទ្វីប (បូករួមទាំងអង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្តជាច្រើននៅក្រៅអឺរ៉ុបដីគោក) ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី ហ្រ្វីឌ្រិចនិងកម្លាំងព្រះអង្គបានខិតខំទប់ទល់រាល់ការឈ្លានពានធំៗទាំងប៉ុន្មានពីសត្រូវខ្លួនដោយជោគជ័យរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៧៦០ នៅពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់រាជធានីប៊ែរឡាំង និង[[ខូនីស្សប៊ឺក]]បានមួយរយៈពេលខ្លី។ ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមរបស់ព្រុសបានធ្លាក់ចុះកាន់តែដុនដាបជាងមុន រហូតដល់ឆ្នាំ១៧៦២ នៅពេលដែលព្រះអធិរាជិនីរុស្ស៊ី[[អេលីហ្សាប៊ែត (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]]បានចូលទិវង្គត បើកផ្លូវឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់[[ប៉ូទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ប៉ូទ័រទី៣]] ឡើងសោយរាជ្យបន្ត ដោយខុសពីអង្គក្សត្រមុន ប៉ូទ័រទ្រង់មាននិន្នាការមករកខាងព្រុសដោយបានបញ្ជាទ័ពរុស្ស៊ីឱ្យដកខ្លួនពីទឹកដីព្រុស។ បូករួមជាមួយការដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមដោយស៊ុយអែត ព្រុសបានងើបមុខឡើងវិញជាថ្មីម្តងទៀតត្រៀមប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មាន។ បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិបូរកាស៍ដុលហ្វ]] បូករួមជាមួយជ័យជម្នះរបស់អង់គ្លេសមកលើបារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមដណ្តើមដែនដីអាណានិគម ព្រុសទីបំផុតក៏បានស្តារអំណាច និងទឹកដីខ្លួនដូចដើមមុនសង្គ្រាមឡើងវិញ។ លទ្ធផលនេះបានពង្រឹងឥទ្ធិពលរបស់ព្រុសលើបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗ និងបានប្រែប្រទេសជាតិមួយនេះទៅជាមហាអំណាចអឺរ៉ុបមួយដ៏អស្ចារ្យ។ ដោយឃើញប្រទេសជាតិខ្លួនវិះនឹងចាញ់សង្គ្រាមទាំងមូល បូករួមទាំងវិនាសកម្មផ្សេងៗបន្សល់មកពីសង្គ្រាម ព្រះហ្វ្រីឌ្រិចក៏បានតាំងព្រះទ័យដឹកនាំព្រុសក្នុងផ្លូវសន្តិភាពរហូតដល់ថ្ងៃព្រះអង្គសោយទិវង្គត។ === ឆ្នាំ១៧៧២, ១៧៩៣ និងឆ្នាំ១៧៩៥៖ ការបែងចែកទឹកដីនៃប៉ូឡូញ === [[File:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|upright=1.35|ទឹកដីប្រទេសប៉ូឡូញ ([[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]) ដែលត្រូវបែងចែក។ ចំណែករុស្ស៊ីមានពណ៌ក្រហម ចំណែកអូទ្រីសគឺពណ៌បៃតង រីឯចំណែកព្រុសគឺពណ៌ខៀវ។]] នៅភាគខាងកើតនិងខាងលិចនៃព្រំប្រទល់ព្រុស [[សាហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]គឺកំពុងតែធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៨។ ដោយភ័យខ្លាចពីឥទ្ធិពលរុស្ស៊ីនៅក្នុងប៉ូឡូញ រួមថែមទាំងការពង្រីកទឹកដីរបស់ចក្រភពរុស្ស៊ីផង ព្រះបាទហ្វ្រីឌ្រិចបានចាប់ផ្តើមនូវដំណើរបែងចែកទឹកដីប៉ូឡូញជាមួយរុស្ស៊ី និងអូទ្រីសនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧២ ក្នុងគោលបំណងរក្សា[[តុល្យភាពនៃអំណាច]]រដ្ឋក្នុងតំបន់។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសបានកាត់យកខេត្ត[[ព្រុសហ្លួង]]របស់ប៉ូឡូញស្ទើរទាំងមូល រួមទាំងតំបន់[[វ៉ាមី]]ផង ដោយទីបំផុត ហ្វ្រីឌ្រិចក៏អាចកាន់គោរមងារជា"ព្រះមហាក្សត្រ''នៃ''ព្រុស" ជាជាង "ព្រះមហាក្សត្រ''នៅ''ព្រុស"។ ទឹកដីបានថ្មីក៏បានរៀបចំចាត់ចែងនៅឆ្នាំបន្ទាប់ទៅជា[[ខេត្តព្រុសខាងលិច]]។ បន្ទាប់ពីហ្វ្រីឌ្រិចបានចូលព្រះទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៦ ក្មួយប្រុសព្រះអង្គព្រះនាម[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី២ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី២]] ក៏បានឡើងសោយរាជ្យ ហើយបានបន្តដំណើរបែងចែកប៉ូឡូញបន្តពីអ៊ំប្រុសរបស់ទ្រង់។ ក្នុងរជ្ជកាលហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី២ ព្រុសបានកាត់ទឹកដីប៉ូឡូញខាងលិចមួយភាគធំនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ និងហៅទឹកដីថ្មីនោះថាខេត្ត[[ព្រុសខាងត្បូង]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៧ ព្រុសបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ព្រុសលើហុល្លង់|ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសហុល្លង់]]ក្នុងគោលបំណងការពារ[[រាជវង្សអូរ៉ង់ញេ-ណាស្សូ]]ពី[[បដិវត្តន៍ស្នេហាជាតិហុល្លង់|ចលនាបះបោរផ្តួល]]រំលំរបបរាជានិយមនៅហុល្លង់។ បុព្វហេតុចម្បងដែលនាំឱ្យព្រុសលូកដៃចូលក្នុងជម្លោះនៅហុល្លង់នោះគឺព្រោះតែការឃាត់ និងចាប់ខ្លួនអ្នកម្នាង[[វិលហែលមីណឺនៃព្រុស (ម្ចាស់ក្សត្រីអូរ៉ង់ញេ) |វិលហែលមីណឺ]] ដែលជាព្រះភរិយារបស់ស្ដេចហុល្លង់ព្រះអង្គ[[វីល្លឹមទី៥ (អង្គក្សត្រសអូរ៉ង់ញេ)|វីល្លឹមទី៥]] និងក៏ជាប្អូនស្រីម្នាក់របស់ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ផង។ ការឃាត់ខ្លួនព្រះនាងត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមពួកបដិវត្តន៍ស្នេហាជាតិ ខណៈដែលព្រះនាងកំពុងយាងទៅទីក្រុង[[ឡាអេ]]ដើម្បីទាមទាររាជតំណែងព្រះស្វាមីមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥ ទឹកដីគ្រប់ជ្រុងនៃសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីត្រូវបានកាត់ចែកទៅមហាអំណាចជិតខាងទាំងអស់ ដែលនាំឱ្យរដ្ឋមួយនេះបាត់ស្រមោលចេញពីផែនទីទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងស្រុងតែម្តង។ ទឹកដីសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីមួយភាគធំ (រួមទាំងទីក្រុងវ៉ាសូរី) នៅភាគខាងត្បូង និងខាងកើតខេត្តព្រុសបូព៌ាត្រូវបានកាត់មកឱ្យព្រះរាជអាណាចក្រព្រុសទាំងមូល រួចត្រូវបានរៀបចំចេញជាខេត្ត[[ព្រុសបូព៌ាថ្មី]]។ ដោយរដ្ឋប៉ូឡូញនោះលែងមានអត្ថិភាពតទៅទៀត ព្រំដែនទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានឆ្លងកាត់ជាប់ចក្រភពហាបស្បួកត្រង់តំបន់[[ហ្កាលីស៊ីខាងលិច]] និងចក្រភពរុស្ស៊ីត្រង់អតីតទឹកដីប៉ូឡូញកាត់ខាងចំណែករុស្ស៊ី។ === ឆ្នាំ១៨០១–១៨១៥៖ សម័យសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក === {{Main|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក}} [[File:Preussen-1806.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស (ពណ៌ទឹកក្រូច) និងទឹកដីដែលបានបាត់បង់ក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] (ពណ៌ដទៃទៀត)]] បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានបញ្ចប់បូករួមជាមួយការប្រហារជីវិត[[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្របារាំង|ព្រះមហាក្សត្របារាំង]]ព្រះអង្គម្ចាស់[[ល្វីទី១៦]] ព្រុសក៏បានផ្ដើមប្រកាសសង្គ្រាមលើ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|របបសាធារណរដ្ឋបារាំងថ្មី]]។ នៅពេលដែលទ័ពព្រុសបានឆ្លងចូលទឹកដីបារាំងបានបន្តិច កម្លាំងទ័ពបារាំងក៏បានរុញច្រានព្រុសចេញទៅវិញដែលនាំឱ្យព្រុសចាញ់[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]ជាមួយនឹងការចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាបាសែល (១៧៩៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងបាសែល]]ឆ្នាំ១៧៩៥។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានោះ បារាំងបានព្រមព្រៀងគ្នាជាមួយព្រុសថានឹងធានាអព្យាក្រឹតភាពនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ពោលគឺចំពោះបណ្ដារដ្ឋតូចៗនៅភាគខាងជើងនៃសីមារេខាស្របតាម[[ទន្លេម៉ែន្ស៍]] ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងរដ្ឋនគរហាណូវើ (សម្ព័ន្ធមិត្តអង់គ្លេស) និងពញារដ្ឋ[[ប្រេមិន-វែឌិន]]ដែរ។ ក្នុងលក្ខខណ្ឌនេះ នគរហាណូវើ និងប្រេមិន-វែឌិនត្រូវបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពរៀងខ្លួនចូលទៅក្នុងកងទ័ពតាមបណ្ដោយព្រំដែនរួមដើម្បីរក្សាអព្យាក្រឹតភាពក្នុងតំបន់ដូចដែលបានព្រៀងទុក។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីពីរ]] (១៧៩៩–១៨០២) [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]បានគាំទ្រជំរុញឱ្យព្រុសវាយចូលឈ្លានពានរដ្ឋហាណូវើ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០១ កងទ័ពព្រុសប្រមាណ ២៤,០០០ នាក់បានវាយសម្រុកចូលហាណូវើ នាំឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំហាណូវើភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង រួចក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តសុំទទួលចុះចាញ់ដោយមិនប្រយុទ្ធតបវិញ។ ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៨០១ កងទ័ពព្រុសបានចូលទៅដល់រាជធានីរដ្ឋនគរប្រេមិន-វែឌិន គឺទីក្រុង[[ស្ដាដ (អាល្លឺម៉ង់)|ស្ដាដ]] ហើយបានឈរជើងនៅទីនោះរហូតដល់អំឡុងខែតុលានៃឆ្នាំដដែរ។ ដំបូងឡើយ ចក្រភពអង់គ្លេសមិនសូវជាអើពើចាប់អារម្មណ៍ទៅនឹងសកម្មភាពរបស់ព្រុសឡើយ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីព្រុសបានចុះចូលក្នុងសម្ព័ន្ធភាពយោធាបារាំងរួមជាមួយ[[ដាណឺម៉ាក-ន័រវែស]] និងរុស្ស៊ីជាដើម អង់គ្លេសក៏បានចាប់ផ្ដើមបញ្ចេញសកម្មភាពតបតវិញដោយរាំងស្ទាក់ចាប់នាវាចម្បាំងព្រុសដែលមានវត្តមានលើដែនទឹកខ្លួន។ បន្ទាប់ពី[[សមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាក]]បានបិទបញ្ចប់ សម្ព័ន្ធភាពយោធាបារាំងក៏បានដួលរលំ ហើយព្រុសក៏បានដកទ័ពចេញពីទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនចូលកាន់កាប់ក្រោមឱវាទរបស់បារាំង។ តាមការញុះញង់របស់ណាប៉ូលេអុង ព្រុសក៏បានចូលកាន់កាប់រដ្ឋហាណូវើ និងប្រេមិន-វែឌិនជាថ្មីម្តងទៀតនៅដើមឆ្នាំ១៨០៦។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហានៃឆ្នាំដដែរនោះ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដែលមានអាយុកាលរាប់រយឆ្នាំមកត្រូវបានរំលាយចោលជាស្ថាពរក្រោយពីណាប៉ូលេអុងបានឈ្នះសង្គ្រាមលើ[[ចក្រភពអូទ្រីស]]។ រាល់អំណាច និងងារក្រោមចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋគឺលែងមានអត្ថន័យអ្វីទាំងអស់ដែលនាំឱ្យនគរប្រង់ដឺបួរទម្លាក់យកស័ក្តិទាំងប៉ុន្មាន់ដែលធ្លាប់បន្សល់ដោយចក្រភពនោះ។ ព្រះរាជាព្រុស ព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] ទ្រង់ក៏បានក្លាយជាព្រះប្រមុខដឹកនាំរាជវង្សហូហិនសោឡាំន និងទឹកដីទាំងប៉ុន្មាននៅក្រោមរាជវង្សព្រះអង្គ។ កាលក្នុងសម័យចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប្រមុខរាជវង្សហូហិនសោឡាំនពោលគឺស្តេចព្រុសទ្រង់មានអំណាច និងគោរមងារជាច្រើនទៅតាមតំបន់ផ្សេងៗក្រោមអធិបតេយ្យរាជវង្សព្រះអង្គ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៦ ទៅពោលបន្ទាប់ពីចក្រភពរ៉ូម៉ាំងបានរំលាយ ព្រះវិលហែលម៍ទី៣ ព្រះអង្គគ្រាន់តែមានងារជាព្រះមហាក្សត្រព្រុសតែមួយមុខប៉ុណ្ណោះ។ [[ឯកសារ:1839 Krafft Siegesmeldung nach der Schlacht bei Leipzig 1813 anagoria.JPG|thumb|left|[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] នៃព្រុស, [[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] នៃរុស្ស៊ី និង[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២]] នៃអូទ្រីស បន្ទាប់ពី[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ឆ្នាំ១៨១៣]] បន្ទាប់ពីចាញ់សង្គ្រាមនឹង[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|ចក្រភពបារាំង]]នៅក្នុង[[សមរភូមិយីណា]] (១៤ តុលា ១៨០៦) ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣ ក៏ត្រូវបានបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួនជាបណ្តោះអាសន្នទៅតំបន់[[ក្លេប៉េដា|មីមែល]]។ បន្ទាប់ពីបានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]ក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ព្រុសត្រូវបាត់បង់ទឹកដីជាងពាក់កណ្តាលរបស់ខ្លួន រួមទាំងចំណែកទឹកដីដែលបានកាត់ពីប៉ូឡូញ (ដោយបារាំងយកទឹកដីនោះតាំងជា[[ពញារដ្ឋវ៉ាសួរី]]) និងរួមទាំងទឹកដីទាំងប៉ុន្មានទៀតនៅភាគខាងលិចនៃ[[ទន្លេអេលប៊ឺ]]។ លើសពីនេះទៅទៀត បារាំងថែមទាំងចូលកាន់កាប់ហាណូវើ និងប្រេមិន-វែឌិនដោយផ្ទាល់។ ទឹកដីព្រុសនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់កងទ័ពបារាំង ហើយព្រះមហាក្សត្រព្រុសត្រូវបារាំងបង្គាប់ឱ្យចុះចូលធ្វើជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង ក៏ដូចជាចូលរួមក្នុង[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]របស់បារាំងផងដែរ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងភាពបរាជ័យរបស់ព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ និងសន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត កំណែទម្រង់មួយចំនួនត្រូវបានធ្វើនិងអនុម័ត រាប់ចាប់ពីកំណែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អភិបាលកិច្ច សង្គមកិច្ច និងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រព្រុស។ កំណែទម្រង់អស់នោះជាទូទៅត្រូវបានគេហៅថា ''[[ចលនាកំណែទម្រង់ព្រុស|កំណែទម្រង់ស្តែន-ហាឌែនប៊ែក]]'' ព្រោះថាវាជាកិច្ចផ្តួចផ្តើមរួមរបស់លោក[[ហែនរីកហ្វ្រីឌ្រិច ខាល់ហ្វមស្តែន]] និងលោក[[ខាល់អូហ្គូសត៍ វនហាឌែនប៊ែក]]។ បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានទទួល[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|បរាជ័យនៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី]]នៅឆ្នាំ១៨១២ ព្រុសក៏បានចុះចេញពីសម្ព័ន្ធភាពបារាំង ហើយបានចុះចូលជាមួយអង់គ្លេសក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]ប្រឆាំងនឹងបារាំងវិញ ដែលអ្នកខ្លះគេច្រើនហៅវាថា "សង្គ្រាមរំដោះ" (''Befreiungskriege'') ដើម្បីដណ្ដើមទឹកដីពីបារាំងមកវិញ។ កងទ័ពព្រុសក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[គែបផាតលីបឺរ៉ែក វនប្លូឆែរ]]បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្តួលកម្លាំងណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ === ឆ្នាំ១៨១៥៖ ក្រោយសម័យណាប៉ូលេអូនិក === [[ឯកសារ:Ac.prussiamap3.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ការបន្តពង្រីកទឹកដីព្រុស ចន្លោះឆ្នាំ១៨០៧–១៨៧១]] ផលចំណេញរបស់ព្រុសនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]នៅអូទ្រីស។ ក្នុងនោះ ព្រុសបានទទួលទឹកដីដែលបានបាត់បង់ទៅនៅក្នុងសង្គ្រាមភាគច្រើនមកវិញ លើកលែងតែចំណែកទឹកដីប៉ូឡូញដែលបានកាត់លើកទីពីរ និងលើកទីបី ដោយទឹកដីទាំងនោះត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យរុស្ស៊ីកាន់កាប់ (លើកលែងតែទីក្រុងដង់ហ្ស៊ីក)។ ក្រៅពីនេះ ទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅភាគខាងត្បូងក៏ត្រូវបាត់បង់ដូចគ្នា ប៉ុន្តែជាថ្នូរ ទឹកដីព្រះរាជាណាចក្រសាចសិនប្រមាណ ៤០% តំបន់រ៉ាំង និងវែស្តហ្វាលីភាគច្រើនត្រូវកាត់មកជាកម្មសិទ្ធិព្រុស។ ដោយដូច្នេះ ទឹកដីព្រុសរួមគឺរត់ចាប់ពីទន្លេនីមិននៅភាគខាងកើតរហូតដល់ទន្លេអេលបឺនៅភាគខាងលិចដោយមិនមានរដ្ឋណាមួយពុះកាត់ត្រង់ចំណុចណាដូចមុនទៀតឡើយ។ ជាលទ្ធផល ព្រុសក៏បានក្លាយជាខ្លួនជាមហាអំណាចអាល្លឺម៉ង់តែមួយគត់នៅក្នុងតំបន់ លើសលប់ជាងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ដទៃៗ។ ក្រោយពីទទួលបានទឹកដីទាំងអស់នេះ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានបែងចែករៀបចំតំបន់រដ្ឋបាលខ្លួនជាថ្មីចេញជា ១០ ខេត្ត។ ទឹកដីព្រុសស្ទើរទាំងមូលត្រូវបានបញ្ចូលក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] លើកលែងតែខេត្តព្រុសខាងកើត ព្រុសខាងលិច និង[[មហាពញារដ្ឋផូសិន|តំបន់ស្វយ័តផូសិន]]។ សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ដែលព្រុសចូលរួមនោះគឺជាសហព័ន្ធដែលគ្របដណ្ដប់លើរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ៣៩ ជាសមាជិក (រួមមានទាំង អូទ្រីសនិងបូហ៊ែមទៀតផង) ហើយវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធថ្មីជំនួសឱ្យអតីតចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដែលបានរំលាយនៅកាលពីដើមសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក។ ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣ ទ្រង់បានផ្ដើមធ្វើកំណែទម្រង់មួយចំនួននៅក្នុងប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ច រៀបចំបែងចែករដ្ឋាភិបាលទៅតាមក្រសួងនីមួយៗ ដែលចំណុចក្រោយនេះត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]] [[ក្សត្របុរីហូហិនសោឡាំន-ស៊ីគម៉ារីងអ៊ិន]] និង[[ក្សត្របុរីហូហិនសោឡាំន-ហេឈិងអ៊ិន|ហេឈិងអ៊ិន]] (ក្រោមក្រុមរាជវង្សហូហិនសោឡាំនកាតូលិក) ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលក្នុងទឹកដីព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥០ រួចបានបញ្ចូលជា[[ខេត្តហូហិនសោឡាំន]]។ === សង្គ្រាមដើម្បីរួបរួមជាតិអាល្លឺម៉ង់ (ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៧១) === នៅពាក់កណ្តាល់សតវត្សរ៍បន្ទាប់ក្រោយពីសមាជក្រុងវីយែនបានបិទបញ្ចប់ គោលគំនិតពីរបានផុសចេញឡើងនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ បង្កើតចេញជាសំណួរដេញដោលថា តើអាល្លឺម៉ង់គួរតែបង្កើតជាប្រជាជាតិរួមតែមួយ ឬក៏ត្រូវបន្តរក្សាប្រព័ន្ធបណ្ដុំរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗជាសហព័ន្ធ។ ជ្រុងមួយទៀតនៃសំណួរដេញដោលនោះគឺថា តើព្រុស ឬមួយក៏អូទ្រីសគួរជារដ្ឋនាំមុខដឹកនាំប្រព័ន្ធរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តែមួយ។ ចំពោះអ្នកគាំទ្រព្រុស គេបានលើកឡើងថា អូទ្រីសគឺរៀងលម្អៀងទៅរកជាតិសាសន៍ដទៃ និងមិនសូវអើពើពីផលប្រយោជន៍នៃប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់ប៉ុន្មានឡើយ។ ដូច្នេះហើយទើបបានព្រុសក្លាយជាជម្រើសដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់ពួកគេក្នុងការដឹកនាំរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តែមួយព្រោះថាព្រុសមានប្រជាជនភាគច្រើនដើមកំណើតអាល្លឺម៉ង់ និងនិយាយភាសាអាល្លឺម៉ង់ស្រាប់។ ការបង្កើត[[សហភាពពន្ធគយអាល្លឺម៉ង់]] (''Zollverein'') នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៣៤ (ដោយមិនរាប់បញ្ចូលអូទ្រីស) បានបង្កើនអំណាច និងឥទ្ធិពលព្រុសកាន់តែខ្លាំងនៅលើរដ្ឋសមាជិកនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់។ នៅដើមបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨ [[រដ្ឋសភាហ្វ្រាំងហ្វឺត]]នៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់បានរៀបត្រៀមប្រគល់គោរមងារឱ្យព្រះ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៤]] ជាព្រះរាជានៃរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់រួម។ ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទ្រង់បានបដិសេដនូវដង្វាយនោះដោយទូលថាក្រុមសភាបដិវត្តន៍គ្មានសិទ្ធិអ្វីក្នុងការផ្តល់គោរមងារមកឱ្យព្រះមហាក្សត្រឡើយ។ ប៉ុន្តែជាក់លាក់ទៅ ព្រះអង្គបានបដិសេដដោយសារហេតុផលពីរយ៉ាងគឺ៖ ការទទួលយកសំណើនោះនឹងមិនអាចបញ្ចប់វិវាទដណ្ដើមអំណាចផ្ទៃក្នុងរវាងអូទ្រីសនិងព្រុសបានទេ ហើយរាល់អង្គក្សត្រនិងរាជវង្សានុវង្សព្រុសទាំងអស់ខ្លាចថាការបង្កើត[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]តាមរយៈក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍អាចបញ្ចប់ឯករាជ្យភាពរបស់ព្រុសនៅក្នុងរដ្ឋចក្រភពអាល្លឺម៉ងថ្មីនោះ។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ សកម្មភាពរបស់ដាណឺម៉ាកចំពោះ[[ពញារដ្ឋឆ្លែសវីក]] និង[[ពញារដ្ឋហូលស្តែន|ហូលស្តែន]]បាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីមួយ]]ឡើង (១៨៤៨–៥១) រវាងដាណឺម៉ាកនឹងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលចុងក្រោយ ដាណឺម៉ាកក៏បានលេចខ្លួនឡើងជាអ្នកឈ្នះ។ ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍បានប្រកាសចេញ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៤៨)|ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]]បង្អស់របស់ព្រុសដោយខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ និងបាន[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៥០)|ធ្វើកំណែលើវាខ្លះៗ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥០។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានកំណត់បង្កើតសភាជាពីរជាន់ថ្នាក់ ដោយមាន[[រដ្ឋសភាព្រុស|រដ្ឋសភា]]ជាសភានីតិប្បញ្ញត្តិ។ សភាជាន់ទាប ឬថ្នាក់ក្រោមហៅថា [[សភាតំណាងរាស្ត្រព្រុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] (''Abgeodnetenhaus'') គឺត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកទាំងអស់ជាបុរសអាយុលើ ២៥​ ឆ្នាំ ដោយផ្អែកលើវណ្ណៈសង្គមទាំងបីថ្នាក់។ អ្នកបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកសភាត្រូវបានបែងចែកទៅតាមវណ្ណៈសង្គមទាំងបីថ្នាក់នោះ ហើយទម្ងន់នៃសំឡេងឆ្នោតរបស់ពួកគេគឺគិតផ្ទៀងទៅតាមចំនួនពន្ធដែលគេបានបង់។ ប្រព័ន្ធបែបនេះគឺបង្កើតឡើងដូចបម្រើឱ្យតែអ្នកមានអំណាចបុណ្យស័ក្តិអញ្ចឹង។<ref name=":0">{{Cite web |last=Peter |first=Jelena |date=1 February 2000 |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Das Preußische Dreiklassenwahlrecht |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/kaiserreich/das-reich/dreiklassenwahlrecht.html |access-date=18 February 2025 |website=Deutsches Historisches Museum }}</ref> ចំពោះសភាជាន់ខ្ពស់គឺ[[ព្រឹទ្ធសភាព្រុស|ព្រឹទ្ធសភា]] (''Herrenhaus'') សមាជិកទាំងអស់គឺត្រូវចាត់តាំងដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់។ ព្រះអង្គទ្រង់ក្ដោបក្ដាប់អំណាចប្រតិបត្តិពេញទំហឹង ហើយក្រុមរដ្ឋមន្ត្រីទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោមឱវាទរបស់ព្រះអង្គ។ ជាលទ្ធផល អំណាចរបស់ពួកវណ្ណៈម្ចាស់ដីធ្លីគឺនៅមានទម្រង់ដដែរមិនប៉ះពាល់អ្វីដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញ កំណែទម្រង់ព្រុសថ្មីក៏បង្កប់នូវធាតុសេរីនិយមខ្លះៗដែរដូចជា តុលាការគណៈវិនិច្ឆ័យ និងការទទួលស្គាល់សិទ្ធិមូលដ្ឋានដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពសាសនា ការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានជាដើម។<ref>{{Cite wikisource|title=Constitution of the Kingdom of Prussia}}</ref> ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច​ វិលហែមល៍ត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧ ដែលនាំឱ្យប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍ក្លាយខ្លួយជាព្រះរាជានុសិទ្ធិ។ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍បានចាប់យកគោលនយោបាយមជ្ឈន្តិកខុសពីគោលនយោបាយបែបសេរីនិយមដូចអង្គក្សត្រមុនៗ។ នៅពេលហ្វ្រីឌ្រិច​ វិលហែមល៍ទី៤ បានសោយព្រះទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍ក៏បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តក្រោមព្រះរាជនាមថា [[វិលហែមល៍ទី១ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែមល៍ទី១]]។ បន្ទាប់ពីឡើងសោយរាជ្យភ្លាម ព្រះអង្គក៏ត្រូវប្រឈមនឹងវិវាទថ្មីជាមួយសភាជុំវិញរឿងទំហំទ័ពរបស់ព្រុស។ សភាព្រុសដែលភាគច្រើមមានសមាជិកជាអ្នកសេរីនិយមបានជំទាស់ប្រឆាំងនឹងបំណងរបស់ព្រះវិលហែមល៍ក្នុងការបង្កើនចំនួនកងវរសេនាធំ និងការមិនព្រមឧបត្ថម្ភថវិកាទ្រទ្រង់កម្លាំងទ័ពអស់ទាំងនោះ។ ដោយគ្មានការឯកភាពគ្នា វិលហែមល៍ទ្រង់បានចាប់ពិចារណាត្រៀមនឹងដាក់រាជ្យប្រគល់ឱ្យព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះនាម[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី៣ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|ហ្វ្រីឌ្រិច]]ឡើងគ្រងរាជ្យជំនួសទៅហើយ។ ប៉ុន្តែជាជម្រើសចុងក្រោយ ព្រះអង្គបានសម្រេចចិត្តតែងតាំងលោក[[អូតតូ វន ប៊ីស្មាក់]]ជា[[ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីព្រុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ដែលកាលនោះលោកកំពុងបម្រើការជាឯកអង្គរាជទូតព្រុសនៅបារាំង។ លោកប៊ីស្មាក់បានចូលកាន់តំណែងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៦២។ [[ឯកសារ:Schlacht-bei-koeniggraetz-von-georg-bleibtreu.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ព្រះរាជា[[វិលហែលម៍ទី១ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែលម៍ទី១]] ជិះពីលើសេះខ្មៅជាមួយនឹងឯកសណ្ដានយោធារបស់ព្រះអង្គ រួមជាមួយមន្ត្រីព្រះអង្គមានលោក[[អូតតូ វន ប៊ីស្មាក់|ប៊ីស្មាក់]] [[ហែលមូត វន ម៉លត៍ខឺ|ម៉លត៍ខឺ]] និងពួកមន្ត្រីផ្សេងទៀត កំពុងសម្លឹងតាមដាន[[សមរភូមិខូនីកហ្ក្រែតស៍]]]] ទោះបីជាលោកប៊ីស្មាក់មានឈ្មោះជាអ្នកអភិរក្សនិយមតឹងរឹងមែន តែលោកបានសុខចិត្តស្វែងរកមធ្យោបាយជុំវិញរឿងវិបត្តិថវិកាយោធា។ ព្រះវិលហែមល៍ទ្រង់នៅតែរឹងរូសបដិសេដមិនព្រមដោះស្រាយដោយទ្រង់គិតថារឿងការពារជាតិគឺជាទំនួលខុសត្រូវបុគ្គលរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងរាជវង្សព្រះអង្គ។ ដោយដូច្នេះ ប៊ីស្មាក់ក៏ត្រូវបង្ខំប្រឈមនឹងគោលនយោបាយសម្មុខីកម្ម ហើយលោកបានចេញនូវទស្សនៈទ្រឹស្តីថ្មី។ បើយោងតាមច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ព្រះមហាក្សត្រនិងសភាគឺជាអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការសម្រេចចិត្តនានាលើថវិកាជាតិ និងយោធា។ លោកប៊ីស្មាក់បានប្រកែកថា ដោយពួកគេមិនអាចសម្រេចលើអ្វីមួយបាន រដ្ឋធម្មនុញ្ញគឺដូចជាមានចន្លោះខ្វះខាត ហើយរាជរដ្ឋាភិបាលត្រូវតែប្រមូលពន្ធបន្ថែមរួចចំណាយវាលើថវិកាជាតិចាស់ដើម្បីឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាចដំណើរការបន្តទៅមុខទៀត។ ដូចនេះ នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៦២ ដល់ឆ្នាំ១៨៦៦ រដ្ឋាភិបាលព្រុសត្រូវធ្វើការដោយមិនមានថវិកាទ្រទ្រង់ និងបន្សល់ពេលវេលាខ្លះឱ្យប៊ីស្មាក់ធ្វើកំណែទម្រង់យោធា។ ក្រុមអ្នកសេរីនិយមបានបរិហារយ៉ាងសាហាវទៅលោកប៊ីស្មាក់ចំពោះអ្វីដែលពួកគេគិតថាជាការល្មើសច្បាប់មូលដ្ឋានរបស់ជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណា ផែនការដ៏ស៊ីជម្រៅរបស់ប៊ីស្មាក់គឺការសម្របសម្រួលជាមួយពួកសេរីនិយម។ ថ្វីបើលោកធ្លាប់ជំទាស់ប្រឆាំងដាច់ខាតនឹងការបង្រួបបង្រួមជាតិពីមុនមកមែន ប៉ុន្តែមកដល់ពេលនោះ លោកបានគិតមកវិញថាការបង្រួបបង្រូមជាតិអាល្លឺម៉ង់គឺអាចនឹងចៀសផុតឡើយ។ តាមគំនិតរបស់លោក បក្សពួកអ្នកអភិរក្សនិយមគឺត្រូវតែនៅនាំមុខនៅក្នុងដំណើរឆ្ពោះទៅរកការបង្កើតការរួបរួមជាតិនេះ ដើម្បីកុំឱ្យចលនាកាបង្រួបបង្រួមធ្លាក់អស្ថិរភាព។ ម្យ៉ាងទៀត លោកក៏បានគិតដែរថា ពួកសេរីនិយមថ្នាក់កណ្តាលគឺចង់បានប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់តែមួយច្រើនជាជាងការបំបែកឥទ្ធិពលទំនៀមទម្លាប់ចាស់ៗនៅក្នុងសង្គម។ ដោយហេតុទាំងនេះ ប៊ិស្មាក់ក៏បានចាប់ផ្ដើមដំណើររួបរួមជាតិអាល្លឺម៉ង់ក្រោមអំណាចដឹកនាំរបស់ព្រុស ហើយបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាមចំនួនបីនៅក្នុងដំណើរបង្រួបបង្រួមជាតិនោះ។ សង្គ្រាមដំបូងគេគឺ[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីពីរ]] (ឆ្នាំ១៨៦៤) ដែលបានបន្ទុះឡើងដោយព្រុស ហើយជ័យជំនះគឺបានទៅខាងព្រុស ដោយមានការគាំទ្រពីអូទ្រីស។ ជាលទ្ធផល ដាណឺម៉ាកត្រូវបរាជ័យហើយត្រូវកាត់ប្រគល់ឆ្លែសវីកឱ្យមកព្រុស និងហូលស្តែនឱ្យទៅអូទ្រីស។ [[ឯកសារ:Map-AustroPrussianWar-annexed.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|លទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមអូទ្រីស-ព្រុស]] (ឆ្នាំ១៨៦៦)៖ ---- {{legend|#0062BD|'''ព្រុស'''}}{{legend|#04C6FF|សម្ព័ន្ធមិត្តព្រុស៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ១៤ ផ្សេងទៀត}}{{legend|#FF5850|[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]}}{{legend|#FFB1BD|សម្ព័ន្ធមិត្តអូទ្រីស៖ រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ១១ ផ្សេងទៀត}} {{legend|#2DDDA0|រដ្ឋអាព្យាក្រឹត្យ៖ [[លិចតិនស្តាញ]] [[ពញារដ្ឋលីមប៊ឺក (១៨៣៩–១៨៦៧)|លីមប៊ឺក]] លុចសំបួរ [[ក្សត្របុរីរ៉ោស–ហ្គីរ៉ា|រ៉ោស-ស្លែត្ស៍]] [[សាចសិន-វ៉ៃម៉ា-អៃសេណាក]] [[ស្វាត្ស៍ប៊ួក-រូដុលស្តាដត៍]]}}{{legend|#81ABDE|រដ្ឋព្រុសដណ្ដើមក្នុងសង្គ្រាម៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ|ហាណូវើ]] [[ខេត្តឆ្លែសវីក-ហូលស្តែន|ឆ្លែសវីក-ហូលស្តែន]] [[ហេស្សិន]] [[រដ្ឋបោះឆ្នោតហេស្សិន|ហេស្សិន-កាស្សែល]] [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]] និង[[បុរីសេរីហ្វ្រាំងហ្វឺត|ហ្វ្រាំងហ្វឺត]]}}]] ការបែងចែករដ្ឋបាលឆ្លែសវីក និងហូលស្តែនបានក្លាយជាដើមហេតុបណ្តាលឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]នៅឆ្នាំ១៨៦៦ ឬគេច្រើនហៅម្យ៉ាងទៀតថាសង្គ្រាមប្រាំពីរសប្តាហ៍។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស ដែលបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] និងបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់នៅភាគខាងជើងមួយចំនួន បានប្រកាសសង្គ្រាមប្រឆាំងចក្រភពអូទ្រីស។ សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អូទ្រីសត្រូវបានផ្តួល ហើយព្រុសក៏បានកាត់បញ្ចូលរដ្ឋជាសម្ព័ន្ធមិត្តអូទ្រីសចំនួនបួនចូលក្នុងទឹកដីខ្លួនដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ]] [[រដ្ឋបោះឆ្នោតហេស្សិន|ហេស្សិន]] [[ពញារដ្ឋណាស្សូ]] និង[[បុរីសេរីហ្វ្រាំងហ្វឺត]]។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសបានកាត់តំបន់ឆ្លែសវីកនិងហូលស្តែនទាំងមូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន និងចងឯកត្តសហភាពជាមួយ[[សាចសិន-ឡោអិនបួក]] (ក្រោយមកត្រូវបានព្រុសបញ្ចូលជាសហភាពពេញលេញនៅឆ្នាំ១៨៧៦)។ ដំបូង ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍ទ្រង់ចង់កាត់ដណ្តើមយកទឹកដីពីអូទ្រីសនិងរដ្ឋសាចសិនទាំងមូល ក៏ប៉ុន្តែលោកប៊ីស្មាក់បានឃាត់ និងប្រាប់ទ្រង់ឱ្យបោះចោលនូវគំនិតព្រះអង្គ។ ថ្វីបើលោកប៊ីស្មាក់មិនមានបំណងចង់ឱ្យអូទ្រីសចូលជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការប្រទេសជាតិអាល្លឺម៉ង់ក៏ពិតមែន តែលោកមើលឃើញពីសក្តានុពលរបស់អូទ្រីសក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់របស់ព្រុសនៅពេលអនាគត។ បន្ទាប់ពីទទួលបានទឹកដីថ្មីទាំងនេះ វិសាលភាពទឹកដីព្រុសបានលាតសន្ធឹងពីតំបន់រ៉ាំងភ្ជាប់នឹងវែស្តហ្វាលីដោយមិនមានរដ្ឋ ឬទឹកដីណាផ្សេងបំបែកទៀតឡើយ។ បើរាប់ទាំងរដ្ឋសាចសិន-ឡោអិនបួកដែរនុះទឹកដីព្រុសគឺលាតត្រដាងប្រមាណពីរភាគបីនៃផ្ទៃដីអាល្លឺម៉ង់ភាគខាងជើងទាំងមូល ហើយទំហំនេះត្រូវបានរក្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨ នៅពេលដែលរបបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានផ្តួលរំលំ។ ប៊ីស្មាក់បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីបញ្ចប់នូវជម្លោះថវិកាជាតិជាមួយនឹងក្រុមសភា។ លោកបានស្នើព្រាងច្បាប់សំណងដែលនឹងផ្តល់ឱ្យលោកនូវអនុម័តិប្រតិសកម្មសម្រាប់ការដឹកនាំដោយគ្មាននីតិថវិកា។ លោកបានទាយទុកមុនថាសកម្មភាពនេះនឹងបំបែកក្រុមអ្នកសេរីនិយមជាពីរបក្សពួកផ្សេងគ្នា ហើយវាពិតជាបំបែកបានមែន។ អ្នកសេរីនិយមមួយចំនួនបានប្រកែកក្ដាំងៗថាគ្មានផ្លូវសម្របសម្រួលរកដំណោះស្រាយល្អជាក់លាក់ជាមួយនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលបានឡើយ ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកសេរីនិយមភាគច្រើនម្ខាងទៀតបានសម្រេចគាំទ្រសេចក្ដីព្រាងច្បាប់របស់ប៊ីស្មាក់ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចបើកឱ្យប្រជាជនទូទៅមានសេរីភាពបន្ថែមទៀតនាពេលអនាគត។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីសផងដែរ សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ក៏ត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការ។ ព្រុសជាបន្ទាប់បានក្ដោបបញ្ចូលរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំង ២១ នៅភាគខាងជើងចូលក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]]ថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦។ ព្រុសបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកនាំមុខគេនៅក្នុងសហព័ន្ធថ្មីនោះដោយមានទឹកដី និងប្រជាជនប្រមាណគ្របដណ្ដប់បួនភាគប្រាំ លើលលប់ច្រើនជាងរដ្ឋសមាជិកដទៃទៀតឆ្ងាយ។ អំណាចគ្រប់គ្រងស្ទើរទាំងស្រុងរបស់ព្រុសក្នុងសហព័ន្ធនោះគឺត្រូវបានកំណត់នៅក្នុង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីដែលបានសរសេរឡើងដោយលោកប៊ីស្មាក់ផ្ទាល់។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិត្រូវស្ថិតក្នុងដៃ[[ប្រធានសហព័ន្ធរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]]—ពោលគឺក្រោមព្រះមហាក្សត្រព្រុស។ ប្រព័ន្ធសភាថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបែងចែកជាពីរជាន់ថ្នាក់ដដែរ។ សភាជាន់ទាបគឺហៅថា [[រ៉ែកស្តាក (សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង)|រ៉ែកស្តាក]] (''Reichstag'') ហើយសមាជិកគឺត្រូវជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយបុរសៗគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈដោយលែងបែងចែកដូចមុន។ សភាជាន់ខ្ពស់ហៅថា [[ប៊ុនដេសរ៉ាត (ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់)|ប៊ុនដេសរ៉ាត]] (''Bundesrat'') ហើយសមាជិកគឺត្រូវតែងតាំងដោយអាជ្ញាធររដ្ឋ។ ជាក់ស្តែង បុនដេសរ៉ាតគឺមានអំណាចខ្លាំងជាងស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិផ្សេងៗទាំងអស់នៅក្នុងសហព័ន្ធ។ រដ្ឋព្រុសគឺមានសំឡេងឆ្នោតចំនួន ១៧ សន្លឹកក្នុងចំណោមសំឡេងសរុប ៤៧ សន្លឹក ហើយអាចគ្រប់គ្រងទម្រង់ការនីតិវិធីផ្សេងៗបានយ៉ាងងាយដោយត្រូវការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយរដ្ឋតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះដើម្បីបានសំឡេងភាគច្រើន។ ដូចគោលបំណងដែលបានកត់ទុក លោកប៊ីស្មាក់បានក្លាយជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំដ៏ឧត្តុងឧត្តមបន្ទាប់ពីព្រះមហាក្សត្រ។ ប៊ីស្មាក់បានតែងតាំងខ្លួនជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសដំណាលគ្នានឹងតំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តីព្រុស ហើយបានណែនាំគណៈប្រតិភូព្រុសជាច្រើនឱ្យចូលជាសមាជិកប៊ុនដេសរ៉ាត។ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយចប់សង្គ្រាម រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់នៅភាគខាងត្បូង (លើកលែងតែអូទ្រីស) ត្រូវបានព្រុសបង្ខំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពយោធាខ្លួន ហើយក៏បានចាប់ផ្តើមដំណើរបញ្ចូលរដ្ឋទាំងនោះទៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង។ ផែនការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់របស់លោកប៊ីស្មាក់បានខិតជិតសម្រេចបណ្ដើរៗលើសពីការស្មាន។ ដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃដំណើរបង្រួបបង្រួមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់គឺកើតចេញពី[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]] (១៨៧០–១៨៧១) បន្ទាប់ពីប៊ីស្មាក់បានប្រើកលល្បិចបោកបញ្ឆោតឱ្យអធិរាជបារាំងព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងទី៣]] ប្រកាសសង្គ្រាមមកលើព្រុស។ សម្ព័ន្ធភាពយោធាតាមបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ដែលបានបង្កើតឡើងក្រោយសង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស បានតម្រូវឱ្យរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់ព្រួតគ្នាតបតនឹងបារាំង ហើយក៏បានយកឈ្នះលើបារាំងជាលទ្ធផល។ ជ័យជម្នះអាល្លឺម៉ង់ក្នុងសង្គ្រាមជាមួយបារាំងបានបណ្ដុះគំនិតស្នេហាជាតិបន្ថែមនៅតាមរដ្ឋប្រទេសអាល្លឺម៉ង់រហូតដល់មានចលនាទាមទារបង្រួមបង្កើតជាប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់តែមួយ។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៨៧១ (ជាខួបលើកទី១៧០ នៃការឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិរបស់ហ្វ្រីឌ្រិចទី១ ក្នុងនាមជាព្រះរាជាដំបូងនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស) [[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]ក៏បានប្រកាសបង្កើតឡើងនៅ[[វិមានវែសៃ|ព្រះរាជវាំងវែសៃ]]ក្រៅរាជធានី[[ប៉ារីស]]ដែលកាលនុះនៅស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់នៅឡើយ។ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍បានក្លាយជាព្រះអធិរាជ (''Kaiser'') ដំបូងគេនៃប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់រួមថ្មី។ គួររំលឹកដែរថា គោរមងារព្រះអធិរាជអាល្លឺម៉ង់ និងព្រះមហាក្សត្រព្រុសគឺស្ថិតនៅលើមនុស្សតែមួយរហូតដល់ពេលរបបរាជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានលុបបំបាត់។ === ឆ្នាំ១៨៧១–ឆ្នាំ១៩១៨៖ ភាពរីកចម្រើន និងការដួលរលំ === {{Main|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់}} ចក្រភពថ្មីរបស់ប៊ីស្មាក់គឺជារដ្ឋមួយដ៏មានអំណាចឥទ្ធិពលខ្លាំងបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ព្រុសនៅក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ថ្មីគឺស្ទើរតែដូចគ្នានឹងអំណាចដែលពួកគេមាននៅក្នុងអតីតសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងដែរ។ រាជសម្បត្តិនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់គឺប្រៀបបានដូចជាកម្មសិទ្ធិរបស់រាជវង្សហូហិនសោឡាំន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសមានសំឡេងបោះឆ្នោតនៅក្នុងប៊ុនដេសរ៉ាតចំនួន ១៧ សន្លឹកលើសំឡេងសរុបចំនួន ៥៨ សន្លឹក (១៧ សំឡេងលើ ៦១ សំឡេងនៅក្រោយឆ្នាំ១៩១១) ខណៈរដ្ឋផ្សេងៗមិនមានសំឡេងលើសពី ៦ ផង។ ដូចមុនដដែរ រដ្ឋព្រុសអាចគ្រប់គ្រងទម្រង់ការនីតិវិធីដោយប្រសឹទ្ធិភាពតាមរយៈសំឡេងគាំទ្ររបស់សម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួននៅក្នុងសភា។ ដូចធ្លាប់បានរៀបរាប់តាមខាងលើ ប៊ីស្មាក់បានបម្រើការជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសព្រុសស្ទើរតែពេញមួយអាជីពរបស់លោកទៅហើយ ដោយក្នុងនោះលោកបានណែនាំឱ្យអ្នកតំណាងព្រុសចូលបម្រើការក្នុងប៊ុនដេសរ៉ាត។ [[កងទ័ពរាជាធិរាជអាល្លឺម៉ង់]]គឺដូចជាកងទ័ពព្រុសពីមុនដដែរគ្រាន់តែមានទំហំធំជាង ហើយស្ថានទូតនៃចក្រភពថ្មីនេះភាគច្រើនមានទីតាំងស្ថិតក្នុងស្ថានទូតចាស់ៗរបស់ព្រុស។ រីឯ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]វិញគឺគ្រាន់តែមានការកែប្រែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាស់នៃអតីតសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង។ {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=280|image1=prussiamap.gif|alt1=A map of the Prussian Provinces and other states of the German Empire|caption1=ទឹកដីព្រុសនៅក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ១៨៧១–១៩១៨|image2=Karte Deutsches Reich, Verwaltungsgliederung 1900-01-01.png|alt2=A map of the administrative divisions of Germany in 1900|caption2=បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩០០}} ទោះជាយ៉ាងណា ហានិភ័យដែលអាចកើតឡើងក្នុងរបបថ្មីគឺស្ថិតនៅក្នុងភាពមិនស៊ីជម្រៅគ្នារវាងប្រព័ន្ធរាជាធិរាជ និងប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ព្រុស។ ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់បានអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សប្រុសគ្រប់រូបដែលមានអាយុលើសពី ២៥ ឆ្នាំឡើងទៅតែប៉ុណ្ណោះមានសិទ្ធិចូលរួមបោះឆ្នោត ក៏ប៉ុន្តែព្រុសនៅតែបន្តរក្សាប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបីវណ្ណៈថ្នាក់ដដែរ ដោយសំឡេងឆ្នោតបុគ្គលគឺអាស្រ័យទៅលើចំនួនពន្ធដែលគេបានបង់ពីមុន។<ref name=":0" /> ដោយសារតែអធិការបតីរាជាធិរាជមានមុខតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីព្រុសដែរ (លើកលែងតែពីរសម័យកាល គឺពីអំឡុងខែមករាដល់ខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំ១៨៧៣ និងពីឆ្នាំ១៨៩២ ដល់ឆ្នាំ១៨៩៤) ដូចនេះ ព្រះរាជា/អធិរាជ និងនាយករដ្ឋមន្រ្តី/អធិការបតីត្រូវការសំឡេងបោះឆ្នោតភាគច្រើនពីអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិពីរស្រទាប់ខុសគ្នា (ព្រុស និងអាល្លឺម៉ង់)។ នៅពេលចក្រភពកើតដំបូង ទាំងប្រជាជនព្រុសនិងអាល្លឺម៉ង់ប្រមាណពីរភាគបីមានមូលដ្ឋានរស់នៅតាមទីជនបទ។ ត្រឹមតែរយៈពេល ២០ ឆ្នាំក្រោយការបង្កើតប៉ុណ្ណោះ ស្ថានភាពនេះក៏ប្រែផ្ទុយស្រឡះដោយប្រជាជនបានសម្រុកទៅរស់នៅតាមទីប្រជុំជននានានាំឱ្យប្រជាជនតាមទីក្រុងកើនស្មើនឹងពីរភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះដែរ រដ្ឋបាលក្នុងព្រះរាជាណាចក្រព្រុស និងក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់មិនបានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីកំណើនប្រជាជន និងឥទ្ធិពលនៃទីប្រជុំជនឡើយ។ ដោយហេតុនេះបានធ្វើឱ្យសំឡេងឆ្នោតនៅទីជនបទមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងទីប្រជុំជនថ្វីបើប្រជាជនស្ទើរគ្រប់រូបបានផ្លាស់ទៅរស់នៅក្នុងទីក្រុង។ លោកប៊ីស្មាក់បានដឹងថាបណ្ដាមហាអំណាចអឺរ៉ុបកំពុងកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាំងមកលើចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ថ្មីនេះ ដូច្នេះលោកក៏បានផ្តួចផ្តើមកិច្ចចរចាស្ថានការណ៍សន្តិភាពនៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងប៊ែរឡាំង]]។ ក្នុងនោះ អាល្លឺម៉ង់បានពង្រឹងទំនាក់ទំនងមិត្តភាពជាមួយចក្រភពអង់គ្លេសកាន់តែស្និទ។ មិត្តភាពរវាងទីក្រុងឡុងដ៍និងប៊ែរឡាំងគឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងនាពេលនោះ ពិសេសបន្ទាប់ពីរជ្ជទាយាទអាល្លឺម៉ង់ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងនៃចក្រភពអង់គ្លេសព្រះនាម[[វិកតូរីយ៉ា (ព្រះនាងអង់គ្លេស)|វិកតូរីយ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៨។ ព្រះ[[វិលហែមល៍ទី១ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែមល៍ទី១]] បានសោយព្រះទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៨ ហើយបានស្នងដោយរជ្ជទាយាទរបស់ព្រះអង្គក្រោមព្រះរាជនាម[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី៣ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|ហ្វ្រីឌ្រិចទី៣]]។ អធិរាជអាល្លឺម៉ង់ថ្មីទ្រង់មានទំនោរខ្លាំងទៅរកចក្រភពអង់គ្លេស ហើយព្រះអង្គមានបំណងកែប្រែព្រុស និងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ជារួមឱ្យមានតម្លៃសេរីភាព និងរាជាប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យដូចនឹងចក្រភពអង់គ្លេសដែរ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់មានជំងឺរោគាពាធធ្ងន់ធ្ងរស្រាប់ទៅហើយពេលឡើងសោយរាជ្យ ហើយទ្រង់ក៏បានសោយទិវង្គតដោយជំងឺមហារីកបំពង់កក្រោយបានកាន់អំណាចបានត្រឹម ៩៩ ថ្ងៃ។ ព្រះរាជបុត្រាព្រះអង្គក៏បានឡើយស្នងរាជសម្បត្តិបន្តក្រោមព្រះនាម[[​វិលហែលម៍​ទី២ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែមល៍ទី២]] ក្នុងព្រះជន្មាយុ ២៩ ព្រះវស្សា។ កាលនៅកុមារភាព ព្រះវិលហែមល៍ទ្រង់បានខ្វែងគំនិតគ្នាជាមួយព្រះមាតាបិតាព្រះអង្គជុំវិញសារៈសំខាន់នៃលទ្ធិសេរីនិយម ហើយក្រោមព្យាបាលភាពរបស់ប៊ីស្មាក់ ទ្រង់ក៏កើតគំនិតគិតមមៃឱ្យតម្លៃលើព្រុសច្រើនជាងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូល។ អធិរាជថ្មីនៃអាល្លឺម៉ង់បានបង្ខូចមិត្តភាពព្រុសជាមួយនឹងអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី (ថ្វីបើទ្រង់មានជាប់សាច់ឈាមជាមួយរាជវង្សអង់គ្លេសនិងរុស្ស៊ីក្ដី) ដោយបានក្លាយជាគូបដិបក្ខចម្បងជាមួយអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី។ មុនហើយនិងក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] (១៩១៤–១៩១៨) ព្រុសបានបង្កើននិងពង្រឹងកម្លាំងទាហានជើងគោកនិងទឹកជាច្រើននៅក្នុងជួរយោធាអាល្លឺម៉ង់ ខណៈពួកវណ្ណៈអភិជនព្រុសជាច្រើននាក់បានគ្រប់គ្រងអំណាចក្នុងចក្រភព។ ទោះបីជាយ៉ាងណា នៅពេលសង្គ្រាមលោកបានផ្ទុះឡើង កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតែអាចរុញច្រានទាហានអាល្លឺម៉ង់ចូលប្រយុទ្ធក្នុងទឹកដីព្រុសផ្ទាល់មួយផ្នែកតែម្តង។ មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រុស និងអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាបដិវត្តន៍ពីមហាជនអាល្លឺម៉ង់រហូតដល់សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ដោយយុទ្ធិសន្តិភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨។ ការបះបោរបានផ្ទុះឡើងនៅរាជធានីប៊ែរឡាំង និងទីប្រជុំជនសំខាន់ៗដទៃទៀតរួចបានបង្កជាជម្លោះស៊ីវិលដែលគេនិយមហៅថា [[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩]] (''Novemberrevolution'')។ គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩១៨ សភាតំណាងរាស្ត្រព្រុសត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយសមាជិកនៃ[[គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់]] ដែលជាក្រុមគាំទ្រ[[ម៉ាក្សនិយម|លទ្ធិម៉ាក្សនិយម]]។ ព្រះចៅវិលហែមល៍ទ្រង់ដឹងថាខ្លួននឹងបាត់បង់រាជបល្ល័ង្កអាល្លឺម៉ង់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គនៅតែសង្ឃឹមថានឹងអាចរក្សារាជបល្ល័ង្កព្រុសបាន ព្រោះព្រះអង្គយល់ឃើញថាបើខ្លួននៅមានអំណាចជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋមួយដែលមានទឹកដីពីរភាគបីនៃទឹកដីអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលនោះ ទ្រង់នឹងអាចបន្សាបអំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅក្នុងរបបថ្មីនៅពេលអនាគត។ មិនយូរប៉ុន្មានព្រះអង្គបានដឹងខ្លួនបន្ថែមទៀតថាផែនការព្រះអង្គគឺមិនអាចទៅមុខរួចនោះទេនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់។ ទោះព្រះអង្គបានជឿថាទ្រង់បានកំពុងដឹកនាំចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ក្រោមឯកត្តសហភាពជាមួយព្រុស ក៏ប៉ុន្តែក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់បានចែងស្តែងៗថា រាជបល្ល័ង្កអាល្លឺម៉ង់គឺមានទំនាក់ទំនងជាប់នឹងរាជបល្ល័ង្កព្រុស។ លើសពីនេះទៅទៀត កងយោធាអាល្លឺម៉ង់បានបាត់បង់រាល់ជំនឿចិត្តទាំងឡាយដែលពួកគេធ្លាប់មានលើព្រះវិលហែមល៍។ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨ ព្រះចៅវិលហែមល៍ក៏បានប្រកាសដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស និងជាព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ហើយក៏បាននិរទេសខ្លួនទៅប្រទេស[[ហុល្លង់]]នៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ដោយចលនាបះបោរប្រដាប់អាវុធនៅតែសកម្ម បូករួមនឹងភាពអនាធិបតេយ្យគ្រប់រូបភាពនៅតាមដងផ្លូវទីក្រុងប៊ែរឡាំង រដ្ឋភិបាលព្រុសក៏បានប្រកាសសុំជំនួយយោធាចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុង។ កលពលមួយក្រុមក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[វ៉ាល់ដេម៉ា ផាបស្កិ៍]]បានចេញតទល់នឹងចលនាបះបោរនៅប៊ែរឡាំងទាំងនោះ។ ដល់ពេលការប្រយុទ្ធបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា កម្លាំងបង្ក្រាបរបស់លោកបានសម្លាប់មនុស្សអស់ចំនួន ១,២០០ នាក់ដែលភាគច្រើនជាប្រជាជនស្លូតត្រង់គ្មានអាវុធនឹងដៃ ហើយក្នុងករណីខ្លះមិនមានអ្វីជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងចលនាបះបោរផង។ សម័យកាលបដិវត្តន៍នៅអាល្លឺម៉ង់បានចាប់ផ្តើមពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨ និងបានបន្តរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩១៩ នៅពេលដែលរបបសាធារណរដ្ឋថ្មីបានប្រកាស ពោលគឺ[[សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា]]។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានប្រែឈ្មោះជាផ្លូវការមក[[រដ្ឋសេរីព្រុស]] ហើយត្រូវបានបញ្ចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលមួយក្រោមសាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ាដោយមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៅឆ្នាំ១៩២០។ ទីបំផុត រដ្ឋព្រុសទាំងមូលត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការគ្រប់ទម្រង់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧។ == រដ្ឋ == [[File:Berlin Nationaldenkmal Kaiser Wilhelm mit Schloss 1900.jpg|thumb|right|[[វិមានប៊ែរឡាំង|ព្រះរាជវាំងប៊ែរឡាំង]] ដែលជាទីស្នាក់អាស្រ័យរបស់រាជវង្សហូហិនសោឡាំន]] === រដ្ឋាភិបាល === {{See also|ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីព្រុស}} អំណាចរួមដូចជាអំណាចសក្តិភូមិនិងការិយាធិបតេយ្យ ដែលរបបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការរបស់ព្រុសផ្អែកលើ បានមើលឃើញពីគុណសម្បត្តិក្នុងការរឹតបន្តឹងសិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល និងប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដ។ ដូច្នេះ អាជ្ញាធរព្រុសក៏ជ្រើសរើសវិធីសាស្ត្រដឹកនាំប្រទេសតាមបែបអំណាចនគរបាល។{{sfn|Jacoby|1973|p=34}} "រដ្ឋនគរបាល" ដូចដែលបានលើកឡើងដោយលោក[[អូតតូ ហ៊ីនហ្សឺ]] វាបានជំនួសប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងរបបចាស់ដោយលក្ខណៈពិសេសរបស់វាគឺការគ្រប់គ្រងផ្អែកលើប្រព័ន្ធដីធ្លីដែលអំណាចស្ថិតក្នុងដៃក្រុមវណ្ណៈអភិជន គាំទ្រដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>Hintze, ''Der Commissarius''</ref> === នយោបាយ === [[ឯកសារ:Corona Prusia-mj2.jpg|រូបភាពតូច|[[មកុដរាជព្រះវិលហែមល៍ទី២|មកុដព្រះមហាក្សត្រព្រុស]] ([[ព្រះរាជវាំងហូហិនសោឡាំន]])]] ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសដើមឡើយជារដ្ឋប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]រហូតដល់[[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៤៩|បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៨៤៨]] បានធ្វើឱ្យព្រុសប្រែមកកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]វិញ ហើយលោក[[អាដុល ហែនរិច វន អានីម-បោតហ្សិនបួក]]ក៏ត្រូវបានជ្រើសរើសតែងតាំងជា[[ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីព្រុស|ប្រធានរដ្ឋមន្រ្តី]]ដំបូងនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស។ យោងតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៤៨)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុសដំបូង]] ប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់ត្រូវបានបង្កើតឡើងហៅថា [[រដ្ឋសភាព្រុស|រដ្ឋសភា]] (''Landtag'')។ សភាជាន់ទាបដែលហៅថា[[សភាតំណាងរាស្ត្រព្រុស]]គឺគេជ្រើសរើសសមាជិកតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយបុរសអាយុលើ ២៥ ឆ្នាំដែលបានបង់ពន្ធជូនរដ្ឋរួច និងផ្អែកលើប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបីវណ្ណៈថ្នាក់ដូចដែលបានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៥០។<ref name=":0" /> ចំណែកឯសភាជាន់ខ្ពស់វិញគឺ[[ព្រឹទ្ធសភាព្រុស]]មានសមាជិកតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ព្រះអង្គក្ដោបអំណាចនីតិប្រតិបត្តិទាំងមូល ហើយមានតែពួករដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះដែលទទួលបញ្ជាផ្ទាល់ពីទ្រង់។ ជាលទ្ធផល ក្រុមវណ្ណៈអភិជនម្ចាស់ដីធ្លីព្រុសគឺនៅតែមានឫទ្ធិអំណាចដដែរ ជាពិសេសនៅតំបន់ភាគខាងកើត។ កម្លាំង[[នគរបាលសម្ងាត់ព្រុស]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៤៩ និងជាកម្លាំងជំនួយដ៏ប្រសើររបស់រាជរដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមនាសម័យនោះ។ === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === ក្នុងមួយអត្ថិភាពរបស់ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស រដ្ឋធម្មនុញ្ញចំនួនពីរត្រូវបានអនុម័តដោយលើកទីមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ និងចុងក្រោយនៅឆ្នាំ១៨៥០។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៤៨ ត្រូវបានអនុម័ត និងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់​ ដោយព្រះ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ទី៤]] បន្ទាប់ពីការផ្ទុះឡើងនៃបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៤៩។<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=James Harvey |date=September 1894 |title=The Constitution of the Kingdom of Prussia |url=https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA208 |journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science |pages=12–13 |access-date=21 February 2025 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407210033/https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA208 |url-status=live }}</ref> ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិករដ្ឋសភាព្រុសត្រូវបានធ្វើឡើងនៅដើមឆ្នាំ១៨៤៨ ដោយមានតែបុរសអាយុលើស ២៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះដែលមានសិទ្ធិចូលបោះឆ្នោត។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងនោះត្រូវបានតាក់តែងដោយព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ និងមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គដោយក្នុងនោះវាបានកំណត់ថាព្រះអង្គជាបុគ្គលដែលក្ដោបអំណាចកំពូល។ រដ្ឋសភាថ្មីនោះបានតបវិញជាមួយនឹងកិច្ចប្រជុំប្រកាស ''Charte Waldeck'' ដែលជាបញ្ជីបញ្ជាក់សិទ្ធិមូលដ្ឋាន និង ''Volkswehr'' ដែលអំណាចត្រូវជាទំនួលខុសត្រូវរបស់សភា និងការរឹតបន្តឹងបន្ថែមលើប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់បានប្រកាសប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គថា "យើងនឹងមិនទទួលយល់ស្របនឹងវាជាដាច់ខាតទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក្ដី"។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ព្រះអង្គបានផ្អាករាល់ជំនួបនិងសកម្មភាពរបស់សភា ហើយក៏បានអនុម័តប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៤៨។ កំណែរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានរួមបញ្ចូលធាតុសេរីនិយមខ្លះៗដែលដកស្រង់ចេញពី ''Charte Waldeck'' ដូចជាការបង្កើតប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់ ការបង្កើតតុលាការគណៈវិនិច្ឆ័យ កំណត់សិទ្ធិអំណាចមួយចំនួនរបស់ព្រះមហាក្សត្រ និងប្រកាសអំណាចបញ្ជាធានានីតិនិច្ឆ័យជាដើម។ ក្នុងនោះដែរក៏បានធានានូវសិទ្ធិមូលដ្ឋានមួយចំនួនដូចជា សិទ្ធិបញ្ចេញមតិ សារព័ត៌មាន និងសាសនា។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) [oktroyierte] Verfassungsurkunde für den preußischen Staat vom 5. Dezember 1848 documentArchiv.de |url=http://www.documentarchiv.de/nzjh/verfpr1848.html |access-date=12 February 2025 |website=documentArchiv.de }}</ref> ថ្វីបើរដ្ឋធម្មនុញ្ញមានចំណុចសេរីនិយមខ្លះៗមែន ប៉ុន្តែរដ្ឋព្រុសទាំងមូលនៅមិនទាន់មានប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនៅឡើយទេ។ ព្រះមហាក្សត្រនៅតែរក្សាសិទ្ធិជំទាស់រាល់គម្រោងច្បាប់ណាដែលទ្រង់មិនពេញចិត្ត នាំឱ្យអំណាចបែងចែកនៅព្រុសនៅមានកម្រិតខ្សោយនៅឡើយ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ស្ថិតនៅលើអំណាចច្បាប់់ មានន័យថាតុលាការមិនអាចប៉ះពាល់ទ្រង់បានឡើយ ហើយកម្លាំងយោធាប្រៀបបានដូចជាមានអំណាចឯករាជ្យផ្ទាល់ខ្លួនអញ្ចឹងដោយមិនមានស្ថាប័នណាអាចបង្គាប់បញ្ជាបាននោះទេ (លើកលែងតែព្រះមហាក្សត្រ)។ មនុស្សប្រុសពេញវ័យនៅជុំវិញព្រះនគរគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់អាចចូលរួមបោះឆ្នោតបាន ប៉ុន្តែត្រូវផ្អែកលើប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបីវណ្ណៈថ្នាក់ដែលវាស់វែងទម្ងន់ និងសំឡេងឆ្នោតលើចំនួនពន្ធដែលគេបានបង់ជូនរដ្ឋ។ ជាលទ្ធផល សំឡេងឆ្នោតរបស់ពួកវណ្ណៈកណ្ដាល និងវណ្ណៈទាបដូចជាកសិករជាដើមគឺមិនមានឥទ្ធិពលច្រើនដើម្បីកំណត់អ្វីឡើយ។<ref name=":0" /> [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៥០)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៥០]] គឺគ្រាន់តែជាទម្រង់វិសោធនកម្មច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៤៨ ប៉ុណ្ណោះ។ ខុសពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៤៨ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនេះគឺជាការតាក់តែងរួមរបស់សភាព្រុស ព្រះមហាក្សត្រ និងរដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=James Harvey ( |date=September 1894 |title=The Constitution of the Kingdom of Prussia |url=https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA209 |journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science |pages=13–14 |access-date=21 February 2025 |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402114222/https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីរក្សាចំណុចសេរីនិយមពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាស់ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលពួកគេតាក់តែងឡើងគឺមិនមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីធំដុំនោះទេដោយព្រះរាជានៅតែបន្តកាន់អំណាចក្ដោបលើស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលទាំងបី ហើយសភានៅតែមិនមានអំណាចគ្រប់គ្រងយោធា។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៥០ ត្រូវបានគេធ្វើវិសោធនកម្មកែជារឿយៗក្រោយមក ដោយបានក្លាយជាច្បាប់មូលដ្ឋានរបស់ព្រុសរហូតដល់ពេលដែលចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ត្រូវរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។ == សាសនា == រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុសឆ្នាំ១៨៥០ បានអនុញ្ញាតឱ្យមានសេរីភាពខាងសតិសម្បជញ្ញៈ សេរីភាពធ្វើសក្ការៈបូជាតាមទីសាធារណៈនិងឯកជន ហើយនិងសេរីភាពក្នុងការបង្កើតសមាគមន៌សាសនាផ្សេងៗ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា រាល់ព្រះវិហារទាំងអស់និងសហគមន៌សាសនាផ្សេងៗទៀតគួរតែអនុវត្តសកម្មភាពសាសនារៀងៗខ្លួនដោយឯករាជ្យភាព និងជាលក្ខណៈឯកជនពីរដ្ឋ ហើយគ្មានអង្គភាពណាមួយនៃរដ្ឋាភិបាលអាចប៉ះពាល់ទីកន្លែងគោរពប្រតិបត្តិសាសនាបានឡើយ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំដដែរនោះក៏បានចែងដែរថាកុមារគ្រប់រូបគួរតែទទួលបានការបង្រៀនអប់រំអំពីសាសនារបស់ពួកគេដោយអាណាព្យាបាលរបស់ពួកគេ ឬបុគ្គលណាដែលប្រតិបត្តិសាសនាដូចគ្នា។<ref name=Wilhelm>{{cite journal|last1= Wilhelm|first1= Friedrich|last2= Robinson|first2= James|title = Supplement: Constitution of the Kingdom of Prussia|journal= Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume= 5 |issue =Supplement 8|pages = 1–54|jstor = 1009032|publisher= Sage Publications Inc., American Academy of Political and Social Science |date =1894}}</ref><ref>{{cite journal|last = Burgess|first= John|title = The Culturconflict" in Prussia |journal = Political Science Quarterly |volume= 2 |number= 2|pages= 313–340 |publisher= The Academy of Political Science|year =1887|doi= 10.2307/2139282|jstor =2139282}}</ref> យោងទៅតាមជំរឿននៅដើមដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ស្ថិតិសាសនានៅក្នុងរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានបែងចែកជា ៦ សាសនានៅកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ ដោយផ្អែកលើប្រជាជនចំនួនមួយលាននាក់។ ក្នុងនោះ ប្រជាជនប្រមាណ ៦០៩,៤២៧.០ បានប្រតិបត្តិគ្រិស្តសាសនាប្រតេស្តង់, ៣៧៦,១៧៧.១ នាក់ប្រកាន់គ្រិស្តសាសនាកាតូលិក, ១៣,១៤៨.៨ នាក់កាន់សាសនាជ្វីហ្វ, ៩២៥.១ កាន់គ្រិស្តសាសនាមីណូនី, ១២១.៤ នាក់កាន់សាសនាក្រិកអូស្សូដក់ និង ០.៦ នាក់កាន់ឥស្លាមសាសនា។ នៅអំឡុងពេលនោះ ព្រុសមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ១៤,០៩៨,១២៥ នាក់ ដូច្នេះបើបូកសរុបចូលគ្នា គេនឹងឃើញថាប្រជាជន​ប្រមាណ ៨,៥៩១,៧៧៨​ នាក់​​កាន់គ្រិស្តសាសនា​ប្រូតេស្តង់, ៥,៣០៣,៣៩២​ នាក់​ប្រតិបត្តិគ្រិស្តសាសនា​កាតូលិក, ១៨៨,១៩៣ ​នាក់​កាន់​សាសនា​ជ្វីហ្វ, ១៣,០៤២​ នាក់អនុវត្តគ្រិស្តសាសនាមីណូនី, ១,៧១២​ នាក់ប្រកាន់សាសនាក្រិកអូស្សូដក់ និង​ ៨​ នាក់កាន់ឥស្លាមសាសនា។<ref>{{cite journal|last =Hebeler|first= Bernard|title= Statistics of Prussia|jstor = 2337688|journal= Journal of the Statistical Society of London |volume= 10|number= 2|pages= 154–186| publisher= Wiley for the Royal Statistical Society |year=1847|doi= 10.2307/2337688}}</ref> ទោះជាមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាប្រតេស្តង់ច្រើនមែន ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសមានប្រជាជនប្រហែលពីរទៅបីលាននាក់ប្រតិបត្តិសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅភាគខាងលិច និងនៅប៉ូឡូញ។ នៅតំបន់រ៉ាំង និងផ្នែកនៃវែស្តហ្វាលីក៏មានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនផងដែរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ នៅខេត្តព្រុសខាងកើត វ៉ាមី ស៊ីលេស៊ី និងខេត្តប៉ូសិនក៏មានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនគួរសមផងដែរ ហើយក៏ជាអ្នកនិយាយភាសាប៉ូឡូញទៀតផង។ នៅភាគខាងកើតខេត្តព្រុសខាងកើតក្នុងតំបន់ម៉ាសូរីយ៉ា គេសង្កេតឃើញថាសម្បូរទៅដោយអ្នកកាន់សាសនាប្រតេស្តង់ច្រើន។ == បំណែងចែករដ្ឋបាល == {{Main|ខេត្តនៃព្រុស}} តំបន់ដើមកំណើតនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុសគឺមានមូលដ្ឋាននៅ[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ]] និង[[ពញារដ្ឋព្រុស]]ដែលក្រោយមកនគរទាំងពីរនេះបានរួមគ្នាបង្កើតជាសហភាពមួយគឺ[[ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស]]។ [[ខេត្តប៉ូមេរ៉ានី (១៦៥៣–១៨១៥)|តំបន់ប៉ូមេរ៉ានី]]មួយភាគនៅក្បែរនោះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលជាខេត្តតូចមួយរបស់ព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៥៣ ហើយក្រោយមកតំបន់ទាំងមូលក៏ត្រូវកាត់បញ្ចូលក្នុងទឹកដីព្រុស (ពីស៊ុយអែត)នៅក្នុងឆ្នាំ១៧២០ និងលើកចុងក្រោយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ ព្រុសបន្តទទួលបានទឹកដីបន្ថែមពី[[សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ី]] រួចបានរៀបចំវាទាំងនោះជា[[ខេត្តស៊ីលេស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤០។ នៅក្នុងដំណើរកាត់ចែករំលែកទឹកដីប្រទេសប៉ូឡូញលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧២ ព្រុសបានកាត់យកទឹកដី[[ព្រុស-ហ្លួង]] និង[[តំបន់វ៉ាមី]]បញ្ចូលជា[[ខេត្តព្រុសខាងលិច]] ខណៈ[[ពញារដ្ឋព្រុស]] (ជាមួយតំបន់វ៉ាមីមួយផ្នែកតូច)ត្រូវបានបង្កើតជា[[ខេត្តព្រុសខាងកើត]]។ ដែនដីដែលទទួលបានផ្សេងទៀតគឺមានទីតាំងនៅតាមដង[[ទន្លេណូតិច]]ដែលបានក្លាយជាតំបន់[[ស្រុកនែតហ្សឺ]]។ បន្ទាប់ពីបែងចែករំលែកទឹកដីប៉ូឡូញជាលើកទីពីរនិងទីបី (១៧៩៣–១៧៩៥) ព្រុសក៏បានទឹកដីថ្មីបន្ថែម ហើយបានរៀបចំទឹកដីទាំងនោះចេញទៅជា[[ខេត្តស៊ីលេស៊ីថ្មី]] [[ព្រុសខាងត្បូង]] និង[[ព្រុសបូព៌ាថ្មី]] ចំណែកឯតំបន់នែតហ្សឺត្រូវបានបំបែកជាពីរចូលខេត្តព្រុសខាងលិច និងត្បូង។ ខេត្តទាំងបីដែលបានមកពីប៉ូឡូញនោះគឺសុទ្ធតែនៅក្រៅបរិវេណចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប៉ុន្តែពេលដល់សម័យសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ខេត្តទាំងនោះក៏ត្រូវបានបំបែកចេញពីព្រុសវិញតាមរយៈ[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]] ហើយរួមបង្កើតជា[[មហាពញារដ្ឋប៉ូឡូញ]]ក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង។​ ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ មហាពញារដ្ឋប៉ូឡូញនោះក៏បានស្រូបបញ្ចូលទៅក្នុងព្រះរាជ[[សមាជប៉ូឡូញ]]របស់ចក្រភពរុស្ស៊ីតាមរយៈ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ឆ្នាំ១៨១៥។ តំបន់ប៉ែកខាងលិចនៃខេត្តព្រុសខាងត្បូងនៅបន្តរក្សាក្រោមអំណាចព្រុសដដែរ ប៉ុន្តែក៏ប្រែឈ្មោះទៅជា[[មហាពញារដ្ឋប៉ូសិន]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានទឹកដីមួយចំនួនធំបន្ថែមនៅភាគខាងលិចក្រោយបិទសម័យប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន ខេត្តចំនួន ១០ ថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយខេត្តនីមួយៗត្រូវបន្តបែងចែកទៅជាតំបន់រដ្ឋបាលតូចៗបន្ថែមទៀតដែលគេហៅថា ''Regierungsbezirke''​។ ខេត្តអស់ទាំងនោះរួមមាន៖ * [[ខេត្តប្រង់ដឺបួរ]] (Provinz Brandenburg) * [[ខេត្តព្រុសខាងកើត]] (Ostpreußen), នៅក្រៅសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ * [[ខេត្តយូលីក-ឃ្លីហ្វស៍-ប៊ែក]] (Provinz Jülich-Kleve-Berg) * [[មហាពញារដ្ឋរ៉ាំងក្រោម]] (Großherzogtum Niederrhein) * [[ខេត្តប៉ូមេរ៉ានី (១៦៥៣–១៨១៥)|ខេត្តប៉ូមេរ៉ានី]] (Provinz Pommern) * [[មហាពញារដ្ឋប៉ូសិន]] (Großherzogtum Posen), រដ្ឋបាលស្វយ័ត និងនៅក្រៅសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ * [[ខេត្តសាចសិន]] (Provinz Sachsen) * [[ខេត្តស៊ីលេស៊ី]] (Provinz Schlesien) * [[ខេត្តព្រុសខាងលិច]] (Provinz Westpreußen), ក្រៅសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ * [[ខេត្តវែស្តហ្វាលី]] (Provinz Westfalen) នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២២ ខេត្តយូលីក-ឃ្លីហ្វស៍-ប៊ែក និងរ៉ាំងក្រោមក៏ត្រូវបានបង្រួមចូលគ្នាជា[[ខេត្តរ៉ាំង]]តែមួយ។ នៅឆ្នាំ១៨២៩ ខេត្តព្រុសខាងកើត និងលិចក៏បានរួមបញ្ចូលគ្នាក្លាយជា[[ខេត្តព្រុស]]តែមួយដូចខេត្តរ៉ាំងដែរ ប៉ុន្តែក៏ត្រូវបំបែកចេញជាពីរខេត្តម្តងទៀតក្រោយធ្វើកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលនៅឆ្នាំ១៨៧៨។ [[ក្សត្របុរីហូហិនសោឡាំន-ស៊ីគម៉ារីងអ៊ិន]] និង[[ក្សត្របុរីហេឈិងអ៊ិន|ហេឈិងអ៊ិន]]ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលក្នុងទឹកដីព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥០ រួចក៏រួមគ្នាបង្កើតជា[[ខេត្តហូហិនសោឡាំន]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើអូទ្រីសក្នុង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]ឆ្នាំ១៨៦៦ ទឹកដីថ្មីៗដែលបានពីសង្គ្រាមក៏ត្រូវបានរៀបចំចេញជាខេត្តចំនួនបីថ្មីមាន៖ * [[ខេត្តហាណូវើ]] (Provinz Hannover) * [[ខេត្តហេស្សិន-ណាស្សូ]] (Provinz Hessen-Nassau) * [[ខេត្តឆ្លែសវីក-ហូលស្តែន]] (Provinz Schleswig-Holstein) <gallery widths="300" heights="300"> ឯកសារ:Map-DB-PrussiaProvs-1818.svg|ខេត្តទាំងដប់របស់ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសក្រោយ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ឆ្នាំ១៨១៥។ រដ្ឋនៅក្នុងខ្សែពណ៌ខ្មៅគឺសុទ្ធតែជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]។ [[តំបន់នូឆឺធែល]]ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង (ជាប់ប្រទេសស្វីស) គឺជាទឹកដីកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រុសរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨។ ឯកសារ:Germany former prussian lander.png|ផែនទីនៃ[[រដ្ឋនៃអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់]]បច្ចុប្បន្ន (ពណ៌ត្រួយចេកចាស់) ដែលធ្លាប់ជាទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុសកាលនៅក្នុង[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]។ </gallery> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == គន្ថនិទ្ទេស == * Hintze, Otto. [https://books.google.com/books?id=5FBaMwEACAAJ Der Commissarius und seine Bedeutung in der allgemeinen VerwaltungsgeschichteAJ]. Retrieved 2015-06-15 * Jacoby, Henry (1973-01-01). [https://books.google.com/books?id=zGwVaki8uXIC ''The Bureaucratization of the World'']. University of California Press. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number ISBN] [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-520-02083-2 978-0-520-02083-2]. Retrieved 2015-06-15. [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:​ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋគ្រិស្តសាសនា]] 7m1fx971k7lfb61zd2ykw0i7nzf5k4w 0 40498 337581 325681 2026-07-23T06:02:08Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[មហាវិថី ស៊ីវុត្ថា]] ទៅ [[មហាវិថីស៊ីវុត្ថា]] 325681 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' (St. 63 Bvld) គឺជាវិថីដែលស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគិតចាប់ពីរង្វង់មូលនាគព័ន្ធ ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]]។ csmdd2knk1ewwezeyzqf0eeqyylzsd1 337583 337581 2026-07-23T06:03:03Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 337583 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' (St. 63 Bvld) គឺជាមហាវិថីដែលស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលគិតចាប់ពីរង្វង់មូលនាគព័ន្ធទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]]។ 07wf4ynxm133cogpzfmf3gds9ia2e58 337584 337583 2026-07-23T06:03:43Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 337584 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' (St. 63 Bvld) គឺជាមហាវិថីដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលគិតចាប់ពីរង្វង់មូលនាគព័ន្ធទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]]។ 8tkac8wa238qhtqlxwsb94ccermex9l 0 40889 337521 286838 2026-07-21T20:40:38Z ~2026-41024-78 52142 337521 wikitext text/x-wiki {{Expand language|langcode=en|otherarticle=Phai Phongsathon}} {{Infobox musical artist|name=ផៃ ពង្សធរ|birth_name=ប្រយូរ ស៊ីច័ន្ទ្រ <br/> ({{Lang-th|ประยูร ศรีจันทร์}})|birth_date={{birth date and age|df=yes|1982|6|12}}|native_name=ไผ่ พงศธร|native_name_lang=TH|occupation=អ្នកចំរៀង {{•}} តារាសម្តែង|birth_place=[[ខេត្តយ្សូធរ]], {{THA}}|background=solo_singer|genre={{hlist|[[លូកធុង]]|[[ហ្ម៉ឡាំ]]}}|years_active=២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន|label=[[GMM Grammy]]}} '''ផៃ ពង្សធរ''' ({{Lang-th|ไผ่ พงศธร}} អាន: ផៃ ផុងសាថន់ ១២ មិថុនា ១៩៨២ - ) គឺជាតារាឆ្នើមអ្នកចម្រៀងលូកធុងនិងហ្ម៉ឡាំ[[ថៃ]]<ref>{{Cite web |url=http://nidapoll.nida.ac.th/contents-82-2556%20%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%20%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%20%E0%B8%A8%E0%B8%B4%E0%B8%A5%E0%B8%9B%E0%B8%B4%E0%B8%99%20%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%87%20%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%20%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%84%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%8A%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%AD%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%94%20%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%9B%E0%B8%B5%202556-68-357-271.html |title=เรื่อง ดารา ศิลปิน นักร้อง ละครไทย ที่คนไทยชื่นชอบที่สุด แห่งปี 2556 |access-date=2020-01-04 |archivedate=2021-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424053045/https://nidapoll.nida.ac.th/contents-82-2556%20%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%20%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%20%E0%B8%A8%E0%B8%B4%E0%B8%A5%E0%B8%9B%E0%B8%B4%E0%B8%99%20%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%87%20%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%20%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%84%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%8A%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%AD%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%94%20%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%9B%E0%B8%B5%202556-68-357-271.html |url-status=dead }}</ref> == ជីវប្រវត្តិ == ឈ្មោះកំណើតរបស់គាត់គឺ '''ប្រយូរ ស៊ីច័ន្ទ្រ''' ({{Lang-th|ประยูร ศรีจันทร์}} អាន: ប៉្រាយូន ស៊ីចាន់) កើត​នៅថ្ងៃទី ១២ មិថុនា ១៩៨២ នៅ[[ខេត្តយ្សូធរ]] នៅក្នុងគ្រួសារក្រីក្រមួយ គាត់មានបងប្អូនជីដូនមួយបួននាក់{{citation needed|date=October 2019}} គាត់បានតស៊ូដើម្បីជីវិតរបស់គាត់ ព្រោះគាត់កើតក្នុងគ្រួសារក្រីក្រខ្លាំងនិងឪពុករបស់គាត់បានស្លាប់ពេល​គាត់​នៅក្មេង គាត់បានធ្វើការដើម្បីប្រាក់របស់គាត់សម្រាប់ការអប់រំគាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យ ៦ ហើយបានទៅ[[បាងកក]]{{citation needed|date=October 2019}} លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកសញ្ញាបត្រលើកទី ៣ ពីសាកលវិទ្យាល័យរតនាបាណឌិត<ref>{{Cite web |url=http://www.isangate.com/entertain/pai_pongstorn.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-01-04 |archivedate=2017-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012105520/http://www.isangate.com/entertain/pai_pongstorn.html |url-status=dead }}</ref> គាត់បានឡើងឆាកក្នុងការកម្សាន្តចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៥ គាត់ជាអ្នកចំរៀងមកពីស្លាកតន្ត្រី [[GMM Grammy]]{{citation needed|date=October 2019}} == Discography == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងថៃ]] <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងប្រុសថៃ]] cdg6etgedvf8yspnpye1puhczdvpa0i 10 40977 337510 334733 2026-07-21T16:42:47Z CommonsDelinker 142 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 337510 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = កាប់វើប | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975–1992).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | redir1 = CPV | redir2 = Cape Verde | redir3 = Cabo Verde </noinclude> }}<noinclude> gzzaeyrmo4nuebr0y0ag0cb3jq22fyy 10 40998 337556 270645 2026-07-22T08:14:07Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គុយយ៉ាន]] ទៅ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ហ្កាយ៉ាណា]] 270645 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = គុយយ៉ាន | flag alias = Flag of Guyana.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} <noinclude> | redir1 = GUY | related1 = គុយយ៉ានអង់គ្លេស | redir2 = Guyana </noinclude> }} ksuz5z43b3s0inu79eisipmafsdelxj 337558 337556 2026-07-22T08:14:53Z RalvahKaset 28236 /* */ 337558 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ហ្កាយ៉ាណា | flag alias = Flag of Guyana.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} <noinclude> | redir1 = GUY | related1 = ហ្កាយ៉ាណាអង់គ្លេស | redir2 = Guyana </noinclude> }} 5wz7kzc1rswonu8pw194rn8kn0j7gpw 0 41867 337585 336821 2026-07-23T06:21:35Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ទៅ [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] 336821 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ឯកសារយោង== 756ipdojolym1sz7p8yau8tgkwu3a07 337587 337585 2026-07-23T06:45:39Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 337587 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] == ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ == ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> == អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង == * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> == គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់ == '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> == សម័យនគរវ្នំ ឬ ហ្វូណន == == សម័យកម្វុជ ឬ ចេនឡា == == សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ == == សម័យចតុមុខ == == សម័យលង្វែក == == សម័យស្រីសន្ធរ == == សម័យឧដុង្គ == == សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង == == សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន == == សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ១ ឬ សង្គមរាស្ត្រនិយម == == សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ == == សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ == == សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា == == សម័យរដ្ឋកម្ពុជា == == សម័យអ៊ុនតាក់ == == សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ២ == == ឯកសារយោង == er9ssmdsklzbo0dmd8ojdghktvu9ifv 0 42280 337456 337401 2026-07-20T13:09:48Z ហ៉េង រិន 51781 ភូមិតាសាស្ត្រ 337456 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Sleeve_Insignia_of_People's_Self-Defense_Force_(Republic_of_Vietnam).svg|រូបភាពតូច|alt=ផ្កាដែលរះជាប់ខ្លួន|ចំណេះដឹងគឺជារលកនៃសញ្ញា]] svlcktdmklxeh9k1icyswgfvzneqfxi 337457 337456 2026-07-20T13:10:34Z Quinlan83 32720 បានត្រឡប់កំណែប្រែដោយ[[Special:Contributions/ហ៉េង រិន|ហ៉េង រិន]] ([[User talk:ហ៉េង រិន|Talk]]) ទៅកំណែប្រែចុងក្រោយដោយ [[User:TheRandomGoober|TheRandomGoober]] 337401 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = {{nowrap|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម}} | native_name = {{nobold|''Việt Nam Dân chủ Cộng hòa''}} | common_name = វៀតណាមខាងជើង (Cộng Sản) | image_flag = Flag of North Vietnam (1955–1975).svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងជើង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Emblem of North Vietnam.svg | symbol = វរលញ្ឆករប្រទេសវៀតណាម | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]''' | image_map = North Vietnam in its region.svg | image_map_size = 250px | image_map_caption = ទឹកដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]យោងទៅតាម[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]។ | | national_motto = <br/>Độc lập &ndash; Tự do &ndash; Hạnh phúc<br /><small>("ឯករាជ្យភាព – សេរីភាព – សុភមង្គល")</small> |national_anthem = <br/>[[ចម្រៀងចលនាទ័ព|Tiến Quân Ca]]<br /><small>("ចម្រៀងចលនាទ័ព")<br /></small><center>[[File:National Anthem of Vietnam.ogg]]</center> | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហានូយ|ហាណូយ]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|21|01|42|N|105|51|15|E|type:city_region:VN-HN|display=inline,title}} | status = | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម]] | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[អក្សរវៀតណាម]] | religion = [[អទេវនិយមរដ្ឋ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥១) | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋសង្គមនិយម|សង្គមនិយម]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]] | title_leader = {{nowrap|[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|ប្រធាន]]បក្ស /<br/>[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|លេខាទីមួយនៃបក្ស]]}} | leader1 = [[ទ្រឿង ឈិង]] | year_leader1 = ១៩៤៥–១៩៥៦ | leader2 = [[ហូ ជីមិញ]] | year_leader2 = ១៩៥៦–១៩៦០ | leader3 = [[ឡេ ដួអាន]] | year_leader3 = ១៩៦០–១៩៧៦ | title_representative = [[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]] | representative1 = [[ហូ ជីមិញ]] | representative2 = [[តុន ដឹកថាំង]] | year_representative1 = ១៩៤៥–១៩៦៩ | year_representative2 = ១៩៦៩–១៩៧៦ | title_deputy = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[ហូ ជីមិញ]] | deputy2 = [[ផាំ វ៉ាន់ដុង]] | year_deputy1 = ១៩៤៥–១៩៥៥ | year_deputy2 = ១៩៥៥–១៩៧៦ | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_pre = [[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] | date_pre = ១៤ សីហា ១៩៤៥ | event_start = [[ការប្រកាសឯករាជ្យនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ទទួលឯករាជ្យ]] | date_start = {{nowrap|២ កញ្ញា ១៩៤៥}} | event1 = {{nowrap|[[ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិវៀតណាមខាងជើង|ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិ]]}} | date_event1 = ៦ មករា ១៩៤៦ | event2 = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] | date_event2 = {{nowrap|១៩ ធ្នូ ១៩៤៦}} | event3 = [[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវ]] | date_event3 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event4 = [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | date_event4 = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥ | event_end = {{nowrap|[[ថ្ងៃបង្រួបបង្រួមជាតិ|បង្រួបបង្រួម]]}} | date_end = ២ កក្កដា ១៩៧៦ | life_span = ១៩៤៥–១៩៧៦ | stat_year1 = ១៩៤៥ | stat_area1 = 331212 | stat_pop1 = ២០,០០០,០០០<ref>{{Cite web |url=https://news.zing.vn/ky-uc-kinh-hoang-ve-nan-doi-70-nam-truoc-o-viet-nam-post447751.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-10-01 |archivedate=2019-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191005171313/https://news.zing.vn/ky-uc-kinh-hoang-ve-nan-doi-70-nam-truoc-o-viet-nam-post447751.html |url-status=dead }}</ref> | stat_year2 = ១៩៦០ | stat_area2 = | stat_pop2 = ១៥,៩១៦,៩៥៥ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_area3 = 157880 | stat_pop3 = ២៣,៧៦៧,៣០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងជើង|លុយដុង]]<br>[[ប្រាក់វៀតណាម|ប្រាក់]] (ត្រឹមឆ្នាំ១៩៤៨)<ref name="JEAN2I">{{Cite web|url=https://issuu.com/jean388/docs/the_second_issue_of_jean/79|title=Sapeque and Sapeque-Like Coins in Cochinchina and Indochina (交趾支那和印度支那穿孔錢幣)|date=20 April 2016|accessdate=10 December 2017|work=Howard A. Daniel III (The Journal of East Asian Numismatics – Second issue)|language=en|archivedate=5 សីហា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805091226/https://issuu.com/jean388/docs/the_second_issue_of_jean/79|url-status=dead}}</ref> |p1 = ចក្រភពវៀតណាម{{!}}{{small|១៩៤៥៖}}<br/>ចក្រភពវៀតណាម |flag_p1 = Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg |p2 = ចក្រភពជប៉ុន |flag_p2 = Flag of Japan (1870–1999).svg |p3 = សហភាពឥណ្ឌូចិន{{!}}{{small|១៩៥៤៖}}<br/>សហភាពឥណ្ឌូចិន |flag_p3 = Flag of France (1794-1815).svg |s1 = រដ្ឋវៀតណាម{{!}}{{small|១៩៤៩៖}}<br/>រដ្ឋវៀតណាម |flag_s1 = Flag of South Vietnam.svg |s2 = វៀតណាម{{!}}{{small|១៩៧៦៖}}<br/>សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម |flag_s2 = Flag of Vietnam.svg | today = [[វៀតណាម]] }} '''វៀតណាមខាងជើង''', មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ ''Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa'') ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''République démocratique du Viêt Nam'') គឺជារដ្ឋប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]]បានបញ្ចប់ អ្នកបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តយួនម្នាក់និងជាមេដឹកនាំក្រុម[[វៀតមិញ]]ឈ្មោះ[[ហូ ជីមិញ]]បានប្រកាសពីឯករាជ្យភាពរបស់វៀតណាមចេញពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]របស់អាណានិគម[[បារាំង]]នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបង្កើតបានចេញជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។ ក្រុមវៀតមិញ (សម្ព័ន្ធដើម្បីឯករាជ្យវៀតណាម) គឺជាក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមវៀតណាមពីរបីបូកបញ្ចូលគ្នា ហើយវាត្រូវបានដឹកនាំដោយអ្នកកុម្មុយនិស្តយួនភាគច្រើនក្រោយពី[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងសារជាថ្មីនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥១។<ref>' [http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2410211008 ''Ho Chi Minh and the Communist Movement in Indochina, A Study in the Exploitation of Nationalism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304060611/http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2410211008 |date=2014-03-04 }} (1953), Folder 11, Box 02, Douglas Pike Collection: Unit 13 - The Early History of Vietnam, The Vietnam Center and Archive, Texas Tech University.'</ref> ក្រោយពីជប៉ុនបានសុំទទួលចុះចាញ់ហើយបានដកទ័ពចេញពីតំបន់ឥណ្ឌូចិននៅឆ្នាំ១៩៤៥ ពួកបារាំងក៏បានចុះមកត្រួតត្រាលើអតីតទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួនវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។ ក្រុមវៀតមិញបានដណ្តើមកាន់កាប់រាល់ទឹកដីទីជនបទនៅប្រទេសវៀតណាមដែលបណ្តាលឱ្យបារាំងសុំទទួលចុះចាញ់នៅឆ្នាំ១៩៥៤។ កិច្ចចរចាដែលប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុង[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]នាឆ្នាំដដែលនោះបានបញ្ចប់រាល់ជម្លោះសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិន និងព្រមទទួលស្គាល់នូវឯករាជ្យភាពរបស់វៀតណាម។ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះផងដែរបានធ្វើការបែងចែកប្រទេសយួនដោយបណ្តោះអាសន្នទៅជាតំបន់ភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងនៅតាមបណ្តោយខ្សែស្របទី១៧ ដោយបានគ្រោងទុកនូវការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិមួយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref>"Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, July 20, 1954, https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022203303/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm |date=2015-10-22 }}, accessed 15 Oct 2015</ref> តំបន់ភាគខាងជើងត្រូវបានត្រួតត្រាដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថាវៀតណាមខាងជើង រីឯតំបន់ភាគខាងត្បូងវិញត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសបារាំងនិងត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា[[វៀតណាមខាងត្បូង]]។ ការអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវត្រូវបានឃ្លាំមើលនិងត្រួតពិនិត្យដោយគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិមួយដែលមានអ្នកតំណាងមកពីប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[កាណាដា]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]។ ឥណ្ឌាគឺតំណាងឱ្យ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ|ក្រុមអព្យាក្រឹត]] កាណាដាតំណាងឱ្យ[[ប្លុកលោកខាងលិច|ក្រុមសេរី]] ចំណែកឯប៉ូឡូញគឺតំណាងឱ្យ[[ប្លុកខាងកើត|ក្រុមកុម្មុយនិស្ត]]។ ងាកមក[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]វិញគឺគេមិនបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេហើយបានបញ្ជាក់ថាខ្លួននឹងបន្តស្វែងរកការឯកភាពតាមរយៈការបោះឆ្នោតសេរីដែលនឹងមានការឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីធានាថាការបោះឆ្នោតនឹងប្រព្រឹត្តិទៅដោយភាពស្មើគ្នានិងយុត្តិធម៌។<ref>"Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, July 20, 1954, https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022203303/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm |date=2015-10-22 }}, accessed 15 Oct 2015; "Final Declaration of the Geneva Conference of the Problem of Restoring Peace in Indo-China, July 21, 1954, https://en.wikisource.org/wiki/Geneva_Conference {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018005506/https://en.wikisource.org/wiki/Geneva_Conference |date=2015-10-18 }}, accessed 15 Oct 2015</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិនយៀម]]បានប្រកាសថាវៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដើម្បីបង្រួបបង្រួមជាតិឡើយ។ លោកបានបន្តថា រដ្ឋវៀតណាមមិនបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាក្រុងហ្សឺណែវទេ ដូច្នេះលោកនិងប្រទេសលោកនឹងមិនអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref name="Cheng1997p11">{{cite book |author=Ang Cheng Guan |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |access-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713153945/https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |archive-date=2017-07-13 |url-status=live }}</ref> ដោយមិនអាចបង្រួបបង្រួមជាតិខ្លួនតាមរយៈការបោះឆ្នោតបាន វៀតណាមខាងជើងក៏ចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមប្រទេសដោយប្រើកម្លាំងយោធាវិញម្តងដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]។ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]]ហើយនិង[[វៀតកុង]]បានចូលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រនិងផ្តល់ជំនួយពី[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]។<ref>Julia Lovell, ''Maoism: A Global History'' (2019) pp 223–265.</ref> ដើម្បីរារាំងកុំឱ្យប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាក់ក្រោមការដឹកនាំដោយរបបកុម្មុយនិស្ត សហរដ្ឋអាមេរិកក៏សម្រេចចិត្តចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងជម្លោះនោះជាមួយនឹងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តដទៃទៀតដូចជា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ថៃ]] និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះនៅវៀតណាមក៏បានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសជិតខាង វៀតណាមខាងជើងបានគាំទ្រនូវចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ (ពោលគឺក្រុម[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]])។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនក៏ត្រូវបង្ខំដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមដែលបន្សល់ទុកឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងប្រយុទ្ធតតាំងនឹងកម្លាំងខាងជើងតែម្នាក់ឯង។ សង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់នៅ[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥]] ហើយវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ន]]មួយរយៈ។ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយមានឈ្មោះថា[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{cite web|url= http://www.post-gazette.com/ae/books/2018/11/03/Tim-OBrien-Vietnam-War-Dads-Maybe-Book-The-Things-They-Carried|title= Author Tim O'Brien, voice of the Vietnam War experience}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ==សម័យហូជីមិញ (១៩៤៥–៦៩)== ===ប្រកាសបង្កើតនៃសាធារណរដ្ឋ=== [[File:Chinh phu lam thoi.jpg|thumb|មន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៤៥។]] [[រាជវង្សង្វៀន]]បានធ្លាក់ក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៣ ហើយនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅឆ្នាំ១៩៤០ នាអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយពីជប៉ុនបានទទួលចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក៏បានងើបបះបោរឡើងក្នុងគោលបំណងចង់ឱ្យវៀតណាមទទួលបានឯករាជ្យ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ហើយជាលទ្ធផល វៀតមិញបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងហាណូយ និងប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមឡើងនៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយបានអះអាងថាខ្លួនជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសវៀតណាមជំនួសឱ្យអតីតរាជវង្សង្វៀន។<ref>{{cite web|url=http://www.nhandan.com.vn/english/news/60nam/august.htm|title=Báo Nhân Dân - Phiên bản tiếng Việt - Trang chủ|access-date=2009-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226025336/http://www.nhandan.com.vn/english/news/60nam/august.htm|archive-date=2009-02-26|url-status=live}}</ref> ក្រោយពីការប្រកាស លោក[[ហូ ជីមិញ]]ក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមថ្មី។ នាពេលនោះដែរ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រ្វែងគ្លីន រ៉ូសឺវេលត៍]]បាននិយាយប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅឥណ្ឌូចិន ហើយបានចូលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលលោកហូ ជីមិញ។ ===សម័យដើមសាធារណរដ្ឋ=== សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមរបស់ហូជីមិញបានអះអាងត្រួតត្រាទឹកដីប្រទេសវៀតណាមទាំងអស់ហើយខណៈពេលនោះតំបន់វៀតណាមខាងត្បូងកំពុងតែជួបនូវភាពវឹកវរផ្នែកនយោបាយជាខ្លាំង។ ក្រោយពីការដួលរលំរបស់បារាំងនិងជប៉ុន បក្សពួកនយោបាយនៅទីក្រុងសៃហ្គនក៏បែកបាក់ប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមកហើយក្រោយមកជម្លោះក៏រាលដាលទៅតាមតំបន់ជនបទ។<ref>Pentagon Papers [ Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense 1969] Retrieved 28/09/12</ref><ref>Pentagon Papers [https://www.archives.gov/research/pentagon-papers/ Pentagon Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612122933/http://www.archives.gov/research/pentagon-papers/ |date=2011-06-12 }} 1969 Retrieved 28/09/12</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូជីមិញបានរៀបចំកិច្ចប្រជុំសមាជជាតិមួយឡើងនៅឯតានត្រាវ។ កិច្ចប្រជុំសមាជនោះបានអនុម័តគោលនយោបាយសំខាន់ៗចំនួន ១០ របស់វៀតមិញ អនុម័តបទបញ្ជាបះបោរទូទៅ ជ្រើសរើសទង់ជាតិខ្លួន ជ្រើសយកបទភ្លេងជាតិ និងជ្រើសរើសគណៈកម្មាធិការជាតិដើម្បីរំដោះប្រទេសវៀតណាមដែលក្រោយមកត្រូវមានឈ្មោះថា រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបដិវត្តន៍ ដែលដឹកនាំដោយហូជីមិញផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពអង់គ្លេសមួយក្រុមដំបូងបានមកដល់ទីក្រុងសៃហ្គនដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យបារាំងចូលមកគ្រប់គ្រងវៀតណាមនិងដែនដីឥណ្ឌូចិនម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា ទាហានបារាំងក៏បានកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍ប៉ូលីស និងអគារសាធារណៈសំខាន់ៗដទៃទៀតនៅសៃហ្គន។ ចំណែកឯនៅវៀតណាមខាងជើងវិញ អំណាចនយោបាយត្រូវធ្លាក់មកនៅដៃកងទ័ពជាតិនិយមចិនហើយដោយសារតែមានវត្តមានចិននេះ រដ្ឋាភិបាលហូជីមិញក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យក្រុមជាតិនិយមវៀតណាមដែលមានចិនជាតិនិយមនៅពីក្រោយ។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ទ័ពជាតិនិយមចិនក៏បានចាកចេញពីក្រុងហាណូយហើយនៅថ្ងៃទី១៥ មិថុនា ក៏បានមកដល់ក្រុងហៃហ្វុង។ ក្រោយពីទ័ពអង់គ្លេសបានចាកចេញទៅវិញនៅឆ្នាំ១៩៤៦ បារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់មកវិញនូវតំបន់មួយផ្នែកនៃ[[កូសាំងស៊ីន]] [[ឆ្នេរបស្ចឹមទក្សិណ]] និង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ វៀតមិញបានរៀបចំការបោះឆ្នោតនៅគ្រប់ខេត្តទាំងអស់ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋសភាជាតិមួយ។ នាពេលនោះ វៀតមិញបានទទួលនូវប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងទោះបីជាមានការកំណត់បក្សពួកផ្សេងៗនៅក្នុងរដ្ឋសភាមុនការបោះឆ្នោតក៏ដោយ។ ទោះមិនបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក្តី ក្រុមវៀតកាច និងវៀតកុកបានទទួលនូវអសនៈចំនួន ៧០ ក្នុងរដ្ឋសភាសម្រាប់បង្កើតរដ្ឋាភិបាលបង្រួបបង្រួមជាតិមួយ។<ref>{{Cite web | url=https://www.tienphong.vn/xa-hoi/quoc-hoi-khoa-1-va-nhung-giay-phut-khong-the-nao-quen-955531.tpo | title=Quốc hội khóa 1 và những giây phút không thể nào quên| date=5 January 2016}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ និងទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបើកកិច្ចប្រជុំសម្ងាត់ជាមួយវៀតកាច (១៨ កញ្ញា ១៩៤៥) និងវៀតកុក (១៩ កញ្ញា ១៩៤៥)។ ក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ ហូជីមិញបានឯកភាពយល់ព្រមបង្រួបបង្រួមចលនាវៀតមិញរបស់លោកជាមួយនឹងវៀតកាចនិងវៀតកុកដែលនឹងអនុញ្ញាត្តិឱ្យរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលដឹកនាំដោយវៀតមិញទទួលបានការគាំទ្រទាំងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងនយោបាយពីសាធារណរដ្ឋចិន។ សមាជិកមន្ត្រីវៀតមិញជាច្រើនបានបញ្ចេញមតិខុសគ្នាៗមកលើសំណើនេះ។ លោកវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបបាននិយាយថា សំណើនោះគឺមិនមានសុពលភាពនិងមិនគួរឱ្យទុកចិត្តទេព្រោះវាប្រៀបបានដូចជារត់គេចពីបារាំងរួចមកនៅជ្រកកោនជាមួយចិនអញ្ជឹង។ ប៉ុន្តែ លោកហ័ង មិញជាមមានគំនិតផ្ទុយទៅវិញដោយបាននិយាយថា ការបង្រួបបង្រួមវៀតមិញជាមួយបក្សពួកជាតិនិយមវៀតណាមនឹងអាចកាត់បន្ថយគូប្រជែងនិងអ្នកប្រឆាំង ហើយម៉្យាងទៀតវានឹងជួយឱ្យវៀតមិញមានអំណាចកាន់តែខ្លាំងជាងមុនទៅទៀត។ ក្រោយពីពិភាក្សាគ្នាអំពីសំណើមួយនោះអស់ចប់សព្វគ្រប់ហើយ ហូជីមិញក៏ដកចិត្តមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធជាមួយក្រុងជាតិនិយមវៀតណាមវិញ។<ref>Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2008, trang 544 - 545</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រធានាធិបតីហូជីមិញបានរៀបចំការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅទូទាំងប្រទេសហើយព្រមទាំងអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញផងដែរ។ បក្សនយោបាយជាច្រើនពុំមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឡើយដោយវៀតមិញខ្លាចបក្សទាំងនោះមានគម្រោងបំផ្លិចបំផ្លាញការបោះឆ្នោត។ បក្សប្រឆាំងទាំងពីរនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលគឺ គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម (វៀតកាច) ហើយនិងវៀតកុកពុំបានឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតឡើយ។ យោងទៅតាមអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀមណាមបានឱ្យដឹងថា ប្រជាជនជាច្រើនត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យបោះឆ្នោតជូនក្រុមវៀតមិញ។<ref name="ReferenceA">Sexton, Michael "War for the Asking" 1981</ref> ប៉ុន្តែ បើយោងតាមវៀតមិញវិញ គេថាការបោះឆ្នោតនោះគឺប្រព្រឹត្តិទៅដោយអព្យាក្រឹតភាពទាំងស្រុង។<ref name="ReferenceA"/> បក្សជាច្រើនបានធ្វើយុទ្ធនាការឃោសនាឱ្យប្រជាពលរដ្ឋវៀតណាមចូលធ្វើពហិការនិងរារាំងដំណើរនៃការបោះឆ្នោតនៅតាមតំបន់មួយចំនួន។ ទីបំផុត លទ្ធផលក៏ត្រូវបានប្រកាសប៉ុន្តែវាមិនដូចអ្វីដែលបានឃោសនាដោយបក្សប្រឆាំងនោះទេ។ ប្រតិភូដែលមានកិត្យានុភាពជាច្រើនមកពីគ្រប់ថ្នាក់វណ្ណៈ សាសនា និងក្រុមជនជាតិ ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិដំបូងហើយពួកគេភាគច្រើនមិនមែនជាសមាជិកវៀតមិញនោះឡើយ។<ref>Stanley Karnow. Vietnam: A History. New York, NY. Penguin, 1991, p. 163.</ref> ពេលដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីវៀតណាមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ លោកវ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏សម្រេចថាវៀតមិញនឹងត្រូវតែឡើងគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលទាំងស្រុងវិញ។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមជប៉ុន អ្នកទ្រុតស្គីនិយម ពួកជាតិនិយមប្រឆាំងបារាំង ក្រុមអ្នកកាតូលិកដែលហៅថា"ទាហានកាតូលិក" សុទ្ធតែមានឈ្មោះនៅក្នុងបញ្ជីរបស់វ៉ូ-ង្វៀនវ៉ាបទាំងអស់។ មិនយូរប៉ុន្មាន វ៉ូ ង្វៀនវ៉ាបក៏ចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការស្វែងរកបំបែកបក្សទាំងនោះចោលតាមរយៈកម្លាំងប៉ូលីសនិងកងកម្លាំងយោធារបស់វៀតមិញដោយមានជំនួយពីអាជ្ញាធរបារាំង។ ដើម្បីបំបែកឬរំលាយបក្សទាំងនោះបាន លោកវ៉ូ-ង្វៀនវ៉ាបបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាហាន និងនាយទាហានស្ម័គ្រចិត្តរបស់ជប៉ុនដោយមានការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធពីបារាំង។{{citation needed}} អ្នកជាតិនិយមយួនបានខឹងយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដឹងឮថាដែនដីរដ្ឋភាគខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃរបស់ពួកបារាំងនៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦។ នៅខែវិច្ឆិកា រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាមបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងបង្អស់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។<ref>"[http://www.vietnamembassy.us/learn_about_vietnam/politics/overview/ Political Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511120333/http://www.vietnamembassy.us/learn_about_vietnam/politics/overview/ |date=2009-05-11 }}"</ref> ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១=== {{Further|[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]]}} ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបញ្ចប់ បារាំងក៏បានចុះមកកាន់កាប់ទឹកដីឥណ្ឌូចិនសារជាថ្មីដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]]។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តចិន|បដិវត្តន៍ចិន]]បានបញ្ចប់ (១៩៤៦–១៩៥០) ចិនកុម្មុយនិស្តក៏ចាប់ផ្តើមបង្វែរក្បាលមកឥណ្ឌូចិនក្នុងគោលបំណងចង់ជួយវៀតមិញប្រឆាំងនឹងអាណានិគមបារាំង។ កងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិនបានមកដល់ព្រំដែនវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយក៏ចាប់ផ្តើមហ្វឹងហ្វាត់ទ័ពវៀតមិញឱ្យក្លាយជាទ័ពដ៏ពូកែខ្លាំងក្លា ឈ្លាសវៃបំផុត។ នៅពេល[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]បានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានសម្តៅទៅលើជម្លោះទាំងអស់នេះថាជា"[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]" ជំនួសឱ្យ"ចលនាប្រឆាំងអាណានិគមនិយម"។ ===ព្រំដែនបែងចែកប្រទេសវៀតណាម=== {{Further|[[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]|[[សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤]]}} ក្រោយពីកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវបានបែងចែកវៀតណាមទៅជាពីររដ្ឋផ្សេងៗគ្នា ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងជាង ១ លាននាក់<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bad0.pdf |author=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |title=The State of The World's Refugees 2000 – Chapter 4: Flight from Indochina |accessdate=6 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614010717/http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bad0.pdf |archive-date=14 June 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}.</ref> បានរត់ភៀសខ្លួនចុះមកវៀតណាមខាងត្បូងក្រោមយុទ្ធនាការជម្លៀសប្រជាជនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកសេរីភាព]]។<ref>''Viet-nam, the first five years: an international symposium''. Michigan State University Press. p. 49.</ref> គេបានប៉ាន់ស្មានថា ប្រហែល ៦០% ក្នុងចំណោមមនុស្សចំនួនមួយលាននាក់នោះគឺជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។<ref name="Tran, Thi Lien 2005">Tran, Thi Lien (November 2005). "The Catholic Question in North Vietnam". ''Cold War History'' (London: Routledge) 5 (4): 427–49. {{DOI|10.1080/14682740500284747}}.</ref><ref>Jacobs, Seth (2006). ''Cold War Mandarin: Ngo Dinh Diem and the Origins of America's War in Vietnam, 1950–1963''. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. {{ISBN|0-7425-4447-8}}. p. 45</ref> លោកប្រធានាធិបតីវៀងណាមខាងត្បូងឈ្មោះង៉ូ ឌិនយៀមបានប្រកាសជាសាធារណៈថា រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនឹងធ្វើទុកបុកម្នេញ្ញអ្នកប្រកាន់សាសនាកាតូលិកជាមិនខានហើយបានជំរុញឱ្យអ្នកកាតូលិកវៀតណាមខាងជើងទាំងប៉ុន្មានចូលនាំក្រុមគ្រួសារ សាច់ញាត្តិបងប្អូនដែលខ្លួនមានហើយនាំគេចុះចូលជាមួយវៀតណាមខាងត្បូងមក។<ref name="Tang">Truong Nhu Tang. 1986. ''A Viet Cong Memoir''. Vintage.</ref> ប៉ុន្តែលោកវរសេនីយ៍ឯកឈ្មោះ[[អែដវើដ លែនស៍ឌេល]]បានប្រាប់ថាប្រតិបត្តិការរបស់លោកមិនសូវមានឥទ្ធិពលប៉ុន្មានទេដល់ប្រជាជាតិវៀតណាម។<ref>Hansen, pp. 182&ndash;183.</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកវៀតមិញក៏ចាប់ផ្តើមរារាំងមិនឱ្យជនភៀសខ្លួនបន្តរត់ទៅភាគខាងត្បូងដោយប្រើមធ្យោបាយដូចជា៖ បញ្ជូនកងកម្លាំងយោធាទៅព្រំដែន បិទសេវាសាឡាងនិងផ្លូវទឹក និងហាមឃាត់ការប្រមូលផ្តុំគ្នាច្រើនជាដើម។<ref>Frankum, Ronald (2007). ''Operation Passage to Freedom: The United States Navy in Vietnam, 1954–55''. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. {{ISBN|978-0-89672-608-6}}. p. 159/160/190</ref> ជាលទ្ធផល ជនស៊ីវិលប្រមាណពី ១៤,០០០ ទៅ ៤៥,០០០ នាក់ជាមួយនឹងទាហានវៀតមិញចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានលួចរត់គេចទៅខាងត្បូង។<ref name="Tran, Thi Lien 2005"/><ref>Frankum, Ronald (2007). ''Operation Passage to Freedom: The United States Navy in Vietnam, 1954–55''. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. {{ISBN|978-0-89672-608-6}}.</ref><ref name="Ruane">{{cite book |title=War and Revolution in Vietnam |last=Ruane |first=Kevin |year=1998 |publisher=Routledge |location= London |isbn=978-1-85728-323-5 |pages= |url= }}</ref> ==កំណែទម្រង់ដីធ្លី== {{Main|កំណែទម្រង់ដីធ្លីនៅវៀតណាម}} ការធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់វៀតមិញនិងវៀតណាមកុម្មុយនិស្តជារួម។ ច្បាប់កំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់វៀតមិញនៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៣ បានអំពាវនាវឱ្យ៖ *១. រឹបអូសយកដីពីម្ចាស់ដីធ្លីដែលត្រូវជាខ្មាំងសត្រូវនឹងរបប។ *២. ឈ្លៀស (ទាមទារ) ដីពីបុគ្គលណាដែលរបបមិនគិតថាជាសត្រូវ។ *៣. បើចង់ទិញដីគឺត្រូវតែមានប័ណ្ណរដ្ឋាភិបាល ប្រាក់កាសគឺមិនទទួលឡើយ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់វៀតមិញត្រូវបានអនុវត្តពីឆ្នាំ១៩៥៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៦។ តំបន់កសិកម្មមួយចំនួនមិនបានឆ្លងកាត់ការធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីនោះទេ មានតែការកាត់បន្ថយថ្លៃឈ្នួលប៉ុណ្ណោះ ហើយចំណែកឯនៅតំបន់ខ្ពង់រាបដែលមានជនជាតិភាគតិចរស់នៅគឺមិនត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីពីកំណែទម្រង់នេះដែរ។ ដីខ្លះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកាន់កាប់ទាំងស្រុងប៉ុន្តែត្រូវបានចែកចាយទៅវិញដោយភាគច្រើនទៅឱ្យយុទ្ធជនវៀតមិញនិងក្រុមគ្រួសាររបស់គេ។<ref>Moise, Edward E. (1983), ''Land Reform in China and North Vietnam'', Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 178-181</ref> ចំនួនប្រជាជននៅតាមជនបទដែលឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍នៃកំណែទម្រង់ដីធ្លីថ្មីរបស់រដ្ឋាភិបាលមានប្រមាណជាង ៤ លាននាក់។ ប្រជាជនជាង ៨ លាននាក់បានទទួលឥទ្ធិពលពីការកាត់បន្ថយថ្លៃឈ្នួល។<ref>Szalontai, Balazs (2005), "Political and Economic Crisis in Democratic Republic of Vietnam, 1955-1956", ''Cold War History,'' Vol. 5, No. 4, p. 401. Downloaded from JSTOR.</ref> === លទ្ធផល === កម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះបានទទួលនូវលទ្ធផលយ៉ាងជោគជ័យដោយវាបានបែងចែកនិងផ្តល់ដីធ្លីទៅឱ្យប្រជាកសិករក្រីក្រនិងអ្នកដែលគ្មានដីស្រែធ្វើចម្ការ ហើយវាថែមទាំងបានកាត់បន្ថយភាគរយនៃអ្នកកាន់កាប់ដីធ្លីថែមទៀតផង។ លទ្ធផលបានទទួលជោគជ័យមែន ប៉ុន្តែកំណែទម្រង់មួយនេះបានអនុវត្តទៅដោយប្រើប្រាស់អំពើហិង្សានិងការគាបសង្កត់ជាចម្បងទៅលើម្ចាស់ដីធ្លីធំៗ។<ref>{{Cite journal|last=Vo|first=Alex Thai D.|url=https://www.researchgate.net/publication/277659858|title=Nguyễn Thị Năm and the Land Reform in North Vietnam, 1953|journal=[[Journal of Vietnamese Studies]]|volume=10|issue=1|date=Winter 2015|doi=10.1525/vs.2015.10.1.1|pp=9–10, 14, 36}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងលោក[[ហូ ជីមិញ]]បានទទួលស្គាល់នូវកំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយដែលរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានប្រព្រឹត្តិនៅក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថាកសិករជាច្រើនត្រូវបានយល់ច្រឡំថាជា"ម្ចាស់ដីធ្លី" ហើយត្រូវបានទាហានលោកចាប់ប្រហារជីវិតឬយកទៅដាក់គុក ហើយកំហុសជាច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងការបែងចែកដីធ្លី។ កុបកម្មប្រឆាំងនឹងកំណែទម្រង់ដីធ្លីដ៏ធំមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៦ នៅក្នុងតំបន់ស្រុកមួយដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។ មនុស្សប្រហែល ១,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ឬទទួលរងរបួសនិងរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវជាប់ពន្ធនាគារ។ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមបានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការកែតម្រូវមួយនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ហើយជាលទ្ធផល វាបានប្រគល់ដីធ្លីទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យអ្នកដែលរងគ្រោះដោយកំណែទម្រង់ដីធ្លីនោះវិញ។<ref>Moise, pp. 237-268</ref> អ្នកទោសនយោបាយចំនួន ២៣,៧៤៨ នាក់ត្រូវបានដោះលែងវិញដោយរដ្ឋាភិបាលនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>Szalontai, p. 401</ref> ===ការសម្លាប់=== ម្ចាស់ដីធ្លីដែលជា"សត្រូវរបស់រដ្ឋ"ត្រូវបានគេចាប់យកទៅសម្លាប់ឬដាក់ពន្ធនាគារ គម្រោងនេះត្រូវបានគិតគូរតាំងពីដើមនៃការបង្កើតកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមកម្លេះ។<ref>"Politburo's Directive Issued on May 4, 1953, on some Special Issues regarding Mass Mobilization," ''Journal of Vietnamese Studies,'' Vol. 5, No. 2 (Summer 2010), p. 243. Downloaded from JSTOR.</ref> ចំនួនមនុស្សដែលបានសម្លាប់ដោយកម្មាភិបាលកុម្មុយនិស្តយួនក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបានគេធ្វើការប៉ាន់ស្មានចំនួនខុសៗគ្នា។ ខ្លះបានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកដែលស្លាប់អំឡុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីអាចមានចំនួនជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Lam Thanh Liem (2005), "Ho Chi Minh's Land Reform: Mistake or Crime," http://www.paulbogdanor.com/left/vietnam/landreform.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218104945/http://www.paulbogdanor.com/left/vietnam/landreform.html |date=2013-02-18 }}, accessed 4 October 2015</ref> វិជ្ជាករខ្លះបានសនិដ្ឋានថា ប្រភពដែលអះអាងថាមានចំនួនអ្នកស្លាប់ខ្ពស់នៅអំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺភាគច្រើនតែងជឿលើពាក្យសម្តីរបស់វៀតណាមខាងត្បូងដែលជាពាក្យឃោសនានយោបាយចង់បំបាក់វៀតណាមខាងជើងដោយតាមការពិត ចំនួនអ្នកស្លាប់អាចមានតិចជាងឆ្ងាយ។ លោកអែដវីដ មាស់បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកស្លាប់ក្នុងកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីគឺមានប្រមាណពី ៣,០០០ ទៅ ១៥,០០០ នាក់ ប៉ុន្តែក្រោយមក លោកបានប៉ាន់ស្មានម្តងទៀតថាមានចំនួន ១៣,៥០០ នាក់។<ref>Moise, pp. 205-222; "Newly released documents on the land reform", ''Vietnam Studies Group'', https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html, accessed 1 March 2017.</ref> ការសន្និដ្ឋានរបស់លោកមាស់ត្រូវបានគាំទ្រដោយឯកសាររបស់អ្នកការទូតម្នាក់មកពីប្រទេសហុងគ្រីដែលលោកកាលនុះកំពុងរស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមនិងបានឃើញព្រឹត្តិការណ៍និងទិដ្ឋភាពពិតនៃកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាខាងជើងផ្ទាល់។<ref>Balazs, p. 401</ref> អ្នកនិពន្ធឈ្មោះម៉ៃឃើល លីនបានធ្វើការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងសៀវភៅ (២០១៣) របស់លោកថា "មនុស្សដែលស្លាប់អំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមមានយ៉ាងហោចណាស់ពីដប់ទៅដប់ប្រាំម៉ឺននាក់"។<ref>Lind, Michael (2003), ''Vietnam: The Necessary War'', New York: Simon and Schuster, p. 155</ref> ===សហករណ៍កសិកម្ម=== គោលបំណងចុងក្រោយនៃកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីរបស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមគឺមិនមែនទទួលបានការបែងចែកដីស្រែប្រកបដោយសមធម៌ទេប៉ុន្តែជាការរៀបចំឱ្យកសិករទាំងអស់ទៅជាសហករណ៍ដែលដែនដីនិងកត្តាផ្សេងៗទៀតនៃផលិតកម្មកសិកម្មនឹងត្រូវបានកាន់កាប់និងប្រើប្រាស់ជារួម។.<ref>Moise, pp. 155-159</ref> ជំហានដំបូងបន្ទាប់ពីកំណែទម្រង់ដីធ្លីឆ្នាំ១៩៥៣–១៩៥៦ គឺជាការលើកទឹកចិត្តពីរដ្ឋាភិបាលនៃការផ្លាស់ប្តូរកម្លាំងពលកម្មដែលកសិករនឹងត្រូវរួបរួមគ្នាដើម្បីផ្លាស់ប្តូរកម្លាំងពលកម្ម (ផ្លាស់វេនគ្នាធ្វើការ)។ ជំហានទីពីរពីឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ គឺជាការបង្កើត"សហករណ៍កម្រិតទាប"ដែលកសិករនឹងតម្រូវឱ្យសហការគ្នាក្នុងការធ្វើផលិតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៩៦១ កសិករប្រមាណ ៨៦ ភាគរយបានក្លាយជាសមាជិកនៃសហករណ៍កម្រិតទាប។ ជំហានទីបីដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦១ គឺរៀបចំបង្កើត"សហករណ៍កម្រិតខ្ពស់" ដែលជាការធ្វើកសិកម្មសមូហភាពពិតដែលដីនិងធនធានត្រូវបានប្រើប្រាស់ជារួមដោយគ្មានកម្មសិទ្ធិឯកជនលើដីឡើយ។<ref>Kerkvliet, Bendedict J. Tria (1998), "Wobbly Foundations" building co-operatives in rural Vietnam, 1955-61," ''South East Research'', Vol. 6, No. 3, pp. 193-197. Downloaded from JSTOR</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧១ កសិករភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានរៀបចំឡើងជាសហករណ៍កម្រិតខ្ពស់។ បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមឡើងវិញ ប្រព័ន្ធសហករណ៍កសិកម្មត្រូវបានគេបោះបង់ចោលជាបណ្តើរៗ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងឆ្នាំ១៩៩០។<ref>Pingali, and Vo-TungPrabhu and Vo-Tong Xuan (1992), "Vietnam: Decollectivization and Rice Productive Growth", ''Economic Development and Cultural Change,'' Vol 40, No 4. p. 702, 706-707. Downloaded from JSTOR.</ref> ==សម័យប្រធានាធិបតីតុនដឹកថាំង (១៩៦៩–៧៦)== {{Further|[[តុន ដឹកថាង]]}} ===កំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម=== {{Further|[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]}} ===ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាម=== ក្រោយពីទីក្រុងសៃហ្គនបានដួលរលំនៅថ្ងៃ៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]រហូតដល់ថ្ងៃបង្រួបបង្រួម។ អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកថារដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងថ្មីជារដ្ឋាភិបាលចំណុះរបស់វៀតណាមខាងជើងច្រើនជាជាងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Senauth, Frank [https://books.google.com/books?id=iBgvxVFZVnQC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Provisional+Revolutionary+Government+Vietnam+puppet&source=bl&ots=QoH_m_aVJG&sig=AoKrci17ZyY-I0boeezxx1yL1r8&hl=en&sa=X&ei=ELB1UrKSDonL2gX8qYDwBA&redir_esc=y#v=onepage&q=Provisional%20Revolutionary%20Government%20Vietnam%20puppet&f=false] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624051648/https://books.google.com/books?id=iBgvxVFZVnQC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Provisional+Revolutionary+Government+Vietnam+puppet&source=bl&ots=QoH_m_aVJG&sig=AoKrci17ZyY-I0boeezxx1yL1r8&hl=en&sa=X&ei=ELB1UrKSDonL2gX8qYDwBA&redir_esc=y#v=onepage&q=Provisional%20Revolutionary%20Government%20Vietnam%20puppet&f=false |date=2016-06-24 }}, ''The Making of Vietnam'', 2012, p. 54.</ref><ref>Nguyễn, Sài Đình [http://www.dienhanhvanhoaquocte.org/chao/files/The%20National%20Flag%20of%20VN.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106023816/http://www.dienhanhvanhoaquocte.org/chao/files/The%20National%20Flag%20of%20VN.pdf |date=2013-11-06 }}, ''The National Flag of Viet Nam: Its Origin and Legitimacy'', p. 4.</ref><ref>Emering, Edward J. [https://www.amazon.ca/Weapons-Field-Gear-North-Vietnamese/dp/0764305832] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216034633/https://www.amazon.ca/Weapons-Field-Gear-North-Vietnamese/dp/0764305832 |date=2017-12-16 }}, ''Weapons and Field Gear of the North Vietnamese Army and Viet Cong'', 1998.</ref> ទីបំផុត នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងក៏ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមចូលជាគ្នាជារដ្ឋតែមួយដោយមានឈ្មោះថា[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== ===វៀតណាមខាងត្បូង=== ពីឆ្នាំ១៩៦០ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]ក្នុងគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងនិងបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមឡើងវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|គណបក្សកុម្មុយនិស្ត]]។<ref name="HistPlace">{{cite web |title= The History Place&nbsp;— Vietnam War 1945–1960 |url= http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |accessdate= 2008-06-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |archive-date= 2008-12-17 |url-status= live }}</ref> កងកម្លាំងនិងការផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធនិងស្បៀងអាហាររបស់វៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានបញ្ជូនតាម[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធរបស់ខ្លួនមកតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង។ ប្រទេសជាច្រើនទៀតមានដូចជា៖ [[អូស្ត្រាលី]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[ថៃ]] និង[[នូវែលសេឡង់]] ក៏បានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះផងដែរ។ ចំណែកឯប្រទេសចិននិង[[សហភាពសូវៀត]]វិញបានផ្តល់ជំនួយជាលក្ខណៈគ្រឿងសព្វាវុធនិងកងទ័ពមកឱ្យវៀតណាមខាងជើង។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ប៉ុន្តែនៅប្រទេសវៀតណាមវិញ គេបានហៅសង្គ្រាមនេះថា''សង្គ្រាមអាមេរិក''។ ក្រៅពីពួកវៀតកុងនៅវៀងណាមខាងត្បូង ចលនាកុម្មុយនិស្តនៅប្រទេសជិតខាងក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ចេញសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់គេផងដែរ ពោលគឺ[[ខ្មែរក្រហម]]នៅប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]និង[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ហើយនិងចលនា[[ប៉ៈថេតឡាវ]]នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]]។ ចលនាកុម្មុយនិស្តទាំងអស់នេះគឺសុទ្ធតែគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើង។ ===រដ្ឋកុម្មុយនិស្តនិងរដ្ឋមូលធន=== សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមត្រូវបានរដ្ឋមូលធននិងរដ្ឋប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តស្ទើរទាំងអស់ជុំវិញពិភពលោកផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយដោយរដ្ឋទាំងនោះបានបង្វែរទៅគាំទ្រវៀតណាមខាងត្បូង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋកុម្មុយនិស្តស្ទើរទាំងអស់ដែលមានដូចជា៖ [[សហភាពសូវៀត]] ប្រទេសសង្គមនិយមនៅ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]និង[[អាស៊ីកណ្តាល]] ប្រទេសចិន [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[គុយបា]]ជាដើម មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសទាំងនេះថែមទាំងផ្តល់ជំនួយជាថវិកានិងយោធាឱ្យវៀតណាមខាងជើងទៀតផង។ វៀតណាមខាងជើងបានបដិសេដមិនបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]]ឡើយពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៧ ព្រោះថាវៀតណាមខាងជើងតែងគោរពនិងដើរតាមមនោគមវិជ្ជារបស់សូវៀតនិងពេលនុះដែរសូវៀតនិងយូហ្គោស្លាវីបានកំពុងមានជម្លោះនយោបាយនឹងគ្នា។ ទោះជាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយយូហ្គោស្លាវីនៅឆ្នាំ១៩៥៧ មែនក្តីតែមន្រ្តីវៀតណាមខាងជើងគឺនូវតែបន្តរិះគុណរដ្ឋាភិបាលយូហ្គោស្លាវីដដែរ។<ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|url=http://www.viet-myths.net/Turner.htm|chapter=Myths and Realities in the Vietnam Debate|title=The Vietnam Debate: A Fresh Look at the Arguments|publisher=[[University Press of America]]|year=1990|isbn=9780819174161|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410202053/http://www.viet-myths.net/Turner.htm|archive-date=2017-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Morris|first=Stephen J.|title=Why Vietnam Invaded Cambodia: Political Culture and the Causes of War|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1999|isbn=9780804730495|p=128}}</ref> ប្រទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធមួយចំនួនក៏បានទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមខាងជើងដែរ ឧទាហរណ៍៖ [[ឥណ្ឌា]] (មិនជាផ្លូវការ)។<ref>SarDesai, D. R. (1968), ''Indian Foreign Policy in Cambodia, Laos and Vietnam, 1947-1964,'' Berkeley: University of California Press, p. 194</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៩ [[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាប្រទេសលោកខាងលិចដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់នូវទំនាក់ទំនងខ្លួនយ៉ាងពេញលេញជាមួយវៀតណាមខាងជើង។<ref>Gardner, Lloyd C. and Gittinger, Ted, Eds. (2004), "The Search for Peace in Vietnam, 1964-1968," Bryan, TX: Texas A&M University Press, p. 194</ref> ក្រោយមកៗ បណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានធ្វើត្រាប់តាមស៊ុយអែតដោយចាប់បង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយវៀតណាមខាងជើងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== *[http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietdec.htm Declaration of Independence of the Democratic Republic of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211114454/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietdec.htm |date=2006-02-11 }} *{{YouTube|vVIudsO4OJ0|recorded sound of that declaration}} *{{YouTube|Bycg7n9pu4o|video of this ceremony}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]<br>[[រាជវង្សង្វៀន]]}} {{s-ttl|title=សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|years=១៩៤៥–៧៦}} {{s-aft|after={{nowrap|[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]}}}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមត្រជាក់]] a2k5h8cwd17f61uduvcla3sbpxy92dp 0 42485 337531 335709 2026-07-22T01:01:00Z Borannaja 52144 /* */ 337531 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] == ឯកសារយោង == 6q0oerjx44tijlq2u6mh5a63a5hj8u0 0 42512 337484 335528 2026-07-21T01:02:34Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Khmer_New_Year_1960s.jpg|Khmer_New_Year_1960s.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337484 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #7851A9;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> រាក្យៈសាទេវី <br> Reakyaksa Tevi </br> </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:Sangkran Khmer.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5"|'''Surya god journey with his own Sun Change the three Era of Cambodia''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]]''' |- style="vertical-align:top;" |'''ចាប់ផ្ដើម''' |colspan="2"| ស.វទី៧ នៃបុណ្យមេសារាសី |- style="vertical-align:top;" |'''សម្គាល់ហៅ''' |colspan="2"|សង្ក្រាន្តខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រភេទបុណ្យ''' |colspan="2"|បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"|ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"|៣ ឬ ៤ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម''' |colspan="2"|១៣ ឬ​ ១៤​ រៀងរាល់ខែមេសា |- style="vertical-align:top; |'''ព្រេងនិទាន ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |colspan="2"|ភាភទាក់ទងទៅនិងសាសនា [[ហិណ្ឌូសាសនា]] <br> [[ពុទ្ធសាសនា]] <br> មានជំនឿទៅលើពួកទេវតា |- style="vertical-align:top; |'''ទំនៀមពិធី''' |colspan="2"| * ការតុបតែងដេគ័រផ្ទះ * ទំនៀមផ្ជួរគោមផ្កាយ * សែនទទួលទេវតា * លេងល្បែងប្រជាប្រិយ * ទំនៀមលេងជះទឹក និង ប៉ាតម្ស៉ៅ * លេងល្បែងប្រពៃណីខ្មែរ * រាំកំសាន្តសិល្បៈតន្ត្រី * ពូនភ្នំខ្សាច់ * លាងជម្រះបដិមារព្រះ * លាងជម្រះឱពុកម្ដាយ និង យាយតា * លាងជម្រះព្រះសង្ឃ និង ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ * ទំនៀមព្រះសង្ឃចេញស្រោចទឹក ថ្ងៃទី១៧ * ការដង្ហែរបដិមារព្រះ ថៃ្ងទី១៧ |} '''[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Khmer New Year) គឺជាពិធីបុណ្យ​ចូលឆ្នាំថ្មីរបស់កម្ពុជា ដែលកំណត់តាម ប្រតិទិនពុទ្ធសាសនា (Buddhist calendar) តាមដំណើរគោលរចរបស់ [[ព្រះចន្ទ]] ដែលរាប់តាមរង្វាស់នៃឆ្នាំ [[ចន្ទគតិ]] (Lunar calendar) នៅក្នុងវប្បធម៌របស់កម្ពុជា ពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា ពិធីបុណ្យ គិម្ហៈរដូវ "បុណ្យរដូវក្ដៅ" (The Hot Season) នៃវិស្សមកាលតូចរបស់សិស្សានុសិស្ស ហើយពិធីនេះ ដែលបានមកពីអរិយធម៌ នៃវប្បធម៌ [[ប្រទេសឥណ្ឌា]] ដែលហៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មីថា "សង្ក្រាន្ត" (Sangkranta) ដែលពាក្យ សង្ក្រាន្ត ជាភាសាដើម នៃពាក្យ ([[សំស្ក្រឹត]]-Sanskrit) ដែលត្រូវបានប្រជាជនកម្ពុជា ឱ្យនិយមន័យថា (សង្ក្រាន្ត​ខ្មែរ​-Sangkrant Khmer) គឺជាថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី ដែលប្រារព្ធ​ឡើងរៀងរាល់ ថ្ងៃទី១៣ ឬ ថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា (April) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​គ្រប់រូប និងត្រូវបានឈប់សំរាកពីការងារដើម្បីចូលរួមអបអរថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មីរបស់ពួកគេ ដែលមានរយៈពេលពេញមួយសប្ដាហ៍ ។​<ref> Vappadharm Khmaer (1981) [https://books.google.com/books/about/Vappadharm_Khmaer.html?id=RNAbinEhNt4C Khmer Family Culture], Publisher: Rungsin Kānphim, Original from the University of Michigan, OCLC Number: 54221527 </ref> == ទំនៀមមុនចូលឆ្នាំខ្មែរ == '''Traditions Before Khmer New Year''' មុនថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរមកដល់ ប្រជាជនខ្មែរគ្រប់រូបនិងធ្វើដំណើរវិវត្តគ្រប់ទិសទីមកស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេវិញ ដើម្បីជួបជុំក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេ រៀងរាល់មួយឆ្នាំម្ដង បន្ទាប់មក ពួកគេនិងរៀបចំសំអាតផ្ទះសម្បែង និង តុបតែង លម្អផ្ទះសម្បែងរបស់ពួកគេផងដែរ ជាមួយនិង ប្រពៃណីព្យួរគោមផ្កាយ (Star Lantern) ដែលពួកគេមានជំនឿថា ពន្លឺគោមផ្កាយ និង នាំមកនូវ សិរីសួស្ដី លាភសំណាង និង ភាពមានបានផងដែរ ក្រៅពីនេះទៀតមានលេងល្បែងកំសាន្តប្រជាប្រិយខ្មែរ នៅតាមភូមិស្រុករបស់ពួកគេផងដែរ ដូចជា៖ ចោលឈូង លាក់កន្សែង ទាញព្រ័ត្យ បោះអង្គុញ ស្ដេចចង់ ពង្រាត់សង្សា ក្លែងចាប់កូនមាន់ ផ្សេងៗ ក្រៅពីល្បែងកំសាន្តទាំងនេះ ក៏មានល្បែងកំសាន្តមួយប្រភេទទៀតហៅថា ពិធីលេងជះទឹក តាមទីលំនៅនីមួយៗ តែងមានធុងទឹកនៅពីមុខផ្ទះរបស់ពួកគេ ដើម្បីជះទឹកទៅលើអ្នកដំណើរ ដែលពួកគេមានជំនឿថា ភាពមិនល្អដែលតោងទាមយើងគ្រប់គ្នាតាំងពីឆ្នាំចាស់ និងត្រូវលាងសំអាតជម្រះចេញក្នុងឆ្នាំថ្មីនេះ ដែលជាទំនៀមមួយមិនអាចចោលបាននូវក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណីខ្មែរ ដែលទាក់ទងនិង កិច្ចពិធីស្រង់ព្រះពុទ្ធអង្គ និង ស្រង់ព្រះរស់ដែលជាឪពុកម្ដាយ យាយតា របស់យើងផងដែរ ។​<ref> Robert Headley, Rath Chim (1998) [https://books.google.com.kh/books?id=VypnAAAAMAAJ&q=%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiC8OnWj-71AhURyYsBHZB1BjMQ6AF6BAgGEAM Cambodian Advanced Reader], Publisher: Dunwoody Press, Original from the University of Michigan p.309 [[ISBN]]: 188126565X </ref> * កំណត់ចំណាំ ៖ ពិធីលេងជះទឹក នៅកម្ពុជាមានប្រវត្តិមកយូលង់ណាស់មកហើយ តាំងពីសម័យសង្គមរាស្ត្រនានិយមមកម៉្លេះ ហើយត្រូវបានខូចរូបរាង្គដោយជនខិលខូចមួយចំនួន លេងដោយអសីលធម៌ ដោយការចងថង់ទឹកគប់ទៅលើអ្នកដំណើរ បង្ករជារបួសស្នាម ដួលគ្រោះថ្នាក់ពេលកំពុងធ្វើដំណើរថែមទៀតផង ដូចនេះហើយ បង្កើតបានការវែកញែកទៅដល់ពលរដ្ឋទូទៅ អំពីការហាមប្រាម និង ចង់លុបចោលនៅពិធីដ៏ល្អនេះ រហូតដល់ប្រទេសជិតខាង ដាក់ចូលជាពិធីលេងជះទឹកយ៉ាងធំក្នុងប្រទេសរបស់ពួកគេទៀតផង ដូចនេះសូមកុំបោះបង់ពិធីនេះអី ហើយសូមលេងដោយមានការគោរពទៅលើសីលធម៌ របស់អ្នកដ៍ទៃផងដែរ សូមអរគុណ ។ * កំណត់ចំណាំ ៖ ខ្មែរពីបុរាណកាល លេងជះទឹក ដោយសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ "ជះ" ការជះនៅភាពមិនល្អចេញទៅក្រៅ ឬ ជះភាពមិនល្អនៃឆ្នាំចាស់ចេញពីខ្លួនរបស់យើង ពាក្យជះទឹកមិនដូចគ្នា និង ពាក្យបាញ់ទឹកនោះទេ ។ ការលេងជះទឹក ប្រកបដោយអត្ថន័យ ទឹកជាគ្រឿងមង្គល នៃសិរីទាំង៣ប្រការផងដែរ ការលេងជះទឹកតាមប្រពៃណីខ្មែរបុរាណ ទឹកមួយធុងមានផ្កា មានទឹកអប់ មានផ្ទឹល ឬ បោយទឹក ឬ ត្រឡោកដូង ដួសជះលើអ្នកដំណើរ នៅតាមផ្លូវតូចៗ ក្នុងភូមស្រុក ឬ សហគមន៍ ឬ លេងតាមតំបន់ដែលកំណត់ឱ្យលេង ការលេងជះទឹកមិនគួរលេងតាមផ្លូវជាតិធំៗនោះទេ ព្រោះនាំឱ្យមានការឆ្គាំឆ្គង បង្កើតជាគ្រោះថ្នាក់ផ្សេងៗ ការវែកញែកចោទប្រកាន់ដៀលគ្នាទៅវិញទៅមក អំពីការលេងជះទឹកនៅកម្ពុជាអំឡុងថ្ងៃសង្ក្រាន្តឆ្នាំថ្មី គឺជារឿងមិនល្អនោះទេ ពាក្យចាស់បុរាណបានពោលថា ត្រីមួយកន្ត្រកបើស្អុយមួយ គឺស្អុយទាំងអស់ ដូចគ្នានិង ការលេងជះទឹក បើមានជនណាម្នាក់លេងមិនល្អ លេងដោយគ្មានសីលធម៌ នោះអ្នកលេងដ៏ទៃទៀតនិងត្រូវគេត្មិះដៀលដូចគ្នា ពីព្រោះអ្វី អ្នកដែលត្មិះដៀលទាំងនោះ មិនបានរៀនសូត្រជ្រៅជ្រះនោះទេ ពួកគេច្រើនជាពួកអវិជ្ជា និង មិនបានយល់ដឹងពីក្រមសីលធម៌ក្នុងការគិតពិចារណាក្នុងការនិយាយស្ដី នោះទេ ត្រីមួយកន្ត្រកបើស្អុយមួយ ត្រូវដកត្រីនោះចេញ មិនគួរប្រើពាក្យដៀលត្រីក្នុងកន្ត្រកជារួមនោះទេ បើមានជនណាម្នាក់លេងមិនល្អ លេងដោយគ្មានសីលធម៌ ត្រូវចាប់បុគ្គលនោះយកទៅអប់រំ មិនមែនប្រើពាក្យត្មិះដៀលមកលើអ្នកលេងទាំងអស់នោះទេ ព្រោះអ្នកលេងមានក្មេងចាស់ដូចគ្នា គួរប្រើពាក្យ សូមលេងជះទឹកដោយការទទួលខុសត្រូវ មិនគួរប្រើពាក្យដៀលត្មិះល្បែងដែលដូនតាបង្កើតនោះទេ ព្រោះល្បែងនីមួយៗសុទ្ធតែមានអត្ថន័យ សូមកុំប្រើការស្មាន ឬ ការវិនិច្ឆ័យណាមួយតាមចិត្តគំនិតរបស់លោកអ្នកដោយគ្រាន់នៅតែក្នុងផ្ទះ ហើយលឺគេថា បែបនេះ ឬ បែបនោះ ដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ មិនបានចុះផ្ទាល់ទៅតាមតំបន់ភូមស្រុកដែលប្រជាពលរដ្ឋ បានលេងនៅល្បែងខុសគ្នាណាខ្លះតាមទម្លាប់ ភូមស្រុក និង សហគមន៍ របស់ពួកគេ ។ == ពិធីលេងជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅ == '''Water Throwing and Powder Ceremony''' ក្នុងតំណាលនិទានអំពី មហាសង្ក្រាន្តសូត្រ បានបរិយាយអំពី ទឹក ជាគ្រឿង នាំមកនូវ សិរីមង្គល ទាំង បីប្រការ សម្រាប់ជាមង្គលដល់ មនុស្សលោកទាំងពួង "ពេលព្រឹក លាងមុខ" "ពេលថ្ងៃ លាងទ្រូង" និង "ពេលល្ងាច លាងជើង" ។ ក្នុង ឱកាសសង្រ្កាន្តឆ្នាំថ្មី នេះផងដែរ ប្រជាជនខ្មែរ ក៏មាននូវកិច្ចពិធី ស្រង់ព្រះរស់ (ឪពុកម្តាយ) ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ ព្រះសង្ឃ និង ពុទ្ធបដិមា ផងដែរ ។ ការលេងជះទឹក ក្នុងថ្ងៃបុណ្យចូលឆ្នាំ ប្រពៃណីជាតិកម្ពុជា ទំនងត្រូវបានបង្កើតចេញពីពិធីស្រង់ព្រះ របស់អ្នកស្រុកតំបន់អង្គរ ដែលកើតមានក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលពណ៌នាអំពី អ្នកស្រុកតំបន់អង្គរបានប្រមូលទឹកមកពីគ្រប់ទិសទី ដើម្បីលាងជំរះស្រោចស្របលើព្រះពុទ្ធបដិមារដែលមានចំនួន ២៥អង្គ ដែលត្រួវបានគេយកមកដង្ហែរនាពេលនោះ ដែលពិធីស្រង់ព្រះពុទ្ធអង្គនេះ បានប្រាព្ធឡើងនៅក្នុងតំបន់ នៃ [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] តារយៈសិលាចរឹក ដែលពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍នេះ ចេញផ្សាយដោយ កម្ពុជសុរិយា នៃ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ។<ref> Khmer Tradition Church (1994) [https://www.elibraryofcambodia.org/book_cover/kampuchea-soriya-chhnam-ti-48-lek-1-cover/ Kampuchea-soriya Volium 1 Year 48], Publisher: Cambodian Buddhist Academy, Website: elibrary of Cambodia </ref> យោងតាមកំណត់ត្រារបស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Zhou_Daguan Zhou Daguan]) ដែលជារាជ្យទូត នគរយ័ន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Yuan_dynasty Yuan dynasty]) មកពីប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្ន ដែលបានកត់ត្រាអំពីពិធីចូលឆ្នាំខ្មែរ នាសម័យកាលអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១២៩៧ នៃគ.សករាជ ដែលពណ៌នាអំពី អ្នកស្រុកតំបន់អង្គរបានប្រមូលទឹកមកពីគ្រប់ទិសទី ដើម្បីជំរះលាងស្រោចស្របលើព្រះពុទ្ធបដិមារផងដែរ ដូចនេះបានបញ្ចាក់ឱ្យឃើញថា ពិធីស្រង់ព្រះ និង ទំនៀមលេងជះទឹករបស់កម្ពុជាបច្ចុប្បន្នទំនងកើតចេញពីពិធីស្រង់ព្រះ អំឡុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ តាំងពីសម័យកាលចក្រភពអង្គរមកម៉្លេះ ហើយទំនៀមលេងជះទឹកនេះបានរីកសាយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Daguan Zhou (2001) [https://books.google.com/books/about/The_Customs_of_Cambodia.html?id=sn5uAAAAMAAJ The Customs of Cambodia], Translated by Michael Smithies, Publisher: Siam Society, Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515, 9789748298511 </ref><ref> Chou Ta kuan (1971) [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000054459 Notes of a 13th century Chinese diplomat in Cambodia], Publisher: The UNESCO Courier: a window open on the world, XXIV, 12, p. 27, Website: WWW.UNESCO.ORG , Publication: UNESCO Digital Library </ref> === កំណត់ត្រា នៃទំនៀមលេងជះទឹកក្នុងអំឡុង ចូលឆ្នាំខ្មែរ === '''Noted of Khmer New Year water throwing tradition''' * ទំនៀមលេងជះទឹកក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ អំឡុងឆ្នាំ 1890 នៃកំណត់ត្រា របស់លោក James George Frazer ក្នុងកំណត់ត្រាមួយនៃការសិក្សារបស់លោក ស្ដីពីទំនៀមទម្លាប់ និង សាសនា នៅកម្ពុជា The Golden Bough: A Study in Comparative Religion, Volume 2.<ref> James George Frazer (1890) [https://books.google.com/books/about/The_Golden_Bough.html?id=suAWAAAAYAAJ The Golden Bough: A Study in Comparative Religion, Volume 2], Publisher: Macmillan, Original from Harvard University p.407 </ref> * ទំនៀមលេងជះទឹកក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ អំឡុងឆ្នាំ 2002 នៃកំណត់ត្រា របស់លោក Beverley Palmer, Rough Guides (Firm) ក្នុងសៀវភៅ The Rough Guide to Cambodia.<ref> Beverley Palmer, Rough Guides (Firm) (2002) [https://books.google.com/books/about/The_Rough_Guide_to_Cambodia.html?id=oR-Kmnj8wmAC The Rough Guide to Cambodia], Publisher: Rough Guides p.354 [[ISBN]]: 1858288371, 9781858288376 </ref> * ទំនៀមលេងជះទឹកក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ អំឡុងឆ្នាំ 2005 នៃកំណត់ត្រា របស់លោក Peter North ក្នុងសៀវភៅ CultureShock! Cambodia.<ref> Peter North (2005) [https://books.google.com/books/about/Cultureshock.html?id=2be6AAAAIAAJ CultureShock! Cambodia], Publisher: Marshall Cavendish Editions, Original from the University of California p.270 [[ISBN]]: 9812329013, 9789812329011 </ref> វប្បធម៌កម្ពុជានៃទំនៀមលេងជះទឹក ក្នុងអំឡុងចូលឆ្នាំខ្មែរ តែងត្រូវបានលាបពណ៌ពីក្រុមមនុស្សមួយចំនួន បូករួមទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួនៅកម្ពុជា ដែលពួកគាត់មានការយល់ដឹងតិចតួច ទាក់ទងនិង ទំនៀមទម្លាប់ព្រពៃណីរបស់កម្ពុជា គួបផ្សំនិងរបត់សង្គ្រាមនៅកម្ពុជា ទំនៀមលេងជះទឹកត្រូវបានទ្រុឌទ្រោម និង អន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ រហូតធ្វើឱ្យពលរដ្ឋមួយចំនួនយល់ថា វាមិនមែនជាប្រពៃណីរបស់ខ្មែរ ឬ ខ្មែរទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសដ៏ទៃ បុគ្គលមួយចំនួនតែងយល់ច្រឡំថា ចូលឆ្នាំខ្មែរ គឺជាចូលឆ្នាំពុទ្ធសាសនា នោះដោយសារតែពួកគេមិនបានធ្វើការសិក្សាទៅលើវប្បធម៌ជាតិកម្ពុជា ចូលឆ្នាំខ្មែរ គឺជាពិធីបុណ្យមេសៈរាសី នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញ ដែលផ្លាសបូរ ឆ្នាំសករាជ នៅកម្ពុជា ដោយសារតែប្រតិទិនកម្ពុជា បានផ្លាសប្ដូរជាបន្តបន្ទាប់ ពីចុល្លសករាជ មហាសករាជ និង ពុទ្ធសករាជ ទើបឆ្នាំសករាជ ត្រូវបានកំណត់ដោយការប្ដូរព្រមគ្នាក្នុងអំឡុងពេលចូលឆ្នាំខ្មែរ នៃថ្ងៃមហាសង្ក្រាន្ត ដោយសារតែខែមេសា អាកាសធាតុក្ដៅខ្លាំង ខុសពីខែផ្សេងៗ ទើបប្រពៃណីលេងជះទឹក ត្រូវបានពេញនិយមនាសម័យកាលអង្គរ ដោយផ្អែកលើកិច្ចពិធីនៃការលាងជំរះព្រះបដិមារ ដែលត្រូវបានចាប់ផ្ដើមក្នុង ស.វទី១១ ក្នុងរាជព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលទទួលបាន [[ព្រះកែវមរកត]] ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ។ ដូចនេះហើយ ចូលឆ្នាំខ្មែរ គឺជាចូលឆ្មាំរបស់ជាតិសាសន៍ខ្មែរ គ្រប់ពណ៌សម្បុរ មិនមែនជាការចូលឆ្នាំរបស់ព្រះសង្ឃនោះទេ ព្រះសង្ឃមិនអាចលេងសប្បាយ ដូចពលរដ្ឋទូទៅនោះទេ ព្រោះអាចខុសច្បាប់វិន័យ វត្តជាទីសំណាក់ធម៌ មិនគួរឱ្យមានការចាក់តន្ត្រីសម័យរាំរែកនៅក្នុងទីធ្លាវត្តនោះឡើយ ដូចច្នេះសូមធ្វើការបែងចែកឱ្យបានច្បាស់លាស់ វត្តអារាម អាចបង្កើតឱ្យមានពិធីសប្បាយៗបែបសីលធម៌ផ្សេងៗទៀត ដូចជា៖ លេងជះទឹក ប៉ាតម្ស៉ៅ លេងល្បែងប្រជាប្រិយ ឬ អាចចាក់ត្រឹមតន្ត្រីបែបប្រជាប្រិយខ្មែរប៉ុនណោះ ដូចជា៖ រាំវង់ សារ៉ាវ៉ាន់ ឡាំលាវ កន្ទ្រឹម ម៉ាកឌីហ្សុន ជៀសវាងបទរាំញាក់ផ្សេងៗ ។ === អត្ថន័យនៃការលេងប៉ាតម៉្សៅ === '''The Meaning of Playing Powder''' [[File:Hindukailash.JPG|thumb|The Meaning of Playing Powder of Khmer New Year from An illustration of the Hindu significance of Mount Kailash. It shows the holy family of Shiva and Ganesha celebration the Holi powder From the 18th century.]] ការលេងប៉ាតម៉្សៅ ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ ទំនងជាទទួលឥទ្ធិពលពីវប្បធម៌ឥណ្ឌា នៃពិធីប៉ាតម៉្សៅពណ៌ ឬ ប៉ាតល័ក្ស ក្នុងពិធីបុណ្យ "ហូលី"([https://en.wikipedia.org/wiki/Holi Holi]) គឺជាពិធីបុណ្យមួយនៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ ដែលគេស្គាល់ថាជាពិធីបុណ្យពណ៌ (Festival of Colors) ។ ដែលជាពិធីបុណ្យប្រារព្ធនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏អស់កល្ប និងដ៏ទេវភាពរបស់ ព្រះគ្រឹស្នា (Radha Krishna) វាក៏បង្ហាញពីជ័យជំនះដែលអំពើល្អយកឈ្នះទៅលើអំពើអាក្រក់ផងដែរ តាមរយៈព្រេងកថានៃ [[អវតារ]] [[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលបានក្រឡាខ្លួនជា នរៈសិង្ហ (Narasimha Narayana) ដែលយកឈ្នះ "ហិរណយក្សសិបុ" (Hiranyakashipu) ភាពល្បីល្បាញនៃពិធីបុណ្យនេះបានហូរចូលមកតំបន់អាសុីគ្នេយ៍ផងដែរ ព្រោះពិធីបុណ្យនេះប្រារព្ធខុសពេលវេលា និង ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ តែមួយខែ ប៉ុនណោះ ដែលពិធីបុណ្យនេះប្រារព្ធនៅខែមីនា ។ ដោយម៉្សៅពណ៌ប្រហែលជាអាចប៉ះពាល់ដល់សុខភាព ទើបពលរដ្ឋកម្ពុជាពីមុនៗមក លេងត្រឹមការប៉ាតម្ស៉ៅស ដែលមិនប៉ះពាល់ដល់សុខភាព ការលេងប៉ាតម្ស៉ៅក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ របស់កម្ពុជាមានការពេញនិយមលេងខ្លាំងអំឡុងឆ្នាំ ២០០០ មកម៉្លេះបើគិតមកដល់ពេលនេះមានរយៈពេលជាង ២០ ឆ្នាំហើយ ដោយចាស់ពីដើមលោកយល់ថា មនុស្សមិនស្គាល់គ្នាសោះ ពួកគេអាចលេងប៉ាតម្សៅជាមួយគ្នា បង្កើតភាពស្និតស្នាល និង ក្ដីស្រលាញ់ ហើយអាចនាំពួកគេចាកឆ្ងាយពីល្បែងពាលាមួយចំនួន ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរនេះផងដែរ ។<ref> Kaev Bhuan (2004) [https://books.google.com/books/about/Tourism_Sites_of_Cambodia.html?id=4mm7AAAAIAAJ Tourism Sites of Cambodia], Publisher: Ponleu Khmer, Original from the University of California p.295 </ref> <ref> Matt Jacobson (2004) [https://books.google.com/books/about/Adventure_Cambodia.html?id=RWq7AAAAIAAJ Adventure Cambodia: An Explorer's Travel Guide], Publisher: Silkworm Books, Original from the University of California p.393 [[ISBN]]: 9749575539 </ref> === ប្រការយល់ខុស === * ការលេងជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅ ប្រជាពលរដ្ឋចូលរួមលេងកំសាន្តរាប់សែននាក់ មិនមានករណីស្លាប់ដោយការលេងបែបនេះទេ បើសិនជាមានផលប៉ះពាល់ បង្កើតជារបួសស្នាមផ្សេងៗក៏មាន មិនដល់ 1% នៃប្រជាជនដែលបានចូលរួមលេងកំសាន្តនោះដែរ ។ * អ្នកមិនចូលចិត្តលេងបែបនេះ ពួកគេអាចវាងផ្លូវ ពាក់អាវភ្លៀង មុនពេលផ្ដើមចូលឆ្នាំខ្មែរ និង ក្រោយពេលចូលឆ្នាំខ្មែរ ១ថ្ងៃ ទៅ២ថ្ងៃ ឬ មិនឆ្លងកាត់តំបន់ដែលគេលេងនេះ ហើយការលេងកំសាន្តបែបនេះ មានរៀងរាល់មួយឆ្នាំម្ដងប៉ុនណោះ ។ * ការយករូបភាព នៃការលេងជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅអសីលធម៌ នៃក្រុមបុគ្គលមួយចំនួនតូច មកវាយប្រហារពិធីលេងជះទឹករបស់ខ្លួនទាំងមូល ។ * ប្រជាជនថៃ និង ឡាវ ដែលមាន ពិធីលេងជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅ ដូចគ្នាទៅនិងកម្ពុជា ហើយក៏មានរូបភាព អសីលធម៌ និង ការបង្កររបួស្នាមផងដែរ តែពួកគេនៅតែលេងកំសាន្ត ផ្ទុយនិងផ្នត់គំនិតនៃបុគ្គលខ្មែរមួយចំនួន ដែលពួកគេប្រើពាក្យវាយប្រហារ ពិធីរបស់ខ្លួន ហើយចោទថាពិធីរបស់ខ្លួនចម្លងបរទេសថែមទៀតផង ។ * ផ្នត់គំនិតនៃការយល់ខុស ក្នុងពិធីជះទឹកនៅកម្ពុជា ក្នុងអំឡុងថ្ងៃចូលឆ្នាំ មនុស្សចំនួន 100% បានលេងនូវពិធីជះទឹកនេះ ក្នុងនោះមានមនុស្ស 5% បានរងគ្រោះ ដោយការបៀតបៀន ការកេងបន្លំលួចរបស់ គ្រោះថ្នាក់រអិលដួល ការជះទឹកកខ្វក់ដាក់ផ្សេងៗ ក្នុងចំនោមមនុស្ស 5% ដែលរងគ្រោះនេះពួកគេបានផុសលើបណ្ដាញសង្គមវាយប្រហារមកលើអ្នកលេងជះទឹក ចំនួន 95% ផ្សេងទៀតដោយចោទបែបនេះ ឬ បែបនោះ ទាំងអ្នកដែលលេងជះទឹក 95% នេះលេងដោយសប្បាយរីករាយ មិនមានហេតុប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងនោះទេ ដូចនេះមិនគួរប្រកាន់ច្រើនអំពីពិធីជះទឹកនេះឡើយ ហើយវាមិនមានផលចំណេញអីដល់ថ្ងៃរីករាយក្នុងពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរនោះទេ ។ * ផ្នត់គំនិតនៃការយល់ខុស អំពីការលេងប៉ាតម៉្សៅក្នុង ថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ ឧទាហរណ៍ មានការលេងប៉ាតម៉្សៅជាង 1000 តំបន់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងនោះ មានរូបភាព អសីលធម៌នៃការលេងប៉ាតម៉្សៅ ដោយការបន្លំស្ទាប បន្លំលួចរបស់ផ្សេងៗ 2 ទៅ 3 តំបន់ ក្នុងរូបភាពដូចគ្នានេះ ហើយជនរងគ្រោះក្នុងតំបន់តិចតួចនេះ ពួកគេបានលើកយកបញ្ហានេះទៅផុសវាយប្រហារការលេងប៉ាតម្ស៉ៅជារួម ក៏ដូចជាតំបន់ដែលបានលេង 900 ផ្សេងទៀត នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមិនមានករណីដូចនេះ ហើយពិធីសប្បាយៗរបស់ជាតិធំៗ ត្រូវដួលរំលំ និង អាចបាត់រូបរាង្គទាំងស្រុង នៃគំនិតអត្មានិយមរបស់ពួកគេ ។ * ហេតុអ្វីពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួនចូលចិត្តលេងជះទឹក នៅតាមដងផ្លូវ ឬ តាមផ្លូវក្នុងភូមិរបស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ នេះប្រហែលជាពួកគេ មានវិបិត្តលុយកាក់ ឬ ប្រជាជនដែលមានជីវភាពខ្វះខាត មិនអាចដើរលេងតាមរម្មណីយ៍ដ្ឋានផ្សេងៗបាន ហើយពួកគេបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា លេងជះទឹក នៅតាមដងផ្លូវដើម្បីបង្កើតបរិយាកាសរីករាយក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួនប៉ុនណោះ ប្រការដែលសំខាន់នោះ គឺការយោគយល់គ្នា មនុស្សមួយចំនួនដែលប្រកាន់ខ្លួនមិនចង់ប៉ះពាល់ទឹកក្នុងពេលដែលពលរដ្ឋលេងពិធីជះទឹក ពួកគេច្រើនជាមនុស្សវាយរិក ឬ ជាមនុស្សប្រកាន់ច្រើន ហើយភាគច្រើនជាអ្នកមានជីវភាពធូរធារ ហើយពួកគេអាចធ្វើដំណើរគ្រប់រម្មណីយដ្ឋានសប្បាយៗដែលពួកគេចង់ទៅ ។ * រីករាយចូលឆ្នាំខ្មែរ (Happy Khmer New Year) * សួស្ដីចូលឆ្នាំខ្មែរ (Hello Khmer New Year) * រីករាយឆ្នាំថ្មី (Happy New Year) * សួស្ដីឆ្នាំថ្មី (Hello New Year) * Songkran (សុងក្រាន) Thai pronounciation * Sangkran (សាំងក្រាន) Khmer pronounciation from official 1896 === វិចារណកថា === * នៅពេលដែលពិធីលេងជះទឹក ដែលមានតាំងពីសម័យអង្គរត្រូវដួលរំលំ រលត់រលាយ ជាមួយនិងពិធីលេងប៉ាតម៉្សៅ ក្នុងសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន ដោយភាពអត្មានិយមរបស់អ្នកមួយចំនួនតូចដែលចូលរួមតិះដៀលមកលើទំនៀមនេះ ក្រោយមកពិធីនេះត្រូវបានធ្លាក់ចូលក្នុងដៃប្រទេសជិតខាង អនគតនៃចូលឆ្នាំខ្មែរ មានតែពលរដ្ឋផឹកគ្រឿងស្រវឹង ស្រែកច្រៀងរាំលេងកំសាន្ត អង្គុយលេងបៀរ ចាក់អាប៉ោងគ្រប់ៗផ្ទះ ហើយបរទេសដែលមើលមកក្នុងរូបភាពបែបនេះ និងយល់ថា ជាជនជាតិមួយដែលពោពេញទៅដោយវប្បធម៌ពាលាអាវ៉ាសែ នោះហើយដែលឈានទៅរកនៃការរលាយរលត់នៃទំនៀមដូនតាយ៉ាងពិតប្រាកដ ។ == អ្វីដែលក្រុមបុរាណាចារ្យព្រួយបារម្ភ! == ប្រទេសដែលចូលឆ្នាំ ខែមេសា (April) ឥណ្ឌា ភូមា ថៃ ឡាវ និង ចិន[[ខេត្តយូណាន|យូណាន]] គេមានទំនៀមលេងជះទឹកនិង ប៉ាតម្ស៉ៅដូចគ្នាទាំងអស់ ស្រាប់តែមានប្រជាជនខ្មែរមួយចំនួន នៅតែមានគំនិតយល់ថា កម្ពុជាមិនមានលេងទេ ប្រទេសយើងវាទៅជាខុសគេវិញ នោះនិងមានន័យថា យើងមិនមែនជាជាតិសាសន៍ដែលមានអរិយធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់នោះទេ ហើយគេនិងវាយប្រហារថា យើងជាជាតិសាសន៍ស្ថិតក្រោមអណានិគមប្រទេសទាំងនោះ ហើយទទួលរងឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពីប្រទេសទាំងអស់នោះវិញទៀត ចឹងមានន័យថាទោះជាចក្រភពខ្មែរធំយ៉ាងណា ក៏គេមិនបានទទួលឥទ្ធិពលពីយើងដែរ ហើយពិតណាស់គឺឈានដល់ការបាត់បង់ពិធីស្រង់ព្រះ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធជាមួយទឹកដែលជាគ្រឿងមង្គល ហើយដួលទៅទាំងអស់ដោយពាក្យមួយឃ្លា យើងក្រោមអណានិគមគេ ទទួលយកទំនៀមស្រង់ព្រះតាមបែបពុទ្ធសាសនាថេរវាទពីគេថែមទៀត ដល់ពេលយើងខុសគេ ទាញកំណត់ត្រា រឿងកុបិលមហាព្រហ្ម ដែលចេញពីភ្នំកៃឡាប្រទេសឥណ្ឌា ថាយើងចម្លងលំនាំរឿងពីគេទាំងស្រុង ដែលមានន័យថា ខ្មែរមិនមែនទទួលឥទ្ធិពលពីវប្បធម៌ឥណ្ឌា ហើយបំប្លែងទៅជាបែបផែន Version សម្រាប់ខ្លួននោះទេ បែរជានាំឱ្យយល់ច្រឡំហើយបរទេសគិតថា ខ្មែរទៅជាក្រោមអណានិគមគេហើយ ទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពីប្រទេសទាំងនោះវិញទៀត ។ ការមានចិត្តស្រលាញ់វប្បធម៌ និង ថែរក្សាមរតកវប្បធម៌ជាតិ គឺជារឿងល្អណាស់ តែកុំមានគំនិតអភិរក្សនិយម រហូតដល់បិទការគិតរបស់ខ្លួន បើរៀនមុខជំនាញផ្សេង ដែលផ្ទុយនិងជំនាញវប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិ ចូលកុំតាំងខ្លួនឡើងមកពន្យល់បង្គាប់គេអំពីវប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិខ្លួន ព្រោះអាចនាំឱ្យគេវង្វេង វិនាសអន្តរាយ ។ ត្រូវគិតឱ្យបានវែងឆ្ងាយ ត្រូវគិតឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ត្រូវគិតឱ្យបានច្រើនចំនុចជាមុនសិន ត្រូវគិតរកភាពចំនេញ ឬ មិនចំនេញ ជាមុនសិន សឹមយើងយកមកថ្លឹងថ្លែង កុំគិតអ្វីមួយត្រឹមចុងច្រមុះរបស់ខ្លួន ។ យើងឆ្លងកាត់សង្គ្រាមប៉ុលពត រលាយឯកសារជាតិជិតអស់ម្ដងហើយ បើយើងនៅតែបន្តវែកញែកខាំគ្នា រឹតតែរលាយលើសដើម ជនជាតិយើងមកដល់ ស.វទី២១ នេះ គឺជា ស.វ ដែលកំពុងប្រកួតជែងប្រទេសផ្សេងៗក្នុងតំបន់ មិនគួរឱ្យមានការអប់រំកូនខ្មែរ ឱ្យរស់នៅតែសម័យប្រើទានទេ ចូលឆ្នាំខ្មែរ ១ឆ្នាំមានការលេងសប្បាយតែប៉ុន្មានថ្ងៃទេ កុំតឹងតែងហួសហេតុ បិទសិទ្ធសេរីភាពក្មេងៗនិងយុវជន ធ្វើឱ្យក្មេងៗ និងយុវជនរងសម្ពាធផ្លូវចិត្ត ត្រូវក្រឡេកមើលប្រទេសគេ ក្មេងៗនិងយុវជនគេរីកចម្រើនដល់ណាហើយ ។ មួយវិញទៀត បើតាមគំនិតរបស់ខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ដឹងបានតិចតួចថា ល្បែងប្រជាប្រិយ មានបោះអង្គញ់ លាក់កន្សែង ខ្លែងឆាបកូនមាន់ គួរលេងជារបស់ខ្មែរ កុំលេងជះទឹក ប៉ាតម៉្សៅ តាមប្រទេសជិតខាង នោះសបញ្ជាក់ប្រាប់បរទេសក្នុងលោកថា ចក្រភពខ្មែរគ្មានឥទ្ធិពលវប្បធម៌ទៅលើគេទេព្រោះប្រទេសទាំងនោះគេមិនបាន យកល្បែងប្រជាប្រិយទាំងនេះទៅលេងផុសផុលតាមខ្មែរទេ មានន័យថាប្រទេសយើងរឹតតែក្រោមអណានិគមគេ នោះហើយគឺចប់ដោយគ្មានពាក្យថ្លាថ្លែង ។ == ស្រាយគំនិត អំពីទំនៀមលេងជះទឹកប៉ាតម៉្សៅ == ក្រុមបុរាណាចារ្យ ជូនជាគំនិតដល់ពលរដ្ឋខ្មែរគ្រប់វ័យ ប្រទេសដែលចូលឆ្នាំ ខែមេសា (April) ឥណ្ឌា ភូមា ថៃ ឡាវ និង ចិនយូណាន គេមានទំនៀមលេងជះទឹក និង ប៉ាតម្ស៉ៅនេះ បូកចំនួនប្រជាពលរដ្ឋទាំង 5 ប្រទេសនេះយកទៅបញ្ចូលគ្នា គឺមានចំនួនអ្នកលេងទំនៀមនេះ រាប់រយលាននាក់ ហើយគេលេងគ្រប់វ័យពីក្មេងដល់ចាស់រហូតដល់មន្ត្រីធំៗ នេះមិនទាន់គិតទៅលើទេសចរណ៍បរទេសចំរុះជាតិសាសន៍ដែលគេមកលេងផង ហើយជនដែលគ្មានការត្រិះរិះពិចារណា ទៅដៀលត្មិះលើទំនៀមដែលគេលេងនេះ តើបរទេសទូទាំងពិភពលោក និងមើលមក ថាយើងជាជនជាតិថ្លៃថ្នូរដែលមានការអប់រំ ឬ ជាជាតិសាសន៍កុលសម្ព័ន្ធក្រោមអាណានិគមគេ ! សូមប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួនដែលមានគំនិតអគតិគិតឡើងវិញ ហើយសូមឈប់បំពុលសង្គម ។ === វិបាក === ដូនតាខ្មែរបន្សល់ទុកមរតកវប្បធម៌ខ្មែរដ៏សំបូរបែប យើងជាកូនខ្មែរត្រូវចេះកែខៃយកទៅអភិវឌ្ឍន៍តុបតែងលម្អបន្ថែម មិនគួរឈ្លោះប្រកែកគ្នានូវរបស់ដូនតាដែលបន្សល់ទុកឱ្យទេ ។ * អ្នកមិនចូលចិត្តលេងជះទឹកប៉ាតម៉្សៅ ក៏បបួលអ្នកមិនចូលចិត្តលេងដូចគ្នា ទៅលេងល្បែងប្រជាប្រិយដែលខ្លួនចូលចិត្តទៅ ។ * អ្នកមិនចូលចិត្តបទសម័យដែលគេច្រៀង ក៏ទៅស្ដាប់បទបុរាណដែលមានគេច្រៀងទៅ ។ * អ្នកមិនចង់ត្រូវទឹកដែលគេលេង ក៏ពាក់អាវភ្លៀង រកថង់ស្បោងមកច្រក បង្ការទៅ ។ * អ្នកដែលមិនចង់លឺសម្លេងកងរំពងថ្ងៃចូលឆ្នាំ ក៏ទៅកន្លែងលំហែរស្ងាត់ណាមួយ សំរាកមួយរយៈសិនទៅ ។ * សប្បាយយ៉ាងណា ត្រូវមានព្រំដែន ត្រូវគិតគូពីទំនៀមវប្បធម៌របស់ខ្លួនផងដែរ ១.សែនទេវតា ២.ពូនភ្នំខ្សាច់ និងការ ចែកទាន ៣.ស្រង់ព្រះ,ជីដូនជីតា,ឪពុកម្ដាយ, ព្រះសង្ឃ នេះជាអត្ថន័យសំខាន់ក្នុងកិច្ចពិធីចូលឆ្នាំខ្មែររបស់យើង ។ * លេងជះទឹក ទាក់ទងនិង មហាសង្ក្រាន្តសូត្រ ទឹកជាគ្រឿងមង្គល ទាក់ទងនិង កិច្ចពិធីស្រង់ព្រះ * លេងប៉ាតម៉្សៅ ទាក់ទងនិងទេវកថាហិណ្ឌូ ព្រះឥសូរ យកគ្រឿងម៉្សៅប៉ាតទៅលើ ព្រះគណេស ព្រះតំណាងឱ្យលាភសំណាង ។ * ការលេងល្បែងប្រជាប្រិយ បោះអង្គញ់ លាក់កន្សែង ចោលឈូង មិនមានសេចក្ដីនិទានតំណាលណាមួយទាក់ទងនិងពិធីចូលឆ្នាំខ្មែរទេ គ្រាន់តែការលេងសប្បាយបែបនេះគេយកមកបន្ថែមនៅរដូវចូលឆ្នាំប៉ុនណោះ ដែលគេលេងនៅចុងខែមីនា រហូតដល់បញ្ចប់ ឬ ក្រោយការចូលឆ្នាំប៉ុន្មានថ្ងៃ ។ === វិចារ === ចូលឆ្នាំ ខែមេសា (April) ឥណ្ឌា ភូមា ថៃ ឡាវ និង ចិនយូណាន គេមានមនុស្សចាស់ច្រើនណាស់ មានសាស្ត្រាចារ្យច្រើនណាស់ ហេតុអ្វីគេមិនមានការហាមឃាត់ទំនៀមលេងជះទឹក និង ប៉ាតម្ស៉ៅនេះ ដូចមនុស្សចាស់មួយចំនួននៅកម្ពុជា ? ក៏ព្រោះតែចាស់ៗក្នុងប្រទេសទាំងនេះសុទ្ធតែទទួលបានការអប់រំចិត្តគំនិតខ្ពស់ យុវវ័យនាំគ្នាមកលេងស្និតស្នាលច្រើនបង្កើតបានការស្រឡាញ់គ្នា ហើយពួកគេបង្កើតគ្រួសារ បង្កើតកូន បង្កើតបានកំណើនពលរដ្ឋ មានកំណើនពលរដ្ឋ បង្កើតបានយោធាធំ ដើម្បីត្រៀមទប់ទល់ពីការឈ្លានពានណាមួយពីបច្ចាមិត្ត បើសិនជាសភាពការណ៍ពិភពលោកប្រែប្រួល មហាអំណាចចែកប្លុកគ្នា រំលាយអង្គការសហប្រជាជាតិ គ្មានច្បាប់អន្តរជាតិ កើតសង្គ្រាមលោក នោះប្រទេសជិតខាងដែលមានកម្លាំងយោធាធំ និងលើកទ័ពពីកន្លះលាននាក់ទៅមួយលាននាក់មកច្បាំង និងយើង ពេលនោះយើងគឺចប់ហើយ ។ ក្រោយសម័យប៉ុលពត មនុស្សចាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មានអរកម្មច្រើន មិនមានការយល់ដឹងទៅលើបរិបទពិភពលោកនោះទេ ដូចនេះ ត្រូវកែប្រែប្រព័ន្ធអប់រំ បញ្ចូលនៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សា ។ មាតិកាមួយចំនួននិងលុបចេញវិញ ក្រោយពេលពលរដ្ឋខ្មែរទូទៅ ទទួលបានការយល់ដឹងទូលំទូលាយ ឈប់វែកញែកឈ្លោះគ្នាលើរបស់ដូនតាចែកឱ្យ ។ === ការអប់រំយុវជន === នៅអំឡុងពាក់កណ្ដាលខែមីនា ឆ្នាំ 2024 នេះ មានក្មេងៗសិស្សានុសិស្សចេញមកលេងគប់ទឹកគ្នាប្រសេប្រសាចនៅតាមដងផ្លូវ អាចបង្ករគ្រោះថ្នាក់ដល់អ្នកដំណើរ ក្មេងទាំងនេះមិនដឹងអីទេ សំខាន់គឺ កម្សោយប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជា សំខាន់ហេតុអ្វីប្រព័ន្ធអប់រំ មិនដាក់បញ្ចូលការអប់រំសីលធម៌ ទាក់ទងក្រមសីលធម៌នៃការលេងក្នុងអំឡុងចូលឆ្នាំ ? ចុះហេតុអ្វី មិនដាក់បញ្ចូល ក្រមសីលធម៌នៃការលេងល្បែងផ្សេងៗ ក្នុងអំឡុងចូលឆ្នាំខ្មែរ ទៅក្នុងម៉ោងសិក្សាសីលធម៌ និង ពលរដ្ឋវិទ្យា? តើមន្ត្រីអប់រំ រវល់ធ្វើអី ? ប្រទេសគេមានក្មេងលេងទឹក អំឡុងចូលឆ្នាំ រាប់លាននាក់ ហេតុអ្វីគេទប់ស្កាត់ និង គ្រប់គ្រងបាន ចុះយើងមិចធ្វើមិនបាន ? ធ្វើមិនបានខ្លួនឯង មិចបានជា ទៅលាបពណ៌ ត្មិះដៀល ទំនៀមដូនតាដែលបានបន្សល់ទុកឱ្យ! ។ === ការអប់រំផ្នត់គំនិត === រាល់ពេលជិតចូលឆ្នាំខ្មែរ យូរទៅៗ វាទៅជាអ្នក Dj មួយចំនួន, អ្នកនិយាយមាតិកាទូទៅ, ព្រះសង្ឃមួយចំនួនផ្នែកធម្មទាន, អ្នកវាក្មិនផ្នែកអីផ្សេងចឹងទៅ ចេញមក ទើសនេះ ទើសនោះ ហាមនេះហាមនោះ សាបព្រួសជាតិនិយមជ្រុល ដល់ប្រជាជនខ្លួន បញ្ចេញមតិយូរទៅចង់ទៅជាលក្ខណៈផ្ដាច់ការដូចកូរ៉េខាងជើង បិទសិទ្ធសេរីភាព យុវវ័យ និង យុវជនខ្មែរ រឿងចូលឆ្នាំខ្មែរសម ឬ មិមសម កិច្ចការទាំងអស់នេះជាតួនាទី ក្រុមបណ្ឌិតសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកវប្បធម៌ នរៈវិទ្យា ទិញរបស់ពីគេយកមកលេង សេដ្ឋកិច្ចខាតចំណេញ ទាក់ទងនិងជំនាញលោកបណ្ឌិតផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចគាត់ធ្វើការសិក្សាទៅលើបញ្ហានេះ វាទៅជាពួកដែលមានជំនាញផ្ទុយចេញមតិបំពុលសង្គមពេញនឹង ។ រៀនបរិញ្ញាបត្រផ្នែក កសិកម្ម ធានាគារ ពេទ្យ ទៅចេញវែកញែកបញ្ចេញមតិធ្វើដូចសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកវប្បធម៌ នរៈវិទ្យា ? រាល់ពេលជិតចូលឆ្នាំខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ តែងសង្កេតឃើញពួកអគតិជនមួយចំនួន តែងតែយកប្រធានបទ ចូលឆ្នាំខ្មែរ ទាញចូលរឿងនយោបាយប្រខាំគ្នា ជារៀងរាល់ឆ្នាំ បុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្លួនសោះ យកទៅវាយប្រហារគ្នាកើត! ។ មានអ្នកចេះដឹងច្រើនមិនលើកតម្កើងជ្រោមជ្រែង ទៅជាវាយប្រហារក្ដិចត្រួយចោទលាបពណ៌បំផ្លាញគ្នាសឹងតែគ្រប់ជំនាន់ ។ សង្គមកម្ពុជា មានជំនឿអរូបីផង ជំនឿរូបីផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រផង ស្របពេលជំនឿកំពុងដើរទន្ទឹមគ្នា ប្រជាពលរដ្ឋត្រូវចេះបើកចិត្តទទួលយក ឧទាហរណ៍: បញ្ចាមិត្តលើកទ័ពមកឈ្លានពានក្នុងសង្គមវិទ្យាសាស្ត្រពិត យើងមើលឃើញកាំភ្លើង រថក្រោះលើកមកច្បាំងអីចឹងទៅ ដល់អ្នកមានជំនឿអរូបី គេឃើញខ្មោចដូនតាខាងបញ្ចាមិត្តលើកមកច្បាំងដែរ ដើម្បីឱ្យខាងមន្ត្រីទ័ពយើងឈឺដោយអត់ដឹងមូលហេតុ បញ្ជារកងទ័ពអត់កើត ដូចនេះអារ័ក្សអ្នកតាខ្មោចដូនតាយើងក៏ចេញទៅច្បាំងទប់ទល់ក្នុងជំនឿអរូបីដែលយើងជាសមញ្ញជនមើលមិនឃើញ ហើយអ្នកដែលគេមានវិជ្ជាមើលឃើញ គេធ្វើជាពិធីសែនព្រេនជួយជាផ្នែកស្មារតីមួយផ្នែកទៀតចឹងទៅ សំខាន់ភាពជារួម ការសាមគ្កីគ្នា ការយកឈ្នះទៅលើបញ្ចាមិត្ត ។ === ការអប់រំ ទៅលើការយល់ខុស === រាល់ពេលមានពិធីចូលឆ្នាំខ្មែរ ប្រជាជនខ្មែរមួយចំនួន មានការយល់ខុស ទៅលើរឿងមិនសំទំនងជាច្រើន ដោយសារពួកគាត់ជាតិនិយមជ្រុល បណ្ដាលឱ្យពួកគាត់មានបញ្ហាទៅលើសតិអារម្មណ៍ ដូចជា៖ * ឃើញគោមផ្កាយ ច្រឡំជា ជានិមិត្តសញ្ញាទង់ជាតិ វៀតណាម ពេលឃើញ មានអារម្មណ៍តក់ស្លុតភ័យ ពាក់ព័ន្ធ ឱ្យតែរូបភាពនោះមាននិមិត្តសញ្ញារូបផ្កាយ (Star and crescent) ជាការពិតណាស់ និមិត្តសញ្ញាផ្កាយដំបូងត្រូវបានគេរកឃើញជាផ្នែកមួយនៃអក្សរសិល្ប៍អេហ្ស៊ីបបុរាណ ។ បើចង់ដឹងពីនិមិត្តសញ្ញាផ្កាយនេះច្បាស់ សូមស្វែងរកសៀវភៅកំណត់ត្រារបស់លោក A. Locher ឆ្នាំ 1889 ។ * ឃើញអាវផ្កា ច្រឡំថា អាវផ្កាមានប្រភពមកពី ប្រទេសថៃ ពេលឃើញប្រជាជនខ្លួនពាក់ មានអារម្មណ៍តានតឹងក្នុងចិត្ត ភ័យព្រួយបារម្ភខ្លាចប្រជាជនខ្លួនត្រូវគេដៀល នេះក៏ដោយសារតែកម្រិតយល់ដឹងតិច បូករួមទាំងជាតិនិយមជ្រុល បង្កើតបានការបារម្មណ៍ជ្រុល និង ភ័យខ្លាច ជាការពិតណាស់ អាវផ្កាមានប្រភពរចនាដំបូងគេនៅឯកោះ[[ហាវ៉ៃ]] របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1930s ដើម្បីប្រមូដវិស័យទេសចរណ៍ក្នុងតំបន់ អាវផ្កាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា Aloha ដែលមានន័យស្មើនិងពាក្យស្វាគមន៍ បើចង់ដឹងអំពីការរចនា អាវផ្កា ដែលមាន 700 មូដ សូមស្វែងរកសៀវភៅកំណត់ត្រា ACPTC Proceedings: National meeting 1983 ដោយក្រុមអ្នកនិពន្ធ Association of College Professors of Textiles and Clothing នៃសកលវិទ្យាល័យ Cornell University ។ * ឃើញ កាំភ្លើងបាញ់ទឹក ច្រឡំថា មានប្រភពមកពី ប្រទេសថៃ មានអារម្មណ៍តានតឹងក្នុងចិត្ត ភ័យព្រួយបារម្ភខ្លាចប្រជាជនខ្លួនត្រូវគេដៀល នេះក៏ដោយសារតែកម្រិតយល់ដឹងតិច បូករួមទាំងជាតិនិយមជ្រុល បង្កើតបានការបារម្មណ៍ជ្រុល និង ភ័យខ្លាច ជាការពិតណាស់ កាំភ្លើងបាញ់ទឹក ត្រូវបានបង្កើតលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1896 ដែលដំបូងមានរូបរាងតូច ហៅថា squirt gun បន្ទាប់មកត្រូវបានគេអភិវឌ្ឈន៍ ឱ្យមានរូបរាង្គធំហៅថា Super Soaker ក្នុងឆ្នាំ 1989 ដោយលោក Lonnie G. Johnson ហើយកាំភ្លើងបាញ់ទឹកត្រូវបានយកមកប្រើប្រាសយ៉ាងទូលំទូលាយមកដល់ សព្វថ្ងៃនេះ ។ ប្រជាជន ដែលមានអារម្មណ៍ប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្តដោយប្រការខាងលើនេះ ដោយសារតែពួកគាត់ មានកម្រិតយល់ដឹងតិច មានជាតិនិយមជ្រុល បណ្ដាលឱ្យពួកគាត់មានបញ្ហាទៅលើសតិអារម្មណ៍ ដូចនេះត្រូវស្វែងរកពេទ្យចិត្តសាស្ត្រដើម្បីព្យាបាលពួកគាត់ ។ === ការអប់រំ ទៅលើបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយ === រៀនពីសិលាចរឹក ទៅជាអំនួតគិតថាដូនតាខ្មែរ និយាយសំស្ក្រឹត តាមការយល់ឃើញរបស់ជនបរទេសមួយចំនួនក៏មិនត្រឹមត្រូវដែរ ដូនតាខ្មែរ ប្រើភាសាសំស្ក្រឹត សំនៀងខ្មែរ មិនមែនប្រើភាសាសំស្ក្រឹត ប្រាកដច្បាស់ថា អានជាសំនៀងឥណ្ឌាអីចឹងទេ ឃើញពាក្យ "បរម" អានសំស្ក្រឹតជាសំនៀងឥណ្ឌា (Parama) , ចុះម្ដេចអស់លោកមិនអានជាសំនៀងខ្មែរ (Borom) ? រៀនឱ្យដល់ឬសគល់សិន សឹមដើរអួត កុំមានសម្ដីចច្រាច់ដូចសេក ។ === ប្រការមិនគួរលេង ក្នុងពិធីជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅ === [[File:Don't Do This in Khmer New Year.jpg|thumb|Don't Do This in Khmer New Year Sangkran]] * ការលេងគប់ថង់ទឹក * ការលេងគប់ប៉េងប៉ោងទឹក * ការលេងបាញ់ទឹកទៅរកផ្ទៃមុខអ្នកដំណើរ * ការលេងជះទឹកសាប៊ូលើអ្នកដំណើរ * ការលេងបាញ់ទឹក និង ជះទឹកទៅលើអ្នកដំណើរ ដែលបានលើកដៃជាសញ្ញា បញ្ចាក់ពីការមិនយល់ព្រម * ការលេងបាញ់ទឹក និង ជះទឹក ទៅលើអ្នកដំណើរដែល ស្លៀកសំលៀកពាក់ទៅវត្ត ជាពិសេសប្រការលេងខុសឆ្គង ទៅលើអ្នកស្លៀកហូលផាមួង * ការចាប់ប៉ាតម៉្សៅហួសហេតុ បណ្ដាលឱ្យចូលបំពង់ខ្យល់ ដកដង្ហើម * ការប៉ាតម៉្សៅប៉ះពាល់ភ្នែក * ការលេងប៉ាតធ្យូង ប៉ះពាល់ទៅដល់សុខភាពស្បែក ដូចនេះ មិនគួរលេងបាញ់ទឹក ជះទឹក ឬ ប៉ាតម៉្សៅ ក្នុងប្រការហាមប្រាមដែលបានរៀបរាប់នៅខាងលើនេះទេ សូមលេងដោយក្រមសីលធម៌ និង សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ ។ === ស្រាយចម្ងល់ === * រាប់ចាប់ពីសមញ្ញជន ព្រះសង្ឃ រហូតដល់គ្រូ បណ្ឌិតដេប៉ាតឺម៉ង់ មួយចំនួន ពួកគាត់តែងលើកឡើងថា មិនគួរលេងជះទឹកប៉ាតម៉្សៅទេ នាំឱ្យបាត់បង់ ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ មានជាអាថ៍ បោះអង្គុញ លាក់កន្សែង ចោលឈូង ទាញព្រ័ត្យ ល-។ !! ចំណារពន្យល់ ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ មិនបានបាត់បង់ទៅណាតាមការយល់ឃើញរបស់អ្នកមួយចំនួននោះឡើយ ព្រោះរបៀបលេងទាំងអស់មានការចងក្រងក្នុងសៀវភៅឯកសាររួចរាល់អស់ហើយ របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ កត្តា ដែលអ្នកមួយចំនួននោះយល់ថា ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ មិនសូវឃើញលេង ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំ ពីព្រោះ មនុស្សរាប់លាននាក់មិនអាចប្រមូលផ្ដុំគ្នាលេងតែល្បែងប្រជាប្រិយតែមួយមុខនោះទេ ត្បិតមនុស្សម្នាក់ៗមានចិត្តលេងអ្វីដែលខ្លួនពួកគេចង់លេង ដោយគ្មានការបង្ខិតបង្ខំ ប៉ុន្តែប្រសិនជាពួកគេលេងនៅល្បែងសុីសងក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ នោះទើបជាទង្វើរខុសច្បាប់ ។ '''ប្រសិនបើ គ្មានសោះនៃពិធីលេងជះទឹក និង ប៉ាតម្សៅ ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរចំនួន 3ថ្ងៃនេះ តើនិងមានផលប៉ះពាល់អ្វីខ្លះ ?''' ឧទាហរណ៍៖ វត្តមួយបង្កើតឱ្យមានល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ ប៉ុន្តែទីធ្លាវត្តនោះ បង្កើតល្បែងប្រជាប្រិយបានតែ 2 ទៅ 3 មុខប៉ុនណោះ ហើយក្នុងមួយមុខអាចលេងលើសពី 10នាក់ បើធៀបនិងការចូលរួមលេងសរុបគឺ 50 ទៅ 100 នាក់អីចឹងទៅ ក្នុងមួយវត្ត តើមនុស្សចំនួន 1ពាន់នាក់ផ្សេងទៀតដែលគាត់កំពុងឈរមើល ហើយចង់លេងដែរនោះ គាត់បានអ្វីលេង ? ស្របពេលដែលពេលវេលារកំពុងដើរទៅមុខ ? ចុះបើចំនួនដល់រាប់មុឺននាក់កំពុងឈរមើល តើពួកគាត់បានអ្វីលេង ? ចុះបើចំនួនដល់រាប់លាននាក់កំពុងឈរមើល តើពួកគាត់បានអ្វីលេង ? * ការិះគន់ដែលគ្មាន សតិវិចារណា បុរាណាចារ្យ មិនអាចទទួលយកបាន នៅតាមភូមិមួយចំនួនធំក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ផ្ទះរបស់ពួកគេចាប់ផ្ដើមធ្វើរបងខណ្ឌព្រុំដី ដើម្បីសំគាល់ ភាពស្របច្បាប់នៃដីធ្លីរបស់ពួកគេ ដូចនេះតាមភូមិបច្ចុប្បន្ន មិនមានទីធ្លាសម្រាប់លេងល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរនោះទេ តើក្មេងៗក្នុងភូមិទាំងនោះលេងបានដោយរបៀបណា ? តើឱ្យពួកគេលេងតាមចិញ្ចើមផ្លូវ ឬយ៉ាងណា ? ពួកគេអាចប្រឈមមុខនិង គ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ខ្ពស់ផងដែរ ។ * '''បំណកស្រាយ''' គ្រប់វត្តអារ៉ាម នៅតែបង្កើតឱ្យមានល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ នៅមុនថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរមួយសប្ដាហ៍ ឬ បង្កើតឱ្យមានក្នុងវេលា ៣ថ្ងៃនេះដដែល ជាពិសេស ពន្យល់ពីរបៀបលេង ឬ ពិធីលេងទៅកាន់ក្មេងៗជំនាន់ក្រោយ ហើយពលរដ្ឋដែលបានចូលរួមលេង ក៏លេងទៅ ហើយបើអត់ក៏អត់ទៅ ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ អត់មានបាត់ និង រត់ទៅណាទេ សូមអរគុណ ។ * '''ប្រសិនជាបាត់ ទំនៀមលេងជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅវិញ''' មានផលប៉ពាល់ជាច្រើនដែលមិនអាចនឹកស្មានដល់ មនុស្សរាប់លាននាក់ ចូលឆ្នាំមិនដឹងលេងអ្វី ដូចនេះ ពលរដ្ឋមួយភាគធំដែលមានជីវភាពធូរធារ គាត់និងធ្វើទេសចរណ៍ ទៅលេងជះទឹកក្នុងប្រទេសដទៃ លំហូរលុយចេញទៅក្រៅប្រទេស ធ្វើឱ្យចរន្តសេដ្ឋកិច្ចបានបែកចេញមួយផ្នែក ចំណែកទេសចរណ៍បរទេស គាត់មិនឃើញមានអ្វីលេងដូចនេះមិនធ្វើដំណើរកំសាន្តចូលមក ប៉ះពាល់ដល់ វិស័យជើងហោះហើរ វិស័យសណ្ឋាគារ រម្យណីយដ្ឋានផ្សេងៗ មិនមានទេសចរណ៍អន្តរជាតិទៅលេង ប៉ះពាលសេដ្ឋកិច្ចជាតិមួយភាគធំ គ្មានចរន្តលុយវិល សម្រាប់ការចាយវាយក្នុងប្រទេស ប៉ះពាល់ទៅដល់ការលក់ទំនិញអាហារ តាមតំបន់ទេសចរណ៍ថែមទៀត ។ មនុស្សរាប់លានអត់អីលេង ក៏អង្គុយលេងល្បែងសុីសងក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេរៀងខ្លួនៗ ចូលឆ្នាំក្លាយជាវប្បធម៌ពាលាអាវ៉ាសែ តាមផ្នត់គំនិតដ៏សំរាម របស់ជនអគតិមួយចំនួននោះ ។ សេចក្ដីពិរោធ៖ រាប់ចាប់ពី សមញ្ញជន ព្រះសង្ឃ រហូតដល់គ្រូ បណ្ឌិតដេប៉ាតឺម៉ង់ មួយចំនួន ដែលតិះដៀលពិធីលេងជះទឹក របស់ដូនតាអង្គរ គំនិតរបស់ពួកគេមិនបានមួយជំនិតនៃយុវជនជាតិនិយមសៀមម្នាក់ផងនោះទេ ។ == ព្រេងនិទាន គោមផ្កាយ == '''The Legend of Star Lantern''' [[File:Linteau Musée Guimet 25974.jpg|thumb|Cambodia version, The Legend of Star Lantern Kirtimukha swallow all of Star planet symbols of [https://en.wikipedia.org/wiki/Black_hole Black hole], in the story of Skanda Purāna.]] [[File:Cambodian Star Lantern.jpg|thumb|Cambodian Star Lantern are always celebrated during the Khmer New Year April which is meaningful in the Hindu mythology.]] ព្រេងនិទាន គោមផ្កាយ ដែលដកស្រង់ចេញពីគម្ពីរ Skanda Purāna ដ៏ធំរបស់ [[សាសនាហិណ្ឌូ]] ដែលនិទានពី ការកកើតនៅ សភាវៈសុីមិនចេះឆ្អែត "កាឡា" (Kala) ដែលជានិមិត្តសញ្ញានៃ ប្រហោងខ្មៅ (Black Hole) នៅក្នុងចក្រវាឡ (In the universe) ដែលត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមថា "កិត្តិមុខ" (Kirtimukha) ដែលមានឆ្លាក់ជាប់នៅតាមផ្ដែរនៃប្រាសាទមួយចំនួនរបស់កម្ពុជា ។<ref> Ananthacharya Indological Research Institute series (1982) [https://books.google.com/books/about/Proceedings_of_the_Seminar_on_Symbolism.html?id=aOfVAAAAMAAJ Proceedings of the Seminar on "Symbolism In Temple Art and Architecture", Held in February 1981], Editor: K. K. A. Venkatachari, Publisher: Ananthacharya Indological Research Institute, Original from the University of Michigan p.94 </ref> នាថ្ងៃមួយដែល "[[ព្រះឥន្ទ្រ]]" (Indra) និង [[ព្រះហស្បាទី]] (Brihaspati) ដែលជាតារានិករ នៃ [[ភពព្រហស្បតិ៍]] បានធ្វើដំណើរទៅភ្នំកៃឡាសដើម្បីទៅជួបព្រះនាងគង្គា ដោយល្បីថាទ្រង់មានសម្រស់ស្អាតដាច់គេនាជម្ពូទ្វីប និងចង់ទៅប្រឡោមស្នេហ៍មកធ្វើជាប្រពន្ធរបស់ខ្លួន ធ្វើដំណើបានពាក់កណ្តាលផ្លូវ ព្រះឥសូរ បានក្រឡាខ្លួនជាឥសីម្នាក់មករារាំងផ្លូវដើម្បីសាកល្បងជាមួយព្រះឥន្ទ និង ព្រះហស្បាទី ។ ព្រះឥន្ទបានឱ្យ ឥសីនោះចេញពីផ្លូវ តែឥសីពុំព្រមចេញ ព្រះឥន្ទក៏គំរាមឥសីដោយអាវុធ [[វជ្រ]] ដែលជាសិល៍កាំរន្ទះរបស់ខ្លួន និងបានចោលវាត្រូវដៃរបស់ព្រះឥសូរ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ឥសីនោះក៏បើកភ្នែកទីបីអគ្គីនេត្រ បាញ់ប្រហារទៅ ព្រះឥន្ទ្រ ឯព្រះហស្បាទី ឃើញដូចនេះបានហក់ទៅជួយ ព្រះឥន្ទ្រ គេចចេញពីថាមពលភ្នែកទី៣ របស់ឥសីនោះ ថាមពលភ្នែកទីបីរបស់ឥសីនោះ បានរត់ទៅប៉ះនិងស្រទាប់ចក្រវាឡ បង្កើតបានជា សភាវៈសុីមិនចេះឆ្អែត "កាឡា" ។ កាឡា បានលេបយកដួងតារានិករទាំងអស់នៅក្នុងចក្រវាឡ ព្រះហស្បាទី ឃើញដូចនេះក៏ពោលថា បើសភាវៈនេះលេបយក ដួងផ្កាយទាំងអស់ នោះចក្រវាឡ ទាំងមូល និងប្រែជាខ្មៅងងឹតអន្ធកាល រីឯឥសីនោះ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥសូរវិញ ព្រះឥន្ទ្រ និង ព្រហស្បាទី ក៏ស្គាល់ថា នេះគឺជាមហាទេវៈ ក៏លត់ជង្គង់សូមឱ្យព្រះឥសូរអភ័យទោស និង សូមឱ្យបញ្ឈប់សភាវៈកាឡា ព្រះឥសូរក៏យល់ព្រម និងបានហាម "កាឡា" មិនឱ្យលេបដួងផ្កាយបន្តទៀត តែកាឡាបានពោលទៅវិញថា ខ្ញុំសុីមិនឆ្អែតសោះ តើធ្វើដូចម្ដេចទើបខ្ញុំឈប់ឃ្លានបាន ? ព្រះឥសូរ ក៏មានបន្ទូលថា ចូលឯងសុីកន្ទុយខ្លួនឯងចុះ ឯងនិងឆ្អែត "កាឡា" បានសុីកន្ទុយរបស់ខ្លួនព័ទ្ធមួយជុំដល់មុខរបស់ខ្លួនវិញ ក៏រលត់សង្ខារស្លាប់ទៅ ដោយ "កាឡា" ជាសភាវៈដ៏ស្មោះត្រង់ ព្រះឥសូរ បានប្រសិទ្ធនាមវាថា "[[កិត្តិមុខ]]" មុខដ៏មានកិត្តិនាម ។ ព្រេងនិទាន ដ៏មានអត្ថន័យនេះ ដែលជាការប្រែសម្រួលរបស់កម្ពុជា បានផ្សារភ្ជាប់និងទំនៀមទម្លាប់ ប្រពៃណីវប្បធម៌ នៃការផ្ជួរគោមផ្កាយ ក្នុងរដូវកាលបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ចំណែកឯការនិពន្ធបន្ថែមប្រែសម្រួលផ្សេងទៀតមានទៅតាមបែបផែនផ្សេងគ្នារបស់អ្នកពិន្ធផ្សេងៗផងដែរ ។ == ការសម្ដែងរបាំត្រុដិ == '''Trod Dance Performance''' យោង​តាម​សៀវភៅ ​(​របាំ​ប្រជាប្រិយ​ខ្មែរ​) នៃ​ក្រុម​ជំនុំ​ទំនៀមទម្លាប់​ខ្មែរ លើក​ឡើង​ថា របាំ​ត្រុដិ​ជារបាំប្រជាប្រិយ​មួយ​បែប ​ដែលគេសម្ដែងលេង​ដើម្បី​ប្រសិទ្ធពរ​ជ័យ សិរី​សួស្តី​ជូន​ដល់​អ្នកស្រុក​ក្នុង​ឱកាស​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី ប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ។ ឈ្មោះ​ថា «​ត្រុដិ​» ជា​ពាក្យ​ដើម​មក​ពី​ភាសាសំស្ក្រឹត​ប្រែ​ថា «​ផ្តាច់ ឬ កាត់​ផ្តាច់​» គឺ​សំដៅ​ដល់​ការ​ផ្តាច់​ឆ្នាំ ឬ​ការ​កាត់​ផ្តាច់​ឆ្នាំ​ចាស់​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី ហើយ​ដែល​នៅ​មាន​ជាប់​នាម​ព្រះរាជ​ពិធី​មួយ​ហៅ​ថា «​ត្រស្តិ​សង្ក្រាន្ត​» មកដល់សព្វថ្ងៃ ។ ដូចនេះ​ឃើញ​ថា ឈ្មោះ​របាំ​ត្រុដិ​បញ្ជាក់​ថា សម្រាប់​ប្រកប​ឡើង​នៅ​ពេល​ដំណាច់ឆ្នាំ នីមួយ​ៗ ។ "ប្រដាប់ប្រដារ​និង​របៀប​លេង" តាម​ធម្មតា​វង់​របាំ​ត្រុដិ​មាន​ក្រុម​តូច ក្រុម​ធំ​យោង​ទៅ​តាម​ការ​និយម​របស់​អ្នកស្រុក និង​និយម​តាម​ចំនួន​មនុស្ស​ដែល​ស្ម័គ្រចិត្ត​ចូល​លេង ។ ឯ​ប្រដាប់ប្រដារ​សោត​ក៏​និយម​ទៅ​តាម​នោះ​ដែរ ប៉ុន្តែ​យើង​អាច​រក​មើល​ទាំងអស់​ឲ្យ​ឃើញ​ថា តើ​វង់​ត្រុដិ​ពេញលេញ​នោះ​ប្រដាប់​មានឈ្មោះ​អ្វីខ្លះ គឺ​មាន គ្រឿង​ភ្លេង ៖ * «​ក​ញ្ចា​រ​» ដង​ធ្វើ​ពី​ពីងពង់​ប្រវែង​២ ម៉ែត្រ មាន​បន្ទះ​រនាប​តូចឆ្មារ​ភ្ជាប់​នៅ​ចុង ហើយ​ខ្វែងគ្នា​ពត់​ង​ទន្ទាំ​មាន​សណ្ឋាន​ដូច​ស្នែង​៤ ។ នៅ​ចុង​បន្ទះ​រនាប​មាន​ចងខ្សែ​ខ្វែង​ពី​ចុង​មួយ​ទៅ​ចុង​មួយ ហើយ​ត្រង់​កណ្តាល​ខ្សែ​ខ្វែង​នេះ​មាន​បណ្តោយ​ផ្លែ​អង្គញ់​ដែល​ចោះ​យក​គ្រាប់​ចេញ​អស់ ហើយ​ដាក់​គ្រាប់​ក្រួស ឬ​កម្ទេច​ដែក​ទៅ​ក្នុង​នោះ​ប្រយោជន៍​ឲ្យ​ឮ​សូរ កាលណា​គេ​បុក​ដង​វា​នឹង​ដី​តាម​ចង្វាក់​ស្គរ ។ * «​ចង្ក្រង់​ដំបែ​» ៖ ចង្ក្រង់​ចង​បន្តោង​នឹង​ខ្សែទាម​គោ ហើយ​ចង​ភ្ជាប់​នឹង​ដង​ឫស្សី​ដែរ ។ កាលណា​គេ​បុក​នឹង​ដី​ក៏​មាន​សូរ ប្រាវ​ៗ តាម​ចង្វាក់ ។ * «​ចង្ក្រង់​រ៉ូង​» ៖ ចង្ក្រង់​នេះ​ចង​ព្យួរ​នឹង ចង្កេះ​មនុស្ស​តែ​ម្តង ដោយ​ចង​គួប​គ្នា​ជា ចង្កោម​ៗ ។ * «​ស្គរ​» ៖ ស្គរអារក្ស គឺ​ស្គរ​ដែល​ធ្វើ​ពី​ដី​ដុត​ពាស​ស្បែក​ថ្លាន់ ។ * «​ប៉ីពក​» ៖ មាន​តែ​១​ប៉ុណ្ណោះ​។ * «​ទ្រអ៊ូ ឬ​ទ្រសោ​» ៖ ត្រូវ​មាន​ទាំង​ពីរ ។ * «​សន្ទូច​» ៖ ដង​ពីងពង់​វែង​មាន​សណ្ឋាន ដូច​សន្ទូច​ចង​ចុង​ដូច​ចន្ទោល​រទេះ ដោយ​មាន ព្យួរ​ថង់​មួយ​នៅ​ចុង​សម្រាប់​ទទួល​វត្ថុ​ជា​ទាន ។ គ្រឿង​តែង ៖ * មុខ​ត្លុក ៖ ធ្វើ​ពី​ឆ្អឹង​ឫស្សី​ពាស​ក្រដាស ឬ​ស្មាច់ ឬ​ខ្មុក ។ * មកុដ ៖ គេ​ធ្វើ​ពី​ក្រដាស​លាប​កាវ និង​បិទ ឲ្យ​ក្រាស់​តម្រួត​គ្នា​ទៅ​ជា​រឹង គឺ​ស្មាច់ ឬ​ខ្មុក ហើយ​ផាត់​ពណ៌ ។ * ​ស្នែង​ប្រើស ៖ គេ​យក​ផ្តៅ​មក​ព័ទ្ធ​ធ្វើ​ឆ្អឹង ហើយ​យក​ក្រដាស​បិទ​ពី​ក្រៅ​ឲ្យ​ក្រាស់​ព័ទ្ធ​ឲ្យ​មាន​រាង​ដូច​ស្នែង ឬ​ជួនកាល​គេ​យក​ស្នែង​ប្រើស​មែនទែន​មក​ស៊ក​ភ្ជាប់​នឹង​ផ្តៅ​ពាក់​ឲ្យ​ជាប់​នឹង​ក្បាលមនុស្ស​ក៏​មាន ។ * ​ស្នែងទន្សោង​៖ ស្នែងទន្សោង​គេ​ធ្វើ​ប្រហែល​គ្នា​នឹង​ស្នែង​ប្រើស​ដែរ គឺ​ជួន​គេ​យក​ស្នែង​មែនទែន​មក​ធ្វើ ជួន​គេ​ស្មាច់​ក្រដាស​ឲ្យ​ក្រាស់ ។ * កន្ទុយក្ងោក ៖ យក​កន្ទុយក្ងោក​មែនទែន​មក​កាន់ ហើយ​កាច់​កែ​ឲ្យ​មាន​សណ្ឋាន​ដូច​សត្វ​ក្ងោក​មែនទែន ។ * ​ក្រចក ៖ យក​ផ្តៅ​ប្រវែង​០,២០​ម៉ែត្រ ទៅ​បិត​ចុង​ឲ្យ​ស្រួច រោល​ភ្លើង​ពត់​ឲ្យ​ង ហើយ​យក​អំបោះ​ចង​គល់​ភ្ជាប់​នឹង​ម្រាម​៤ ឯ​មេដៃ​មិន​ពាក់​ទេ ។<ref> Khmer Tradition Church Customs (1964) [https://books.google.com/books/about/Rap%C4%81%E1%B9%83_praj%C4%81priy_khmaer.html?id=SSc7AAAAMAAJ Khmer folk dance], Publisher: Cambodia Buddhist Academy Original from the University of Michigan p.155 </ref> === សូមបញ្ឈប់ការកែប្រែ ការសម្ដែង របាំត្រុដិ === ថ្មីៗនេះមានការចែកចាយ របាំត្រុដិនៅលើបណ្ដាញសង្គម ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្ដាលខែមីនាក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ដែលមានការសម្ដែងកែប្រែផ្ទុយនិងប្រភពដើមផងដែរ ។ ចាស់ៗដែលមិនបានសិក្សារៀនសូត្រជ្រៅជ្រះទៅលើវប្បធម៌ខ្មែរ បានក្រឡៃរបាំត្រុដិរបស់ខ្មែរត្រង់វគ្គចុងក្រោយនៃរបាំដែលក្រឡៃយកទឹកទៅប្រស់ព្រំជប់សត្វប្រឺសតំណាង ឱ្យភាពមិនល្អ ភាពឧបទ្រុព្ទចង្រៃ ឱ្យរស់ឡើងវិញ ការក្រឡៃបែបនេះវាធ្វើឱ្យបាត់បង់ខ្លឹមសារនិងអត្ថន័យផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿអរូបី ដែលនិទានពី ក្រុងរាពណ៍ ឱ្យមហារីក ក្រឡាខ្លួនជាសត្វប្រឺសមាស បញ្ឆោត[[នាង​សីតា|នាងសីតា]] ក្នុងខ្សែររឿងរាមកេរ្តិ៍ ។ ដូចនេះសូមអ្នកសម្ដែងរបាំ ដែលយករបាំត្រុដិទៅសម្ដែងនៅទីកន្លែងណាមួយសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតការសម្ដែងដែលផ្ទុយពីអត្ថន័យខ្លឹមសារដើម សូមអរគុណ ។ == ព្រះរាជពិធី ត្រស្តិសង្ក្រាន្ត == '''Royal cut off the old year ceremony''' ព្រះរាជពិធី '''ត្រស្តិសង្ក្រាន្ត''' (អ.ថ.ត្រស់តិ សង់ក្រានតៈ) គឺជាពិធី ព័ទ្ធ​ខ្សែសីម៉ា សូត្របាលីគាថា ភាណៈយក្ស ហៅអន្ទងស្ដេចយក្ស សម្ដេចព្រះវេស្សវ័ណ ស្ដេចនៃពួកអាសុរា ឱ្យមកបណ្ដេញ​ខ្មោចព្រាយបិសាច ឱ្យចេញពី ព្រះបរមរាជវាំង ដែលប្រព្រឹត្តទៅវេលា ចំនួន ៤ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពីថ្ងៃ ១២រោច ១៣រោច ១៤រោច និង ១៥រោច ខែផល្គុន ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ ព្រះរាជពិធី​នេះ តែងធ្វើឡើងក្នុងព្រះទីនាំង ទេវានិច្ឆ័យ នៅក្នុងរោងមណ្ឌលទាំង៥ ដែលនៅខាងក្រៅកំពែងព្រះបរមរាជវាំង មានអំបោះឆៅ ពណ៌ស ព័ទ្ធជុំវិញ​កំពែងរាជវាំង និងព័ទ្ធគ្រប់រោងមណ្ឌលទាំង៥ រហូតដល់ក្នុង ព្រះទីនាំង ទេវានិច្ឆ័យ ដែលយកទៅព័ទ្ធដល់គ្រែសូត្ររបស់ព្រះសង្ឃ និងចេញព័ទ្ធដល់រាជវង្សានុវង្សរបស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ក្រៅពីនេះមានបន្ថែមនៅអំបោះ ភ្លុកចំនួន២បែប បែបទី១ ដាក់ព័ទ្ធជារង្វង់មូលជុំវិញអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីជាកិច្ចការពារ និង ដាក់ព័ទ្ធជុំវិញសិរសា របស់ពួកនាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រី បែបទី២ ហៅថា ខ្សែរអភិសមរៈ សម្រាប់ព្រះរាជាទ្រង់ពាក់ឈៀងអង្សាម្ខាង និងពួកនាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីពាក់ឈៀងស្មាម្ខាង គេមានដាក់ដង្វាយ "ដំបងពេជ្រ" ជាតំណាងឱ្សសម្ដេចព្រះវេស្សវ័ណផងដែរ ដើម្បីបង្ការ ពួកខ្មោចព្រាយបិសាច បច្ចុប្បន្ន​គេអាចធ្វើពិធីកាត់ៗ សង្ខេបមកត្រឹម១ថ្ងៃ ត្រូវនិងថ្ងៃ១៥រោច ខែផល្គុន ។ នៅថ្ងៃ១៥រោច ខែផល្គុន ព្រះរាជា ឬ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល ត្រូវរៀបចំពិធី និមន្ត​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​រាជ ទាំង៣ គណៈនិកាយ សូត្រ​បាលី​អាដានាដិយសូត្រ តាំង​ពី​បើកកិច្ចពិធីបញ្ជាន់ឆ្នាំថ្មី រហូតដល់បញ្ចប់ពិធី (សូត្រ​ផ្លាស់​គ្នា) មាន​បាញ់​កាំភ្លើង​ធំ​ៗ​​គ្រប់​ទិស​ធំ​ទាំង ៤ គ្រប់ខេត្តក្រុងស្រុកត្រូវទូងស្គរជ័យ អុចធូប​សម្បូងសង្រូង ២១សសៃ តំណាងឱ្យការប្រកាសប្រាប់អស់ទេវតា ទាំង ២១ ច្រក ឱ្យយដឹងលឺពីការកាត់ផ្ដាច់ឆ្នាំចាស់នេះ ។<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.157 </ref> == ទំនៀមចូលឆ្នាំខ្មែរ == '''Khmer New Year Tradition''' [[File:Devata Sangkran Worship.jpg|thumb|Million of Cambodian always Devata Sangkran Worship During Khmer New Year Sangkran Every Year.]] តាមទំនៀមចូលឆ្នាំខ្មែរ គេចែកវេលាចូលឆ្នាំជា ៣ថ្ងៃ ថ្ងៃទី១ ហៅថា៖ ថ្ងៃ [[មហាសង្ក្រាន្ត]] (Maha Sangkran Day), ថ្ងៃទី២ ហៅថា៖ ថ្ងៃ [[វារៈវ័នបត]] (Vonnabot Day), ថ្ងៃទី៣ ហៅថា៖ ថ្ងៃ [[វារៈឡើងស័ក]] (Leungsak Day), រីឯការកំណត់ថ្ងៃ ម៉ោង នាទីដែលឆ្នាំចាស់ត្រូវផុតកំណត់ ហើយទេវតាឆ្នាំថ្មីត្រូវចុះមកទទួលតំណែងពីទេវតាឆ្នាំចាស់នោះ គេអាចដឹងបានដោយប្រើក្បួន ហោរាសាស្ត្រខ្មែរបុរាណ ([[អង់គ្លេស]]: Zodiac Khmer) គឺក្បួនមហាសសង្ក្រាន្ត តាមរយៈក្រុមព្រាហ្មណ៍ [[បាគូ]] ប្រចាំនៅក្នុង [[ព្រះបរមរាជវាំង]] ។ ប្រសិនបើថ្ងៃចូលឆ្នាំនាឆ្នាំបន្ទាប់ ជាន់គ្នានិងឆ្នាំចាស់ គេត្រូវបន្ថែមថ្ងៃវ័នបត មួយថ្ងៃទៀត ដែលធ្វើឱ្យថ្ងៃវ័នបតមានចំនួនដល់ទៅ ២ថ្ងៃ ហើយថ្ងៃទី២ នៃថ្ងៃវ័នបត ត្រូវបានចាត់ទុក ជាថ្ងៃខ្វាក់ (Blind Vonnabot Day) ដែលធ្វើឱ្យទំនៀមនៃថ្ងៃចូលឆ្នាំ មានរហូតដល់ ៤ថ្ងៃ ។ ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ត្រូវបានចាត់ទុកជាថ្ងៃពិសេសមួយ នៃកិច្ចពិធីសែនទទួលទេវតាឆ្នាំថ្មី ដែលកំណត់ការសែនព្រេន តាមម៉ោងកំណត់យាងមករបស់ទេវតា ដែលពលរដ្ឋខ្មែរគ្រប់រូប បានរៀបចំនូវគ្រឿងរណ្ដាប់ទទួលទេវតា ផងដែរ ។<ref> Professor Miech Pon (2007) [https://books.google.com/books/about/Kamran_ekas%C4%81r_st%C4%ABb%C4%AB_prabain%C4%AB_nin_dam.html?id=YhBBzgEACAAJ Documentary on Khmer Traditions and Customs Volume 1; Volume 3], Publisher: Center for Khmer Studies Library, [[ISBN]]: 9995059983 </ref> === រណ្ដាប់ទទួលទេវតា === យោង​តាម​ក្បួន​នៃ​ព្រះ​រាជពិធី​សង្ក្រាន្ត​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី ដែល​មាន​ចែង​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ព្រះ​រាជពិធី​ទ្វាទសមាស ភាគ​ទី​១ របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ឆ្នាំ ១៩៥២ បានរៀបរាប់ពីរឿងពលីការ នៃរណ្ដាប់​ទទួល​ទេវតាដូចតទៅ៖ មាន​រាន​ទេវតា​៧​ថ្នាក់​មួយ សម្រាប់​តាំង​គ្រឿង​ដង្វាយ និង​មាន​ភ្លេងពិណពាទ្យ ១​វង់ សម្រាប់​លេង​ទទួល ។ គេ​ត្រូវ​ក្រាល​កំរាលតុ​តាមពណ៌មង្គល របស់ទេវតាដែលយាងមក និង មានក្រាលសំពត់ស សម្រាប់ថ្វាយបង្គំទទួលទេវតាផងដែរ ។ គ្រឿងពលីការ មានកូនចេកកន្ទុយប្រើស១ ផ្ទិលមាស១ ឬ ផ្ទិលប្រាក់១ សម្រាប់ទេវតាលោកប្រោះព្រំ បាយ​សី​ធំ ១​គូ ស្លាធម៌ ១​គូ ទឹក​អប់ ១​គូ ទៀន ៥ ធូប ៥ ១​គូ លាជ ៥​កែវ ផ្កា ៥​កែវ ស្លា​បារី​ដាក់​ជើង​ពាន ១​គូ ចេកនួន ឬ​ចេក​ណាំវ៉ា ១​គូ ពែ​ព្រះ​ភូមិ​១ ពែ​ព្រះ​កេតុ​១ មានផ្លែឈើ នំចំនី និង ភេសជ្ជៈ ផងដែរ ។ រីឯព្រះដង្វាយដែលចាំបាច់បំផុតនោះ គឺ ព្រះដង្វាយតាម ភក្សាហារ របស់ទេវតា ដែលកំណត់ដោយព្រាហ្មណ៍បាគូ ។ === ហេតុអ្វី ចូលឆ្នាំខ្មែរប្រារព្ធនៅខែមេសា ឬ ខែចេត្រ ? === កម្ពុជាពីបុរាណកាល មិនដែលប្រារព្ធចូលឆ្នាំថ្មីរបស់ខ្លួនខែកត្ដិក ឬ ខែ មិគសិរ នោះទេ ក៏ព្រោះតែខ្មែរពីបុរាណកាលប្រើប្រាសឆ្នាំ ចុល្លសករាជ ជាប្រតិទិនរបស់ខ្លួន ដែលប្រារព្ធថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី នាស.វទី៧ ដោយទទួលរងឥទ្ធិពល ព្រហ្មញ្ញសាសនា របស់ឥណ្ឌាតាមិល ដែលប្រារព្ធចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួន នៅខែមេសាសង្ក្រាន្ត (Mesha Sankranti) បើសង្ក្រាន គ្មានជើងត ព្យញ្ជនៈ '''"ន"''' ដែលជាខ្យល់សម្លេងក្រុម (អ៊) និងទាញការប្រកប អានថា (សង្ក្រៀន) ដូចនេះគេត្រូវបន្ថែមជើងត ដើម្បីប្ដូរខ្យល់សម្លេង "ន" ឱ្យទៅជាក្រុមខ្យល់ (អ) ដើម្បីឱ្យការអានមានភាពសុីចង្វាក់គ្នាទៅនិងប្រភពរបស់ម្ចាស់ដើម ទោះជាកម្ពុជាពីបុរាណកាលទទួលឥទ្ធិពវប្បធម៌ពី ឥណ្ឌា ក៏ពិតមែន តែកម្ពុជាមានភាសារបស់ខ្លួនរួចជាស្រេចមុនការមកដល់នៃវប្បធម៌របស់ឥណ្ឌារួចទៅហើយ ដូចនេះសិលាចរឹកជាច្រើនរបស់កម្ពុជា មិនដែលសរសេរ អានចេញជា សង្ក្រាន្តិ ដូចឥណ្ឌានោះទេ ដោយសារ ពាក្យ សង្ក្រាន្ត មានជើង ត ទើបពួកបរទេសយល់ច្រឡំនៃការប្រកប ភាសាខ្មែរហៅថា សង្ក្រាន្តៈ (Sankranta) ។ មកដល់ ស.វទី១២ បើទោះជាកម្ពុជា ផ្លាសប្ដូរប្រតិទិនរបស់ខ្លួន ពី ចុល្លសករាជ មក មហាសករាជក្ដី ការចូលឆ្នាំខ្មែរ នៅតែប្រារព្ធឡើងនៅអំឡុង ខែមេសា ដដែល គ្រាន់តែកម្ពុជា ប្ដូរការហៅលំដាប់ខែ ពី ខែមេសា ទៅជា ខែចេត្រ ប៉ុនណោះ ។ ហេតុដែលនាំឱ្យ អ្នកសិក្សាវប្បធម៌ខ្មែរ យល់ច្រឡំថា កម្ពុជាពីបុរាណកាល ចូលឆ្នាំថ្មី នៅខែកត្ដិក ឬ មិគសិរ ! ក៏ព្រោះតែ កំណត់ត្រា របស់លោកចូវតាក្វាន់ បានពណ៌នាថា អ្នកស្រុកចេនឡា បានប្រារព្ធពិធីបុណ្យរបស់ខ្លួនមួយហៅថា "កត្ដិក" ដែលក្រុមអ្នកសិក្សាអំពីវប្បធម៌កម្ពុជា យល់ឃើញថា ខែនេះ តាមរង្វាស់ខែចន្ទគតិ ត្រូវនិងខែទី១១ នៃខែវិច្ឆិកា ដូចនេះពួកគេសន្និដ្ឋានថា កម្ពុជាពីបុរាណប្រារព្ធចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួន នៅរដូវរំហើយ ចុងខែកត្ដិក ឬ មិគសិរ តាមរង្វាស់សុរិយាគតិ ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាការសន្និដ្ឋានរបស់ជនបរទេសមួយចំនួននោះប៉ុនណោះ ពីព្រោះលោក ចូវតាក្វាន់ ស្នាក់នៅកម្ពុជា រយៈពេលតែ ប្រាំបីខែប៉ុនណោះ ធ្វើយ៉ាងមិចអាចយល់ដឹងពីវប្បធម៌ខ្មែរទាំងមូលបាន យ៉ាងហើចណាស់ជនបរទេស ត្រូវរស់នៅយ៉ាងតិចណាស់ ២ ទៅ ៣ឆ្នាំ ចេះភាសាខ្មែរច្រើនសិន ទើបអាចយល់ដឹងពីវប្បធម៌ប្រទេសមួយបាន ។ ជីវតាក្វាន់ ភាសាចិនហុកកៀន ការចងក្រងរបស់ លោក លីធាមតេង ឆ្នាំ ១៩៧៣ លោកបានចងក្រង ត្រឹមតែអត្ថបទមួយកំណាត់ របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ប៉ុនណោះ សូមមើលកំណត់ត្រាពេញ [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000054459 Notes of a 13th century Chinese diplomat in Cambodia] ឆ្នាំ ១៩៧១ ដែលលោកចូវតាក្វាន់ ពណ៌នាអំពីពិធីស្រង់ព្រះ ក្នុងអំឡុងខែចេត្រ ។ === ហេតុអ្វី ចូលឆ្នាំខ្មែរមានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ឬ ៤ថ្ងៃ ? === ចូលឆ្នាំខ្មែរ មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ឬ ៤ថ្ងៃ ក៏ព្រោះតែ កម្ពុជាទទួលឥទ្ធិពលពី ពុទ្ធសាសនាមហាយាន ការផ្សារផ្ជាប់និទាន មហាសង្ក្រាន្តសូត្រ ទាក់ទង អំពីអានិសង្សនៃការពូនភ្នំខ្សាច់នោះថា "ពេលសង្ក្រាន្តឆ្នាំថ្មីចូលមកដល់ ព្រះបាទ​"បសេនទិកោសល" បានចូលទៅទូលសួរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា (ព្រះដ៏ចម្រើន) មុនពេលព្រះអង្គទ្រង់បរិនិព្វានទៅ បើដល់សង្ក្រាន្ត​ចូលឆ្នាំថ្មីម្ដងៗ តើខ្ញុំព្រះអង្គគួរបំពេញបុញ្ញកម្មអ្វីខ្លះ? "ព្រះដ៏ចម្រើនត្រាស់ថា" បពិត្រមហារាជ! គួរសាងវាលុកចេតិយនៅឆ្នេរស្ទឹង ឬ ទន្លេហើយនាំយកគ្រឿង​សក្ការៈមានទៀន ធូប គ្រឿងក្រអូប ផ្កាភ្ញីជាដើម មកបូជាថ្វាយចុះ ។ បុរាណខ្មែរ មិនអាចយកថ្ងៃសង្ក្រាន្ត របស់ព្រហ្មញ្ញមកឡូកឡំ និង ពុទ្ធសាសនា បាននោះទេ ដូចនេះដើម្បីបន្ថែមអត្ថន័យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឱ្យមានភាពទាក់ទង និង ពុទ្ធសាសនា បុរាណខ្មែរ បានបន្ថែមថ្ងៃ វ័នបត ជាថ្ងៃទី២ ក្នុងពិធីចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួន ធ្វើឱ្យចំនួនចូលឆ្នាំមានរហូតដល់ពីរថ្ងៃ ការបន្ថែមនេះ នូវតែមិនអាចសន្មតរកន័យគ្រប់គ្រាន់ ឱ្យចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួនបាននោះទេ ដូចនេះ បុរាណខ្មែរ ត្រូវបន្ថែមមួយថ្ងៃទៀតជាការបង្គ្រប់ នោះគឺ ថ្ងៃឡើងស័ក ដែលធ្វើឱ្យចំនួនចូលឆ្នាំរបស់កម្ពុជាមានចំនួន ៣ថ្ងៃ ដើម្បីបញ្ចាក់ថា សករាជទាំង៣ របស់កម្ពុជា ត្រូវបានផ្លាសប្ដូរព្រមគ្នា ក្នុងថ្ងៃតែមួយនៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួនគឺ ចុល្លសករាជ មហាសករាជ និង ពុទ្ធសករាជ ។ ដូចនេះការរំកិលឆ្នាំពុទ្ធសករាជ របស់កម្ពុជា គឺ ទាក់ទង និង ពុទ្ធសាសនាមហាយាន ឧទាហរណ៍ ចូលឆ្នាំខ្មែររួចក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ នេះ ពុទ្ធសករាជនៅកម្ពុជាគឺរំកិលចូលឆ្នាំ ២៥៦៨ ចំណែកឯប្រទេសថៃ មិនទាន់មានការរំកិលពុទ្ធសករាជនោះទេ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ នេះ គឺ ប្រទេសថៃ នៅរាប់ ពុទ្ធសករាជ ត្រឹមឆ្នាំ ២៥៦៧ ដដែល ក៏ព្រោះតែពួកគេ យកពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ជាគោល ហើយធ្វើការរំកិល ពុទ្ធសករាជក្នុងខែពិសាខ នៃពិធីបុណ្យ វិសាខបូជា ។ ពេលខ្លះ ចូលឆ្នាំខ្មែរ មានរយៈពេល រហូតដល់ ៤ថ្ងៃ ព្រោះគេបន្ថែមថ្ងៃវ័នបត មួយថ្ងៃទៀត ដោយសារតែ លំដាប់ខែ មានអធិកមាសលើស ខែអាសាឍ អាចមាន ២ ដង នោះ ត្រង់គិម្ហៈរដូវ មាន ៥ខែ គឺរាប់ពីត្រឹមថ្ងៃ ១រោច ខែផល្គុន ទៅដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មី ខែទុតិយាសាឍ, ឆ្នាំនោះមាន ១៣ ខែ, ហៅថា ឆ្នាំមានអធិកមាស ។ បើឆ្នាំមានអធិកវារៈ ត្រង់ខែជេស្ឋត្រូវមាន ៣០ថ្ងៃ ខុសពីធម្មតា ខែអាសាឍ ជួនកាលមាន ២ដង មុនឈ្មោះ បឋមាសាឍ ក្រោយឈ្មោះ ទុតិយាសាឍ ដូចនេះពេលខ្លះ ថ្ងៃវ័នបត មានចំនួន ២ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃបង្គ្រប់យើងហៅថា ថ្ងៃខ្វាក់ មិនមែនចូលឆ្នាំខ្មែរ ៤ឆ្នាំម្ដង ត្រូវចូលឆ្នាំថ្ងៃទី១៣ ឬ ឆ្នាំមាន ៣៦៦ថ្ងៃ ដូចក្មេងៗគិតនោះទេ ។ === ការប្រើពាក្យ សង្ក្រាន្ត === ភាពចម្រូងចម្រាសពាក្យ "សង្ក្រាន្ត" មតិមួយថាគួរប្រើ មតិមួយទៀតថាមិនគួរប្រើ គួរប្រើពាក្យ សួស្ដីឆ្នាំថ្មី ឬ ចូលឆ្នាំថ្មី ។ ប្រទេសកម្ពុជាបុរាណកាល ជាប្រទេសចក្រភពមានទៅដោយចម្រុះជនជាតិសាសន៍ភាគតិច ជាច្រើនក្រុម មិនថាជនជាតិភាគតិច ភ្នង គួយ សម្រែ ស្ទាង ខ្មែរលើ ខ្មែរកណ្ដាល ខ្មែរក្រោម សុទ្ធតែមានភាសាតាមតំបន់ ដោយច្រើនអន្លើណាស់ ដើម្បីរកភាពជារួម ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើពាក្យ ចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ សង្ក្រាន្តខ្មែរ (Khmer New Year) (Sangkran Khmer) សម្ដៅលើការចូលឆ្នាំថ្មី របស់ប្រជាជនខ្មែរគ្រប់ពណ៌សម្បុរមិនថាពួកគាត់រស់នៅទីណានោះទេ ហើយនៅតាមតំបន់ដែលប្រារព្ធពិធីចូលឆ្នាំខ្មែរ ត្រូវដាក់ឈ្មោះថា "សង្ក្រាន្ត" សង្ក្រាន្តឆ្នាំរោង សង្ក្រាន្តសៀមរាប សង្ក្រាន្តវត្តភ្នំ សង្ក្រាន្តឆ្នាំថ្មី ដើម្បីបញ្ចាក់ថា កម្ពុជាមិនបោះបង់ពាក្យបុរាណខ្មែរ ដែលមាននៅក្នុងសិលាចរឹកនោះទេ ដូចជាពាក្យ "អង្គរសង្ក្រាន្ត" ការប្រើពាក្យនេះក៏មិនខុសដែរ ពីព្រោះពាក្យ អង្គរ ជានាមសព្ទ មានថ្នាក់ពាក្យជាសព្ទនាមបុរិស: មានតួនាទីជាប្រធានដូចគ្នា ទៅនិងពាក្យ សង្ក្រាន្តអង្គរ ឧទាហរណ៍: អង្គរបុរី , អង្គរវត្ត , ការប្រើសព្ទនាមពីរ អាចប្រើត្រឡប់ពាក្យបាន បើសិនជាពាក្យនោះប្រើទៅ មិនមានការឆ្គងពាក្យ ។ រាល់ពេលចូលឆ្នាំខ្មែរម្ដងៗ យើងតែងតែសង្កេតឃើញថាមាន មហាបណ្ឌិត មហាវីរៈបណ្ឌិត វាលគ្មិនផ្សេងៗ ដែលរៀនជំនាញផ្នែកផ្សេងសោះតែងចេញមកបកស្រាយពាក្យ "សង្ក្រាន្តខ្មែរ" ប៉ាតណាប៉ាតណី តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន! ដូចជាពាក្យ សួរស្ដីឆ្នាំថ្មី រីករាយឆ្នាំថ្មី ចូលឆ្នាំថ្មី សង្ក្រាន្តឆ្នាំថ្មី វាគ្រាន់តែជាពាក្យ សម្គាល់ហៅ ឧទាហរណ៍: ឈ្មោះពេញ '''"ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ប្រពៃណីជាតិខ្មែរ'''" សម្គាល់ហៅថា បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ឬ បុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ មហាសង្ក្រាន្តខ្មែរ ឬ សង្ក្រាន្តឆ្នាំថ្មី ឬ សង្ក្រាន្តខ្មែរ ខ្មែរពីបុរាណកាល ជាប្រទេសចក្រភព ហៅអ្វីក៏បាន កុំឱ្យតែហៅខុស ខេមរៈវេយ្យាករណ៍ខ្មែរ ។ ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ពាក្យនេះវាវែងណាស់ បើប្រើឱ្យសាសន៍ដទៃទូទាំងពិភពលោកចាំស្គាល់ គេមិនចាំទេ អត់មានភាពទាក់ទាញក្នុងការហៅ ទើបក្រុមបុរាណចារ្យ លើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើ "ចូលឆ្នាំខ្មែរ" ឬ សង្ក្រាន្តខ្មែរ ពាក្យខ្លីខ្លឹមងាយចាំ ងាយយល់ ។ === វេយ្យាករណ៍ សង្ក្រាន្ត === មានវាគ្មិននៅក្នុងវិទ្យុមួយ លើកឡើងថា ការប្រើពាក្យ "អង្គរសង្ក្រាន្ត" មិនត្រឹមត្រូវទេ នាមទី១ ត្រូវបញ្ជាក់ន័យឱ្យនាមទី២ លោកម្នាក់នោះ ឧទាហរណ៍ថា៖ ម្រេចកំពត ម្រេចរបស់កំពត គេមិនដែលហៅ កំពតម្រេចទេ ។ ចង្កូតឡាន ចង្កូតរបស់ឡាន គេមិនដែលហៅថា ឡានចង្កូតទេ ។ ដូចនេះហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ចង់លើកជា ឧទាហរណ៍ មួយសួរទៅវិញថា ចុះបើប្រើពាក្យ ម្រេចផ្ទះ លោកចង់មានន័យថា ម្រេចរបស់ផ្ទះ ? ចុះបើប្រើពាក្យ ចង្កូតផ្ទះ លោកចង់មានន័យថា ចង្កូតរបស់ផ្ទះ ? ការប្រើនាមសព្ទពីរ មិនអាចកំណត់ថាខុសដោយវេយ្យករណ៍នោះទេ គេត្រូវយល់ឃ្លាទាំងនោះជាមុនសិន តើពាក្យនេះឆ្គងឃ្លាដែរ ឬ ទេ ? កាលណាគេប្រើនាមសព្ទពីរ គេសម្គាល់ឃ្លាឆ្គងទៅបាន គេអាស្រ័យទៅលើ នាមសព្ទនោះ សម្គាល់ជា វត្ថុ ឬរបស់ បើសិនជានាមសព្ទនោះ សម្គាល់ជា វត្ថុ ឬ របស់ ដូចនេះ នាមសព្ទនោះ ត្រូវស្ថិតនៅខាងមុខគេជាប្រធាន បើសិនជានាមសព្ទនោះ មិនសម្គាល់ជា វត្ថុ ឬ របស់ ទេ នាមសព្ទនោះអាចប្រើនៅខាងមុខក៏បាន អាចប្រើនៅខាងក្រោយក៏បាន ។ សង្ក្រាន្ត ប្រែថា ឆ្នាំថ្មី មិនសម្គាល់ជា វត្ថុ ឬ របស់ ទេ ដូចនេះប្រើនៅខាងមុខក៏បាន អាចប្រើនៅខាងក្រោយក៏បាន ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ជាក្រុមអព្យាក្រឹត សូមកុំយកវប្បធម៌ប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ទៅប្រខាំគ្នារឿងនយោបាយ សូមអរគុណ ។ === អម្ពរពស្ត្រា ទេវតាសង្ក្រាន្ត === អម្ពរពស្ត្រា ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា គ្រឿងសំលៀកបំពាក់ ឬ គ្រឿងស្លៀកពាក់ ការដែលក្រុមមហាបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយ ផ្លាសប្ដូរពណ៌អម្ពរពស្ត្រា របស់ទេវតាសង្ក្រាន្ត ដោយ មណ្ឌាទេវី ពណ៌ផ្ទៃមេឃ , កិមិរាទេវី ពណ៌ស , មហោទរាទេវី ពណ៌ខៀវ នោះនិងមានន័យថា និទាន ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧អង្គរបស់កម្ពុជា មានប្រភពចេញមកពីភូមា ដែលនិទានអំពី ព្រហ្មឥសី (Brahma Arsi) ភ្នាល់កាត់ក្បាលជាមួយ ទេវៈស័ក្ក្រា (Sakra) ព្រហ្មឥសី ចាញ់ភ្នាល់ក៏បានកាត់ក្បាលរបស់ខ្លួន ។ ក្បាលរបស់ ព្រហ្មឥសី មិនអាចបោះទៅលើអាកាស សមុទ្រទេ និងធ្វើឱ្យរាំងស្ងួតហួតអស់....ស្រដៀងនិទានទេវៈកថាកម្ពុជាដែរ ហើយទេវៈស័ក្ក្រា បានឱ្យបុត្រីខ្លួន៧អង្គ ថែរក្សាទុកដាក់ក្បាលរបស់ ព្រហ្មឥសី នេះ ក្រោយមក ព្រហ្មឥសី ជំនួសដោយក្បាលដំរី ដែលសម្គាល់ជា ព្រះគណេស ភាសាភូមាហៅព្រះគណេសថា "ធីងយ៉ាន" ([https://www.burmese-buddhas.com/blog/burmese-festival-thingyan/ Thingyan]) ភូមាចូលឆ្នាំតាមលំនាំ ពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ដែលផ្ទុយពីកម្ពុជា ចូលឆ្នាំតាម លំនាំពុទ្ធសាសនា មហាយាន ប្រែសម្រួលជា ពុទ្ធមហានិកាយ ។ តើអស់លោកមហាបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយចង់កែប្រែរបស់ខ្លួនឱ្យចម្លងតាមគេ ឬ ចង់យកតាមតម្រាដូនតាខ្មែរ របស់ខ្លួន ? គួរបញ្ចាក់ថា តម្រាដូនតាខ្មែរ៖ មណ្ឌាទេវី ពណ៌សុីលាប , កិមិរាទេវី ពណ៌ខៀវ , មហោទរាទេវី ពណ៌ព្រីងទុំ នេះទើបជាតម្រាដូនតាខ្មែរ ។ === គ្រឿងអាភរណៈ ទេវតាសង្ក្រាន្ត === គ្រឿងអាភរណៈ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា គ្រឿងត្បូង (Gems) ត្បូងប្រដាប់កាយដូចជា៖ ចិញ្ចៀន ក្រវិល ខ្សែរក ខ្សែរដៃ ការដាំត្បូងទៅលើសំលៀកបំពាក់ផ្សេងៗ នាងទុងស្សាទេវី អាភរណៈ ត្បូងទទឹម ដែលត្រូវបានគេជឿថា ជាត្បូងមួយប្រភេទដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយព្រះអាទិត្យ ត្បូងទទឹម ជំរុញឱ្យមានក្តីសង្ឃឹមសម្រាប់ជីវិត ដែលលើកទឹកចិត្តអ្នកឱ្យរស់នៅដោយគ្មានភាពភ័យខ្លាច និង ក្លាហានចេញពីបេះដូងរបស់អ្នក ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកធ្វើតាមបំណងប្រាថ្នា ។ គ្រឿងអាភរណៈ មិនមែនជាអម្ពរពស្ត្រា របស់ទេវតាសង្ក្រាន្តទេ ឈប់នាំគេវង្វេង គ្រឿងអាភរណៈ គឺជាគ្រឿងត្បូង សម្ដៅលើអំណានផ្លូវចិត្ត ដូចនេះមហាសង្ក្រាន្ត ថ្ងៃអាទិត្យ ទុង្សាទេវី អាភរណៈ ត្បូងទទឹម ។ * ក្រុមបុរាណាចារ្យ ឆ្ងល់ត្រង់ថា ហេតុអ្វីពាក្យ អាភរណៈ មហាបណ្ឌិត បកចេញ អម្ពរពស្ត្រា ? === ចនព្រះកាណ៌ ទេវតាសង្ក្រាន្ត === ចនព្រះកាណ៌ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា ផ្កាលម្អត្រចៀក ផ្កាមានច្រើប្រភេទណាស់ ហេតុអ្វី មហោទរាទេវី លម្អផ្កាត្រកៀត (ផ្កាកំប្លោក) ? មហោទរាទេវី ទេវតាសង្ក្រាន្ត ថ្ងៃសៅរ៍ ដូចនេះក្បួនតារាសាស្ត្រ ថ្ងៃសៅរ៍ តំណាងឱ្យ ផ្កាយនក្ខត្តឫក្ស របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ឈ្មោះព្រះសានី ដែលយកផ្កាត្រកៀត មកធ្វើជាឱសថថ្នាំប្រឆាំង និង ជំងឺអាសន្នរោគផ្សេងៗ បច្ចុប្បន្ន ផ្កាកំប្លោក ត្រូវគេយកធ្វើជាឱ្យសថថ្នាំផងដែរ ។ === ភក្សាហារ ទេវតាសង្ក្រាន្ត === ភក្សាហារ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា អាហាររបស់ទេវតាសង្ក្រាន្ត មហោទរាទេវី សោយសាច់ទ្រាយ (សត្វឈ្លូស) ឈ្លូសតំណាងឱ្យ ភាពមិនល្អ ឬ សេចក្ដី ឧបទ្រុព្ទចង្រៃផ្សេងៗ មហោទរាទេវី ទេវតាសង្ក្រាន្ត ថ្ងៃសៅរ៍ ដូចនេះក្បួនតារាសាស្ត្រ ថ្ងៃសៅរ៍ តំណាងឱ្យ ផ្កាយបាបគ្រោះ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមានអំពើបាបកម្មច្រើន ដោយកាយវាចារចិត្ត ក្បួនតម្រូវ មហោទរាទេវី សោយសាច់ទ្រាយ ដើម្បីរំដោះគ្រោះបាបកម្ម ដល់មនុស្សលោក ទើបបុរាណខ្មែរ លោកឱ្យសែនព្រេនតាម ភក្សាហារ ទេវតាសង្ក្រាន្ត ដល់ទៅពេលអ្នកមួយចំនួនរៀនមិនដល់ផ្នត់គំនិតដូនតា ទៅដៀលថា សោយសាច់ ជាពួកបីសាច លោកមហាបណ្ឌិត បាននិយាយថា ទេវតាគេមានអាហារទិព្វសោយហើយ ដូចនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ មានចម្ងល់មួយចង់សួរអស់លោកថា ហើយចុះបើលោកយល់ដឹងចឹងហើយ ហេតុអ្វីប្រឹងចម្លងចេញពីដូនតាធ្វើអី ម្ដេចក៏លោកមហាបណ្ឌិត មិនតាក់តែងនិពន្ធសាច់រឿងទេវតាសង្ក្រាន្ត បែបថ្មីស្រឡាងមួយមក ? យកមកបោះពុម្ភលក់យកលុយរាល់ថ្ងៃនិងចម្លងទេ ម្ដេចមិននិពន្ធខ្លួនឯង ? === ឆ្នាំតំណាងធាតុ === មនុស្ស មានធាតុមួយ ខុសពីឆ្នាំ តំណាងធាតុ មានន័យថា មនុស្សកើតឆ្នាំរោង មានធាតុមាស ដែលខុសពី ឆ្នាំតំណាងធាតុ ឧទាហរណ៍: ប្រចាំឆ្នាំរោង សំដៅលើសត្វនាគរាជ ដែលមានធាតុចំនួន 5 ដូចជាៈ៖ នាគភ្លើង នាគទឹក នាគដី នាគខ្យល់ នាគឈើ ឧទាហរណ៍: បើឆ្នាំរោងរបស់ខ្មែរ ចំទៅលើនាគទឹក ទំនាយទាយថានិង មានគ្រោះទឹកជំនន់ធំលិចលង់ទូទាំងប្រទេស ក្បួនបុរាណខ្មែរ មានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនិង ក្បួនតម្រាសត្វទាំង 12 របស់ចិន តែមិនដូចគ្នាទាំងស្រុងទៅ និង ក្បួនរបស់ចិននោះទេ ។ === សេចក្ដីអំណរ === តាមរយៈការចងក្រងអត្ថបទចូលឆ្នាំខ្មែរ ប៉ុន្មានឆ្នាំនេះ ព្រះកេស (ក្បាល) កុបិលមហាព្រហ្ម ក្រុមជាងគំនូរខ្មែរមួយចំនួន ផ្ដើមមកគូរក្នុងទម្រង់ធ្មេចព្រះនេត្រ (បិទភ្នែក) វិញហើយ ដែលជាការត្រឹមត្រូវល្អណាស់ ដែលកូនខ្មែរចាប់ផ្ដើមរៀនស្វែងយល់ពីផ្នត់គំនិតដូនតា ជាជាងពេលមុនៗ គូរព្រះកេស (ក្បាល) កុបិលមហាព្រហ្ម ក្នុងទម្រង់បើកភ្នែកក្រឡង់ៗ ខុសក្បួនតម្រា កុបិលមហាព្រហ្ម ដាក់អាយុសង្ខាររលត់ខន្ធហើយ កម្ដេចនិង បើកភ្នែកកើតទៀត ។ បើសិនជាហ៊ានចំណាយ ប្ដូរយកចំណេញ ថ្ងៃមហាសង្ក្រាន្ត មានក្បួនហែរទេវតាសង្ក្រាន្តមានកាន់សាស្ត្រាវុធ ជិះយាន្តជំនិះសត្វទេពនិករ ថ្ងៃវារៈកណ្ដាល ទេវតាសង្ក្រាន្ត ចេញមកដង្ហែរព្រះកេស កុបិលមហាព្រហ្ម ថ្ងៃពារឡើងស័ក ទេវតាសង្ក្រាន្ត ចេញមកដង្ហែរបដិមាព្រះពុទ្ធយកមកស្រង់ទឹក នោះទើបល្អប្រពៃ វប្បធម៌កម្ពុជាយើង និង ល្បីល្បាញក្នុងសកលលោក ។ == [[មហាសង្ក្រាន្ត]] == '''Maha Sangkran''' [[File:Sangkran Khmer.jpg|thumb|ព្រះសូរិយា នាំព្រះទិត្យរបស់ខ្លួនមកផ្លាសប្ដូរស័ករាជថ្មីនាជម្ពូទ្វីប]] ថ្ងៃទី១ ហៅថា "មហាសង្ក្រាន្ត" មានន័យថា ឆ្នាំថ្មីដ៏ប្រសើរ (The Great New Year) ដែលសម្គាល់ទៅលើការប្រារព្ធពិធីចូលឆ្នាំថ្មីដ៏ធំ ដែលរាប់បញ្ចូលគ្នា នៃការផ្លាសឆ្នាំ របស់ មហាសករាជ ចុល្លសករាជ ពុទ្ធសករាជ ក្នុងថ្ងៃតែមួយតាងដោយ ពិធីត្រុដិ ដែលជាកិច្ចពិធីផ្ដាច់ឆ្នាំចាស់ ។<ref> Scientifique (1896) [https://books.google.com/books/about/Revue_scientifique.html?id=iexEAQAAMAAJ Revue scientifique], Publisher: Original from University of Illinois at Urbana-Champaign. </ref> ដោយពាក្យថា "សង្ក្រាន្ត" ( ន. ) សង់ក្រាន ឬ សង្ក្រាន្ត ឬ សង្រ្កាន្តិ ( សំ. ) (សង្រ្កាន្តិ) មានន័យថា៖ ដំណើរ​ឃ្លាត​ចាក​ទី; ការ​ឈាន​ចូល​ដល់; ដំណើរ​ដែល​ព្រះ​អាទិត្យ​ចរ​ចូល​ដល់​ទី​ជួបមួយ​ជុំ​រាសី​ចក្រ គឺ​ដំណើរ​ដែល​ដើម​និង​ចុង​នៃ​រាសី​ចក្រ​ជួបគ្នា ពេញ​គ្រប់​ជា​មួយ​ឆ្នាំ (ដំណើរ​ដាច់​ឆ្នាំ​ចាស់​ផ្លាស់​ឆ្នាំ​ថ្មី), ពិធី​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី សង្រ្កាន្ត​មាន​បី​ថ្ងៃ​គឺ​ថ្ងៃ​ទី ១ ជា​ថ្ងៃ​ចូល​ឆ្នាំ, ថ្ងៃ​ទី ២ ជា ពារ​កណ្ដាល ឬ​ហៅ​ថា វ័នបត (ថ្ងៃ​ខ្វាក់), ថ្ងៃ​ទី ៣ ជា ពារ​ឡើង​ស័ក គឺ​ផ្លាស់​ស័ក​ថ្មី​នៅ​ថ្ងៃ​នេះ​ឯង : ថ្ងៃ​សង្រ្កាន្ត, ពិធី​សង្រ្កាន្ត ។<ref> Tep Pitur Chim Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Bra%E1%B8%A5_r%C4%81j_bidh%C4%AB_dv%C4%81dasam%C4%81s/I_xhCMWOOa4C?hl=en Braḥ rāj bidhī dvādasamās Volumes 1-3], Publishers: Buddhasāsan Paṇḍity Original from Cornell University </ref> === សិទ្ធិការ្យ ទេវតាមហាសង្ក្រាន្ត === '''The power journey of Devata Maha Sangkran''' '''សិទ្ធិការ្យ ដែលមានន័យថា ដំណើរប្រកបដោយអំណាច''' * បើទេវតាថ្ងៃអាទិត្យ ព្រះនាម [[ទុង្សាទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុ​ងវេលាទាំង ៤ នោះ ព្រះនគរច្រើនមានវិបត្តិអំពី ទិន្នផលកសិកម្ម កើតឡើងបណ្ដាលអំពីគ្រោះរាំងស្ងួត ។ * បើទេវតាថ្ងៃច័ន្ទ ព្រះនាម [[គោរាគៈទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុង វេលាទាំង ៤ នោះ បណ្ដាលមន្ត្រីអ្នកមុខអ្នកការ ច្រើនអស់បុណ្សស័ក្ដិ និង អាប់យ័ស្ត ។ * បើទេវតាថ្ងៃអង្គារ ព្រះនាម [[រាក្យៈសាទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុង វេលាទាំង ៤ នោះ ព្រះនគរ និង កើតចម្បាំងរាំងជល់ និង បញ្ចាមិត្ត កើតកលយុគ្គសង្គ្រាម ឬ មានទំនាស់និង ប្រទេសដ៍ទៃ និង សំបូរទៅដោយជំងឺរាតត្បាតជាអនេក ។ * បើទេវតាថ្ងៃពុធ ព្រះនាម [[មណ្ឌាទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុង វេលាទាំង ៤ នោះ តាងអំពីព្រះមហាក្សត្រ និង តាងអំពីក្រុមមន្ត្រី ច្រើនទទួលបាន គ្រឿងបណ្ដាការ និង ការលើកសរសើរយ័ស្តពីប្រទេសដទៃ ប៉ុន្តែក្មេងៗតូច ច្រើនកើតជំងឺតម្កាត់ផ្សេងៗរងគ្រោះជាអនេក ។ * បើទេវតាថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ព្រះនាម [[កិរិណីទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុង វេលាទាំង ៤ នោះ ព្រះពិក្ខុសង្ឃ គណៈសង្ឃ និង ជនចាស់ជរាទាំងឡាយ ច្រើនមានសេចក្ដីទោម្នេញក្ដៅក្រហាយចិត្តជាច្រើនអនេក ផ្ទៃមេឃពោពេញ ដោយព្យុះភ្លៀងផ្គររន្ទះ ។ * បើទេវតាថ្ងៃសុក្រ ព្រះនាម [[កិមិរាទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុង វេលាទាំង ៤ នោះ ដំណាំផល្លានុផល ស្រូវអង្ករ ប្រកបដោយភាពបរិបូរណ៌ ប៉ុន្តែផ្ទៃមេឃពោពេញ ដោយខ្យល់ច្រើន បណ្ដាលឱ្យមាននូវព្យុះសង្ឃរាធំៗ ។ * បើទេវតាថ្ងៃសៅរ៍ ព្រះនាម [[មហោទរាទេវី]] យាងចុះមក ដោយកិរិយាចេញច្បាំង នៃវេលាណាមួយក្នុង វេលាទាំង ៤ នោះ ព្រះនគរនិងមានគ្រោះអន្តរាយ បណ្ដាលហេតុមកពីភ្លើង កើតមានវិបត្តិប្រាក់កាក់ និងកើតមានចោរកម្មច្រើន ។ ប្រការ៖ សិទ្ធិការ្យ ទេវតាមហាសង្ក្រាន្ត នៃកិរិយាចេញច្បាំង របសទេវតាមហាសង្ក្រាន្តទាំង៧អង្គ បុរាណចារ្យមិនឱ្យធ្វើសេចក្ដី ព្យាករណ៍ទំលាយឱ្យមហាជនដឹងឡើយ នាំឱ្យកើតមានចលាចលក្នុងព្រះនគរ ។<ref> Cambodia Royal Library (1943) [https://www.worldcat.org/title/prajum-horasastr/oclc/54822442 Prajuṃ horāsāstr], Publisher: Buddist Academy of Cambodia p.2,162 </ref> == គ្រឿងរណ្ដាប់ហែទេវតា មហាសង្ក្រាន្ត == '''Devata Maha Sangkrant Parade Accessories''' ពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួនធំ តែងឆ្ងង់ថា ហេតុអ្វីកម្ពុជាមិនមានរូភាព ឬ វីដេអូ ឯកសារអំពីការហែទេវតា មហាសង្ក្រាន្ត ពីអតីតកាល ក៏ដូចជា ពីសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម ក៏ដូចជាសម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ !! នោះក៏ដោយសារតែ កាហែរក្បួនតំណាងទេវតា មហាសង្ក្រាន្ត បុរាណចារ្យ ចាត់ទុកជាភាពមុឺងម៉ាត់ ម៉ត់ចត់ មិនអាចធ្វើលេងសើច និងធ្វើឱ្យរួចពីដៃបានឡើយ បើថវិកាមិនដល់សម្រេចមិនធ្វើតែម្ដង ។ '''អំពីគ្រឿងទេវតា''' * ប្រការទី១៖ បុរាណចារ្យ ត្រូវជ្រើសរើសយកមនុស្សស្រីរូបណា ដែលមានរូបសម្បត្តិល្អស្អាត និង ត្រូវមាន កិរិយាមាយាទល្អ ។ * ប្រការទី២៖ សម្លៀកបំពាក់ទេវតាត្រូវធ្វើពីតម្បាញសូត្រល្អបំផុត ជាមួយនិងការចាក់ខ្សែរមាស ប្រដេញជាមួយគ្រាប់អង្កាំយ៉ាងសម្រិតសម្រាង ។ * ប្រការទី៣៖ គ្រឿងអភរណៈ រឺយើងស្គាល់ថា ត្បូងលម្អកាយរបស់ទេវតា ត្រូវគ្រងដោយត្បូងមានតម្លៃពិតប្រាកដ និង ប្រើប្រាសដោយចំនួនច្រើន មានជាអាថ៍ ខ្សែរក ខ្សែរដៃ ជញ្ជៀន ការដាំនៅលើស្បៃឆៀង ការដាំនៅលើមកុដ ផងដែរ ។ * ប្រការទី៤៖ ព្រះមកុដរបស់ទេវតាសង្ក្រាន្ត ត្រូវធ្វើពីមាសសុទ្ធ និង មានដាំនូវត្បូងជាច្រើន និង មានដាំនៅគ្រាប់ពេជ្រផងដែរ ។ * ប្រការទី៥៖ គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ របស់ទេវតាសង្ក្រាន្ត ត្រូវធ្វើពីឈើខ្លឹមល្អៗ ការសិតដោយមានខ្នាតច្បាស់លាស់ អមទៅដោយការស្រោបគ្រឿងមាស និង គ្រឿងប្រាក់ ឬ ធ្វើចេញមកពីភ្លុកដំរីផងដែរ ។ * ប្រការទី៦៖ ទេវតាសង្ក្រាន្ត ត្រូវយាងប្រថាប់លើរាជរថ ដែលមានក្បាលសត្វពាហណៈ ដែលតំណាងឱ្យយានជំនិះរបស់ទេវតានីមួយៗផងដែរ ។ នៅពីលើរាជរថ ត្រូវបាំងដោយ ឆត្រអភិរម្យ និង ត្រូវមានព្រះមន្ត្រីឆ្មាំ ចំនួន ២៧ អង្គ ចែកចេញជា ៣ ជួរតាមហែរហម រាជរថនេះផងដែរ ។ នៅក្នុង រាជរថនេះដដែល ត្រូវមានព្រះភីលៀង ២ អង្គឈរកាន់ផ្លិតសែនត្វ័ននៃជំហៀងម្ខាងៗ សម្រាប់បាំងខ្យល់ឱ្យតួឯកទេវតា និង ៤ អង្គទៀតផ្នែកខាងក្រោយត្រូវកាន់ផ្លិត បាំងសែង បាំងសូន សម្រាប់ការបាំងកាំរស្មីពន្លឺដល់ទេវតា និង ២ អង្គទៀតត្រូវកាន់ផ្លិត វិជនី សម្រាប់បក់នាំនូវវាយោដល់តួឯកទេវតា ។ * ប្រការទី៧៖ ព្រះសិរសា កុបិលមហាព្រហ្មត្រូវមានព្រះភ័ក្រ ធ្មេចព្រះនេត្រ រលត់ខន្ធ (khandha) គឺ​ជាពាក្យបាលី ដែល​ត្រូវ​​នឹង​ពាក្យ​ថា​ ស្កន្ធ (skandha) នៅ​ក្នុង​ភាសា​សំស្រ្កឹត ។ ខន្ធ​ គឺជា​បាតុភូត នៃញាណ ទាំង៥ យ៉ាង ដែល​ជាមូលដ្ឋាននៃវិញ្ញាណ​ឲ្យដឹងអំពីខ្លួន​ ។ នៅ​ក្នុងបញ្ចក្ខន្ធ​គ្មានអ្វីជា ​របស់​អញទេ ចំណែកទ្រឹស្តី ​​​ពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ អះអាង​ថា​ សេចក្តី​ទុក្ខកើតឡើង​នៅ​ពេល​​ណា​ចិត្ត​មនុស្ស​​ជាប់ជំពាក់ (ឧបាទាន) ជាមួយនឹងខន្ធ ៥ ឬ ញាណទាំង៥ របស់មនុស្ស ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ផ្សារភ្ជាប់និង [[ជំនឿការអុជធូប]] ៥សរសៃ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់អរុក្ខ អារ័ក្ស អ្នកតា ទេវតា មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ * ប្រការទី៨៖ ព្រះសិរសា កុបិលមហាព្រហ្ម ត្រូវដាក់នៅលើ រាជរថបុស្បុក ដែលមានក្បាលនាគចំនួន ៣៨ តំណាងឱ្យ អភិប្រាយ​មង្គលសូត្រ ៣៨ ប្រការ ផងដែរ ។ គេត្រូវជ្រើសយក មនុស្សប្រុសមានមាឌធំតែងជាទេវតា រក្សាទិសធំទាំង៤ ដើរអមនៅក្បួនរាជរថ ជាមួយនិង ព្រះមន្ត្រី ដែលស្លៀកពាក់ជាមន្ត្រីកងទ័ពទេវតាតាមដង្ហែរក្បួន ចំនួន ២៧ អង្គផងដែរ ។ * ប្រការទី៩៖ ដែលជាប្រការចុងក្រោយ ត្រូវមានក្រុមភ្លេងទេវតា ប្រដាប់ទៅដោយ គ្មោះ ស្គរ និង ក្រុមភ្លេងពិណពាទ្យ ជាមួយនិង ទេវតាកាន់ជ័យទង់ ផងដែរ ។ == [[វារៈវ័នបត]] == '''Vonnabot Day''' [[File:Khmer New Year Sand Hill Ceremony.jpg|thumb|Khmer New Year Sand Hill Ceremony in seconds day of Veareak Vonnabot It means the day of giving]] ថ្ងៃទី២ ហៅថា "វារៈវ័នបត" មានន័យថា ថ្ងៃផ្ដល់ផល្លានុផល ឬ ការផ្ដល់ជូន នូវអំណោយបន្តិចបន្តួច ដើម្បីជួយទៅដល់ ជនក្រីក្រ អ្នកបម្រើ អ្នកដែលគ្មានផ្ទះ សំបែង និង ជនក្រីក្រជាច្រើនទៀត ​ក្រុមគ្រួរសារ​ យកចិត្តទុកដាក់ ទៅលើការឧទិ្ទស ផល្លានុផលទៅដល់ ជីដូនជីតា ឬ អ្នកមានគុណរបស់ពួកគេ ដើម្បីទទួលបាននូវអានិសង្ស ។ * ថ្ងៃទី ២ នៃថ្ងៃវ័នបត ម្នាក់ ៗ ភ្ញាក់ពីព្រលឹម ខុសពីធម្មតា កូនចៅរៀបចំវត្ថុជាច្រើនមុខ យ៉ាងសមរម្យ មានសំលៀកបំពាក់ថ្មីថ្មោងនិងចំណីអាហារ យកទៅជូនដល់មាតាបិតា ជីដូនជីតា និង គ្រូបាធ្យាយ ។ ការធ្វើ​រ​បៀបនេះ បង្ហាញ់ឲ្យឃើញនូវការគោរពនិងការដឹងគុណរបស់កូនចៅចំពោះអ្នកមានគុណ និង ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ ។ គ្រួសារបរិច្ចាកលុយ​កាក់ដាក់ទានដល់ជនក្រីក្រ ដល់អ្នកបម្រើ និងគ្រួសារទុគ៌តទាំងឡាយ រួចហើយគេនាំគ្នាទៅវត្ត ដើម្បីធ្វើបុណ្យ​ឧទ្ទិសកុសលដល់បុព្វការីជន ។ ក្នុងថ្ងៃទី ២ នេះ ពុទ្ធបរិស័ទនិយមធ្វើពិធីពូនភ្នំខ្សាច់ គេពូនភ្នំធំមួយចំកណ្ដាល និងភ្នំតូចៗ បួនសង្ខាង ធ្វើរាជវ័តព័ទ្ធជុំវិញ មានទ្វារចេញចូលបានទាំងបួនទិស​ ដែលហៅថា វាលុកចេតិយ ។ វាលុក​ចេតិយ គឺជាតំណាង ចុឡាមណីចេតិយ ជាទីដែលពួកទេព្ដាសាងបញ្ចុះព្រះមោលី (ព្រះកេសធាតុ) និង ព្រះទាឋាធាតុ (ព្រះចង្កូមកែវ) របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ នៅឯឋានត្រៃត្រឹង្ស ដោយសំគាល់ថា បានផលានិ​សង្សច្រើនផង បានរួចរំដោះអំពីគ្រោះចង្រៃ ក្នុងឆ្នាំចាស់ចេញស្រឡះផង និងបានទទួលសិរីសួស្ដី ក្នុងឆ្នាំថ្មីពេញមួយឆ្នាំ ម្យ៉ាងទៀត ខ្មែរយើងតែងមានជំនឿថា គ្រាប់ខ្សាច់មួយ​គ្រាប់ៗ ដែលចាក់ពូននោះ អាចផ្ដល់អានិសង្សដល់អ្នកដែលបានពូននោះឲ្យបានរួចរំដោះនូវបាបគ្រោះនិងកម្ម​ពៀរវេរាទាំងពួងទៀតផង ។ មហាសង្ក្រាន្តសូត្រ ក៏បានបញ្ជាក់ អំពីអានិសង្សនៃការពូនភ្នំខ្សាច់នោះថា "ពេលសង្ក្រាន្តថ្មីចូលមកដល់ ព្រះបាទ​"បសេនទិកោសល" បានចូលទៅទូលសួរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា (ព្រះដ៏ចម្រើន) មុនពេលព្រះអង្គទ្រង់បរិនិព្វានទៅ បើដល់សង្ក្រាន្ត​ចូលឆ្នាំថ្មីម្ដងៗ តើខ្ញុំព្រះអង្គគួរបំពេញបុញ្ញកម្មអ្វីខ្លះ? "ព្រះដ៏ចម្រើនត្រាស់ថា" បពិត្រមហារាជ! គួរសាងវាលុកចេតិយនៅឆ្នេរស្ទឹង ឬ ទន្លេហើយនាំយកគ្រឿង​សក្ការៈមានទៀន ធូប គ្រឿងក្រអូប ផ្កាភ្ញីជាដើម មកបូជាថ្វាយចុះ​ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់បញ្ជាក់អំពីអានិ​សង្សនៃការកសាងវាលុកចេតិយ ជាព្រះបាលីគាថាយ៉ាង ដូច្នេះថា៖ "វាលុកចេតិយំ កត្វា យេ​ នរា អថ នារិយា អន្នំ បានំ វត្ថំ បប្ផំ គន្ធវិលេបនាទីនិ អាហរិត្វា ចេតិយំ បូជំ កត្វា​ សទ្ធាយ ច អានិសំសំ មហប្ផលំ ទ្វេ កុលេ ឧប្បជ្ជតិ ខត្តិយេ ចាបិ ព្រាហ្មណេ ហីនេ កុលេ ន ជាយន្តិ ពាលុកស្ស ឥទំ​ ផលំ " ប្រែថា៖ នរៈនារីណាដែលបានសាង វាលុកចេតិយ ហើយបានយកនូវបាយ ទឹក សំពត់ ផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿង​លាប ជាដើម បូជាព្រះចេតិយនោះ ដោយសទ្ធាជ្រះថ្លា នរៈនារីនោះ រមែងបានទទួលនូវផលានិសង្សច្រើន រមែង​ទៅកើតក្នុងត្រកូលពីរគឺ ខត្តិយត្រកូល និងព្រាហ្មណត្រកូល មិនទៅកើតក្នុងត្រកូលថោកទាបឡើយ ។<ref> United States. State Department (1974) [https://books.google.com/books/about/Contemporary_Cambodian_the_Social_Instit.html?id=LclIAQAAMAAJ Contemporary Cambodian, the Social Institutions, a Joint Project of the Foreign Service Institute and the Defense Language Institute, 1974], Publisher: Original from University of Minnesota p.379 </ref> <ref> Olivier de Bernon, Kun Sopheap, Leng Kok-An (2004) [https://books.google.com/books/about/Inventaire_provisoire_des_manuscrits_du.html?id=oGTgAAAAMAAJ Inventaire provisoire des manuscrits du Cambodge, Part 1], Publisher: École française d'Extrême-Orient, Original from the University of Michigan p.405 [[ISBN]]: 9741332912 </ref> === ការលេងល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ ក្នុងថ្ងៃវារៈវ័នបត === '''Khmer Folk Games in Vonnabat Day''' ក្នុងថ្ងៃវារៈវ័នបត នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ពលរដ្ឋក្មេងចាស់ងើបពីព្រលឹម រៀបចំម្ហូបអាហារ ទៅវត្តដើម្បើចូលរួមក្នុងពិធីពូនភ្នំខ្សាច់ ដើម្បីធ្វើកិច្ចរំដោះកម្មពៀរផង និង ជាថ្ងៃផ្ដល់ផល្លានុផល ទៅឱ្យជនទីទាល់ក្រដែលបានទៅប្រមូលផ្ដុំតាមវត្ត អារាមនីមួយៗផង ការទទួលបាននូវអានិសង្សនេះហើយ ដែលបុរាណាចារ្យលោកសម្គាល់ហៅថាជា "ថ្ងៃត្រាសបុណ្យ" ក្រោយពេលដែលបញ្ចប់ពិធីពូនភ្នំខ្សាច់ នាពេលព្រឹក ពលរដ្ឋក៏បន្តលេងល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរក្នុងពេលនោះ លេងរហូតដល់ថ្ងៃរសៀល ឬ បញ្ឈប់ត្រឹមព្រះអាទិត្យអស់សុដង្គត ហើយពលរដ្ឋខ្លះអាចនៅបន្តដើម្បីបន្តធ្វើពិធីសូត្រឆ្លងភ្នំខ្សាច់ នាពេលព្រលប់ផងដែរ ។<ref> Sākalvidyālay Bhūmin Bhnaṃ Beñ (2002) [https://books.google.com/books/about/4th_Socio_Cultural_Research_Congress_on.html?id=41pQAQAAMAAJ 4th Socio-Cultural Research Congress on Cambodia, 6-8 November 2001 : papers of the congress], Publisher: Royal University of Phnom Penh Original from University of California, Berkeley p.541 </ref> ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ ដែលបានដកស្រង់ចេញពីឯកសារ នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ រៀបរៀងដោយ លោក ចាប ពិន អធិបតីក្រុមជំនុំ អ្នកស្រី ពេជ្រ សល់, លោក លី ធាមតេង, លោក ស្ដើងធូរ និង ផ្នែកគំនូរដោយលោក ចាប នូ ដែលបានចុះផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1964 ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ។<ref> Chap Pin, Pich Sal, Ly Theamteng, Sdeung Thou, Chap Nou (1964) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%82%E1%9E%84%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A.html?id=JCMcygEACAAJ Khmer Traditional Games], Publisher: Krumjaòmnuòm Daòmniamdamlâap Khmaer, Khmer Buddhist Academy Tradition Church of Cambodia p.105 </ref> === ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរមានដូចតទៅ៖ === * '''ល្បែងស្ដេចចង់''' មាន័យថា អ្នកធ្វើស្ដេចមិនត្រូវមានចិត្តលំអៀងនោះទេ គេចែកក្រុមលេងជា២ផ្នែក ប្រុស និង ស្រី ដែលជ្រើសយកចំនួនគូ ឱ្យឈរម្ខាងគ្នា ហើយស្ដេចចង់ត្រូវ អង្គុយកណ្ដាល ក្រុមស្រី ត្រូវឡើង មកខ្សឹបប្រាប់ស្ដេចជាមុន នៃការស្រលាញ់ទៅកាន់ក្រុមប្រុស ហើយក្រុមប្រុសត្រូវឡើងខ្សឹបបន្ត កាលណាពួកគេខ្សឹបការស្រលាញ់ឈ្មោះដូចគ្នា ស្ដេចចង់និងស្រែកថា អៀវ ដែលតម្រូវឱ្យអ្នកខ្សឹបលើកទី២ នៃគូរទី១ ត្រូវអៀវដៃគូររបស់គេទៅម្ខាងទៀត គេធ្វើការចូលខ្សឹបឆ្លាសគ្នាទៅវិញទៅមករហូតដល់រកឃើញអ្នកឈ្នះនៃគូរចុងក្រោយ ភាគីដែលចាញ់ ត្រូវចូលមកអៀវភាគគីដែលឈ្នះទាំងអស់ព្រមគ្នា ទៅផ្នែកម្ខាងទៀតនៃទីរបស់ខ្លួនដែលចាញ់ អ្នកដែលត្រូវបានគេអៀវ និង ស្រែកបន្តថាអៀវៗ អៀវៗ រហូតដលទីនៃភាគីខាងចាញ់ ទើបសន្មតថាបញ្ចប់ល្បែង ។ * '''ល្បែងចោលឈូង''' មានន័យថា ល្បែងផ្សងគូ គេចែកក្រុមលេងជា២ផ្នែក ប្រុស និង ស្រី ដែលជ្រើសយកចំនួនគូ ឱ្យឈរម្ខាងគ្នា ដែលឃ្លាតពីគ្នាទាំងសងខាងប្រហែល ៨ ទៅ ១០ ម៉ែត្រ គេយកក្រមារឺ កន្សែងមកឆ្នូលអោយមូលចងរឹតអោយតឹងណែនល្អ ទុកអោយមានកន្ទុយបន្ដិចហៅថា «ឈូង» សំរាប់កាន់បោះរឺចោលទៅមករកគ្នា ។ ការលេងល្បែងចោលឈូងមាន ២ បែប ទី១ហៅថា "ឈូងច្រៀងរាំ" ដែលតម្រូវឱ្យខាងប្រុស ឬ ខាងស្រី ច្រៀងនូវឃ្លាបោះឈូង ប្រកបដោយពាក្យចុងជួន (ស្រៈ ា ិ ី ុ អូ -ល-) រួចហើយគេលេបខាយពាក្យជួននោះទៅលើខាងប្រុស រួចគេពោលថា ចាំទទួលឈូងអូន ឬ ឈូងបង នៅពេលដែលខាងប្រុស ឬ ខាងស្រីចាប់បាននូវឈូងនោះ គេនិងចោលឈូងនោះទៅរកនរណាម្នាក់ បើចោលខុសចាត់ទុកជាឈូងស្អុយ បើចោលត្រូវ ម្នាក់ណាហើយត្រូវចាត់ទុកជា គូដែលគេផ្សង ដែលម្នាក់នោះត្រូវច្រៀងផងរាំផង យកឈូងនោះមកឱ្យភាគីដែលបានចោលត្រូវនេះ ដែលគេសន្មតហៅថា ច្រៀងរាំជូនឈូង ហើយអ្នកដែលមិនត្រូវបានគេចោលឈូងត្រូវមិនចាំបាច់ ច្រៀងរាំយកឈូងមកនោះទេ ។ បែប ទី២ហៅថា "ឈូងលោះខ្ញុំ" លេងដូចឈូងបែបទី១ដែរ ខុសត្រង់ ភាគីដែលចោលឈូងត្រូវនរណាម្នាក់នៃភាគីម្ខាងទៀត ត្រូវចាប់យកម្នាក់នោះមកឃាត់ទុក រួចតម្រូវឱ្យភាគីម្ខាងទៀតចោលឈូង ដើម្បីលោះគ្នីគ្នាមកវិញ បើភាគីម្ខាងទៀតមិនអាចលោះគ្នីគ្នារបស់ខ្លួនមកវិញបានទេ និង ត្រូវចាត់ទុកថាចាញ់ ហើយអ្នកដែលត្រូវបានគេឃាត់ទុកតម្រូវឱ្យចងបិទភ្នែក រួចប្រលែងឱ្យដេញចាប់ភាគីដែលជាអ្នកឈ្នះ បើចាប់បានសមាជិកណាម្នាក់ក្នុងពេលកំពុងចងបិទភ្នែក នោះនិងត្រូវបានរួចខ្លួន ហើយសន្មតថាបញ្ចប់ល្បែង ។ * '''ល្បែងខ្លែងចាប់កូនមាន់''' មានន័យថា ល្បែងការពារសមាជិក គេចាត់ម្នាក់ដែលមានមាឌធំឡើងធ្វើជាមេហ្វូងហៅថា "មេមាន់" សមាជិកជាច្រើនចាត់ធ្វើកូនមាន់ ហើយចាត់ម្នាក់ទៀត ឱ្យធ្វើជាខ្លែង ចាំចាប់កូនមាន់ ។ ម្នាក់ៗ ត្រូវចងក្រម៉ាក្រវ៉ាត់ចង្កេះឱ្យតឹងណែន ដើម្បីការពារកុំឱ្យរបូតសម្លៀកបំពាក់ គេត្រូវយកឈើមកគងលើគ្នា រួចឧបកិច្ចថា ភ្នក់ភ្លើង រួចមេមាន់ប្រាប់ឱ្យកូនមាន់តោងចង្កេះបន្តគ្នាជាជួរ រួចដើរក្រវែលៗជុំវិញ ទៅលេបខាយចំអក ឱ្យអ្នកតាងជាសត្វខ្លែងថា៖ ចាប់កូនខ្លែងប្រឡែងកូនអក ពពេចញ៉ែកញ៉កកូនអញតែមួយ ។ ជីកអន្លុងដាំត្រកួន ទន្សាយរត់ពួន ត្រកួនឡើងលាស់ ទៀន១គូតាំងយូបាំងព្រះ វារៈបីដងដល់ផ្ទះតានៅ ឬ ដល់ផ្ទះដូននៅ ? បន្ទាប់មកមេមាន់ស្រែកប្រាប់ថាដល់ហើយ មកដល់មុខខ្លែង មេមាន់សួរថា តាៗសុំភ្លើង ឬ ដូនៗសុំភ្លើង ខ្លែងសួរថា យកធ្វើអី យកមកដុតខ្យង ឱ្យតាសុីផង យកសំបក បើតាមិនសុីហើយចាប់កូនមុខ ឪពុកមិនឱ្យ ចាប់បានកូនក្រោយ សូមតាឬដូនយកចុះ រួចខ្លែងត្រូវយកដុំឈើឱ្យមេមាន់ បោះរមៀលខាងក្រោមប្រឡោះជួរជើង បើត្រូវសមាជិកណាម្នាក់ត្រូវដកហូតយកចុះ រួចមេមាន់ត្រូវដើរ ក្រវែលម្ដងទៀត ហើយប្ដូរចម្រៀងថា ចាប់កូនខ្លែងប្រឡែងកូនមាន់ បើមេមកទាន់យកកូនទៅលាក់ លាក់ឯណាលាក់ក្បាលដំណេក ភ្ញាក់ពីដេកវាយកូនទូងតាំង វារៈបីដងដល់ផ្ទះតានៅ ឬ ដល់ផ្ទះដូននៅ ? ក្នុងការសុំភ្លើងដដែល បើសិនជាដុំឈើនៅតែរមៀលត្រូវកូនមាន់ ខ្លែងនៅតែមានសិទ្ធដកសមាជិករហូតដល់អស់ បើដុំឈើមិនរមៀលត្រូវទេ ខ្លែងត្រូវចេញមកឆាបកូនមាន់ កាលណាខ្លែងចាប់បានសមាជិកណាមួយដែលបានបែកចេញពីជួរ កូនមាន់ដែលចាប់បានក្ដី កូនមាន់ដែលឃាត់ទុកក្ដី នោះត្រូវខ្លែងដាក់ទោស ឱ្យដើរដំណើរសត្វផ្សេងៗ ជុំវិញខ្លែងចំនួន៣ជុំ ហើយត្រូវសន្មតថាបញ្ចប់ល្បែង ។ * '''ល្បែងលាក់កន្សែង''' មានន័យថា ល្បែងរវាសរវៃ គេបបួលគ្នាពី ៦ - ទៅ ១២ នាក់ ឬ ច្រើនជាងនេះ រួចគេឱ្យអង្គុយចោងហោងជាកងរង្វង់ នាក់អង្គុយត្រូវដាក់ដៃម្ខាង ឆ្វេង ឬ ស្ដាំ បោះមកខាងក្រោយ ។ ទើបគេយកកន្សែង មកបត់ជាពីរពួតធ្វើជារំព័ត បន្ទាប់មកគេចាត់អ្នកលេងម្នាក់ ត្រូវកាន់លាក់កន្សែងនេះ ដើរជារង្វង់ពីក្រោយដោយស្រែកច្រៀងពោលថា លាក់កន្សែង ឆ្មាខាំកែងអូសលោងៗ គេលាក់បណ្ដើរ ច្រៀងបណ្ដើរ ហើយក្រឡេកទៅមើលអ្នកអង្គុយ បើមានអ្នកណាម្នាក់ ងៀកក្រោយលួយមើល ត្រូវចាប់បានគេនិងពិន័យ ដោយដាក់ឱ្យអង្គុយនៅកណ្ដាលវង់មិនឱ្យកាន់កន្សែងចំនួន ៣ លើក ។ រួចហើយគេលាក់ទៅឱ្យអ្នកអង្គុយម្នាក់នៅក្នុងដៃ អ្នកអង្គុយនោះត្រូវដេញវាយអ្នកអង្គុយបន្ទាប់ដែលមិនដឹងខ្លួននិងមិនបានត្រៀមជាមុន ឱ្យរត់ព័តមួយជុំមកទីអង្គុយរបស់ខ្លួនវិញទើបរួចខ្លួន ទើបគេបន្តបែបនេះរហូតដល់គ្រប់សមាជិកដែលបានលេងទើបសន្មតថាបញ្ចប់ល្បែង ។ == [[វារៈឡើងស័ក]] == '''Leungsak Day''' [[File:Srong Preah.jpg|thumb|Srong Preah during Khmer New Year Leungsak Day origin of Khmer Empire during Suryavarman I found Emerald Buddha from Sri Lanka, he celebration washing the buddha statue on third day of New Year Sangkran 11th century.]] ថ្ងៃទី៣ ហៅថា "វារៈឡើងស័ក" មានន័យថា ការផ្លាសប្ដូរ លំដាប់ស័ក នៃឆ្នាំសករាជ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Shaka_era Saka Era]) ដែលមានស័កទាំង១០ ដូចជា៖ ឯក​ស័ក, ទោស័ក, ត្រី​ស័ក, ចត្វាស័ក, បញ្ចស័ក, ឆស័ក, សប្តស័ក, អដ្ឋស័ក, នព្វស័ក, សំរឹទ្ធិស័ក ដើម្បីសម្គាល់ឆ្នាំ នៃក្បួនហោរាសាស្ត្រក្នុងការគណនា [[ចុល្លសករាជ]] និង [[មហាសករាជ]] ចងក្រងដោយលោក '''[https://fr.m.wikipedia.org/wiki/F%C3%A9lix_Faraut Félix Gaspard Faraut]''' ក្នុងឆ្នាំ ១៩១០ ដោយសៀវភៅនោះមានឈ្មោះថា (Astronomie Cambodgienne) លោកបានរៀនក្បួនតម្រាតារាសាស្ត្រខ្មែរនេះ ពីលោកឧកញ៉ាធិបតី ចាងហ្វាងដួង ។<ref> Félix Gaspard (1910) [https://www.worldcat.org/title/astronomie-cambodgienne/oclc/1123570023 Astronomie cambodgienne], Publisher: Imprimerie F.-H. Schneider, p.283 [[ISBN]]: 1123570023 </ref> * ថ្ងៃទី ៣ នៃថ្ងៃឡើងស័ក មានការស្រង់ ព្រះពុទ្ធបដិមាករ និង ព្រះរស់ ដែលមានន័យថា មាតា​បិតា ឬ ជីដូនជីតា ។ ការងូតទឹកជម្រះកាយជូនចំពោះ មាតាបិតា ឬ ជីដូនជីតា កូនចៅបានទទួលនូវពរសព្វសាធុ​ការ ក៏ដូចជាការដឹងគុណ ចំពោះពួកគាត់ក្នុងការផ្ដល់កំណើត និង កិច្ចខិតខំបីបាច់ថែរក្សា ដែលពួកគាត់មានចំពោះកូនៗ កិច្ចតបស្នងនេះហើយ ដែលកូនចៅទទួលបានដំបូន្មានល្អៗ សម្រាប់អប់រំខ្លួន ក៏ដូចជាសាបព្រួសនូវទង្វើរដ៏ល្អនេះចំពោះកូនចៅជំនាន់ក្រោយរបស់ពួកគេផងដែរ ។ មហាសង្ក្រាន្តសូត្រ ក្នុងគម្ពីរ សុត្តជាតក បញ្ជាក់ថាអានិសង្សនៃការស្រង់ទឹក ព្រះសង្ឃ និង មាតាបិតា កាល​ថ្ងៃ​សង្ក្រាន្តចូលមកជិតដល់ព្រះបាទ "បសេនទិកោសល" បានរៀបចំឆាកយ៉ាងស្អាត នៅឆ្នេរស្ទឹងមួយរួចហើយក៏និមន្ត​ព្រះពុទ្ធ និង ព្រះសង្ឃស្រង់ទឹក ដោយមានសមាទានសីល ប្រគេនភត្តាហារចំពោះព្រះពុទ្ធ និង ព្រះសង្ឃទាំងអស់ ក្នុងទីនោះផង ។ ដោយមានក្នុងពំនោលថា៖ អ្នកណាបានស្រង់ទឹកព្រះសង្ឃ មាតាបិតា និង គ្រូឧបជ្ឈាយ៍ និងបាន​ទទួលអានិសង្សច្រើនណាស់ លុះដល់អនាគតជាតិនិងបានទៅកើតក្នុងទេវលោកឋាននិងបានជាស្ដេចចក្រ​ពត្តិ​ មានបុណ្យបារមីច្រើន មានរូបសម្បត្តិល្អ មានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន មានសេចក្ដីសុខគ្រប់បែបយ៉ាង ។<ref> Lim Hak Kheang, Madeline Elizabeth Ehrman, Kem Sos, Foreign Service Institute (États-Unis) (1974) [https://books.google.com/books/about/Contemporary_Cambodian.html?id=-1Do7L7GrlkC Contemporary Cambodian: The Social Institutions], Publisher: Foreign Service Institute, Original from the University of California p.379 </ref> * ក៏ដូចជាតាមរយៈកំណត់ត្រាលោក [[ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម]] ការស្រង់បានបដិមា [[ព្រះកែវមរកត]] ក្នុងរាជព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ទ្រង់សោមនស្សណាស់ឱ្យទទួលទុកក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤០ នៃគ​.សករាជ ជាមួយនិងកិច្ចពិធីស្រង់ព្រះផងដែរ ហើយភាពល្បីល្បាញនៃកិច្ចពិធីបានដឹងដល់ ព្រះបាទ អនុរុទ្ធ ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៃអាណាចក្របាកាន បានជ្រាបដឹងដំណឹងនេះទ្រង់បានត្រាសបញ្ជារ ឱ្យរាជបម្រើនាំរាជសារមកស្នើសុំយកព្រះកែវមរកត ត្រឡប់ទៅកាន់ប្រទេសភូមាវិញផងដែរ តាមរយៈកំណត់ត្រានេះ យើងអាចយល់បានថា កិច្ចពិធីស្រង់ព្រះពុទ្ធអង្គ អាចនឹងកើតមានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref> Tep pitur Chim-Krasem (1950) [https://m.wikisource.org/w/index.php?title=File%3AKambuja_Suriya_1950_Issue_9.pdf&page=1 Kambuja Suriya Issue 9] Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82 </ref> === ការលេងល្បែងប្រពៃណីខ្មែរ ក្នុងថ្ងៃវារៈឡើងស័ក === '''Khmer Traditional Games in Leungsak Day''' បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួន តែងយល់ច្រឡំពាក្យ ល្បែងប្រជាប្រិយខ្មែរ ទៅនិងពាក្យ ល្បែងប្រពៃណីខ្មែរ ដែលបុរាណាចារ្យ លោកបានបញ្ចាក់ពីភាពខុសគ្នានៃឈ្មោះរួចទៅហើយ គ្រាន់តែបងប្អូនមួយចំនួនយល់ច្រឡំប៉ុនណោះ ល្បែងប្រពៃណីខ្មែរ ជាល្បែងដែលគេតម្រូវឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងគ្នា ដោយការល្បងប្រាជ្ញា ឬ ល្បងកម្លាំង ដោយសន្មតថា ជាកីឡាល្បែងបែបប្រពៃណី ដែលឈានទៅរកជាម្ចាស់ជើងឯក ដែលបុរាណាចារ្យលោកឱ្យកំណត់លេងជាការសម្គាល់នៃថ្ងៃឡើងស័ក ថ្ងៃដែលថ្នាក់ដឹកនាំតាមតំបន់បានប្រគល់រង្វាន់ជ័យលាភី តែងតាំងដល់អ្នកដែលបានឈ្នះក្នុងកម្មវីធីប្រកួតផ្សេងៗ ក្នុងថ្ងៃបង្ហើយថ្ងៃទី៣ នៃថ្ងៃវារៈឡើងស័កនេះ ។<ref> Mary Benton Smith (1968) [https://books.google.com/books/about/Southeast_Asia.html?id=4z9uAAAAMAAJ Southeast Asia], Publisher: Lane Books, Original from the University of Michigan p.159 </ref> * ការប្រកួតលេងអុក * ការប្រជល់មាន់ * [[គុនខ្មែរ|ប្រដាល់គុនខ្មែរ]] (Kun Khmer Boxing) * [[ល្បុក្កតោ|ការសម្ដែងគុនល្បុកតោ]] (Bokator Performance) * ការប្រកួតបាញ់ព្រួញ * ការប្រណាំរទេះគោ * ការប្រណាំងរទេះសេះ * ការប្រណាំងរទេះក្របី * ការប្រមូលទឹកយក មកលេងជះទឹក និង បាតម៉្សៅ ធំបំផុតនៃថ្ងៃចុងក្រោយ ។ == ទំនៀមក្រោយចូលឆ្នាំខ្មែរ == '''Traditions after Khmer New Year''' [[File:Water tradition 17 April Day.jpg|thumb|ថ្ងៃទី១៧ មេសា ជាថ្ងៃដែលកំណត់ដោយការបើកច្រកទ្វារសករាជ ភាពមិនល្អអាចនិងកើតមាននូវថ្ងៃនេះ ដូចនេះទំនៀមហែរទេវរូប និង ទំនៀមព្រះសង្ឃចេញមកស្រោយទឹកក្នុងថ្ងៃឆ្លងនៃឆ្នាំថ្មី ដើម្បីលាងជម្រះភាពមិនល្អទាំងពួង]] ក្រោយចូលឆ្នាំខ្មែរមួយថ្ងៃ ពោលគឺថ្ងៃទី១៧ គណៈសង្ឃទាំង៣និកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និង ប្រាប់ឱ្យ ព្រះសងរាជ្យគ្រប់វត្ត នាំព្រះសង្ឃគ្រប់ៗអង្គ ចេញមកប្រស់ព្រំ ទឹកមន្តតាមភូមិស្រុករបស់ប្រជាជនខ្មែរ ដើម្បីបោសសំអាតនៅអំពើអាក្រក់ដែលកើតមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាពីមុនមក រំលឹកនៃការចងចាំ ថ្ងៃ១៧ មេសា ដែលពួក [[ខ្មែរក្រហម]] បានចូលមកកាន់កាប់ដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាទាំងស្រុងរហូតដល់មានការកាប់សម្លាប់ប្រជាពលរដ្ឋអស់រាប់លាននាក់ ។ ព្រះសង្ឃគ្រប់អង្គ នាថ្ងៃរសៀលនេះ និង ចេញមកដង្ហែរ ព្រះពុទ្ធបដិមារ ជាមួយទេវរូបរបស់ សាសនាព្រហ្មញ្ញ មាន [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] [[ព្រះឥសូរ]] [[ព្រះគណេស]] ជាមួយនិងការ សូត្រមន្តប្រស់ព្រំទឹក ដើម្បីបណ្ដេញ ពពួកបិសាច ដែលនាំយកភាពមិនល្អ មកថ្ងៃទី១៧នេះ ។<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (2005) [https://books.google.com/books/about/7th_Socio_Cultural_Research_Congress_on.html?id=x2K1s6ZQh1QC 7th Socio-Cultural Research Congress on Cambodia, 15-17 November 2004] Publisher: Royal University of Phnom Penh Original from University of California, Berkeley p.1035 </ref> '''តំណាលនិទាន''' មាននិទានអំពីថ្ងៃទី១៧ មេសា ដែលឆ្លងសករាជរួច ដែលច្រកទ្វារបិសាច និង ច្រកទ្វារទេវតាបានបើកដំណាលគ្នា បង្កើតបានជាចម្បាំងរវាងពួកទេវតា និង ពួកបិសាច ពួកទេវតាបានបើកច្រកទ្វារទាំង២១ ដើម្បីចេញធ្វើចម្បាំងនិងពួកបិសាច ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋខ្មែរមាននូវកិច្ច [[ជំនឿការអុជធូប]] ទាំង២១សសៃ ដើម្បីឧទ្ទិសសំបូងរូង មកដល់បញ្ចុប្បន្ននេះ ។ នៅក្នុងព្រះគុម្គីរពុទ្ធសាសនាមហាយាន នាប្រទេសចិន បាននិទានអំពីពួកបិសាច ដែលដឹកនាំដោយស្ដេចបិសាចឈ្មោះ "អូធាន" បានច្បាំងដណ្ដើមកាន់កាប់ឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទនាពេលនោះ ខាងទេវតាបានច្បាំងចាញ់ ហើយពួកបិសាចបានគ្រប់គ្រងនៅឋានទាំង៣ ដើម្បីបង្ក្រាបពួកបិសាចបាន ព្រះពុទ្ធ បានទៅចាប់បដិសន្ធិជា មនុស្សលោក មករួមនិងពួកទេវតា ចេញមកប្រយុទ្ធជាមួយនិងពួកបិសាច ទើបអាចយកឈ្នះពួកបិសាចបាន និទានចង់ពន្យល់ថា ព្រោះបើព្រះពុទ្ធ សម្លាប់ពួកបិសាច ក្នុងទម្រង់ជាព្រះ នោះទ្រង់និងដាច់អាបត្តិដោយការសម្លាប់សត្វ មិនអាចក្លាយជាព្រះអរហន្តឡើយ ។ និទាននៅក្នុងគម្ពីរគ្រឹស្តសាសនា របស់ពួកអុឺរ៉ុប ថ្ងៃទី១៧ មេសា ដូចគ្នា ជាថ្ងៃដែលព្រះយេស៊ូគ្រឹស្ត លោករស់ឡើងវិញម្ដងទៀត ។ តឹកតាងនៃចម្លាក់ ព្រះទេវៈទាំងអស់ដែលជិះលើសត្វយានជំនិះរបស់ខ្លួន គ្រប់ព្រះហត្ថកាន់ទៅដោយគ្រប់សាស្ត្រាវុធ ដែលឆ្លាក់ នៅជ្រុងថែវខាងលិចចំហៀងខាងជើង នៃ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] ពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍នៃការបើកច្រកទ្វារទេវតាទាំង២១ ដើម្បីធ្វើចម្បាំងរវាងពួកទេវៈ និងពួកបិសាច ។ ក្នុងនោះ មានព្រះសូរិយា បរនូវរាជរថចម្បាំងរបស់ខ្លួនអូសដោយ អស្សតរ ៧ ក្បាល នៅខាងក្រោមព្រះសូរិយា មានទេពនិករទាំង ៩ ចេញមកធ្វើចម្បាំងផងដែរ ។ មានរូបចម្លាក់ទេវតារក្សាទិសទាំង៨ ផងដែរ ដែលលោកគង់លើយានជំនិះរបស់ខ្លួន និងប្រដាប់ទៅដោយគ្រឿងសាស្ត្រាបវុធក្នុងព្រះហត្ថ ដូចជា៖ * ១. ព្រះកុវេរៈ គង់លើយក្ស ថែរក្សាទិសឧត្ដរ លោកជាអធិបតីលើពួក យក្ស លោកមានឈ្មោះមួយទៀតថា សម្ដេចព្រះវេស្សវ័ណ ។ * ២. ព្រះវារុណ គង់លើហង្ស ថែរក្សាទិសបស្ចឹម លោកជាអាទិទេពតំណាងឱ្យគង្គា ដែលមានន័យថា ទឹក មានជាអាថ៍ ភ្លៀង ស្ទឹង ទន្លេ សមុទ្រ ។ * ៣. ព្រះស្កន្តៈ គង់លើមយូរា (ក្ងោក) ថែរក្សាទិសនារតី លោកជាបុត្ររបស់ [[ព្រះឥសូរ]] ។ * ៤. ព្រះវាយុ គង់លើសេះ ថែរក្សាទិសពាយ័ព្យ លោកជាអាទិទេពតំណាងឱ្យខ្យល់ ឬ ព្យុះ ។ * ៥. ព្រះឥន្រ្ទ គង់លើដំរីក្បាលបី ថែរក្សាទិសបូព៌ា លោក ជាស្ដេចគ្រប់គ្រងពួកទេវតា ទាំង៣៣ពួក ។ * ៦. ព្រះយមរាជ គង់លើក្របី ថែរក្សាទិសទក្សិណ លោកជាស្ដេចដែលគ្រប់គ្រង ឋាននរក និងជាអ្នកកាន់ច្បាប់ ក្ដោបក្ដាប់នៃព្រលឹងវិញាណខ្មោចទាំងអស់ ព្រះយមរាជ មានសៀវភៅកំណត់ហេតុជីវិតរបស់មនុស្សទាំងអស់នៅលើផែនដី ហើយនៅពេលដែលមនុស្សណាអស់ជីវិត ព្រះយមរាជ នឹងបញ្ជូនកូនចៅរបស់ខ្លួន ឱ្យទៅយកព្រលឹងវិញ្ញាណមនុស្សនោះ មកឋាននរកដើម្បីកាត់ក្តី ។ * ៧. ព្រះអគ្គី គង់លើរមាស ថែរក្សាទិសអគ្នេយ៍ លោកជាអាទិទេពតំណាងឱ្យភ្លើង លោកជាកូនច្បងរបស់ [[ព្រះព្រហ្ម]] លោកមានមុខ២ តំណាងឱ្យថាមពល២ គឺ ពន្លឺ និង កំដៅ ។ * ៨. ព្រះឥសានៈ គង់លើរាជសីហ៍ ថែរក្សាទិសឥសានលោកជាអាទិទេពតំណាងឱ្យអាកាស និងជាព្រះដែលតំណាងឲ្យថាមពល ដែលមើលមិនឃើញនោះគឺ "សំឡេង" ។ == តើសហគមន៍ពលរដ្ឋខ្មែរ អាមេរិកកាំង គួរចូលឆ្នាំខ្មែរយ៉ាងដូចម្ដេច? == '''How should the Cambodian-American community celebration Khmer New Year?''' * រៀងរាល់មួយឆ្នាំម្ដង នៃថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ យើងតែងសង្កេតឃើញថា ពលរដ្ឋខ្មែរអាមេរិកាំង តែងតែមានសេចក្ដីនឹករលឹកទៅដល់ថ្ងៃចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួន ហើយពួកគេនិងបង្កើតឱ្យមានក្បួនព្យុហយាត្រា (Parade Khmer New Year) ជាប្រចាំឆ្នាំ ដែលជារឿងល្អប្រពៃណាស់ ក៏ប៉ុន្តែ ក្បួនព្យុហយាត្រា របស់ពួកគេជារៀងរាល់ឆ្នាំមើលទៅហាក់បីដូចជាដំណើរធម្មតា មិនមានអ្វីដែលធ្វើឱ្យសារទររំភើបសោះ មិនមានការលើកយកអត្ថន័យណាមួយក្នុងនិទានចូលឆ្នាំយកទៅបង្ហាញដល់ជនបរទេសសោះ គួរមានក្បួនដង្ហែរ គោមផ្កាយ ក្បួនដង្ហែរទេវតាសង្ក្រាន្ត ក្បួនដង្ហែរក្បាលព្រហ្ម ក្បួនដង្ហែបដិមារព្រះពុទ្ធធំៗគង់លើរតនបល្ល័ងផ្កាឈូក ដូចជាមិនឃើញមានសោះ (រកអត្ថន័យ នៃពាក្យចូលឆ្នាំមិនឃើញនោះទេ) ហើយពួកគេប្រមូលផ្ដុំគ្នាទៅវត្ត ក្រៅពីចូលវត្តរួចមានលេងល្បែងប្រជាប្រិយតិចតួច ហើយអង្គុយញាំអីធម្មតា លក្ខណៈបែប (Picnic) គ្រួសារដោយឡែកៗពីគ្នា មិនមានអ្វីសម្គាល់ជាភាពធំដុំក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរនោះទេ !! ពលរដ្ឋខ្មែរអាមេរិកកាំង គួរបង្កើតឱ្យមានក្បួនព្យុហយត្រាពេលល្ងាច មានដង្ហែរគោមរូបផ្កាយ រូបព្រះផ្សេងៗ តំណាងឱ្យ ក្បួនហែរទេវតា បង្កើតឱ្យមានពិធីប៉ាតម៉្សៅ ក្នុងពេលប្រារព្ធពិធីហែរក្បួន ជាកិច្ចទទួលនូវសេចក្ដីក្រអូប ជាងនោះទៅទៀតគួរមានបាញ់នៅភ្លើងកាំជ្រួចផងដែរ គម្ពីរពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា បានបញ្ចាក់ថា វត្តអារាម ជាទីស្ងប់ស្ងាត់ផងដែរ តាមរយៈ លោកទេព ពិទូរឈឹមក្រសេម មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ធ្លាប់លើកឡើងថា មិនគួរឱ្យមានការរាំរែកវក់វីនៅពីមុខព្រះពុទ្ធបដិមាករនោះទេ វាជាអំពើបាប យើងក្រឡេកទៅមើលវត្តអារាមជាច្រើននៅកម្ពុជាបានធ្លាក់ចុះនៅក្រមសីលធម៌ជាខ្លាំងការចាក់ធុងបាសដម្លង់នៅតាមវត្តអារាម ដោយញាក់ញ័រ កន្ត្រាក់ៗចាក់សុទ្ធតែបទ Remix នៅពីមុខព្រះវិហារ នៅចំពីមុខព្រះពុទ្ធអង្គថែមទៀត ហើយមានអ្នកខ្លះក៏ឈានទៅដល់ការវាយតប់គ្នាក្នុងវត្តអារាមផងដែរ នេះហើយជាអំពើអន្តរាយនៃសីលធម៌ទំនៀមវប្បធម៌ជាតិ ។ ព្រះសង្ឃមួយចំនួនដែលគាត់រៀនព្រះគម្ពីពុទ្ធសាសនាបានតិច ក៏កើតជាក្ដីទោម្នេញមិនដឹងទាក់ទាញក្មេងៗយុវជនបែបណាមកវត្តលេងកំសាន្ត មានតែចាក់ធុងបាសតម្លង់ក្នុងវត្តអារាម យ៉ាងអនាធិបតេយ្យ ទាំងដែលគ្រប់វត្តអារាមជាទីស្ងប់ស្ងាត់នៃព្រះធម៌ ។ ព្រះសង្ឃមួយចំនួនដែលបួសជំពាក់ដោយគលេស នៃតណ្ហាកាមគុណ បានបង្កើតឱ្យមានការរាំរែក ពាសពេញវត្ត ប្រាសចាកពីពាក្យថា វត្តជាទីសំណាក់ធម៌ និង ជាទីស្ងប់ស្ងាត់ ព្រះសង្ឃមួយចំនួននៅមិនទាន់យល់ពីវដ្តរបស់មនុស្ស ដែលសប្បាយ ក្នុងរូបភាពជា កុមារតូច កុមារជំទង់ កុមារពេញវ័យ ចូលដល់វ័យមនុស្សធំ វ័យមនុស្សចាស់ ក៏ធ្លាក់ចុះនៃការសប្បាយជាបន្តបន្ទាប់ ហើយធុញទ្រាន់និងការសប្បាយរបស់ក្មេងៗដែលកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់រហូតដែលយើងថា វដ្តនៃមនុស្ស (ភាពសប្បាយជាកង់រង្វង់) * បុរាណចារ្យ លោកខំសយោគសាសនាទាំងពីរបញ្ជូលគ្នា ដែលចាត់ទុក ព្រហ្មញ្ញសាសនា ជាឪពុក ចាត់ទុកពុទ្ធសាសនា ជាម្ដាយ សាសនាទាំងពីរបានចូលគ្នាជាធ្លុងមួយ បង្កើតបានជាទំនៀមខាងផ្នែកអាណាចក្រ និង ទំនៀមខាងផ្នែកពុទ្ធចក្រ ដើម្បីឱ្យប្រទេសជាតិរីកចម្រើនរុងរឿង ដូចបណ្ដាលប្រទេសដទៃ ផ្នត់គំនិតដ៏ល្អឯកនេះហើយ នៅទទួលរងនូវការលាបពណ៌គ្នាគ្រប់រូបភាព ។ == ព្រេងនិទាន ចូលឆ្នាំខ្មែរ == '''Khmer New Year Legends''' [[File:Cambodian - The Hindu God Brahma - Walters 542734.jpg|thumb|Brahma Avatar Lokesvara cut his head scarifice to Dhamabal Kumar]] តាមរយៈមហាសង្ក្រាន្តសូត្រ ឆ្នាំ 1892 របស់លោក ឧកញ៉ា ហោរ៉ាធិបតី ទិព្វនៃ្យ នេត្យដួង ជាសម្ដេចហោរា ទីប្រឹក្សាផ្ទាល់ របស់ព្រះបាទនរោត្ដម បាននិទានអំពី ទេវៈ [[ព្រះព្រហ្ម|មហាព្រហ្ម]] បានបែងភាគជា [[អវតារ]] លោកកេរស្វារៈ ជាសក្កទេវរាជនៃឋានទេវតា បានកាត់ផ្ដាច់ សិរសារបស់ខ្លួនហៅថា កុបិល ដែលបានមកពីពាក្យ "ក្បិល" មានន័យថា ការកាត់ផ្ដាច់ ។ មហាព្រហ្ម ដែលជា អវតារ លោកកេរ្ត៍ស្វារៈ (Avatar Lokesvara) មានព្រះភ័ក្រ មុខបួន តំណាងឱ្យ ព្រហ្មវិហារធម៌ទាំង៤ មាន៖ មេត្តា ករុណា មុទិតា និង ឧបេក្ខា ។ តាមរយៈរឿងអក្សរសិល៍ខាងលើ យើងមានភស្តុតាងជាច្រើនទៀត តាមរយៈ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] ដែលសាងសង់ ដោយព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ឧទ្ទិសចំពោះ អវតារ លោកកេរស្វារៈ ក្នុងគោលគំនិតនៃការបង្រួម [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ឱ្យក្លាយជាសាសនាតែមួយ ដើម្បីបង្កើតបានអរិយធម៌សាសនាដ៏រុងរឿងសម្រាប់មហានគររបស់ព្រះអង្គ ។<ref> Frank Webster Price (1950) [https://books.google.com/books/about/Collier_s_Encyclopedia.html?id=3H9VmUWdIOsC Collier's Encyclopedia: With Bibliography and Index, Volume 18], Publisher: Collier, Original from The Ohio State University </ref> === ព្រហ្មវិហារធម៌ទាំង៤ === '''4 Brahma-vihara''' === មេត្តា === '''Mettā''' មេត្តា ឬ មេត្រី ([[សំស្ក្រឹត]]: मैत्री) សេចក្តីស្រឡាញ់ សេចក្តីរាប់អានគ្នា សេចក្តីសណ្ដោសប្រណី បំណងឱ្យអ្នក​ដទៃ​បាននូវសេចក្តីសុខ ។ === ករុណា === '''Karuṇā''' ករុណា ([[សំស្ក្រឹត]]: करुणा) សេចក្តីអាណិតអាសូរចំពោះខ្លួនឯង និង អ្នកដ៏ទៃ ដោយមិនចង់ឃើញនូវសេចក្ដីទុក្ខ របស់អ្នកដ៏ទៃ និងមានចិត្តប្រាថ្នាចង់ឱ្យអ្នកដ៏ទៃ ឆាប់រួចចាកសេចក្តីទុក្ខនោះ ។ === មុទិតា === '''Muditā''' មុទិតា ([[សំស្ក្រឹត]]: मुदिता) សេចក្តីរីករាយត្រេកអរ នៅពេលឃើញអ្នកដទៃ បានទទួលសេចក្តីសុខចម្រើន មានចិត្តត្រេកអរ និងអ្នកដទៃ ពេលឃើញអ្នកដទៃបានល្អ មិនមានចិត្តច្រណែន​និន្ទា​ឈ្នានីសឡើយ ។ === ឧបេក្ខា === '''Upekṣā''' ឧបេក្ខា ([[សំស្ក្រឹត]]: उपेक्षा) សេចក្តីមិនលម្អៀងចិត្ត ការរក្សាចិត្តជាកណ្ដាល មានទស្សនៈវិស័យវែងឆ្ងាយ ប្រកបដោយសេចក្ដីត្រិះរិះ និងពិចារណា តាមរយៈការប្រតិបត្តិនៃចក្ខុ ។ === មហាសង្ក្រាន្តសូត្រ === '''Maha Sangkran Sutra''' === និទានអំពី សិរីមង្គលទាំង៣ប្រការ === '''Tales about the three kinds of glory''' [[File:Kailash north.JPG|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Mahabrahma Kobil Maha Brahma] cut his head worshiping to Dhammabal Kumar and keep his head in cave of Mount Kailas.]] មានតំណាលនិទានថា នៅដើមនៃភទ្ទកប្ប មានសេដ្ឋីម្នាក់លោកមានកូនប្រុសម្នាក់ឈ្មោះថា "ធម្មបាលកុមារ" (Dhamabal Kumar) ដែលមាននូវចំណេះវិជ្ជាដ៏វិសេស ចេះភាសាសត្វ ​និងបានរៀនចេះចប់គម្ពីរត្រៃវេទតាំងពីអាយុបាន ៧ឆ្នាំ ។ សេដ្ឋីបិតាបានសាងប្រាសាទមួយ នាឆ្នេរទន្លេជាប់ដើមជ្រៃធំមួយ ដែលជាទីលំនៅរបស់បក្សីទាំងពួង ដើម្បីធ្វើការសម្មាធិ និងហាត់រៀន "ធម្មបាលកុមារ"បានក្លាយជាអាចារ្យក្មេងសមែ្តងមង្គលទេសនាផេ្សងៗដល់មនុស្សទាំងពួងផងក្នុងលិទ្ធិ [[ពុទ្ធសាសនា]] ។ គ្រានោះការសាបព្រោះព្រះពុទ្ធសាសនារបស់ធម្មបាលកុមារបានល្បីរន្ទឺដល់ "[[ព្រះព្រហ្ម|កុបិលមហាព្រហ្ម]]" ([https://en.wikipedia.org/wiki/Mahabrahma Kobil Maha Brahma]) or ([[អង់គ្លេស]]: Avatar Lokesvara) ជាទេពនៃ "ទេវៈមុខ៤" ដែលជាអ្នកសមែ្តងមង្គលដល់មនុស្សទាំងពួងក្នុងលទ្ធិ [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ។ ពេលនោះ[[កុបិលមហាព្រហ្ម ]]បានប្រមើលមើលហើយឆ្ងល់ថាហេតុអ្វីបានជា[[ព្រះពោធិសត្វ]] (Bodhisattva) ទៅចាប់កំណើតជាធម្មបាលកុមារហើយប៊ែរជាចង់លើកពុទ្ធសាសនាឱ្យល្បីរន្ទឺជាង [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] របស់អត្មាអញទៅវិញ!? ដើម្បីចង់ផ្ចាញ់[[ព្រះពោធិសត្វ]] ដែលចាប់កំណើតជាធម្មបាលកុមារ កុបិលមហាព្រហ្មក៏ក្រឡាខ្លួនជា "សមណព្រាហ្មណ៍" (Brahmanism) យាងចុះមកសួរនៅចំណោទប្រស្នា "៣ប្រការ" ដល់ធម្មបាលកុមារ ដោយសន្យាទុកថា បើដោះប្រស្នាបានអាត្មាដែលជាសមណព្រាហ្មណ៍ នេះបាន អាត្មាអញនិងកាត់ក្បាលបូជា ចំពោះធម្មបាលកុមារ តែបើធម្មបាលកុមារដោះប្រស្នានេះមិនរួចទេ អាត្មាអញនិងកាត់ក្បាលធម្មបាលកុមារ ដើម្បីបូជាចំពោះព្រហ្មញ្ញសាសនាវិញ ។ ធម្មបាលកុមារសុំឱ្យពន្យារពេលចំនួន ៧ថៃ្ងសិន ដើម្បីគិតប្រស្នា លុះកន្លងទៅ ៦ថៃ្ងហើយក៏នៅតែគិតមិនឃើញដឹងខ្លួនថាព្រឹកនេះនឹង ត្រូវស្លាប់ដោយអាជ្ញាកុបិលមហាព្រហ្មជាប្រាកដហើយដូចេ្នះ គួរតែរត់ ទៅលាក់ខ្លួន ពួនអាត្មាឱ្យឆ្ងាយប្រសើរជាង ។ ការគេចវេះរបស់ធម្មបាលកុមារបានទៅសម្រាកនៅ [[ដើមត្នោត]] មួយដែលជាសំបុកសត្វឥន្រី្ទញីឈ្មោលមួយគូអាស្រ័យនៅ ។ ** ឥន្ទ្រីទាំងនោះធ្វើជាជជែកគ្នាថា៖ ** ឥន្ទ្រីញីសួរថា :តើព្រឹកនេះយើងបានអាហារអ្វីស៊ី? ** ឥន្រី្ទឈ្មោលឆ្លើយថា : យើងនឹងស៊ីសាច់ ធម្មបាលកុមារ ដែលត្រូវ[[កុបិលមហាព្រហ្ម]]សម្លាប់ ព្រោះដោះប្រស្នាមិនរួច។ ** ឥន្រី្ទញីសួរថា តើប្រស្នានោះដូចមេ្តច ? ** ឥន្រី្ទឈ្មោលឆ្លើយថា : តើវេលាព្រឹកសិរីសួសី្តស្ថិតនៅត្រង់ណានៃមនុស្ស ? "ប្រស្នាទី១ ត្រូវឆ្លើយថា នៅមុខ"ហេតុនេះទើបមនុស្សទាំងឡាយត្រូវយកទឹកលប់មុខ ដើម្បីជាមង្គលនៅ ពេលព្រឹក ។​ ** ឥន្ទ្រីឈ្មោលបន្ត តើថៃ្ងត្រង់សិរីសួស្ដីស្ថិតនៅត្រង់ណា នៃមនុស្ស ? "ប្រស្នាទី២ ត្រូវឆ្លើយថា នៅដើមទ្រូង" ដែលហេតុនោះពេលថ្ងៃត្រង់ក្ដៅខ្លាំងទើបមនុស្សត្រូវយកទឹកលាងទ្រូងដើម្បីជាមង្គលនៅពេលថ្ងៃ ។ ** ឥន្ទ្រីឈ្មោលបន្តទៀត តើវេលាព្រលប់ចូលដេកសិរីសួស្ដីស្ថិតនៅត្រង់ណា នៃមនុស្ស? "ប្រស្នាទី៣ ត្រូវឆ្លើយថា នៅជើងហេតុនេះ ទើបមនុស្សទាំងឡាយត្រូវយកទឹកលាងជើងមុននិងចូលដេកដើម្បីជាមង្គល នៅពេលយប់ ។ ធម្មបាលកុមារបានលឺដូចេ្នះ មានចិត្តសប្បាយរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ក៏ត្រឡប់ទៅអាស្រមវិញដើម្បីដោះប្រស្នានៅថៃ្ងទី៧ជាថ្ងៃចុងក្រោយដែលជាថ្ងៃអាទិត្យ ។ ក្រោយមកធម្មបាលកុមារបានឆ្លើយដោះស្រាយប្រស្នានោះរួចពី "សមណព្រាហ្មណ៍" នោះ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏សុខចិត្តចាញ់និងកាត់ក្បាលដើម្បីបូជា ។ ព្រាហ្មណ៍នោះមុននិងកាត់ក្បាលរបស់ខ្លួន បានក្រឡាខ្លួនជា កុបិលមហាព្រហ្មវិញ រួចហៅបុត្រីខ្លួនទាំង៧អង្គ មកប្រាប់ថា ឥឡូវបិតាត្រូវកាត់ក្បាលបូជាចំពោះធម្មបាលកុមារ ដែលចាញ់ភ្នាល់ប្រស្នានោះ តែបើដាក់ក្បាលបិតានៅលើផែនដី ក៏នឹងកើតជាភ្លើងឆេះទាំងលោកធាតុ ហើយបើបោះទៅលើអាកាសនិងគ្មានភ្លៀងរាំងស្ងួត បើចោលក្នុងមហាសមុទ្រទឹកនិងរីងស្ងួតហួតអស់ ចូលបុត្រីយកក្បាលបិតាទៅតម្កល់នារូងភ្នំកៃឡាស ([[អង់គ្លេស]]: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mount_Kailash Mount Kailash]) ដូចេ្នះសូមបុត្រីទាំង៧ យកពានមកទទួលក្បាលរបស់បិតា បណ្ដាំចប់ហើយ កបិលមហាព្រហ្មក៏កាត់ក្បាលហុច ទៅយឱ្យនាង "ទុង្សាទេវី" ដែលជាកូនច្បង ។ នាង [[ទុង្សាទេវី]] ក៏យកពានមាសទៅទទួលក្បាលបិតារួចហោះ ហែប្រទក្សិណភ្នំព្រះសុមេរុរាជ ជុំចក្រវាឡ តាមផ្លូវព្រះអាទិត្យចរគម្រប់ចំនួន ៦០នាទី ហើយក៏ដង្ហែព្រះសិរសាបិតា ទៅប្រតិស្ឋានទុក ក្នុងមណ្ឌលនៅក្នុងគុហាគន្ធមាលី នាទីភ្នំ នៃភំ្នកៃឡាស រួចបូជានៅគឿ្រងទិព្វផេ្សងៗ រួចហើយក៏ជុំនំអស់ទេវតា និងទេពនិករ នៃលទ្ធិវេទ ([[អង់គ្លេស]]: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vedas Ved]) ទាំងមួយសែនកោដិទៅស្រង់ទឹក អនោតត្តមហាស្រះ ដែលមានទឹកហូរចេញពីបំពង់ថ្មកែវ នៃមាត់ព្រះគោឧសភារាជ ដែលជាយាន្តជំនិះរបស់ "[[ព្រះឥសូរ]]" ដោយភាពត្រជាក់ត្រជុំក្សេមក្សាន ព្រះហរទ័យ ទើបនាំគ្នាសមទានសីលដោយសេចក្ដីសមនស្សរីករាយគ្រប់ៗព្រះអង្គក្នុង "ភគវតីសភាសាលា" ដែល "ព្រះវិស្វកម្មទេវបុត្រ" ជាជាងវិស្វករ នៃឋានសួគ៌ និមត្តថ្វាយ ហើយបន្ទោរបង់នូវអពមង្គលឱ្យជ្រះស្រឡះដើម្បីចម្រើននូវសុភមង្គល សិរីសួស្ដីជន្មាយុយុឺនយូរ ដល់មនុស្សសត្វលោកទាំងឡាយ ឱ្យទទួលបាននូវសេចក្ដីសុខតរៀងទៅ ។ លុះ​ដល់​គម្រប់ ១ឆ្នាំជា សង្ក្រាន្ត ​នាងទេវតា​ទាំង ៧ អង្គ ​ក៏​ផ្លាស់​វេនគ្នា មក​អញ្ជើញ ព្រះសិរ​សា[[កុបិលមហាព្រហ្ម]] ដែលរក្សាទុកក្នុងរូងភ្នំទឹកកកនាភ្នំកៃឡាស ខេត្តហេមពាន នាំចេញមកតម្កល់លើពានមាសហោះហើរប្រទក្សិណ ភ្នំព្រះសុមេរុរាជ ចំនួន ៦០នាទី ទើបយាងត្រឡប់ទៅតម្កល់ទុក ព្រះសិរសាបិតា នៅកន្លែងដើមវិញ រួចទើប​​ត្រឡប់ទៅស្ថានទេវលោកវិញ ។ <ref> Astrologer Nhim Pen (1947) [https://books.google.com/books/about/Prakratidin_kambuj%C4%81.html?id=yODnAAAAMAAJ Cambodia Calendar], Contributor: William J. Gedney, Publisher: Association Sutharot, Original from the University of Michigan p.118 </ref> === ពន្យល់និទាន === * តួអង្គ កុបិលមហាព្រហ្ម គឺជា អវតារ លោកកេរ្តិ៍ស្វារៈ (Avatar Lokesvara) តំណាងឱ្យ ព្រហ្មវិហារធម៌ទាំង៤ មាន៖ មេត្តា ករុណា មុទិតា និង ឧបេក្ខា ។ * តួអង្គ ធម្មបាលកុមារ គឺជា តួអង្គ ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) ក្នុងពុទ្ធសាសនាមហាយាន បុគ្គលដែលអាចដល់ព្រះនិព្វានបាន ប៉ុន្តែពន្យារពេលធ្វើសេចក្ដីប្រស់មេត្តាដល់សត្វលោកដែលរងទុក្ខ ។ * នៅពេលដែល កបិលមហាព្រហ្ម កាត់ព្រះសិរសាររបស់ខ្លួន ទ្រង់បានធ្មេចព្រះនេត្រ (បិទភ្នែក) រលត់ខន្ធ (khandha) គឺជា​បាតុភូត នៃញាណ ទាំង៥ របស់មនុស្ស ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ផ្សារភ្ជាប់និង [[ជំនឿការអុជធូប]] ៥សរសៃ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់អរុក្ខ អារ័ក្ស អ្នកតា ទេវតា មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ * ហេតុអ្វី ព្រះកេស កុបិលមហាព្រហ្ម មិនអាចបោះចោលនៅលើអាកាស លើដី និងក្មុងសមុទ្រ ដែលបណ្ដាលឱ្យលោកធាតុទាំងអស់ឆេះវិនាស នោះដោយសារតែ ព្រះកេសរបស់ទ្រង់បានស្រូបយកថាមពលភ្នែកទី៣ របស់ព្រះឥសូរ នៅពេលដែលព្រះឥសូរបានប្រើថាមពលភ្នែកទី៣ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាង ១លានអង្សារ ដុតបំផ្លាញព្រះកេសទី៥ របស់មហាព្រហ្ម ហើយកម្ដៅដែលសេសសល់ក្នុងព្រះកេសរបសមហាព្រហ្មទាំង៤ មានកម្ដៅរហូតដល់ ៥០០០ (៥ពាន់) ទៅ ១០០០០ (១មុឺន) អង្សាសេរ ទើបនិទានឱ្យយកព្រះកេសរបស់ទ្រង់តម្កល់នៅរូងភ្នំទឹកកក ដែលជាភាពត្រជាក់ នាភ្នំកៃឡាស (Mount Kailash) ។ * តួអង្គ ទេវតាមហាសង្ក្រាន្ត ទាំង៧ ដែលជាបុត្រី ទាំង៧របស់ កបិលមហាព្រហ្ម គឺតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នៅលើផែនដី ដែលរាប់ចាប់ពីកូនច្បង តំណាងឱ្យថ្ងៃអាទិត្យ រហូតដល់ថ្ងៃសៅរ៍ ដែលជារង្វាស់នៃឯក្កតាប្រចាំសប្ដាហ៍ផងដែរ ។ * តួអង្គ ព្រះវិស្វៈកម្មទេវបុត្រ គឺជាតួអង្គ តំណាងឱ្យ ព្រះពិស្ណុការ ជាជាងវិស្វៈករ នៃឋានសួគ៌ ដែលគ្រប់ការសាសង់ទាំងអស់នៅកម្ពុជា ត្រូវសែនព្រេនឧទ្ទិសបួងសួងដល់ទ្រង់ ដើម្បីជាសេចក្ដីសុខក្នុងការងារសាងសង់នេះ ។ * ពាក្យត្រូវ: កុបិលមហាព្រហ្ម ដកស្រង់ពីច្បាប់ដើម 1945 * ពាក្យមិនត្រឹមត្រូវ: កបិលមហាព្រហ្ម មិនមានក្នុងច្បាប់ដើម == ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ == '''The 7 Devata Sangkran''' ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ សម្ដែងកិរិយា អំពីការចេញហែ សិរសា កបិលមហាព្រហ្ម ដោយកំណត់ទៅតាមពេលវេលាច្បាស់លាស់ ជាមួយនិង ឈ្មោះទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង ៧ និង គ្រឿងអាភរណៈ នៃដំណើរមកដល់ដែលបានចងក្រងដោយក្រុម កិច្ចការនៃ ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ។ <ref>[[ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម]], ចាប ពិន (1960) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3382 ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស ភាគ១, ភាគ២ និងភាគ៣] , Publisher: កិច្ចការនៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ព.ស.២៥១២, Original From: Center for Khmer Studies Library, Website: [https://khmerstudies.org/ khmerstudies.org], DDC: 390.596 IBO (Browse shelf) </ref> * បេីចេញហែរនៅវេលាព្រឹកព្រលឹម ដល់ថ្ងៃត្រង់ (ទ្រង់ឈរ) មិនកាន់ខ្សែរបង្ហៀរ ៦ : ០០ ព្រឹក > ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ * បេីចេញហែរវេលាថ្ងៃត្រង់ ទល់នឹងព្រលប់ (ទ្រង់អង្គុយពាក់ឆៀង) ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ > ៦ : ០០ ល្ងាច * បើចេញហែរនៅវេលាព្រលប់ ទៅទល់អធ្រាត្រ (ទ្រង់ផ្ទំបេីកព្រះនេត្រ) ៦ : ០០ ល្ងាច > ១២ : ០០ អធ្រាត្រ * បេីចេញហែរនៅវេលាអធ្រាត្រ ទៅទល់ភ្លឺ (ទ្រង់ផ្ទំបិទព្រះនេត្រ) ១២ : ០០ រំលងអធ្រាត្រ > ៦ : ០០ ព្រឹក {| class="wikitable" ! style="background-color:#C0C0C0" width=10% | ពណ៌អម្ពរពស្ត្រា តំណាងថ្ងៃ ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | ព្រះនាម ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | លម្អរព្រះកាណ៌ ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | គ្រឿងអាភរណៈ អលង្ការត្បូង ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | ភក្សាហារ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ក្នុងព្រះហត្ថ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | យាន្តជំនិះ ជាសំស្ក្រឹត |- | align="center" style="background:#FF0000;" | {{font color | White | ថ្ងៃអាទិត្យ}} | align="center" | [[ទុង្សាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាទទឹម]] | align="center" | [[បទុមរាគ]] <br/> "ត្បូងទទឹម" (Ruby) | align="center" | សោយផ្លែឧទុម្ពរ (ផ្លែល្វា) | align="center" | ឆ្វេង-[[ខ្យងស័ង្ខ]] | ស្តាំ-[[កងចក្រ]] | align="center" | ហ្គារូដា गरुड (គ្រុឌ) |- | align="center" style="background:#FFAA1D;" | {{font color | White | ថ្ងៃច័ន្ទ}} | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាអង្គាបុស្ប]] | align="center" | [[កែវមុក្តា]] <br/> "គជ់ខ្យង" (Pearl) | align="center" | សោយតេលំ तैल <br/> (ប្រេងល្ង ឬ ប្រេងសណ្ដែក) | align="center" | ឆ្វេង-[[ឈើច្រត់]] | ស្តាំ-[[ព្រះខ័ន]] | align="center" | វ្យាឃ្រ व्याघ्र (ខ្លាធំ) |- | align="center" style="background:#7851A9;" | {{font color | White | ថ្ងៃអង្គារ}} | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ឈូក|ផ្កាឈូក]] | align="center" | [[កែវមោរ៉ា]] <br/> "ត្បូងសមុទ្រ​" (Coral) | align="center" | សោយលោហិត (ឈាម) | align="center" | ឆ្វេង-[[ដងធ្នូ|ធ្នូ]] |ស្តាំ- [[ត្រីសូល៍]] | align="center" | អស្សតរ अश्व (សេះ) |- | align="center" style="background:#6B8E23;" | {{font color | White | ថ្ងៃពុធ}} | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាចម្ប៉ា]] | align="center" | [[កែវពិទូរ្យ]] <br/> "ត្បូងភ្នែកឆ្មា" <br/> (Cat'S Eye Gem) | align="center" | សោយទឹកដោះសប្បិ <br/> (ទឹកដោះគោច្អិន) | align="center" | ឆ្វេង-[[ឈើច្រត់]] | ស្តាំ-[[ម្ជុល]] | align="center" | គទ្រភៈ गर्दभ (លា) |- | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍}} | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" | សៀត ផ្កាមណ្ឌា ([[ផ្កាមន្ទារ]]) | align="center" | [[កែវមរកត|មរកត]] <br/> "ត្បូងពណ៌បៃតង" <br/> (Emerald) | align="center" | សោយសណ្ដែក ល្ង | align="center" | ឆ្វេង-កាំភ្លើង [[វិជ្រៈ|វជ្រ]] | ស្តាំ-[[កង្វេរដំរី]] | align="center" | [[គជសារ]]​ कुञ्चर ([[គជសារ|ដំរី]]) |- | align="center" style="background:#1260CC;" | {{font color | White | ថ្ងៃសុក្រ}} | align="center" | [[កិមិរាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាចង្កុលណី|ផ្កាចង្កុលណី]] <br/> ([[ផ្កាចង្កុលណី|ផ្ការំចង់]]) | align="center" | [[ផុស្សរាគ]] புஷ்பராகம் <br/> "ត្បូងពណ៌លឿង" (Topaz) | align="center" | សោយចេកណាំវ៉ា | align="center" | ឆ្វេង-[[ពិណ]] | ស្តាំ-[[ព្រះខ័ន]] | align="center" | មហឹសា महिष (ក្របី) |- | align="center" style="background:#570861;" | {{font color | White | ថ្ងៃសៅរ៍}} | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ត្រកៀត| ផ្កាត្រកៀត]]<br/> ([[ត្រកៀត|ផ្កាកំប្លោក]]) | align="center" | [[និលរ័ត្ន |និលរ័តន៍]] <br/> "ត្បូងពណ៌ខៀវ ឬ ត្បូងកណ្ដៀង" <br/> (Sapphire) | align="center" | សោយសាច់ទ្រាយ ពពួក ក្ដាន់ ឈ្លូស | align="center" | ឆ្វេង-[[ត្រីសូល៍]] | ស្តាំ-[[កងចក្រ]] | align="center" | មយូរ៉ា मयूर (ក្ងោក) |} === អត្ថន័យនៃពណ៌មង្គលប្រចាំថ្ងៃទាំង៧ === '''The meaning of 7 color glory of daily happiness''' អត្ថន័យនៃសំលៀកបំពាក់ ពណ៌មង្គលប្រចាំថ្ងៃ នៃសប្ដាហ៍របស់កម្ពុជា ដែលបានដកស្រង់ចេញពីពណ៌មង្គលរបស់ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ ដែលជាពណ៌តំណាងឱ្យថ្ងៃកំណើតរបស់ពួកគេ បុរាណខ្មែរលោកមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំថា ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តដោយស្លៀកពាក់ តាមពណ៌នៃថ្ងៃកំណើតរបស់ពួកគេ នោះពួកគេនិង ជួបនូវភាពជោគជ័យ សុភមង្គល ភាពសុខដុមរមនា សុខភាពល្អ និងសំណាងល្អ, ពណ៌តំណាងថ្ងៃនិមួយៗមានអត្ថន័យដូចតទៅ៖ <ref> Michael Freeman, Gillian Green (2003) [https://books.google.com/books/about/Traditional_Textiles_of_Cambodia.html?id=DYXWAAAAMAAJ Traditional Textiles of Cambodia: Cultural Threads and Material Heritage River Books guides], Publisher: River Books, Original from the University of Michigan p.320 [[ISBN]]: 9748225399 </ref>​ * '''[[ថ្ងៃអាទិត្យ]]''' {{colorbox|red}} (Red) ពណ៌ក្រហម តំណាងឱ្យថ្ងៃវីរៈភាព ភាពអង់អាចក្លាហាន ។ ថ្ងៃអាទិត្យ ជាក្រុមមនុស្សដែលមិនចេះអែបអបអ្នកដ៏ទៃ បើមានចិត្តពិរោធ (ខឹង) និងកើតជាភ្លើងខ្លាំង ដូចនេះរមែងធ្វើឱ្យកិច្ចការរបស់ខ្លួនតែង ខូចខាតអាសាបង់ឥតការ និង ស្ដាយក្រោយជានិច្ច បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌ក្រហមដើម្បីជាមង្គល ចេះគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍ ដែលធ្វើឱ្យខ្លួនគេយល់ថា ខ្លួនរបស់គេនិងធ្វើតែការងារចាំបាច់ សម្រាប់រូបគេផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ ។ * '''[[ថ្ងៃច័ន្ទ]]''' {{colorbox|#FFAA1D}} (Bright yellow) ពណ៌លឿងទុំ តំណាងឱ្យថ្ងៃសោមនស្ស ភាពរីករាយ ។ ថ្ងៃច័ន្ទ ជាក្រុមមនុស្ស ដែលសេពគប់មិត្តភក្តិ បានល្អតែដំបូងប៉ុណ្ណោះ លុះយូរទៅច្រើនព្រងើយៗដាក់គ្នា ហើយក៏បាត់បង់ទំនាក់ទំនងដែលអាចបង្កើតជាឱ្យកាស និងប្រយោជន៍ដល់រូបគេ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌លឿងទុំដើម្បីជាមង្គល ចេះធ្វើសេចក្ដីសោមនស្ស ចេះរក្សាទំនាក់ទំនង ការប្រាស្រ័យទាក់ទង ដើម្បីបានជាប្រយោជន៍តទៅមុខទៀត ។ * '''[[ថ្ងៃអង្គារ]]''' {{colorbox|#7851A9}} (Royal Purple) ពណ៌ស្វាយ តំណាងឱ្យថ្ងៃអាថ៍កំបាំង ភាពជឿជាក់លើខ្លួនឯង ។ ថ្ងៃអង្គារ ជាក្រុមមនុស្ស ដែលពោពេញទៅដោយហេតុផលច្រើន គេច្រើនមានសេចក្ដីភ័យព្រួយច្រើនទៅលើរឿងការងារអ្វីមួយ ជាមនុស្សខ្លាចមុខខ្លាចក្រោយ ធ្វើកិច្ចការអ្វីមួយច្រើនអែអង់ និងពឹងពាក់ទៅលើអ្នកដទៃ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌ស្វាយ ដើម្បីជាមង្គល បង្កើនសេចក្ដីក្លាហាន និងភាពជឿជាក់លើខ្លួនឯង នោះកិច្ចការអ្វីៗក៏បានសម្រេចផងដែរ ។ ​​* '''[[ថ្ងៃពុធ]]''' {{colorbox|#6B8E23}} (Olive drab ) ​ពណ៌សុីលៀប តំណាងឱ្យថ្ងៃសុទិដ្ឋិនិយម ភាពជាអ្នកដឹកនាំ ។ ថ្ងៃពុធ ជាក្រុមមនុស្ស ដែលច្រើនតែមើលងាយការងារ និង ស្ថានកាល ហើយចូលចិត្តនិយាយអួតអាងទៅអ្នកដ៏ទៃ និងមិនចេះខ្លាចអ្នកណាឡើយ ដូចនេះហើយរូបគេផ្ទាល់ច្រើនសម្បូរគេស្អប់ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌សុីលៀប ជាមង្គលដើម្បីឱ្យមានគំនិតសុទិដ្ឋិនិយម ការយល់ល្អគិតល្អចំពោះអ្នកដទៃ ទើបអាចដឹកនាំខ្លួនឯងបានល្អគេចចេញពីការស្អប់ខ្ពើមផងដែរ ។ * '''[[ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍]]''' {{colorbox|green}} (Green) ពណ៌បៃតង តំណាងឱ្យថ្ងៃវិនិច្ឆ័យ ​ភាពរីកចម្រើនរុងរឿង ។ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ជាក្រុមមនុស្ស ដែលមិនចូលចិត្តការនិយាយស្ដីច្រើន ហើយការងាររបស់គេច្រើនមានប្រសិទ្ធភាព ព្រោះគេជាមនុស្សម៉ត់ចត់ចំពោះការងារផងដែរ តែគេច្រើនមានសេចក្ដីថ្នាំងថ្នាក់ចំពោះអ្នកជុំវិញខ្លួន ដោយការគិតអវិជ្ជមានទៅលើអ្នកដ៏ទៃ និងការចាប់កំហុសរបស់អ្នកដ៏ទៃ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌បៃតង ជាមង្គលដើម្បីឱ្យរូបគេចេះវិនិច្ឆ័យ ថ្លឹងថ្លែង ព្រោះការចាប់កំហុសអ្នកដ៏ទៃ បង្កើតបានតែការមិនចុះសម្រុងគ្នា និងមិនធ្វើឱ្យរូបគេមានភាពរីកចម្រើនរុងរឿងនោះទេ ។ * '''[[ថ្ងៃសុក្រ]]''' {{colorbox|#1260CC}} (Blue) ពណ៌ខៀវ តំណាងឱ្យថ្ងៃប្ដេជ្ញាចិត្ត ភាពអំណត់ព្យាយាម ។ ថ្ងៃសុក្រ ជាក្រុមមនុស្ស ដែលមិនទុកចិត្តអ្នកដ៏ទៃជាងរូបគេផ្ទាល់នោះទេ ទោះក្នុងសភាពណា ការណាក៏ដោយ រូបគេចូលចិត្តសួរដេញដោល បញ្ជាក់សំដីគ្នាណាស់ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌ខៀវ ជាមង្គល ព្រោះភាពអំណត់ព្យាយាម និងការប្ដេជ្ញាចិត្តរបស់អ្នក សុទ្ធតែកើតមានបានដោយសារថ្វីដៃរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ។ * '''[[ថ្ងៃសៅរ៍]]''' {{colorbox|#570861}} (Dark Purple) ពណ៌ព្រីងទុំ តំណាងឱ្យថ្ងៃរាក់ទាក់ ​ភាពប្រាកដនិយម ។ ថ្ងៃសៅរ៍ ជាក្រុមមនុស្ស ដែលចូលចិត្តជួយអ្នកដទៃ ច្រើនជាទីទុកចិត្តដល់អ្នកដ៏ទៃ ដោយបែបនេះហើយ ទើបរូបគេទទួលបានអំណោយជារឿយៗ ពីអ្នកដ៏ទៃ ហើយជាអ្នកពូកែរៀបពាក្យពេចន៍ច្រើនចាក់បណ្ដោយ ហើយចេះប្រើពាក្យផ្អែមគ្រប់កាលៈទេសៈ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពណ៌ព្រីងទុំ ឬ ស្វាយក្រម៉ៅ ជាមង្គល ព្រោះភាពរាក់ទាក់របស់អ្នក និងបង្កើនភាពប្រាកដនិយមទៅលើផ្នត់គំនិតរបស់អ្នកដ៏ទៃ ដែលមានគំនិតមិនល្អទៅលើរូបអ្នក ។ == អត្ថន័យ នៃពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ == '''The meaning of Khmer New Year''' ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ (Khmer New Year) មានន័យថា ពិធីបុណ្យឆ្លងឆ្នាំថ្មី របស់ប្រជាជាតិខ្មែរ ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងវប្បធម៌ចម្រុះរបស់ពួកគេ ។ បុរាណចារ្យ លោកឱ្យប្រើពាក្យ "ចូលឆ្នាំខ្មែរ" ជាផ្លូវការណ៍ ដើម្បីសម្គាល់ថា នេះជាពិធីចូលឆ្នាំថ្មីរបស់ជាតិសាសន៍ខ្មែរ ដែលមានតាំងពីការរាប់ឆ្នាំ តាមប្រតិទិន ចុល្លសករាជ (Chulasakaraj) ដែលកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមរាប់ក្នុងឆ្នាំ ៦៣៧ នៃគ.សករាជ ដែលគិតចាប់ពី ស.វទី៧ មកម៉្លេះ ដែលគេបានតាំងវេលា តាមផ្កាយនក្ខត្តឬក្ស ចូលមកកាន់មេសៈរាសី ដែលមានស័កចំនួន ១០ ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ ឯក​ស័ក, ទោស័ក, ត្រី​ស័ក, ចត្វាស័ក, បញ្ចស័ក, ឆស័ក, សប្តស័ក, អដ្ឋស័ក, នព្វស័ក, សំរឹទ្ធិស័ក ។ === កាតព្វកិច្ចចូលរួមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ === ក្នុងនាមជាប្រជាជាតិខ្មែរ ត្រូវចូលរួមថែរក្សា ការពារ លើកស្ទួយ ទំនៀមចូលឆ្នាំខ្មែរ របស់យើងដូចម្ដេចខ្លះ ? '''ការរក្សានូវអត្ថន័យចូលឆ្នាំខ្មែរ''' * ការតែងដេគ័រលម្អផ្ទះ នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំ ។ * ថែរក្សាវប្បធម៌នៃការព្យួរគោមផ្កាយ ។ * មានធុងទឹកនៅពីមុខផ្ទះ សម្រាប់ជះទៅលើអ្នកដំណើរ ទំនៀមមិនអាចកែប្រែ និងលុបចោលបាន របស់ដូនតាអង្គរ តំណាងឱ្យសិរីសួស្ដីបីប្រការ ។ * នៅតែរក្សាការលេងជះទឹក និងប៉ាតម៉្សៅ នាំប្រជាជនចាកឆ្ងាយ អំពីល្បែងសុីសងពាលា នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំ ។ * រាជការទៅប៉ូលិសមានសមត្ថកិច្ច ឬ មន្ត្រីអាជ្ញាធរ នៅពេលឃើញអ្នកណាម្នាក់ បានលេងជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅ ដោយខ្វះក្រមសីលធម៌ ដូចជា៖ ការជះទឹកកខ្វក់ ការគប់ថង់ទឹក ការបន្លំស្ទាបប្រដាប់ភេទផ្សេងៗ អាជ្ញាធរត្រូវចុះចាប់ពួកគេយកទៅអប់រំ បើមាននូវការរាជការណាមួយ ក្នុងរូបភាពបែបនេះពិតមែន ។ * គ្រប់វត្តអារាម មានបង្ហាញនូវទស្សនីយភាពរបាំប្រជាប្រិយ ដូចជា៖ របាំគោះត្រឡោក របាំគោះអង្រែ របាំក្ងោកប់ៃលិន ការសម្ដែងល្ខោន និងការសម្ដែងយីកេផ្សេងល។ == ថ្ងៃនៃមហាសង្ក្រាន្ត == '''Date of Great Maha Sangkran''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#BEBEBE" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#BEBEBE" width=20% | ថ្ងៃចូលឆ្នាំ ! style="background-color:#BEBEBE" width=20% | ទេវតាសង្ក្រាន្ត ! style="background-color:#BEBEBE" width=10% | ពណ៌មង្គល ! style="background-color:#BEBEBE" width=20% | ម៉ោងមកដល់ ! style="background-color:#BEBEBE" width=20% | សត្វតំណាងឆ្នាំ |- | align="center" | 2020 | align="center" | 13 មេសា | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" style="background:#FFAA1D;" |{{font color | White | ពណ៌លឿងទុំ }} | align="center" | 20:48 PM | align="center" | ឆ្នាំជូត (កណ្ដុរ) |- | align="center" | 2021 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" style="background:#6B8E23;" |{{font color | White | ពណ៌សុីលៀប }} | align="center" | 04:00 AM | align="center" | ឆ្នាំឆ្លូវ (គោ) |- | align="center" | 2022 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ពណ៌បៃតង }} | align="center" | 10:00 AM | align="center" | ឆ្នាំខាល (ខ្លា) |- | align="center" | 2023 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិមិរាទេវី]] | align="center" style="background:#1260CC;" |{{font color | White | ពណ៌ខៀវ }} | align="center" | 16:00 PM | align="center" | ឆ្នាំថោះ (ទន្សាយ) |- | align="center" | 2024 | align="center" | 13 មេសា | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" style="background:#570861;" |{{font color | White | ពណ៌ព្រីងទុំ }} | align="center" | 22:24 PM | align="center" | ឆ្នាំរោង (នាគ) |- | align="center" | 2025 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" style="background:#FFAA1D;" |{{font color | White | ពណ៌លឿងទុំ }} | align="center" | 04:48 AM | align="center" | ឆ្នាំម្សាញ់ (ពស់) |- | align="center" | 2026 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" style="background:#7851A9;" |{{font color | White | ពណ៌ស្វាយ }} | align="center" | 10:48 AM | align="center" | ឆ្នាំមមី (សេះ) |- | align="center" | 2027 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" style="background:#6B8E23;" |{{font color | White | ពណ៌សុីលៀប }} | align="center" | 16:48 PM | align="center" | ឆ្នាំមមែ (ពពែ) |- | align="center" | 2028 | align="center" | 13 មេសា | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ពណ៌បៃតង }} | align="center" | 23:12 PM | align="center" | ឆ្នាំវក (ស្វា) |- | align="center" | 2029 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" style="background:#570861;" |{{font color | White | ពណ៌ព្រីងទុំ }} | align="center" | 05:36 AM | align="center" | ឆ្នាំរកា (មាន់) |- | align="center" | 2030 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[ទុង្សាទេវី]] | align="center" style="background:#FF0000;" |{{font color | White | ពណ៌ក្រហម }} | align="center" | 11:36 AM | align="center" | ឆ្នាំច (ឆ្កែ) |- | align="center" | 2031 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" style="background:#FFAA1D;" |{{font color | White | ពណ៌លឿងទុំ }} | align="center" | 17:36 PM | align="center" | ឆ្នាំកុរ (ជ្រូក) |- | align="center" | 2032 | align="center" | 13 មេសា | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" style="background:#7851A9;" |{{font color | White | ពណ៌ស្វាយ }} | align="center" | 00:00 AM | align="center" | ឆ្នាំជូត (កណ្ដុរ) |- | align="center" | 2033 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ពណ៌បៃតង }} | align="center" | 06:24 AM | align="center" | ឆ្នាំឆ្លូវ (គោ) |- | align="center" | 2034 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិមិរាទេវី]] | align="center" style="background:#1260CC;" |{{font color | White | ពណ៌ខៀវ }} | align="center" | 12:24 PM | align="center" | ឆ្នាំខាល (ខ្លា) |- | align="center" | 2035 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" style="background:#570861;" |{{font color | White | ពណ៌ព្រីងទុំ }} | align="center" | 18:24 PM | align="center" | ឆ្នាំថោះ (ទន្សាយ) |- | align="center" | 2036 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" style="background:#FFAA1D;" |{{font color | White | ពណ៌លឿងទុំ }} | align="center" | 01:12 AM | align="center" | ឆ្នាំរោង (នាគ) |- | align="center" | 2037 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" style="background:#7851A9;" |{{font color | White | ពណ៌ស្វាយ }} | align="center" | 07:12 AM | align="center" | ឆ្នាំម្សាញ់ (ពស់) |- | align="center" | 2038 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" style="background:#6B8E23;" |{{font color | White | ពណ៌សុីលៀប }} | align="center" | 13:12 PM | align="center" | ឆ្នាំមមី (សេះ) |- | align="center" | 2039 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ពណ៌បៃតង }} | align="center" | 19:12 PM | align="center" | ឆ្នាំមមែ (ពពែ) |- | align="center" | 2040 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" style="background:#570861;" |{{font color | White | ពណ៌ព្រីងទុំ }} | align="center" | 02:00 AM | align="center" | ឆ្នាំវក (ស្វា) |- | align="center" | 2041 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[ទុង្សាទេវី]] | align="center" style="background:#FF0000;" |{{font color | White | ពណ៌ក្រហម }} | align="center" | 08:00 AM | align="center" | ឆ្នាំរកា (មាន់) |- | align="center" | 2042 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" style="background:#FFAA1D;" |{{font color | White | ពណ៌លឿងទុំ }} | align="center" | 14:00 PM | align="center" | ឆ្នាំច (ឆ្កែ) |- | align="center" | 2043 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" style="background:#7851A9;" |{{font color | White | ពណ៌ស្វាយ }} | align="center" | 20:00 PM | align="center" | ឆ្នាំកុរ (ជ្រូក) |- | align="center" | 2044 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ពណ៌បៃតង }} | align="center" | 02:48 AM | align="center" | ឆ្នាំជូត (កណ្ដុរ) |- | align="center" | 2045 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិមិរាទេវី]] | align="center" style="background:#1260CC;" |{{font color | White | ពណ៌ខៀវ }} | align="center" | 08:48 AM | align="center" | ឆ្នាំឆ្លូវ (គោ) |- | align="center" | 2046 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" style="background:#570861;" |{{font color | White | ពណ៌ព្រីងទុំ }} | align="center" | 14:48 PM | align="center" | ឆ្នាំខាល (ខ្លា) |- | align="center" | 2047 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[ទុង្សាទេវី]] | align="center" style="background:#FF0000;" |{{font color | White | ពណ៌ក្រហម }} | align="center" | 20:48 PM | align="center" | ឆ្នាំថោះ (ទន្សាយ) |- | align="center" | 2048 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" style="background:#7851A9;" |{{font color | White | ពណ៌ស្វាយ }} | align="center" | 03:36 AM | align="center" | ឆ្នាំរោង (នាគ) |- | align="center" | 2049 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" style="background:#6B8E23;" |{{font color | White | ពណ៌សុីលៀប }} | align="center" | 09:36 AM | align="center" | ឆ្នាំម្សាញ់ (ពស់) |- | align="center" | 2050 | align="center" | 14 មេសា | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ពណ៌បៃតង }} | align="center" | 15:36 PM | align="center" | ឆ្នាំមមី (សេះ) |} == ប្រវត្តិចូលឆ្នាំខ្មែរ == '''Khmer New Year History''' ប្រវត្តិចូលឆ្នាំខ្មែរ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាបានប្រារព្ធលើកដំបូងតាំងពី ស.វទី៧ មកម៉្លេះ ដោយការចាប់ផ្ដើមរាប់នៅប្រតិទិនជាលើកដំបូងរបស់កម្ពុជានោះគឺ ចុល្លសករាជ (ច.សក) ចាប់ផ្ដើមរាប់ចាប់ពីថ្ងៃចន្ទ ១២កើត ខែចេត្រ ឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ពុទ្ធសករាជ ១១៨១, នេះបើយោងតាមវចនានុក្រមខ្មែរ ភាគ ១ ទំព័រ ១៥២ ។ រីឯព្រះរាជពង្សាវតាក្រុងកម្ពុជា ដែលរៀបរៀងដោយលោក [[ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម]] នោះ ក៏បានឱ្យដឹងដែរថាព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី១ ទ្រង់បានចេញព្រះរាជឱង្ការឱ្យប្រើប្រាស់ចុល្លសករាជជាលើកដំបូង ក្នុងពុទ្ធសករាជ ១១៨១ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ៦៣៧ ពោលគឺក្នុងពេលដែលទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅរាជធានីឦសានបុរៈ គឺនៅតំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក [[ខេត្តកំពង់ធំ]] បច្ចុប្បន្ន ។ ចុល្លសករាជ (Chulasakaraj) ដែលកម្ពុជាហៅថា សករាជតូច ព្រោះមានការសម្គាល់ឆ្នាំតែ ១០ ប៉ុនណោះ ដូចជា៖ ឯកស័ក (១) ទោស័ក (២) ត្រីស័ក (៣) ចត្វាស័ក (៤) បញ្ចស័ក (៥) ឆស័ក (៦) សប្តស័ក (៧) អដ្ឋស័ក (៨) នព្វស័ក (៩) សំរឹទ្ធស័ក (១០) ។<ref> Prince Varacakraraṇariddhi (1935) [https://books.google.com/books/about/Pakkhaga%E1%B9%87an%C4%81vidh%C4%AB_n%E1%BA%8F%E1%B9%85_pakkhasamr.html?id=BzjRAAAAMAAJ Pakkhagaṇanāvidhī nyn pakkhasamrec], Publisher: Cambodia. Bibliothèque Royale, Braḥ Rajapaṇṇālǎy, Original from the University of Michigan p.108 </ref> ក្រោយមកដោយសារ ចុល្លសករាជ ជាសករាជតូច មិនអាចកំណត់ខែឆ្នាំ តាមឯក្កតា ជាក់លាក់បាន កម្ពុជាក៏ផ្លាសប្ដូរមកប្រើប្រតិទិន "មហាសករាជ" (Mahasakaraj) ដែលកម្ពុជាហៅថា សករាជធំ ដោយចាប់ផ្ដើមរាប់ជាលើកដំបូង នាស.វទី៩ គ.សករាជ ៨៨៩ ត្រូវនិងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[យសោវរ្ម័នទី១]] ដែលមហាសករាជ បានចាប់កំណើតនៅ [[ប្រទេសឥណ្ឌា]] នៅថ្ងៃ១កើតខែចេត្រ គ.សករាជ ៧៨ ត្រូវនិងថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ដែលយកឈ្មោះតាមព្រះបាទ (សក/សៈកៈ) ។ ប្រតិទិនរបស់ មហាសករាជ គិតតាមដំណើរគោលចរ របស់ព្រះច័ន្ទ នៃរង្វាស់ឆ្នាំ "ចន្ទគតិ" ដូច្នេះ ការរាប់មហាសករាជ គេត្រូវគិតតាមថ្ងៃខែ របស់ចន្ទគតិ មិនគិតតាមសុរិយាគតិឡើយ មហាសករាជថ្មី គេរមែងរាប់ចាប់ពីថ្ងៃ១កើត ខែចេត្រ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ទើបព្រះបរមរាជវាំងមាននូវកិច្ចពិធី ត្រស្តិសង្ក្រាន្ត ដែលធ្វើឡើង៣ថ្ងៃ មុនថ្ងៃ១កើត ខែចេត្រជារៀងរាល់ឆ្នាំ ធ្វើនៅថ្ងៃទី ១៣.១៤.១៥ រោចខែផល្គុន ។ មហាសករាជ មានការរាប់សម្គាល់ខែទាំង១២ នៃចន្ទគតិ ដូចជា៖ ១.បុស្ស (Bŏss) ២.មាឃ (Méakh) ៣.ផល្គុន (Phâlkŭn) ៤.ចេត្រ (Chêtr) ៥.ពិសាខ (Pĭsakh) ៦.ជេស្ឋ (Chésth) ៧.អាសាឍ (Asath) ៨.ស្រាពណ៍ (Srapôn) ៩.ភទ្របទ (Phôtrôbât) ១០.អស្សុជ (Âssŏch) ១១.កត្តិក (Kâtdĕk) ១២.មិគសិរ (Mĭkôsĕr) ។<ref> Q́um Būv (1970) [https://books.google.com/books/about/S%C5%ABryay%C4%81tra_%E1%B8%B7oe%E1%B9%85_s%C4%83k_prakratidin.html?id=YODKrbHKG-EC Sorya Trei Leung Sak], Publisher: Cambodian Buddhist Academy Original from the University of Michigan p.138 </ref> រហូតដល់ចុងសម័យអង្គរ យោងតាមកំណត់ត្រាលោក ចូវតាខ្វាន់ (Zhou Daguan) ដែលមកដល់អាណាចក្រខ្មែរ ក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សករាជ លោកបានធ្វើដំណើរចេញពីតំបន់អ្នកស្រុកចេនឡា មកតាមបឹងទន្លេសាប មកដល់តំបន់អង្គរ ក្នុងខែសីហា លោកអាចយល់ច្រឡំនៅ [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ថាជាពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំ របស់កម្ពុជាដែលធ្វើឡើងនៅខែ មិគសិរ ត្រូវនិងខែទី១១ របស់ចិន ដែលលោកបានពណ៌នាអំពីការប្រកួតអុំទូក មានបណ្ដែតគោម និង អុចកាំជ្រួច ផងដែរ រហូតលោកបន្តស្នាក់នៅអស់ពេល ៨ខែ លោកបានកត់ត្រាអំពីពិធីបុណ្យរដូវក្ដៅរបស់កម្ពុជា ដែលអ្នកស្រុកនាតំបន់អង្គរបានលេងជះទឹកដាក់គ្នារយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ និងបានប្រមូលទឹកមកពីគ្រប់ទិសទីនាថ្ងៃចុងក្រោយ យកមកស្រោចស្រពបដិមារព្រះពុទ្ធដែលគេបានយកមកដង្ហែរចំនួន ២៥អង្គ ផងដែរ ។ អរិយធម៌កម្ពុជា បានប្រារព្ធពិធីចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួនតាំងពីខែចេត្រ ដែលត្រូវជាខែទី៤ នៃខែមេសា តាំងពីស.វទី៧ មកម៉្លេះ តែដោយភាពល្អៀងនៃប្រតិទិនចន្ទគតិ ខែទី១២ មិគសិរ អាចល្អៀងមកខែទី១ ហើយខែចេត្រទី៤ អាចល្អៀងមកខែទី៥ ហើយខែបន្តបន្ទាប់ទៀតមានការល្អៀងចូលគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ទើបកម្ពុជាសំរេចប្ដូរមករាប់ សុរិយាគតិវិញ ក្នុងសម័យអណាព្យាបាលបារាំង រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានន័យថាយើងចូលឆ្នាំ នៅមេសៈរាសី តាមប្រតិទិនពុទ្ធសាសនាដដែល គ្រាន់តែយើងផ្លាសប្ដូរឯក្កតានៃការរាប់លំដាប់ខែប៉ុនណោះ ដោយប្ដូរពីចន្ទគតិ ទៅសុរិយាគតិ វិញដើម្បីភាពជាក់លាក់នៃរង្វាស់ខែក្នុងមួយឆ្នាំ ។ ដោយសុរិយាគតិ គេគិតតាមក្បួនរាសីចក្រ ដែលព្រះអាទិត្យធ្វើដំណើរចេញពី មីនរាសី (Pisces) គឺជាសញ្ញាហោរាសាស្ត្រទីដប់ពីរ និងចុងក្រោយនៅក្នុងរាសីចក្រ វាលាតសន្ធឹងពី 330° ទៅ 360° នៃរយៈបណ្តោយលំហអាកាស នៅក្រោមរាសីចក្រត្រូពិច ព្រះអាទិត្យឆ្លងកាត់តំបន់នេះនៅចន្លោះថ្ងៃទី 19 ខែកុម្ភៈ ដល់ថ្ងៃទី 20 ខែមីនា ហើយធ្វើដំណើរចូលដល់ មេសរាសី (Aries) ទីតាំងនៅអឌ្ឍគោលលំហអាកាសខាងជើង ដោយព្រះអាទិត្យនិងដើរត្រង់ពីលើក្បាល ហៅថា "សាមញ្ញសង្ក្រាន្ត" កំដៅព្រះអាទិត្យឡើងក្ដៅជាងខែទាំងពួង ប្រជាប្រុសស្រីនិងបានសំរាកពីស្រែចម្ការរបស់ពួកគេ បន្ទាប់មកពួកគេអាចប្រមូលទិន្នផលក្នុងខែនេះផងដែរសម្រាប់ការត្រៀមអបអរពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីរបស់ខ្លួន ដោយសារតែអាកាសធាតុក្ដៅនេះហើយទើបកើតមានទំនៀមលេងជះទឹករបស់ដូនតាខ្មែរបុរាណ មកដល់បញ្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Bejr Sál (1966) [https://books.google.com/books/about/Bidh%C4%AB_prac%C4%81%E1%B9%83_%E1%B9%AD%C3%A1p_b%C4%ABr_khae.html?id=8Eis4PLIPp0C Bidhī pracāṃ ṭáp bīr khae], Publisher: Buṭdh Sāsanapaṇḍity, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === ចន្ទគតិ === ចន្ទគតិ បា. ( ន. ) ដំណើរព្រះចន្ទ : លើកខែតាមចន្ទគតិ, កំណត់ថ្ងៃខែតាមចន្ទគតិ ។ ចន្ទគតិកាល បា. ( ន. ) កាលរដូវដែលកំណត់តាមដំណើរព្រះចន្ទក្នុងឆ្នាំមួយៗ ចែកជារដូវមាន ៣ គឺ ហេមន្តៈ រដូវរងា មាន ៤ ខែ រាប់តាំងពីថ្ងៃ ១ រោច ខែកត្ដិក ទៅដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែផល្គុន, គិម្ហៈ រដូវក្ដៅមាន ៤ ខែ រាប់ពីថ្ងៃ ១ រោចខែផល្គុន ទៅដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ, វស្សា រដូវភ្លៀងមាន ៤ ខែ រាប់ពីថ្ងៃ ១ រោចខែអាសាឍ ទៅដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្ដិក, រួមទាំងបីរដូវជា ១២ខែ ត្រូវជា គម្រប់១ឆ្នាំ, តែបើឆ្នាំ ដែលមានអធិកមាសលើស ខែអាសាឍ ២ ដង នោះ ត្រង់គិម្ហៈរដូវ មាន ៥ខែ គឺរាប់ពីត្រឹមថ្ងៃ ១រោច ខែផល្គុន ទៅដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មី ខែទុតិយាសាឍ, ឆ្នាំនោះមាន ១៣ ខែ, ហៅថា ឆ្នាំមានអធិកមាស ។ បើឆ្នាំមានអធិកវារៈ ត្រង់ខែជេស្ឋត្រូវមាន ៣០ថ្ងៃ ខុសពីធម្មតា ខែអាសាឍ ជួនកាលមាន ២ដង * មុនឈ្មោះ – បឋមាសាឍ * ក្រោយឈ្មោះ – ទុតិយាសាឍ បើយកលេខប្រើជាជំនួសខែ បឋមាសាឍ ត្រូវដាក់លេខ ៨ ក្រោមសូន្យ ( ᧠ ), ខែ ទុតិយាសាធ ត្រូវដាក់លេខ ៨ ពីរតម្រួតលើគ្នា ( ᧰ ) ចន្ទមណ្ឌល ក្នុងអាកាសក៏ហៅថា ខែដែរ : សំពះព្រះខែ, ខែរះ, និង ខែលិច ។ ទុតិយាសាឍ –យ៉ាសាត បា.; សំ. ( ន. ) (ទុតិយាសាឡ្ហ; ទ្វិតីយាសាឍ) ឈ្មោះខែអាសាឍទី ២ គឺខែអាសាឍក្រោយ ជាគូគ្នានឹងខែអាសាឍទី ១ គឺខែអាសាឍមុនដែលហៅថា បឋមាសាឍ (មានតែក្នុងឆ្នាំណាដែលមានអធិកមាស គឺឆ្នាំដែលត្រូវលើកខែអាសាឍ ២ ដងបំពេញតាមចន្ទគតិ) ហៅខែ ទុតិយាសាឍ ។ == កំណត់ត្រា ពាក្យ សង្ក្រាន្ត == [[File:Sangkran inscription of Cambodia.jpg|thumb|Sangkran of Cambodia inscription around 10th century.]] * សិលាចារឹក [[ប្រាសាទទេពប្រណម]] K.290 <ref> Tep Pranam temple stone inscription K.290 in (Saka 937 = A.D. 1015), Angkor Database.Asia [https://books.google.com.kh/books?id=_0N5tAEACAAJ&dq=Tep+Pranam+temple+stone+inscription+K.290&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwju_fKmyJXuAhVigtgFHXymBx0Q6AEwAXoECAIQAg Vibrancy in Stone: Masterpieces of the Danang Museum of Cham Sculpture], Publisher: River Books, p.287 [[ISBN]]: 6167339996 </ref>​ * សិលាចារឹក [[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] K.291 និយាយពីការ សែនដង្វាយក្នុងឆ្នាំថ្មី <ref> Phimeanakas temple stone inscription K.291 Speaking of offerings in the new year in (Saka 832 = A.D. 910) Sachchidanand Sahai (2012)[https://books.google.com.kh/books?id=rgaVIEbNQVQC&q=Phimeanakas+temple+stone+inscription+K.291&dq=Phimeanakas+temple+stone+inscription+K.291&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyqJTdypXuAhXOAnIKHXn-BI8Q6AEwAHoECAMQAg The Hindu Temples in Southeast Asia: Their Role in Social, Economic and Political Formations], Publisher: Indian Institute of Advanced Study, University of Minnesota p.368 [[ISBN]]: 8173054282 </ref>​ * សិលាចារឹក [[ប្រាសាទបឹងមាលា]] K.989 និយាយពីការ រៀបដង្វាយថ្វាយគ្រូបុរោហិត ក្នុងឆ្នាំថ្មី <ref> [https://books.google.com.kh/books?id=rgaVIEbNQVQC&q=Phimeanakas+temple+stone+inscription+K.291&dq=Phimeanakas+temple+stone+inscription+K.291&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyqJTdypXuAhXOAnIKHXn-BI8Q6AEwAHoECAMQAg Beng Mealea temple stone inscription K.989 Talk about the New Year's Eve offering​ to Astrologer​ of the rules.] The University of Minnesota </ref>​ * សិលាចារឹក ភ្នំសណ្ដក [[ខេត្តព្រះវិហារ]] K.195 បានចារឹកថា គប្បីរក្សាគ្រឿងដង្វាយដល់ព្រះ ប្រចាំថ្ងៃសង្ក្រាន្ត <ref> Phnom Sondok in Preah Vihear Province stone inscription K.195 Talk about one should keep the offering to God in the day of Songkran [https://books.google.com.kh/books?id=iKM0AQAAIAAJ&q=Vihear+Province+stone+inscription&dq=Vihear+Province+stone+inscription&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjDrPL30pXuAhVc_XMBHWasACsQ6AEwCHoECAcQAg Khmer: History and Treasures of an Ancient Civilization] the University of California </ref>​ == ចំពោះពាក្យសង្ក្រាន្ត == ថ្មីៗនេះនៅថ្ងៃទី 25 ខែមីនា ឆ្នាំ 2024 មានការប្រតិកម្មចំរុះគ្នាទៅលើពាក្យ "សង្ក្រាន្ត" មួយចំនួនថាមិនគួរប្រើ យើងគួរប្រើពាក្យ បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ដោយខ្លាចថាចម្លងថៃ ឯមួយចំនួនទៀតថាគួរតែប្រើ ពាក្យសង្ក្រាន្ត ព្រោះមាននៅលើសិលាចារឹក ផ្សេងៗ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានដឹងតាំងពី 5 ឆ្នាំមុនថាថៃនិងត្រៀមឯកសារ ដើម្បីដាក់ពិធីចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួនទៅ UNESCO ដោយប្រើប្រាសឈ្មោះថា Songkran ហើយគេនិងសម្រេច ដូចនេះ តើយើងប្រើពាក្យសង្ក្រាន្តបានឬទេ ? សង្ក្រាន្ត ជាពាក្យសំស្ក្រឹត ដែលបុរាណខ្មែរយកមកប្រើ ទោះជា ឥណ្ឌាជាម្ចាស់នៃពាក្យនេះពិតមែន ប៉ុន្តែរបៀបសរសេរជាពាក្យ "សង្ក្រាន្ត" បែបនេះមិនមានក្នុងកំណត់ត្រាសិលាចារឹកណាមួយរបស់ឥណ្ឌានោះទេ គេឃើញមានការសរសេរបែបនេះ ជាទម្រង់អក្សរសាស្ត្រខ្មែរប៉ុនណោះ ដូចនេះយើងនៅតែប្រើពាក្យនេះបានធម្មតា ហើយពាក្យ "សង្ក្រាន្ត" ដែលថៃយកទៅដាក់គឺចេញ ពីសិលាចារឹកប្រាសាទរបស់ខ្មែរពីបុរាណកាលដូចគ្នា តែដោយសារថៃបានជាប់ក្មុងបេតិភណ្ឌពិភពលោកទៅហើយ ដូចនេះការផ្ដល់តម្លៃឱ្យគ្នាតារយៈការទូត យើងមិនត្រូវទោមនស្ស រឿងនេះឡើយ ។ ហើយពាក្យថា បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី យើងមិនគួរប្រើជាពាក្យផ្លូវការណ៍ឡើយ ព្រោះពាក្យនេះអាចប្រើបាន នូវវេលាចូលឆ្នាំរបស់ពួកលោកខាងលិចទៀត គឺ ចូលឆ្នាំសកល ដែលសម្ដៅដល់ការចូលឆ្នាំថ្មីដូចគ្នា ដូចនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យលើកទឹកចិត្ត ពាក្យដែលយើងគួរប្រើប្រាសជាផ្លូវការណ៍គឺ បុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ សង្ក្រាន្តខ្មែរ ដែលសម្ដៅដល់ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំរបស់ជនជាតិខ្មែរគ្រប់ពណ៌សម្បុរមិនថាពួកគេនៅទីណាឡើយ បើទោះជាពួកគេនៅក្រៅប្រទេសក្ដី ហើយតំបន់ដែលប្រារព្ធពិធី យើងប្រើពាក្យថា សង្ក្រាន្តដដែល ឧទាហរណ៍: អង្គរសង្ក្រាន្ត សង្ក្រាន្តវត្តភ្នំ សង្ក្រាន្តសៀមរាប សង្ក្រាន្តបាត់ដំបង សង្ក្រាន្ត LA, Sangkran Long Beach ល ។ បើសិនជាអ្នកមួយចំនួនទទូចថា ថៃប្រើពាក្យសង្ក្រាន្តហើយ យើងមិនគួរប្រើទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ចង់សួរទៅអ្នកវិញថា អ្នកសំអាងលើសិលាចារឹកណាមួយនៅក្នុងប្រទេសថៃ ? បើថៃមិនទទួលស្គាល់ពាក្យ សង្ក្រាន្តដែលសរសេរតាមដូនតាខ្មែរ ដូចនេះថៃត្រូវសរសេរជាទម្រង់ប្រកបបែបថៃ "សុងក្រាន" ដោយមិនពាក់ព័ន្ធទៅនិងទម្រង់អក្សររបស់ដូនតាខ្មែរ "សង្ក្រាន្ត" ។ * Songkran = សុងក្រាន សរសរជាទម្រង់ដូនតាថៃ * Sangkran = សង្ក្រាន្ត សរសរជាទម្រង់ដូនតាខ្មែរ ។ * រាល់ពេលដែលមានការចងក្រងប្រពៃណីចូលឆ្នាំ របស់ជាតិសាសន៍ អាសុីអាគ្នេយ៍ បើសិនជាគេចងក្រងថា ថៃមានទំនៀមលេងជះទឹកក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំ គេនិងប្រើពាក្យថា ដូច្នេះ ទំនៀមលេងជះទឹកក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំ ក៏មាននៅភូមា កម្ពុជាដែរ គេមិនហ៊ានប្រើពាក្យណាមួយ សង្កត់យកពិធីនេះទៅផ្ដាច់មុខជារបស់ខ្លួនទេ សូម្បីតែសាស្ត្រាចារ្យថៃផ្ទាល់ក៏ដូចគ្នា សូមមើលការចងក្រង: [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Journal_of_the_Siam_Society/OB-quhgp2SAC?hl=en The Journal of the Siam Society Volumes 48-51], ដែលចេញផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1963 ។ * មានអ្នកចំនួនទៀត និយាយថា ថៃគេមិនប្រើចុល្លសករាជទេ ទើបគេ ហៅសុងក្រាន ខ្មែរយើងចូលឆ្នាំ នៅខែមិគសិរ មិនមែនចូលឆ្នាំនៅថ្ងៃសង្ក្រាន្ត ឯណាឯណី មានចូលមើលអត្ថបទ លោកចូវតាក្វាន់ នៅបណ្ណាល័យប្រទេសចិនទេ លោកបានភ័ន្តច្រឡំពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ក្នុងខែកក្ដិក នោះគឺជាពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលត្រូវនិងខែវិច្ឆិកា ហើយលោកបន្តស្នាក់នៅរហូតដល់បានជួបពិធីស្រង់ព្រះក្មុងខែចេត្រ ដែលនោះហើយទើបជាថ្ងៃសង្ក្រាន្ត ។ សង្ក្រាន្ត ជាពាក្យសំស្ក្រឹត ការវិវឌ្ឍន៍នូវអក្សរខ្មែរ និង ភាសាខ្មែរ ទើបមានការបកប្រែពាក្យ សង្ក្រាន្តនេះថា ចូលឆ្នាំថ្មី ដែលជាខេមរៈភាសា ដោយសារប្រទេសកម្ពុជាប្រើ ខេមរៈភាសា ជាភាសាផ្លូវការណ៍ ទើបយើងនិយាយថា បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ហើយបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ប្រារព្ធដោយជាតិសាសន៍ណា គឺ ជាតិសាសន៍ខ្មែរ តើធ្វើដូចម្ដេច ទើបសម្គាល់បុណ្យនេះថា ជាបុណ្យជាតិសាសន៍ខ្មែរ ដូចនេះត្រូវប្រាប់គេថា បុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ (Khmer New Year) ហើយក្នុងបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ មានអ្វីខ្លះ ? មានការរៀបចំសង្ក្រាន្ត សង្ក្រាន្តសៀមរាប ល-។ ហើយក្នុងសង្ក្រាន្តមានអីខ្លះ មានសិល្បៈល្បែងរបាំផ្សេងៗ... ។ តើយើងចង់ប្រាប់ឈ្មោះ បុណ្យចូលឆ្នាំរបស់យើងទៅកាន់បរទេស ជាភាសាសំស្ក្រឹត ឬ ជាខេមរៈភាសា ? ចុះបើយើងប្រើទាំងពីរ មានទៅខាតបង់អី ដូនតាខ្មែរ បង្កើតចូលឆ្នាំ ឱ្យយើងបានសប្បាយ មិនមែនឱ្យយើងយកមកវែកញែកឈ្លោះគ្នាទេ ។ == ការតុបតែងលម្អថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ == ផ្នែកសំខាន់នៃការតុបតែង ចូលឆ្នាំខ្មែរ មិនមែនជាការប្រក់ស្បូវ ដាក់ឧបករណ៍ ហត្ថកម្ម ដូចជា៖ ចង្អេរ ល្អី រទេះគោ ហើយយល់ថាជាការតុបតែងផ្សារភ្ជាប់ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំនោះទេ របស់សំខាន់ក្នុងការតែងលម្អចូលឆ្នាំប្រពៃណីជាតិខ្មែរ មានដូចជា៖ * ការផ្ជួរគោមផ្កាយ គោមផ្ការំដួល ឬ រូបគោមផ្សេងៗ * មានអាសនៈតាំងលម្អព្រះពុទ្ធបដិមា ឬ ព្រះកេស (ក្បាល) កុបិលមហាព្រហ្ម * មានរូបគំនូរ ទេវតាសង្ក្រាន្ត * មានទង់មង្គលចំរុះពណ៌ * មានការតាំងលម្អផ្កាស្រស់ * មានភ្លើងអគ្គីសនីចំរុះពណ៌ភ្លឹបផ្លេត គួរជាទីគយគន់ * ការចងក្រណាត់ពណ៌ទៅតាមពណ៌មង្គលទេវតា បើទេវតាសង្ក្រាន្ត ប្រើពណ៌មង្គលណាមួយ គួររៀបចំផ្ទាំង ក្រណាត់នោះឱ្យត្រូវនិងពណ៌មង្គលរបស់ទេវតា ។ ឧទាហរណ៍: ទុង្សាទេវី ពណ៌មង្គលក្រហម ត្រូវរៀបចំឱ្យមានលក្ខណៈក្រហមតាម ដើម្បីស្រូបយកលាភសំណាងពីទេវតាឆ្នាំថ្មី ។ មហោទរាទេវី ២០២៤ ពណ៌មង្គលព្រីងទុំ ស្វាយក្រម៉ៅ ដូចនេះត្រូវរៀបចំឱ្យមានលក្ខណៈពណ៌ព្រីងទុំទៅតាម ពណ៌មង្គលរបស់ទេវតាសង្ក្រាន្ត ក្បួនមហាសង្ក្រាន្ត ទាក់ទងនិង ក្បួនតារាសាស្ត្រ ក្បួនភូគប់ បែបវិទ្យាសាស្ត្រ មិនមែនធម្មតាៗ ដូចអស់លោកអ្នកមួយចំនួន គិតនោះទេ ។ == សេចក្តីប្រតិកម្ម == * មានការផុសនិយាយពីវប្បធម៌ចូលឆ្នាំខ្មែរ របស់បងប្អូនមួយចំនួនលើបណ្ដាញសង្គម Facebook និង Youtube ដែលប្រាសចាកពី កំណត់ត្រានៃឯកសារយោងទាំងស្រុង ការលើកឡើងដោយគ្មានប្រភពច្បាស់លាស់ ដោយផុសថា ទេវតាទាំង៧អង្គ ជាប្រពន្ធរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ពិធីលេងជះទឹក ជារបស់បរទេសជាដើម និង តាមរយៈសារព័ត៌មានមួយចំនួន ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យមានការយល់ច្រឡំដល់ពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួនធំ ។ អត្ថបទនៃ ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ដែលរៀបរាប់ខាងលើនេះ បានធ្វើការស្រាវជ្រាវអស់រយៈពេល 4 ឆ្នាំ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2018 មក ដែលឯកសារមួយចំនួនធំ បានរកឃើញនៅបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ នាក្រៅប្រទេស ដូចនេះសូមធ្វើការកែតម្រូវ ខ្លឹមសាររបស់បងប្អូន ដែលផុសអំពីទំនៀមចូលឆ្នាំខ្មែរ ឱ្យបានច្បាស់លាស់ សូមអរគុណ ។ * អត្ថបទទាំងមូល មិនដាក់ប្រភពឯកសារ តាមសៀវភៅមហាសង្ក្រាន្តរបស់លោក អុឹម បុរិន្ទ នោះទេ ព្រោះប្រភពមួយចំនួនធំក្នុងសៀវភៅនេះ ដាក់ Credit យកមកពីតម្រាសង្ក្រានរបស់ថៃ ដែលប្រាសចាកតាមតម្រារបស់ខ្មែរ ។ ដូចជា៖ ការផ្លាសប្ដូរឈ្មោះ ទេវតា ក្នុងសៀវភៅមហាសង្ក្រាន្ត ដែលនាំឱ្យមានភាពច្របូលច្របល់ជាច្រើនលើកច្រើនសារ ទុង្សាទេវី ទៅជា ទុង្សទេវី ទៅជា ធុង្សៈទេវី រាក្យសាទេវី ទៅជា រាក្សសាទេវី, មហោទរាទេវី ទៅជា មហោធរៈទេវី រូបគ្របមុខ កាយវិការយាងមករបស់ទេវតា ខុសក្បួនតម្រា យកគ្រឿងពណ៌ត្បូងប្រដាប់កាយ ទៅធ្វើជាពណ៌មង្គលផ្សេងៗ ល ។ == សេចក្តីប្រតិកម្ម លើកទី 2 == * ការលើកឡើងចំពោះ បណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្រមួយរូបចំពោះពិធីលេងជះទឹកនៅកម្ពុជា ហាក់ដូចជាឆ្ងាយពីជំនាញរបស់លោកម្នាក់នោះ ចំពោះវប្បធម៌ប្រពៃណីជាតិកម្ពុជា តាមរយៈ ការលើកឡើងជាបន្តបន្ទាប់ដែលខុសពីជំនាញរបស់ពួកគេ ។ មានដូចជា៖ គ្រូបង្រៀន ដេប៉ាតឺម៉ង់ ផ្នែកគណិតវិទ្យា បណ្ឌិតសភាផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ មន្ត្រីជំនាញផ្នែក សារពត៌មាន ព្រះសង្ឃផ្នែកធម្មទាន បុគ្គលផ្នែកអចលនទ្រព្យ ផ្សេងៗ ពួកគេគ្មានការងារធ្វើ ឬ យ៉ាងណា ចាំមកអង្គុយតែទើសឆ្កឹះឆ្កៀល វប្បធម៌ទំនៀមរបស់កម្ពុជាតាមការយល់ឃើញ របស់ពួកគេ ពេលខ្លះពួកគេ ចង់កែប្រែ ឬ ចង់លុបបំបាត់នៅទំនៀមវប្បធម៌របស់កម្ពុជាថែមទៀត ។ * ពិធីលេងជះទឹក ដែលផ្លាសប្ដូរពីការលេងដោយជះទឹក តាមរយៈ ត្រឡោកដូង វិវត្តន៍មក កាធុនដាក់ទឹក បន្តមកផ្ទិលទឹក រហូតជឿនលឿនដល់ មានកាំភ្លើងជ័រ បាញ់ទឹក ដើម្បីជាភាពងាយស្រួលក្នុងការរក្សាបរិមាណទឹកដាក់នៅតាមខ្លួនរបស់ពួកគេ អ្វីដែលសំខាន់កុំបោះបង់នៃការលេង ព្រោះនិងបណ្ដាលឱ្យទំនៀមរបស់យើងធ្លាក់ទៅដៃប្រទេសជិតខាង យើងនិងគ្មានឬសគល់នៃការតតាំង រហូតដល់រាប់រយជំនាន់ឯណោះ ។ * វាគួរតែមន្ត្រីជំនាញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ជាអ្នកបកស្រាយពីផលប៉ះពាល់ មើលទៅដូចគ្មានឃើញប៉ះពាល់អ្វីសោះ បើតាមបុរាណចារ្យ ក្ដាប់បាន មានតែជនបរទេសគាត់ពោលសរសើរ ពីការលេងជះទឹក បាញ់ទឹកនៅសៀមរាប ហើយពួកគេចង់មកលេងបែបនេះនៅឆ្នាំបន្ទាប់នេះទៀត ភ្ញៀវទេសចរណ៍អន្តរជាតិ អាចថានិងសម្រុកមកច្រើនជាងនេះទៀត នៅពេលដែលពលរដ្ឋខ្មែរលេងកាំភ្លើងជ័របាញ់ទឹកកាន់តែច្រើន ប្រាកដជាមានអ្នកវិនិយោគ មកបើករោងចក្រផលិតកាំភ្លើងជ័រនេះបន្ថែមទៀត កម្ពុជាចំណេញពី ទេសចរណ៍ជាតិ និង អន្តរជាតិផង ចំណេញទាំងកំណើនការងារក្នុងស្រុកផង ដូចជាមិនឃើញចំនុចដែលមើលទៅគួរឱ្យខាំធ្មេញដាក់សោះ !!។ === ចុះបើយើងប្រើក្អមជះទឹកវិញ និងមានផលប៉ះពាល់អ្វីខ្លះ ? === * ក្អមទឹក ជាវត្ថុដែលមានកស្តួច សម្រាប់ដាក់ទឹក គេអាចត្រឹមយក មកចាក់ទឹក ឬ ច្រូចទឹកបាន តើយើងជះទឹកយ៉ាងដូចម្ដេច បើវាមានបរិមាណធ្ងន់ ? ភាគច្រើនខ្មែរពីបុរាណ ប្រើវាដោយការកណ្ដៀត និង ទូលក្អម ប៉ុនណោះ គិតចាប់ពី សម័យអង្គរ មកដល់សង្គមរាស្ត្រនិយម រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មិនដែលជួបសោះការយកក្អមដាក់ទឹកមកជះគ្នានេះ តើលោកបណ្ឌិតនោះបាន រកឃើញរបកគំហើញនេះពីណាដែរ ? បើតាមបុរាណចារ្យ យល់ឃើញ ការយកក្អមទឹកមកជះគ្នា មានហានិភ័យណាស់ អាចបង្ករជាអំពើហិង្សា គប់គ្នារបួសស្លាប់ដោយក្អម បង្ករតែសេចក្ដីអន្តរាយដល់ទំនៀមខ្មែរប៉ុនណោះ ។ មានតែល្បែងប្រប្រិយមួយគត់ដែលគេប្រើក្អម នោះគឺ ល្បែងវាយក្អម ហើយមិនមានកំណត់ត្រាណាផ្សេងដែលខ្មែរបុរាណបានកត់ត្រាទុក អំពីបែបផែននៃការលេងក្អមបែបផ្សេងពីនេះទៀតនោះទេ សូមអរគុណ ។ == សេចក្តីស្នើសុំ ចំពោះបងប្អូនសារពត៌មាន == * នៅក្នុងថ្ងៃដ៏វិសេស នាថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ បុរាណចារ្យ សូមស្នើសុំ ចំពោះបងប្អូនសារពត៌មានមួយចំនួន សូមកុំបង្ហោះ សេចក្ដីមិនល្អនៅក្នុងបណ្ដាញសង្គមនាថ្ងៃចូលឆ្នាំប្រពៃណីជាតិរបស់ខ្លួនអី វាធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សេចក្ដីរីករាយ និងបង្កើតបានផ្នត់គំនិត នៃរូបភាពភ័យខ្លាច ធ្វើឱ្យឪពុកម្ដាយនៃពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន សម្រេចចិត្តខុស នៃការបិទសិទ្ធសេរីភាពរបស់កូន មិនឱ្យលេងទៅតាមទំនៀមរបស់ដូនតាខ្លួន ធ្វើឱ្យកូនៗរបស់ពួកគេរងនូវសម្ពាធផ្លូវចិត្តឈានដល់ការប្រព្រឹត្តនូវអបាយមុខផ្សេងៗ ដូចជា៖ សេពគ្រឿងញៀន លេងល្បែងសុីសង ផ្សេងៗ ដោយសាររូបភាព ឬ Video របស់បងប្អូនសារពត៌មានមួយចំនួន ដែលបានយករូបភាពគ្រោះថ្នាក់ផ្សេងៗនៃប្រទេសដ៏ទៃមកធ្វើការផុសចាក់ដោតដល់អារម្មណ៍របស់ពលរដ្ឋខ្មែរមួយចំនួន បង្កើតឱ្យមានការតិះដៀលដល់ជាតិសាសន៍ខ្លួនគ្រប់រូបភាព គិតចាប់ពីសមញ្ញជន ព្រះសង្ឃរហូតដល់គ្រូ បណ្ឌិតដេប៉ាតឺម៉ង់ ផងដែរ សូមអរគុណ និង អរព្រះគុណ ។ === ក្រមសីលធម៌ពត៌មាន ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ === * មិនគួរផុសពីពត៌មាន លាបពណ៌នយោបាយណាមួយក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ ចំនួន 3ថ្ងៃ ។ (មិនថាបក្សនយោបាយទាំងអស់នៅកម្ពុជា) * មិនគួរផុសសេចក្ដីកើតទុក្ខ ណាមួយក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ ចំនួន 3 ថ្ងៃ ។ * មិនគួរផុសរូបភាពចលាចលណាមួយ ក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ ចំនួន 3 ថ្ងៃ ។ * មិនគួរផុស ពីចេទនាបុគ្គលណាមួយ ក្នុងការបង្អាក់ វប្បធម៌ និង ទំនៀមនៃការលេង ជះទឹក និង ប៉ាតម៉្សៅ ។ * សូមចូលរួមផ្សព្វផ្សាយ កន្លែងទេសចរណ៍ សំខាន់ៗ ឬ ភាពសប្បាយរីករាយណាមួយ ដើម្បីជួយជម្រុញវិស័យទេសចរណ៍ជាតិ ។ (មានន័យថាសារពត៌មានរួមចំណែកជួយដល់សេដ្ឋកិច្ចជាតិ) * មិនគួរផុសសេចក្ដីអន្តរាយ នៃបណ្ដាលប្រទេសផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកក្នុងថ្ងៃចូលឆ្នាំខ្មែរ ចំនួន 3 ថ្ងៃ ។ == សេចក្ដីសង្វេគ == * រាល់ពេលចូលឆ្នាំខ្មែរម្ដងៗ យើងតែងតែទទួលបានការលាបពណ៌ពីជនអគតិមួយចំនួន អំពីទំនៀម លេងជះទឹក និង ប៉ាតម្ស៉ៅ ហើយកង្វះការយល់ដឹងរបស់ពួកគេសឹងតែរំលាយ ទំនៀមនេះចោលទៀតផង ។ឧទាហរណ៍៖ ពេលចូលឆ្នាំម្ដងៗ នៅតំបន់ ក មានពិធីលេងសប្បាយៗទៅតាមទំនៀម 30 ទៅ 40 ប្រភេទឯណោះ ហើយ តំបន់ ខ មានលេងទៅតាមទំនៀម 20 ទៅ 30 ប្រភេទប៉ុនណោះ រីឯតំបន់ គ មានលេងទៅតាមទំនៀមក្រោម 20 ប្រភេទអីចឹងទៅ ហើយតំបន់ ឃ មានទំនៀមលេងសប្បាយតែ 4 ទៅ 5 ប្រភេទតែប៉ុនណោះ ស្របពេលដែលប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយតាមទូរសព្ទដៃចាប់ផ្ដើមបើកទូលាយ មនុស្សតំបន់ ឃ ដែលគាត់មានទំនៀមលេងតិចតួច ក៏បង្ហោះលាបពណ៌ ឌឺដងជេរដៀល ទៅតំបន់ ក ដែលគេមាន មានពិធីលេងសប្បាយៗទៅតាមទំនៀម 30 ទៅ 40 ប្រភេទឯណោះ ដូចនេះ មនុស្សក្នុងតំបន់ ឃ ពួកគាត់មិនបានស្វ័យសិក្សា ទៅលើមនុស្ស ក្នុងតំបន់ ក នោះទេ គាត់ប្រឹងវាយប្រហារមួយឈ្នះដៃ ដើម្បីឱ្យអ្នកដទៃមើលឃើញថា មានតែពួកគាត់ទេ ជាអ្នកការពារថែរក្សានៅទំនៀមវប្បធម៌ខ្មែរកន្លងមក ។ ចុះតំបន់ ក ដែលគេខំប្រឹងប្រែងរក្សាទំនៀមពីដើមរៀងមក ពួកគេមិនចេះឈឺចាប់ឬយ៉ាងណា ដែលទ្រាំមើល ពួកដង្កូវដូចអ្នកមកបំផ្លាញតែខ្មែរគ្នាឯងឱ្យរលាយ សឹងគ្រប់ជំនាន់ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួករៀនបានតិច ពួកអក្ខរកម្ម និង ពួករៀនជំនាញផ្នែកផ្សេងសោះ ចេះមកបកស្រាយ ទំនៀមវប្បធម៌ខ្មែរ ប៉ាតណាប៉ាតណី នាំឱ្យច្របល់សង្គមខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមផ្នត់គំនិតដ៏សំរាមរបស់ពួកគេ ដែលក្រុមបុរាណចារ្យ មិនអាចទទួលយកបាន ក្នុងបរិបទនេះ ។ == សេចក្តីថ្កោលទោស == * សូមអំពាវនាវ ឱ្យអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ចទាំងអស់ ក៏ដូចជាថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់នៃក្រសួងវប្បធម៌ និង ក្រសួងពត៌មាន សូមចូលរួមបញ្ឈប់ដាច់ខាត រាល់ជន់ទាំងឡាយណាដែលស្លៀកពាក់តែងកាយ ជាពួកទេវតា ហើយយកទៅធ្វើជាសេចក្ដីលេងសើចបង្ហោះជាការលេងកំប្លុកកំប្លែង ផុសនៅតាមបណ្ដាញសង្គមផ្សេងៗ ដែលប្រាសចាកពីសេចក្ដីគោរពរបស់ដូនតាខ្មែរទាំងស្រុង ដែលសំលៀកបំពាក់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកជា សំលៀកបំពាក់ថ្លៃថ្នូរ និងជានិមិត្តរូបតំណាងឱ្យរបាំទេវៈរបស់កម្ពុជាផងដែរ ដែលយើងគ្រប់គ្នាសម្គាល់ថា ជាសំលៀកបំពាក់នៃរបាំព្រះរាជទ្រព្យ ។ == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == តំណភ្ជាប់អត្ថបទ == '''Article links''' * [[សង្ក្រាន្ត]] (Sangkran) * [[ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា]] == អត្ថបទ ប្រៀបធៀប == '''Articles Comparison''' អត្ថបទ នៃការចងក្រងនៅ វីគីភីឌាខ្មែរចែកចេញជា ៤ ប្រភេទ ប្រភេទទី១ ការចងក្រងតាមកម្រិតសិក្សា របស់ យូស័រ (User) ដែលធ្វើការសរសេរចងក្រងតាមលំនាំ ដើមទាំងស្រុង ហៅថាអត្ថបទចម្លង អ្នកចងក្រងមានកម្រិតយល់ដឹងតិច ការដាក់ប្រភពឯកសារយោង មិនច្បាស់លាស់ ការដាក់ប្រភពឯកសារមិនត្រឹមត្រូវ ។ ប្រភេទទី២ ការចងក្រង ដោយផ្អែកលើ ការដាក់ឯកសារយោងតាមប្រភពតំណភ្ជាប់ក្រៅ លើបណ្ដាញណាមួយ ដោយមិនមានស្ថាប័ន ជំនាញទទួលស្គាល់ ឧទាហរណ៍: ការដាក់ឯកសារយោងតាម វេបសាយផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជា៖ Blog spot, World press, ផ្សេងៗ ដែលជាប្រភពបង្កើតឡើងដោយខ្លួនឯង ដោយមិនមានការ ទទួលស្គាល់ដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពផ្សាយ និង មិនមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ចេញផ្សាយត្រឹមត្រូវ និង មិនមានសូម្បីតែឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ ។ ឧទាហរណ៍: អ្នកនិពន្ធជំនាន់មុន ស្រាវជ្រាវនិងចងក្រងចេញផ្សាយជាសៀវភៅមួយក្បាល បន្ទាប់មកអ្នកជំនាន់ក្រោយបានស្រាវជ្រាវឃើញអត្ថបទនេះ ក៏យកវាមកបន្ត ដោយបន្លំថាខ្លួនជាអ្នកស្រាវជ្រាវ និង ចងក្រង ដែលជាការរំលោភលើសិទ្ធអ្នកនិពន្ធជាខ្លាំង ហើយវាជាចេទនាក្នុងការបន្លំស្នាដៃ អ្នកជំនាន់មុនផងដែរ ដូចនេះហើយ អ្នកជំនាន់ក្រោយគួរផ្លាសប្ដូរឥរិយាបទ គួរជំនួសដោយពាក្យថា ប្រែសម្រួល (Edition) មានន័យថា អ្នកបានយកអត្ថបទដើមជាគោល ហើយអ្នកសរសេរបន្ថែមនូវប្រយោគឃ្លាណាមួយ ដែលអ្នកអាចរកឃើញពីប្រភពឯកសារផ្សេងទៀតហើយយកមកប្រែសម្រួលបញ្ចូលគ្នា ។ ប្រភេទទី៣ ការចងក្រងអត្ថបទខុសជំនាញវិជ្ជាជីវៈរបស់ខ្លួន មានន័យថា អ្នករៀនផ្នែកផ្សេង និង មានកម្រិតវប្បធម៌ផ្នែកផ្សេង ហើយអ្នកមកចងក្រអត្ថបទផ្ទុយពីកម្រិតយល់ដឹងរបស់ខ្លួន ឧទាហរណ៍ អ្នកចេះជំនាញចងកូដ (Coder) ប៉ុន្តែអ្នកបែរជាមកសរសេរ ឬ ចងក្រងអត្ថបទ ដែលខុសពីជំនាញរបស់ខ្លួន មានន័យថា អ្នករៀនមុខវិជ្ជាផ្សេង ហើយអ្នកមកចងក្រង អត្ថបទ វប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រជាដើម ដែលធ្វើឱ្យអ្នកផ្សេងដែលចូលមើលអត្ថបទរបស់អ្នកទទួលបានការយល់ខុស ។ ប្រភេទទី៤ ការចងក្រងអត្ថបទដោយអ្នកជំនាញ មានន័យថា អត្ថបទដែលគេបានចងក្រង មានការរៀបពាក្យពេចន៍បានល្អ មានការពន្យល់ច្បាស់លាស់ មានឯកសារយោងច្បាស់លាស់ មានឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ មានការបរិច្ឆេទ នៃឆ្នាំចេញផ្សាយ មានឈ្មោះដើម របស់អត្ថបទគោល មានការទទួលស្គាល់ពីអ្នកជំនាញ គាំទ្រដោយគ្រឹះស្ថានបោះពុម្ភផ្សាយ អត្ថបទដែលបានចងក្រង មានបញ្ជីរលេខសៀវភៅ ដែលត្រូវនិងចំណេះជំនាញរបស់អ្នកចងក្រង ។ ដោយការរៀបរាប់ខាងលើនេះ រាល់អត្ថបទដែលចងក្រង វប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា នៅលើអត្ថបទវីគីភីឌាខ្មែរ សូមបងប្អូនពិនិត្យរាល់ខ្លឹមសារអត្ថបទ និង តំណភ្ជាប់ ឯកសារយោង ឱ្យបានច្បាស់លាស់ ជាពិសេសការចងក្រងអត្ថបទ វប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ជាភាសាអង់គ្លេស ចងក្រងដោយពួកបរទេស ភាគច្រើនគឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ដូចនេះហើយ សូមបងប្អូនយល់ដឹងអំពីចំនុចនេះ សូមបញ្ឈប់ការចែកចាយ អត្ថបទវប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា តាមរយៈអត្ថបទនៃ English Wikipedia ដោយជនបរទេសទាំងនោះ ធ្វើតាមច្បាប់គោលការរបស់គេ ដោយរក្សានូវស្នាដៃអ្នកចងក្រងមុន ដូចនេះយើងមិនអាចចូលទៅកែសម្រួលអត្ថបទក្នុង Article នោះបានទេ ពួកគេ និង Block យើងចេញហើយហើយចោទប្រកាន់ User របស់យើងថា ជា User អាយ៉ង ។ ឧទាហរណ៍: Article [https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_New_Year Cambodian New Year] ដែលជាអត្ថបទមិនត្រឹមត្រូវ ហើយខ្លឹមសារនៃអត្ថបទនេះ ត្រូវបានជនជាតិថៃមួយចំនួន យកវាមកវាយប្រហារ វប្បធម៌កម្ពុជា នៅលើបណ្ដាញសង្គមថ្មីៗនេះ ហើយអត្ថបទក្នុង article នេះត្រូវបានពួកជនបរទេសដែលខុសជំនាញវិជ្ជាមុខជំនាញរបស់ពួកគេ ធ្វើការការពារ និង ចងក្រងអស់ជាច្រើនឆ្នាំ ហើយយើងមិនងាយស្រួលក្នុងការចូលទៅប្រែសម្រួលនោះទេ ពួកវានិងប្លុកយើងចេញដោយចោទប្រកាន់ថា អាយ៉ង user ដោយពួកវាចាំបាច់ក្នុងការប្លុកមិនឱ្យមានការកែប្រែក្នុង article ដែលពួកវាបានកាន់កាប់នោះទេ ។ == ដូចច្នេះ == '''See also''' តើពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី មេសៈរាសី មាននៅប្រទេសណាខ្លះ នៃតំបន់អាសុីភាគខាងត្បូង ? តើពួគគេចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធពិធីចូលឆ្នាំរបស់ខ្លួននៅពេលណា ? '''(New Year fall in April)''' * (Khmer New Year) Start in 7th century 637 AD * (Songkran Thai New Year) Start in 19th century 1888 AD * (Pi Mai Laos New Year) Start in 14th century * (Tamil New Year in Southern India) start in 3rd century * (Sinhalese New Year Sri Lanka) Start in 5th century * (Vaisakhi in Northern India) Start in 19th century 1801 AD * (Nepal New Year) Start in 16th century * (Thingyan New Year Myanmar) Start in 11th century * (Dai New Year Chinese) Start in 14th century 1380 AD * (Pohela Boishakh New Year Bangladesh) Start in 7th century == ឯកសារយោង == i7pwjydv8r678rdiafxc1ql7k3a71iz 0 42562 337551 325549 2026-07-22T07:50:15Z ~2026-41040-42 52152 ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពរបស់បណ្ឌិត ហ៊ាន សាហ៊ីប ជាពិសេស ត្រង់ផ្នែក «ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និង ការបោះពុម្ពផ្សាយ» 337551 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = បណ្ឌិតសភាចារ្យ | name = ​ ហ៊ាន សាហ៊ីប | honorific-suffix = សេដ្ឋវិទូ | image = | office = រដ្ឋលេខាធិការ, ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ | office1 = [http://csx.com.kh/en/about/chairman.jsp?MNCD=1000 ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល, ក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា] | birth_date = | birth_place = ខេត្តកំពត, [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | nationality = ខ្មែរ | alma_mater = សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋកៀវ​, អ៊ុយក្រែន (បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់, បណ្ឌិត) | website = {{url|http://mef.gov.kh/manager-profile/he-hean-sahib|ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុ}}| }} '''ហ៊ាន​ សាហុីប''' (ឡាតាំងៈ '''Hean Sahib''') គឺជាសេដ្ឋវិទូ, អ្នកអប់រំ, និង មន្រ្តីសាធារណៈ ជនជាតិខ្មែរ ដែលបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋលេខាធិការនៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ<ref>{{Cite web |title=ហ៊ាន សាហ៊ីប |url=https://mef.gov.kh/manager-profile/he-hean-sahib/}}</ref>, និងជាអនុប្រធានប្រចាំការឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ (SNEC) នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ ==អាជីពការងារ== ក្នុងអាជីពការងារដំបូងៗ, '''ហ៊ាន​ សាហ៊ីប''' បានទទួលភារកិច្ចជានាយកដំបូងបង្អស់ នៃវិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ (EFI) នៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ។ តាមរយៈការកសាងសមត្ថភាព, វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ បានចូលរួមចំណែកក្នុងដំណើរការនៃការធ្វើបរិវត្តកម្មប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការទៅជាសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដោយរលូន ព្រមទាំងបានបណ្តុះបណ្តាលមន្ត្រីរាជការស៊ីវិលលើមុខជំនាញសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ដើម្បីត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការធ្វើសមាហរណកម្មកម្ពុជាទៅក្នុងអាស៊ាននៅឆ្នាំ១៩៩៩ ។​ បន្ទាប់មក, លោកនៅបន្តមានតួនាទីដឹកនាំ ក្នុងការអភិវឌ្ឍមូលធនមនុស្សកម្ពុជា ក្នុងមុខជំនាញសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ តាមរយៈការទទួលភារកិច្ចជា ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃវិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ និង ប្រធានក្រុមការងារកសាងសមត្ថភាពមន្រ្តីរាជការ របស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។<ref>{{cite web |website=|url=https://efi.mef.gov.kh/about/|title=វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ}}</ref> ជាមួយតួនាទីដឹកនាំទាំងនេះ, លោកបានត្រួសត្រាយផ្លូវឱ្យមានប្រព័ន្ធ និង យុទ្ធសាស្រ្តសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍធនធានមនុស្សរបស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក, វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ទទួលបានការគាំទ្រទាំងផ្នែកបច្ចេកទេស និង ហិរញ្ញវត្ថុ ពីសំណាក់ដៃគូអភិវឌ្ឍសំខាន់ៗ ដូចជា សហភាពអឺរ៉ុប (EU), ធនាគារពិភពលោក (World Bank), មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (IMF), កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ (UNDP), ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី (ADB), ទីភ្នាក់ងារជប៉ុនសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (JICA), ទីភ្នាក់ងារស៊ុយអ៊ែតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍអន្តរជាតិ (SIDA), និង មូលនិធិតេម៉ាសេកអន្តរជាតិរបស់សិង្ហបុរី (Temasek Foundation International) ។​ វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ក៏បានបង្កើតនូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និង កិច្ចសហការជិតស្និទ្ធជាមួយវិទ្យាស្ថានបណ្តុះបណ្តាល និង ស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិនានា រួមមាន សកលវិទ្យាល័យឆាលស្ទើត (Charles Sturt University) របស់អូស្ត្រាលី<ref>{{Cite web |title=សកលវិទ្យាល័យឆាលស្ទើត |url=https://study.csu.edu.au/international/study-with-us/with-a-partner-institution/economics-and-finance-institute}}</ref>, វិទ្យាស្ថានអភិវឌ្ឍកូរ៉េ (Korea Development Institute) របស់កូរ៉េខាងត្បូង, សកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាណានយ៉ាង (Nanyang Technological University) របស់សិង្ហបុរី, វិទ្យាស្ថានហិរញ្ញវត្ថុនិងអភិវឌ្ឍអាស៊ីប៉ាស៊ីភិច (Asia-Pacific Finance and Development Institute) របស់ចិន, និង មហាវិទ្យាល័យមុខងារសាធារណៈ (Civil Service College) របស់សិង្ហបុរី ។ លើសពីនេះ, លោកបាននិងកំពុងដឹកនាំគម្រោង​ថ្នាក់ជាតិ មានឈ្មោះថា គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ (FMIS)<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារគ្រប់គ្រងគម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ |url=https://fmis.gov.kh/storage/filepdf/212.pdf}}</ref> ដែលបានចូលរួមចំណែកក្នុងការលើកកម្ពស់ ភាពស័ក្តិសិទ្ធ, តម្លាភាព, គណនេយ្យភាព, និង អភិបាលកិច្ចល្អ ក្នុងការប្រើប្រាស់ថវិកាជាតិ ។ ជាលទ្ធផល, ធានាបាននូវចីរភាពនៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និង ការកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រជូនប្រជាជនកម្ពុជា, ព្រមទាំងផ្តល់ការគំាទ្រដល់កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ។<ref>{{Cite web |title=គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ |url=https://fmis.gov.kh/}}</ref> លោកក៏ជា​ប្រធានក្រុមការងារត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវគម្រោងវិនិយោគឯកជន<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវគម្រោងវិនិយោគឯកជន |url=https://www.information.gov.kh/articles/175865}}</ref> ដែលមានគោលបំណងគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុ និង ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ, រួមទាំងធានានូវតុល្យភាពរវាងការលើកទឹកចិត្ត, ជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និង កៀរគរចំណូលប្រកបដោយភាពស័ក្តិសិទ្ធ ។ នៅឆ្នាំ២០២៤, លោកត្រូវបានតែងតាំងឡើងវិញជាទីប្រឹក្សានាយករដ្ឋមន្រ្តី ដើម្បីដឹកនាំក្រុមការងារជំរុញការវិនិយោគក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារជំរុញការវិនិយោគក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ |url=https://kh.cc-times.com/posts/22119}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៤, និង ក្រុមការងារជំរុញការ វិនិយោគនៅភូមិភាគឦសាន<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារជំរុញការ វិនិយោគនៅភូមិភាគឦសាន |url=https://www.postkhmer.com/national/2025-9-30-935-263384}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៥ ។ លើសពីនេះ, លោកក៏បានកាន់តួនាទីយុទ្ធសាស្រ្តជាច្រើន ក្នុងក្របខ័ណ្ឌគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា រួមទាំង អនុប្រធាន និងជាអគ្គលេខាធិការ នៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ។ បច្ចុប្បន្ន, លោកគឺជាអនុប្រធានប្រចាំការនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ មានឋានៈស្មើទេសរដ្ឋមន្រ្តី ។ លោកក៏មានតួនាទីជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា<ref>{{Cite web |title=ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា |url=https://csx.com.kh/kh/about-csx/chairman-message}}</ref>, សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃសាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល និង សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា<ref>{{Cite web |title=ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា |url=https://rac.gov.kh/views2/manager}}</ref> ។ ==ការសិក្សា== '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' បានទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ និង សញ្ញាបត្របណ្ឌិត ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ពីសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋកៀវនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន (បច្ចុប្បន្ន Taras Shevchenko National University of Kyiv) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ និង ១៩៩៤ ។ ការងារស្រាវជ្រាវរបស់លោក ផ្តោតលើគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច, ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ និង យុទ្ធសាស្រ្តអភិវឌ្ឍវិស័យឯកជន។ លោកបាននិពន្ធសៀវភៅ និង ចងក្រងឯកសារស្រាវជ្រាវ ទាក់ទងនឹង សេដ្ឋកិច្ចសាធារណៈ និង តួនាទីរដ្ឋក្នុងសេដ្ឋកិច្ច ។<ref>{{Cite web |title=ស្នាដៃក្នុងវិស័យសិក្សាធិការ |url=https://books.google.com.kh/books?id=7ajHT3vmL6YC&q=%22Hean+Sahib%22+-wikipedia&redir_esc=y#v=snippet&q=%22Hean%20Sahib%22%20-wikipedia&f=false}}</ref> លោកគឺជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច នៅគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សាសាធារណៈកម្ពុជា រួមមាន សាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា និង វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ, ជាកន្លែងដែលលោក បានបណ្តុះបណ្តាល និង ផ្តល់ឱវាទដល់ និស្សិត អ្នកស្រាវជ្រាវ សហគ្រិន អ្នកដឹកនាំវ័យក្មេង និង មន្រ្តីរាជការ ជាច្រើន ។ ដោយសារតែការរួមចំណែកដ៏លេចធ្លោទាំងនេះ, លោកទទួលបានការលើកទឹកចិត្ត និង ការតែងតាំងជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាមួយគោរមងារជា '''“បណ្ឌិតសភាចារ្យ”''' ពីព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>{{Cite web |title=ការតែងតាំងជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាមួយគោរមងារជា “បណ្ឌិតសភាចារ្យ” |url=https://pressocm.gov.kh/archives/32346}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ និង ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ក្នុងអាជីពការងារ, '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' គឺជា អ្នកស្រាវជ្រាវ សាស្រ្តាចារ្យ និង អ្នកនិពន្ធ ដ៏សកម្មមួយរូប ។ លោកបានបោះពុម្ពផ្សាយពាក់ព័ន្ធនឹងមុខជំនាញ សេដ្ឋកិច្ចអភិវឌ្ឍ, ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ, អភិបាលកិច្ច, ទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋ និង ទីផ្សារ, និង ទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ។ ស្នាដៃលេចធ្លោរបស់លោក រួមមាន សៀវភៅស្តីពីការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុ, សៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច<ref>{{Cite web |title=អំណោយសៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច |url=https://web.archive.org/web/20210609155022/https://efi.mef.gov.kh/efi-2021-6-7/}}</ref><ref>{{Cite web |title=សៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច |url=https://books.scholarlibrary.com/km/shop/17966}}</ref>, និង ឯកសារសិក្សាជាច្រើនទៀតស្តីពីរដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ។ លោកបានលើកឡើងអំពីសារៈសំខាន់នៃ ស្ថាប័នស័ក្តិសិទ្ធ (Effective Institutions), ចក្ខុវិស័យយុទ្ធសាស្រ្តវែងឆ្ងាយ, ការអភិវឌ្ឍមូលធនមនុស្ស, និង អភិបាលកិច្ចល្អ ក្នុងការសម្រេចបាននូវការអភិវឌ្ឍជាតិប្រកប ដោយចីរភាព ។ លោកសង្កត់ធ្ងន់លើតួនាទីរដ្ឋខ្លាំង រឹងមាំ ក្នុងការដឹកនាំការអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាតិ, ពោលគឺ រដ្ឋត្រូវមានទស្សនៈអភិវឌ្ឍជាតិ និង ចក្ខុវិស័យវែងឆ្ងាយ ជាពិសេស វប្បធម៌ និង របៀបរបបក្នុងការដឹកនាំ; មានប្រព័ន្ធ យុត្តិធម៌ និង អភិបាលកិច្ច; ឈរលើគោលការណ៍គុណាធិបតេយ្យ ដោយមានធនធានមនុស្សជាកត្តាស្នូល; និង លើកទឹកចិត្តមន្រ្តីសាធារណៈ ផ្អែកលើសមត្ថភាពជាលក្ខខណ្ឌចម្បង ។ ស្ថាប័នសាធារណៈ ត្រូវមានប្រព័ន្ធដឹកនាំគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ, មានសិទ្ធិអំណាចក្នុងសមត្ថកិច្ចខ្លួន, អនុវត្តការងារប្រកបដោយ '''សហថាមពល''' (Synergy) (ការផ្គួបថាមពលដោយប្រទាក់ក្រឡា និង ស៊ីចង្វាក់គ្នា) ស្ថិតក្នុងអភិក្រម '''«ជវភាពនៃប្រព័ន្ធតួអង្គតែមួយ»''' មានសង្គតិភាព, មានកិច្ចសហការជិតស្និទ្ធ, បំពេញឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក, មានការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ ក្នុងបេសកកម្មអនុវត្តគោល-នយោបាយអភិវឌ្ឍជាតិ, ឆ្លើយតបបានទាន់ពេលវេលាទៅនឹងតម្រូវការសង្គម តាមរយៈ ដំណើរការរដ្ឋបាលសាធារណៈ ដែលមានការសម្របសម្រួល, មានចក្ខុវិស័យ ច្បាស់លាស់ និង មាននីតិរដ្ឋជាឆ្អឹងខ្នង ។ ការណ៍នេះ, នឹងទទួលបានការជឿទុកចិត្តលើគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍជាតិ ដែលជាបុរេលក្ខខណ្ឌ និង ជាកត្តាជំរុញការចូលរួម ប្រកបដោយ ប្រសិទ្ធភាព ពីសំណាក់ប្រជាជន, ធុរជន និង គ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធ ។ លោកជ្រើសយកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ '''«មាគ៌ាទីបី»''' ធ្វើជាទស្សនវិជ្ជាសេដ្ឋកិច្ច និង ចាត់ទុកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារមានយុត្តិធម៌ និង មានប្រសិទ្ធភាព, ប៉ុន្តែ ធ្វើឱ្យមានអសមធម៌ក្នុងសង្គម, ចំណែកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចផែនការធ្វើឱ្យមានសមធម៌សង្គម, ប៉ុន្តែ មានអយុត្តិធម៌ និង ប្រសិទ្ធភាពមានកម្រិត ។ ដើម្បីមានទាំងប្រសិទ្ធភាព, មានទាំងយុត្តិធម៌ និង សមធម៌សង្គម, អភិក្រមការអភិវឌ្ឍត្រូវបញ្ចូលនូវទស្សនៈ '''«រដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដើរតួនាទីស្នូលទន្ទឹមគ្នា»''' ដែលជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ ។ ភាពស័ក្តិសិទ្ធនៃប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ ស្ថិតនៅចន្លោះ '''អភិក្រមវិចារវិទ្យា''' (Dialectical Approach) នៃ យន្តការសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ និង អន្តរាគមន៍រដ្ឋ ។ ជាក់ស្តែង, ក្នុងបរិការណ៍កម្ពុជា, រដ្ឋត្រូវ សកម្ម និង បុរេសកម្ម ក្នុងការអនុវត្តគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាតិ, ក្នុងអភិក្រមវិចារវិទ្យា, ពោលគឺ ត្រឹមត្រូវក្នុងការជ្រើសជម្រើសវិធានការគោលនយោបាយ ដែលមានបរមភាវូបនីយកម្ម (Optimization) ចំពោះជាតិ និង ប្រជាជន ។ ជាមួយនេះ, លោកសង្កត់បញ្ជាក់ថា ដើម្បីអនុវត្តទស្សនៈខាងលើ បានដោយជោគជ័យ, គ្រប់ភាគី (រដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ) ត្រូវអនុវត្តការងារដោយ '''សហថាមពល (Synergy)''' ដែលជាការផ្គួបថាមពល ក្នុងអភិក្រម '''«ជវភាពនៃប្រព័ន្ធតួអង្គតែមួយ»''', និង គ្រប់ភាគីត្រូវស្រុះស្រួលគ្នា ក្នុងស្មារតី '''«ឧត្តមនិយម»''' នៃផលប្រយោជន៍ជាតិ និង ប្រជាជន ។ ==ឯកសារយោង== mmdxzxcovv71897p3simg2ecjrs2khz 337577 337551 2026-07-22T19:00:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337577 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = បណ្ឌិតសភាចារ្យ | name = ​ ហ៊ាន សាហ៊ីប | honorific-suffix = សេដ្ឋវិទូ | image = | office = រដ្ឋលេខាធិការ, ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ | office1 = [http://csx.com.kh/en/about/chairman.jsp?MNCD=1000 ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល, ក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា] | birth_date = | birth_place = ខេត្តកំពត, [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | nationality = ខ្មែរ | alma_mater = សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋកៀវ​, អ៊ុយក្រែន (បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់, បណ្ឌិត) | website = {{url|http://mef.gov.kh/manager-profile/he-hean-sahib|ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុ}}| }} '''ហ៊ាន​ សាហុីប''' (ឡាតាំងៈ '''Hean Sahib''') គឺជាសេដ្ឋវិទូ, អ្នកអប់រំ, និង មន្រ្តីសាធារណៈ ជនជាតិខ្មែរ ដែលបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋលេខាធិការនៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ<ref>{{Cite web |title=ហ៊ាន សាហ៊ីប |url=https://mef.gov.kh/manager-profile/he-hean-sahib/}}</ref>, និងជាអនុប្រធានប្រចាំការឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ (SNEC) នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ ==អាជីពការងារ== ក្នុងអាជីពការងារដំបូងៗ, '''ហ៊ាន​ សាហ៊ីប''' បានទទួលភារកិច្ចជានាយកដំបូងបង្អស់ នៃវិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ (EFI) នៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ។ តាមរយៈការកសាងសមត្ថភាព, វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ បានចូលរួមចំណែកក្នុងដំណើរការនៃការធ្វើបរិវត្តកម្មប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការទៅជាសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដោយរលូន ព្រមទាំងបានបណ្តុះបណ្តាលមន្ត្រីរាជការស៊ីវិលលើមុខជំនាញសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ដើម្បីត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការធ្វើសមាហរណកម្មកម្ពុជាទៅក្នុងអាស៊ាននៅឆ្នាំ១៩៩៩ ។​ បន្ទាប់មក, លោកនៅបន្តមានតួនាទីដឹកនាំ ក្នុងការអភិវឌ្ឍមូលធនមនុស្សកម្ពុជា ក្នុងមុខជំនាញសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ តាមរយៈការទទួលភារកិច្ចជា ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃវិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ និង ប្រធានក្រុមការងារកសាងសមត្ថភាពមន្រ្តីរាជការ របស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។<ref>{{cite web |website=|url=https://efi.mef.gov.kh/about/|title=វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ}}</ref> ជាមួយតួនាទីដឹកនាំទាំងនេះ, លោកបានត្រួសត្រាយផ្លូវឱ្យមានប្រព័ន្ធ និង យុទ្ធសាស្រ្តសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍធនធានមនុស្សរបស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក, វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ទទួលបានការគាំទ្រទាំងផ្នែកបច្ចេកទេស និង ហិរញ្ញវត្ថុ ពីសំណាក់ដៃគូអភិវឌ្ឍសំខាន់ៗ ដូចជា សហភាពអឺរ៉ុប (EU), ធនាគារពិភពលោក (World Bank), មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (IMF), កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ (UNDP), ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី (ADB), ទីភ្នាក់ងារជប៉ុនសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (JICA), ទីភ្នាក់ងារស៊ុយអ៊ែតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍអន្តរជាតិ (SIDA), និង មូលនិធិតេម៉ាសេកអន្តរជាតិរបស់សិង្ហបុរី (Temasek Foundation International) ។​ វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ក៏បានបង្កើតនូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និង កិច្ចសហការជិតស្និទ្ធជាមួយវិទ្យាស្ថានបណ្តុះបណ្តាល និង ស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិនានា រួមមាន សកលវិទ្យាល័យឆាលស្ទើត (Charles Sturt University) របស់អូស្ត្រាលី<ref>{{Cite web |title=សកលវិទ្យាល័យឆាលស្ទើត |url=https://study.csu.edu.au/international/study-with-us/with-a-partner-institution/economics-and-finance-institute}}</ref>, វិទ្យាស្ថានអភិវឌ្ឍកូរ៉េ (Korea Development Institute) របស់កូរ៉េខាងត្បូង, សកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាណានយ៉ាង (Nanyang Technological University) របស់សិង្ហបុរី, វិទ្យាស្ថានហិរញ្ញវត្ថុនិងអភិវឌ្ឍអាស៊ីប៉ាស៊ីភិច (Asia-Pacific Finance and Development Institute) របស់ចិន, និង មហាវិទ្យាល័យមុខងារសាធារណៈ (Civil Service College) របស់សិង្ហបុរី ។ លើសពីនេះ, លោកបាននិងកំពុងដឹកនាំគម្រោង​ថ្នាក់ជាតិ មានឈ្មោះថា គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ (FMIS)<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារគ្រប់គ្រងគម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ |url=https://fmis.gov.kh/storage/filepdf/212.pdf}}</ref> ដែលបានចូលរួមចំណែកក្នុងការលើកកម្ពស់ ភាពស័ក្តិសិទ្ធ, តម្លាភាព, គណនេយ្យភាព, និង អភិបាលកិច្ចល្អ ក្នុងការប្រើប្រាស់ថវិកាជាតិ ។ ជាលទ្ធផល, ធានាបាននូវចីរភាពនៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និង ការកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រជូនប្រជាជនកម្ពុជា, ព្រមទាំងផ្តល់ការគំាទ្រដល់កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ។<ref>{{Cite web |title=គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ |url=https://fmis.gov.kh/}}</ref> លោកក៏ជា​ប្រធានក្រុមការងារត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវគម្រោងវិនិយោគឯកជន<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវគម្រោងវិនិយោគឯកជន |url=https://www.information.gov.kh/articles/175865}}</ref> ដែលមានគោលបំណងគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុ និង ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ, រួមទាំងធានានូវតុល្យភាពរវាងការលើកទឹកចិត្ត, ជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និង កៀរគរចំណូលប្រកបដោយភាពស័ក្តិសិទ្ធ ។ នៅឆ្នាំ២០២៤, លោកត្រូវបានតែងតាំងឡើងវិញជាទីប្រឹក្សានាយករដ្ឋមន្រ្តី ដើម្បីដឹកនាំក្រុមការងារជំរុញការវិនិយោគក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារជំរុញការវិនិយោគក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ |url=https://kh.cc-times.com/posts/22119}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៤, និង ក្រុមការងារជំរុញការ វិនិយោគនៅភូមិភាគឦសាន<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារជំរុញការ វិនិយោគនៅភូមិភាគឦសាន |url=https://www.postkhmer.com/national/2025-9-30-935-263384}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៥ ។ លើសពីនេះ, លោកក៏បានកាន់តួនាទីយុទ្ធសាស្រ្តជាច្រើន ក្នុងក្របខ័ណ្ឌគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា រួមទាំង អនុប្រធាន និងជាអគ្គលេខាធិការ នៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ។ បច្ចុប្បន្ន, លោកគឺជាអនុប្រធានប្រចាំការនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ មានឋានៈស្មើទេសរដ្ឋមន្រ្តី ។ លោកក៏មានតួនាទីជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា<ref>{{Cite web |title=ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា |url=https://csx.com.kh/kh/about-csx/chairman-message}}</ref>, សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃសាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល និង សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា<ref>{{Cite web |title=ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា |url=https://rac.gov.kh/views2/manager}}</ref> ។ ==ការសិក្សា== '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' បានទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ និង សញ្ញាបត្របណ្ឌិត ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ពីសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋកៀវនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន (បច្ចុប្បន្ន Taras Shevchenko National University of Kyiv) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ និង ១៩៩៤ ។ ការងារស្រាវជ្រាវរបស់លោក ផ្តោតលើគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច, ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ និង យុទ្ធសាស្រ្តអភិវឌ្ឍវិស័យឯកជន។ លោកបាននិពន្ធសៀវភៅ និង ចងក្រងឯកសារស្រាវជ្រាវ ទាក់ទងនឹង សេដ្ឋកិច្ចសាធារណៈ និង តួនាទីរដ្ឋក្នុងសេដ្ឋកិច្ច ។<ref>{{Cite web |title=ស្នាដៃក្នុងវិស័យសិក្សាធិការ |url=https://books.google.com.kh/books?id=7ajHT3vmL6YC&q=%22Hean+Sahib%22+-wikipedia&redir_esc=y#v=snippet&q=%22Hean%20Sahib%22%20-wikipedia&f=false}}</ref> លោកគឺជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច នៅគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សាសាធារណៈកម្ពុជា រួមមាន សាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា និង វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ, ជាកន្លែងដែលលោក បានបណ្តុះបណ្តាល និង ផ្តល់ឱវាទដល់ និស្សិត អ្នកស្រាវជ្រាវ សហគ្រិន អ្នកដឹកនាំវ័យក្មេង និង មន្រ្តីរាជការ ជាច្រើន ។ ដោយសារតែការរួមចំណែកដ៏លេចធ្លោទាំងនេះ, លោកទទួលបានការលើកទឹកចិត្ត និង ការតែងតាំងជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាមួយគោរមងារជា '''“បណ្ឌិតសភាចារ្យ”''' ពីព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>{{Cite web |title=ការតែងតាំងជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាមួយគោរមងារជា “បណ្ឌិតសភាចារ្យ” |url=https://pressocm.gov.kh/archives/32346}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ និង ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ក្នុងអាជីពការងារ, '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' គឺជា អ្នកស្រាវជ្រាវ សាស្រ្តាចារ្យ និង អ្នកនិពន្ធ ដ៏សកម្មមួយរូប ។ លោកបានបោះពុម្ពផ្សាយពាក់ព័ន្ធនឹងមុខជំនាញ សេដ្ឋកិច្ចអភិវឌ្ឍ, ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ, អភិបាលកិច្ច, ទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋ និង ទីផ្សារ, និង ទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ។ ស្នាដៃលេចធ្លោរបស់លោក រួមមាន សៀវភៅស្តីពីការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុ, សៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច<ref>{{Cite web |title=អំណោយសៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច |url=https://efi.mef.gov.kh/efi-2021-6-7/ |access-date=2023-04-07 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609155022/https://efi.mef.gov.kh/efi-2021-6-7/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=សៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច |url=https://books.scholarlibrary.com/km/shop/17966}}</ref>, និង ឯកសារសិក្សាជាច្រើនទៀតស្តីពីរដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ។ លោកបានលើកឡើងអំពីសារៈសំខាន់នៃ ស្ថាប័នស័ក្តិសិទ្ធ (Effective Institutions), ចក្ខុវិស័យយុទ្ធសាស្រ្តវែងឆ្ងាយ, ការអភិវឌ្ឍមូលធនមនុស្ស, និង អភិបាលកិច្ចល្អ ក្នុងការសម្រេចបាននូវការអភិវឌ្ឍជាតិប្រកប ដោយចីរភាព ។ លោកសង្កត់ធ្ងន់លើតួនាទីរដ្ឋខ្លាំង រឹងមាំ ក្នុងការដឹកនាំការអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាតិ, ពោលគឺ រដ្ឋត្រូវមានទស្សនៈអភិវឌ្ឍជាតិ និង ចក្ខុវិស័យវែងឆ្ងាយ ជាពិសេស វប្បធម៌ និង របៀបរបបក្នុងការដឹកនាំ; មានប្រព័ន្ធ យុត្តិធម៌ និង អភិបាលកិច្ច; ឈរលើគោលការណ៍គុណាធិបតេយ្យ ដោយមានធនធានមនុស្សជាកត្តាស្នូល; និង លើកទឹកចិត្តមន្រ្តីសាធារណៈ ផ្អែកលើសមត្ថភាពជាលក្ខខណ្ឌចម្បង ។ ស្ថាប័នសាធារណៈ ត្រូវមានប្រព័ន្ធដឹកនាំគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ, មានសិទ្ធិអំណាចក្នុងសមត្ថកិច្ចខ្លួន, អនុវត្តការងារប្រកបដោយ '''សហថាមពល''' (Synergy) (ការផ្គួបថាមពលដោយប្រទាក់ក្រឡា និង ស៊ីចង្វាក់គ្នា) ស្ថិតក្នុងអភិក្រម '''«ជវភាពនៃប្រព័ន្ធតួអង្គតែមួយ»''' មានសង្គតិភាព, មានកិច្ចសហការជិតស្និទ្ធ, បំពេញឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក, មានការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ ក្នុងបេសកកម្មអនុវត្តគោល-នយោបាយអភិវឌ្ឍជាតិ, ឆ្លើយតបបានទាន់ពេលវេលាទៅនឹងតម្រូវការសង្គម តាមរយៈ ដំណើរការរដ្ឋបាលសាធារណៈ ដែលមានការសម្របសម្រួល, មានចក្ខុវិស័យ ច្បាស់លាស់ និង មាននីតិរដ្ឋជាឆ្អឹងខ្នង ។ ការណ៍នេះ, នឹងទទួលបានការជឿទុកចិត្តលើគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍជាតិ ដែលជាបុរេលក្ខខណ្ឌ និង ជាកត្តាជំរុញការចូលរួម ប្រកបដោយ ប្រសិទ្ធភាព ពីសំណាក់ប្រជាជន, ធុរជន និង គ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធ ។ លោកជ្រើសយកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ '''«មាគ៌ាទីបី»''' ធ្វើជាទស្សនវិជ្ជាសេដ្ឋកិច្ច និង ចាត់ទុកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារមានយុត្តិធម៌ និង មានប្រសិទ្ធភាព, ប៉ុន្តែ ធ្វើឱ្យមានអសមធម៌ក្នុងសង្គម, ចំណែកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចផែនការធ្វើឱ្យមានសមធម៌សង្គម, ប៉ុន្តែ មានអយុត្តិធម៌ និង ប្រសិទ្ធភាពមានកម្រិត ។ ដើម្បីមានទាំងប្រសិទ្ធភាព, មានទាំងយុត្តិធម៌ និង សមធម៌សង្គម, អភិក្រមការអភិវឌ្ឍត្រូវបញ្ចូលនូវទស្សនៈ '''«រដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដើរតួនាទីស្នូលទន្ទឹមគ្នា»''' ដែលជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ ។ ភាពស័ក្តិសិទ្ធនៃប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ ស្ថិតនៅចន្លោះ '''អភិក្រមវិចារវិទ្យា''' (Dialectical Approach) នៃ យន្តការសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ និង អន្តរាគមន៍រដ្ឋ ។ ជាក់ស្តែង, ក្នុងបរិការណ៍កម្ពុជា, រដ្ឋត្រូវ សកម្ម និង បុរេសកម្ម ក្នុងការអនុវត្តគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាតិ, ក្នុងអភិក្រមវិចារវិទ្យា, ពោលគឺ ត្រឹមត្រូវក្នុងការជ្រើសជម្រើសវិធានការគោលនយោបាយ ដែលមានបរមភាវូបនីយកម្ម (Optimization) ចំពោះជាតិ និង ប្រជាជន ។ ជាមួយនេះ, លោកសង្កត់បញ្ជាក់ថា ដើម្បីអនុវត្តទស្សនៈខាងលើ បានដោយជោគជ័យ, គ្រប់ភាគី (រដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ) ត្រូវអនុវត្តការងារដោយ '''សហថាមពល (Synergy)''' ដែលជាការផ្គួបថាមពល ក្នុងអភិក្រម '''«ជវភាពនៃប្រព័ន្ធតួអង្គតែមួយ»''', និង គ្រប់ភាគីត្រូវស្រុះស្រួលគ្នា ក្នុងស្មារតី '''«ឧត្តមនិយម»''' នៃផលប្រយោជន៍ជាតិ និង ប្រជាជន ។ ==ឯកសារយោង== 2lgmbq27zq15pzanzhke86w69e6egjc 0 42738 337522 332369 2026-07-21T20:44:06Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ទីម័រខាងកើត]] ទៅ [[ទីម័រឡេស្តេ]] 332369 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យទីម័រខាងកើត |native_name = {{nobold|República Democrática de<br/>Timor-Leste {{small|([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់]])}}<hr>Repúblika Demokrátika de<br/>Timór-Leste {{small|([[ភាសាតេទុម]])}}}} |common_name = ទីម័រខាងកើត |image_flag = Flag of East Timor.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិទីម័រខាងកើត|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Coat of arms of East Timor.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករទីម័រខាងកើត|វរលញ្ឆករ]] |image_map = East Timor on the globe (Southeast Asia centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសទីម័រខាងកើត (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = "Unidade, Acção, Progresso" (ព័រទុយកាល់)<br />"សាមគ្គីភាព សកម្មភាព វឌ្ឍនភាព" (ខ្មែរ) |national_anthem = ''[[មាតុភូមិ (ចម្រៀងជាតិ)|Pátria]]'' (ព័រទុយហ្កាល់) <br/>("មាតុភូមិ")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.2em;"></div><center>[[File:East Timorese national anthem.wav]]</center> |official_languages = [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយកាល់]] និង[[ភាសាតាទុម]] |languages_type = [[ភាសាជាតិ]] |languages = ភាសាចំនួន ១៥ ផ្សេងគ្នា (''[[ភាសានៃទីម័រខាងកើត|មើលបន្ថែម]]'') |languages2_type = [[ភាសាការងារ]] |languages2 = [[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៩៩.៥៣% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៩៧.៥៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅទីម័រខាងកើត|កាតូលិក]]<br/>—១.៩៦% [[ប្រូតេស្តង់]] |០.២៤% [[ឥស្លាមសាសនា]] |០.២៣% សាសនាផ្សេងៗទៀត }} | religion_year = ២០១៥ | religion_ref = <ref name="religion">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|title=សញ្ជាតិ ពលរដ្ឋ និងសាសនា|date=25 October 2015|access-date=18 វិច្ឆិកា 2021|publisher=រដ្ឋាភិបាលទីម័រខាងជើង|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026013207/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|archive-date=26 តុលា 2021|archivedate=21 ធ្នូ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221231647/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls}}</ref> |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ឌីលី]] |coordinates = {{Coord|8.55|S|125.56|E|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីទីម័រខាងកើត|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[ចូសេ រ៉ាម៉ូសហ័រតា]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីម័រខាងកើត|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ហ្សាណាណា ហ្គូសម៉ៅ]] |legislature = [[រដ្ឋសភា (ទីម័រខាងកើត)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = ទទួលឯករាជ្យពី |sovereignty_note = [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |established_event2 = [[ទីម័រព័រទុយហ្កាល់]] |established_date2 = សតវត្សរ៍ទី១៦ |established_event3 = ប្រកាសឯករាជ្យ |established_date3 = ២៨ វិច្ឆិកា ១៩៧៥ |established_event4 = ធ្លាក់ក្រោម[[ការឈ្លានពានរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីលើទីម័រខាងកើត|ការកាន់កាប់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |established_date4 = ១៧ កក្កដា ១៩៧៦ |established_event5 = [[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅទីម័រខាងកើត|រដ្ឋបាលសហប្រជាជាតិ]] |established_date5 = ២៥ តុលា ១៩៩៩ |established_event6 = ប្រកាសឯករាជ្យជាថ្មី |established_date6 = ២០ ឧសភា ២០០២ |area_size = 1 E7 |area_rank = ទី១៥៤ |area_km2 = ១៥,០០៧ |percent_water = គ្មានទិន្នន័យ |population_estimate = ១,៣៤០,៥១៣ |population_census = ១,១៨៣,៦៤៣<ref name="census">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|title=ចំនួនប្រជាជនតាមអាយុ និងភេទ|date=25 October 2015|access-date=18 វិច្ឆិកា 2021|publisher=រដ្ឋាភិបាលទីម័រខាងកើត|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026013207/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|archive-date=26 តុលា 2021|archivedate=25 មករា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125141940/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls}}</ref> |population_census_year = ២០១៥ |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី១៥៣ |population_density_km2 = ៧៨ |GDP_PPP = ៥.៣១៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&pr.y=15&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=537&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|access-date=18 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |GDP_PPP_year = ២០២០ |GDP_PPP_per_capita = ៤,០៣១ ដុល្លារ<ref name=imf.org /> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = ១.៩២០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf.org /> |GDP_nominal_year = ២០២០ |GDP_nominal_per_capita = ១,៤៥៦ ដុល្លារ<ref name=imf.org /> |Gini_year = ២០១៤ |Gini_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ២៨.៧<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=18 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2021-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៦០៦ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=18 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី១៤១ |currency = [[ដុល្លារ​អាមេរិក]] |currency_code = USD |time_zone = TLT |utc_offset = +៩ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = ឆ្វេង |calling_code = [[+៦៧០]] |cctld = [[.tl]]&nbsp;^d |iso3166code = TL }} '''ប្រទេសទីម័រខាងកើត''' ឬ '''ទីម័រឡេស្តេ''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យទីម័រខាងកើត''' គឺជា[[ប្រទេសកោះ]]មួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ វាមានរដ្ឋធានីនៅ[[ឌីលី]] និងមានផ្ទៃដីសរុប ១៥,០០៧ គម^២។ ប្រទេសនេះស្ថិតនៅចន្លោះខ្សែស្របទី ៨° និងទី ១០° នៃរយៈទទឹងខាងត្បូង និងចន្លោះខ្សែបណ្តោយទី ១២៤° និងទី ១២៨° នៃរយៈបណ្តោយខាងកើត ហើយមានព្រំដែនជាប់ឥណ្ឌូណេស៊ីប្រវែង ២២៨ គីឡូម៉ែត្រនិងឆ្នេរប្រវែង ៧០៦ គីឡូម៉ែត្រ។ ទីម័រខាងកើតមានប្រជាជនចំនួនមួយលាននាក់ដោយពួកគេចេះនិយាយទាំងភាសាតាទុម និងភាសាព័រទុយហ្កាល់។ ទីម័រខាងកើតជាកោះមួយដែលមានប្រវត្តិជាទឹកដីអាណានិគមរបស់ [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្គាល់]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៦ ដោយបានមកធ្វើជំំនួញ ទៅលើកោះនេះ ហើយកោះនេះត្រូវបានចែកជាពីរនៅឆ្នាំ១៨៥៩ ដោយ ប៉ះទង្គិចជាមួយ[[ហុល្លង់]] ក្រោយមកត្រូវជប៉ុនកាន់កាប់ពីឆ្នាំ១៩៤២–១៩៤៥។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៥ ទីម័រខាងកើតបានប្រកាសឯករាជ្យពីព័រទុយហ្គាល់ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវឥណ្ឌូណេស៊ីចូលលុកលុយនិងកាន់កាប់នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ ទីម័រខាងកើតបានប្រកាសឯករាជ្យម្តងទៀតនិងក៏បានចូលឈ្មោះជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ ទីម័រខាងកើតបានប្រកាសពីគោលបំណងចង់ក្លាយជាសមាជិកទី ១១ របស់[[សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] (អាស៊ាន) ហើយបានសម្រេចចូលជាសមាជិកអាស៊ានផ្លូវការនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |url=https://www.thmeythmey.com/detail/152915|title=កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី៤៧ ចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលានេះ|date=26 October 2025|website=Thmey Thmey}}</ref> វាគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួនពីរនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាគ្រិស្តដោយប្រទេសមួយទៀតគឺប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]]<ref>{{Cite news |last=Cavanaugh |first= Ray |url=https://www.catholicworldreport.com/2019/04/24/timor-leste-a-young-nation-with-strong-faith-and-heavy-burdens/ |title=Timor-Leste: A young nation with strong faith and heavy burdens |date=24 April 2019 |work=The Catholic World Report}}</ref> ហើយវាក៏ជាប្រទេសតែមួយគត់នៅទ្វីប[[អាស៊ី]]ផងដែរដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុង[[អឌ្ឍគោលខាងត្បូង]]ទាំងស្រុង។<ref>{{Cite web|last=Bada| first=Ferdinand |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-located-completely-in-the-southern-hemisphere.html|title=Countries Located Completely in the Southern Hemisphere|date=29 August 2019|website=www.worldatlas.com}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រទីម័រខាងកើត}} នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៦ ជនជាតិ [[ព័រទុយកាល់]] បានចូលមកធ្វើជំនួញនៅលើកោះ [[ទីម័រខាងកើត]] រួចបានយកធ្វើជាទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅប្រហែលពាក់ កណ្ដាលសតវត្សទី ១៦ក្រោយមក ដោយមានការប៉ះទង្គិចដោយអាវុធពួក [[ហូឡង់]] និងកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ ១៨៥៩ ទឹកដីនៃកោះទីម័រខាងកើត ត្រូវបានបែងចែកជាពីរ កំណាត់ខាងលិច ត្រួតត្រាដោយ [[ហូឡង់]] និងមួយកំណាត់ខាងកើត ត្រួតត្រាដោយ [[ព័រទុយកាល់]] ឆ្នាំ១៩៤២ ដល់ ១៩៤៥ [[ទីម័រខាងកើត]] ត្រូវបាន [[ជប៉ុន]] ចូលកាន់កាប់ នៅពេលដែល [[ជប៉ុន]] ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ មក [[ព័រទុយកាល់]]ត្រឡប់មក ត្រួតត្រាទីម័រខាងកើតវិញ ។ [[ឯកសារ:Timor Timur women.jpg|រូបភាពតូច|ជនជាតិទីម័រជាមួយទង់ជាតិរបស់ពួកគេ ពណ៌ក្រហម និងស]] ថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៧៥ [[ទីម័រខាងកើត]] បានប្រកាសឯករាជ្យពីការត្រួតត្រា [[ព័រទុយកាល់]] បានតែ៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ កងទ័ព[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] បានចូលលុកលុយនិងកាន់កាប់ ព្រមទាំងដាក់ជាខេត្តមួយ ឈ្មោះថា [[ទីម័រទីមួ]] នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ការប្រយុទ្ធដើម្បីសន្តិភាពមិនបានសម្រេចជោគជ័យ បានប្រព្រឹត្តទៅអស់រយៈពេល ២ សតវត្ស បណ្តាលអោយបាត់បង់ មនុស្សអស់១សែន ទៅ២សែន៥មុឺននាក់ ការធ្វើប្រជាមតិមួយដែលរៀបចំដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ [[៣០ សីហា ១៩៩៩]] បានបង្ហាញថាប្រជាជាតិនៅទីម័រខាងកើត យ៉ាងច្រើនចង់បានឯករាជ្យចេញពី ប្រទេស [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] នៅខែ កញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៩ កងជីវពលប្រឆាំងឯករាជ្យដែលបង្កើតឡើងដោយកងទ័ពឥណ្ឌូនេស៊ី បើកការប្រយុទ្ធសងសឹកធំនិងព្រៃផ្សៃបំផុត សម្លាប់ប្រជាជនទីម័រខាងកើតអស់ជាង ១ពាន់ ៤រយនាក់ និងជម្លៀសប្រជាជនដោយបង្ខំ ទៅរស់នៅ [[ទីម័រខាងលិច]]ចំនួន ៣សែននាក់ នៅថ្ងៃទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៩ កងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាព [[អូស្ត្រាលី]]ក្នុងនាមកងកម្លាំង [[អន្តរជាតិ]]ដើម្បី [[ទីម័រខាងកើត]]ហៅថា INTERFET បានចូលមកអន្តរាគមន៍៍បញ្ចប់ អំពី [[ហិង្សា]] ។ ថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ [[ទីម័រលេស]]ត្រូវបាន ទទួលស្គាល់ជា [[អន្តរជាតិ]]ថាជា [[រដ្ឋឯករាជ្យ]] ។នៅចុងខែ មេសា ឆ្នាំ២០០៦ ភាពតានតឹងផ្ទៃក្នុងមួយ បានគំំរាមកំំំំំហែង [[សន្តិសុខ]]ប្រជាជាតិក្មេងខ្ចីឆ្លើយតបតាមសំណើសុំរបស់ [[រដ្ឋាភិបាល]]ទីម័រខាងកើត កងកម្លាំងស្ថិរ កម្មអន្តរជាតិ ISF ជាតិ [[អូស្ត្រាលី]] បានចូលមកធ្វើអន្តរាគមន៍ នៅចុងខែឧសភាឆ្នាំ២០០៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បញ្ជូល '''ក្រុមបេសកកម្មសម្រាប់សមាហរណកម្មនៃសហប្រជាជាតិនៅទីម័រខាងកើត''' UNMITជំនួសឲ ISF ពីខែមេសា ទៅ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ រដ្ឋាភិបាលទីម័រខាងកើតបានធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីនិង អ្នកតំណាងរាស្តក្នុងបរិយាកាសប្រកបដោយសន្តិភាពក្រោម ជំនួយឧបត្ថម្ភUNMIT និងអ្នក ផ្តល់អំណោយ [[អន្តរជាតិ]]។ == ភូមិសាស្រ្ត == {{Main|ភូមិសាស្ដ្រទីម័រខាងកើត}} [[ឯកសារ:Timor-Leste Coastline.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពឆ្នេរសមុទ្រនៃប្រទេសទីម័រខាងកើត]] [[ឯកសារ:Map of Timor-Leste - administrative (since 2015) - Municípios and Posto Administrativos (with names).png|រូបភាពតូច|ផែនទីនៃប្រទេសទីម័រខាងកើតដែលមានព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលថ្មីចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៥]] ទីម័រខាងកើតជាប្រទេសមួយនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះស្ថិតនៅទិសពាយ័ព្យប្រទេសអូស្ត្រាលីក្នុងប្រជុំកោះ [[សុងតូច]] ចុងខាងកើតនៅកម្រងកោះះ [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]]រួមមានពាក់កណ្តាលខាងកើត នៃ[[កោះទីម័រ]]តំំបន់អុីគូសុី ឬអំបឺណូ ជាផ្នែកតូចមួយនៃភាគពាយ័ព្យនៃ[[កោះ]]ចាកូ [[ទីម័រខាងកើត]] មានផ្ទៃដីសរុប ១៥ ០០៧km^២មានព្រំដែនជាប់ប្រទេស [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] ជាប្រទេសសម្បូរភ្នំនិងខ្ពង់រាប ខ្សត់ទំំំំនាប ជុំវិញព័ទ្ធដោយ [[សមុទ្រទីម័រ]] [[សមុទ្រសាវូ]] និង [[សមុទ្របានដា]] ប្រទេសមួយនេះក៏ជួបប្រទះនូវគ្រោះធម្មជាតិដែរ។ ===អាកាសធាតុ=== [[ឯកសារ:2021-12-29 Lospalos, Timor Leste M7.3 earthquake shakemap (USGS).jpg|រូបភាពតូច|ផែនទីអាកាសធាតុនៅប្រទេសទីម័រខាងកើត]] ទីម័រខាងកើតស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុត្រូពិចមូសុង សមុទ្រក្តៅសើម មានរដូវពីរច្បាស់លាស់គឺ រដូវប្រាំង [[ពីខែមេសាដល់ខែកញ្ញា]]និង រដូវវស្សា [[ពីខែតុលា ដល់ ខែមិនា]]សីតុណ្ហភាពមធ្យមប្រចាំឆ្នាំប្រហែល [[២៦ °C]] កម្ពស់ទឹកភ្លៀង ប្រចាំឆ្នាំ ខ្ពស់ជាង ១ ០០០ mm មូសុងប្រាំងបក់មកពីទិសខាងអាគ្នេយ៍ និងមូសុងវស្សាបកមកពីទិសពាយ័ព្យ។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|ប្រជាសាស្ត្រទីម័រខាងកើត}} [[ឯកសារ:Timorese Dancers.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|ស្ដ្រីទីម័រកំពុងតែរាំរបាំប្រពៃណីរបស់ខ្លួន]] ទីម័រខាងកើតមានប្រជាជនចំនួន ១,១០៨,៧៧៧នាក់ (ការប៉ាន់ស្មានខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៨) គិតជាដង់សុីតេស្មើ ៧៣.៨៨ នាក់/km^២ ចំពោះក្រុមជនជាតិ ប្រទេសនេះ មានក្រុមជនជាតិ អំបូរអូស្ត្រូណេស៊ី អំំបូរប៉ាពូអាន និងអណិកជនចិនតិចតួច ប្រទេសនេះមានជំនឿសាសនាមាន រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ៩៧% អុីស្លាម ១% ប្រូតេស្តង់ ១%ប្រទេសនេះមានគ្រាមភាសាចំនួន [[១៦]] ភាសា។ [[ទម្រង់ប្រជាជនទីម័រខាងកើត]] ==មើលផងដែរ== *[[ទីម័រ]] == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីម័រខាងកើត| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីម័រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតទឹកដីអាណានិគមព័រទុយកាល់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 7od815no2mqk9ajo2scdhpituh4d0zq 2 43153 337491 337427 2026-07-21T04:21:42Z TheRandomGoober 27248 /* ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រវត្តិសាស្ត្រ/ជម្លោះ */ 337491 wikitext text/x-wiki '''''សម្គាល់៖''' នេះគឺជាប្រអប់ខ្សាច់ដែលត្រូវជាទំព័រពិសោធន៍និងកំណែប្រែសាកល្បងរបស់ [[អ្នកប្រើប្រាស់:TheRandomGoober|TheRandomGoober]]។'' ==ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស== {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាគី | native_name = {{nobold|Slovenská republika ([[ភាសាស្លូវ៉ាគី|ស្លូវ៉ាក]])}} | common_name = ស្លូវ៉ាគី | image_flag = Flag of Slovakia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិស្លូវ៉ាគី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = [[File:Coat of arms of Slovakia.svg|70px]] | symbol_type = [[វរលញ្ឆករស្លូវ៉ាគី|វរលញ្ឆករ]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em;"> [[File:Seal of the Slovak Republic.png|85px|]]</div> | other_symbol_type = [[ត្រាជាតិស្លូវ៉ាគី|ត្រាជាតិ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ផ្លេកបន្ទោរលើតាត្រាស៍|Nad Tatrou sa blýska]]'' <br/>("ផ្លេកបន្ទោរលើតាត្រាស៍")<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Nad Tatrou sa blýska.ogg|center]]}}</div> | image_map = Slovakia in European Union.svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសស្លូវ៉ាគី (ក្រហម) នៅទ្វីបអឺរ៉ុប | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | membership_type = [[រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប|រដ្ឋសមាជិក]] | membership = [[សហភាពអឺរ៉ុប]] | coordinates = {{Coord|48|9|9|N|17|6|34|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាស្លូវ៉ាគី|ស្លូវ៉ាគី]] | languages2_type = ភាសាតំបន់ និងភាគតិច<ref>{{cite news |url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/cabinet-approves-russian-and-serbian-as-minority-languages |title=Cabinet approves Russian and Serbian as minority languages |work=The Slovak Spectator |date=18 November 2015 |access-date=20 August 2025 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002020359/https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/cabinet-approves-russian-and-serbian-as-minority-languages |url-status=live }}</ref> | languages2 = [[ភាសាប៊ុលហ្ការី|ប៊ុលហ្ការី]] [[ភាសាឆែក|ឆែក]] [[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]] [[ភាសាហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[ភាសាប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] [[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] [[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[ភាសារូទែន|រូទែន]] [[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]] [[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * ៧៧.៨% [[គ្រិស្តសាសនា]] ** ៧៣.៤% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅស្លូវេនី|កាតូលិក]] ** ៣.៧% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់បូព៌ា|អូស្សូដក់]] ** ០.៧% [[បញ្ជីរាយនិកាយគ្រិស្តសាសនា|និកាយគ្រិស្ត]]ផ្សេងទៀត {{Tree list/end}} |១៨.៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៣.៩% [[សាសនានៅស្លូវេនី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០១៨ | religion_ref = <ref name="EB2018">{{citation|title=Eurobarometer 90.4 (December 2018): Attitudes of Europeans towards Biodiversity, Awareness and Perceptions of EU customs, and Perceptions of Antisemitism|work=Special Eurobarometer|year=2019|url=http://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V204&v=2&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V11&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V440&V204slice=1&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA7556&charttype=null&tabcontenttype=row&V11slice=1&V204subset=1+-+10%2C11%2C12+-+13%2C14&mode=table&top=yes|access-date=9 August 2019|publisher=[[គណៈកម្មការអឺរ៉ុប]]|location=[[សហភាពអឺរ៉ុប]]|via=GESIS|archive-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313212123/https://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V204&v=2&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V11&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V440&V204slice=1&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA7556&charttype=null&tabcontenttype=row&V11slice=1&V204subset=1+-+10%2C11%2C12+-+13%2C14&mode=table&top=yes|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋសភានិយម]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីស្លូវេនី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ណាតាឆា ពារស៍ មូសារ]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្លូវេនី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ស្លូវេនី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ (ស្លូវេនី)|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = [[្ប្រវត្តិសាស្ត្រស្លូវេនី|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[រដ្ឋស្លូវេន ក្រូអាត និងស៊ែប]] | established_date2 = ២៩ តុលា ១៩១៨ | established_event3 = [[ស្ថាបនកម្មយូហ្គោស្លាវី|ព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប ក្រូអាត និងស្លូវេន]] | established_date3 = ១ ធ្នូ ១៩១៨ | established_event4 = [[គណៈកម្មាធិការរំដោះជាតិស្លូវេនី]] | established_date4 = ១៩ កុម្ភៈ ១៩៤៤ | established_event5 = [[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី]] | established_date5 = ២៩ កក្កដា ១៩៤៤ | established_event6 = [[ការបែកខ្ញែកយូហ្គោស្លាវី|ឯករាជ្យភាព]]ពីយូហ្គោស្លាវី | established_date6 = ២៥ មិថុនា ១៩៩១ | established_event7 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងប៊្រីយ៉ូនី]] | established_date7 = ៧ កក្កដា ១៩៩១ | established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញស្លូវេនី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date8 = ២៣ ធ្នូ ១៩៩១ | area_km2 = ២០,២៧២ | area_size = 1 E7 | area_footnote = | area_rank = ទី១៥០ | percent_water = ០.‌៧<ref name="Surface2005">{{cite web |url=http://www.stat.si/letopis/2010/01_10/01-03-10.htm |title=(ជាភាសាស្លូវេនី និងអង់គ្លេស) Površina ozemlja in pokrovnost tal, določena planimetrično, 2005 |publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia |access-date=2 February 2011 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511203510/https://www.stat.si/StatWeb/en/News/Index/13374 |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = ២០០២ | population_census = ១,៩៦៤,០៣៦ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ២,១៣០,៨៥០<ref name="Statistical Office of Slovenia">{{cite web|url=https://www.stat.si/StatWeb/en/News/Index/13582|access-date=17 January 2026|publisher=[[ការិយាល័យស្ថិតិស្លូវេនី]]|archive-date=30 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130094807/https://www.stat.si/StatWeb/en/News/Index/11647|url-status=dead |title=Population, 1 October 2023 }}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១៤៥ | population_density_km2 = ​​១០៣ | population_density_rank = ទី១១៤ | GDP_PPP = {{increase}} ១១២.៩៨៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.SI">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD/SVNc=961,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2025&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Slovenia) |website=imf.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=16 October 2025 |access-date=2025-04-24}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៥ | GDP_PPP_rank = ទី៩៩ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៧,៧១៦ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.SI" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៦ | GDP_nominal = {{increase}} ៧៩.២២២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.SI" /> | GDP_nominal_rank = ទី៨៦ | GDP_nominal_year = ២០២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣៧,១៧៨ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.SI" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៦ | Gini = ២៣.៤ | Gini_year = ២០២៣ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩៣១ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady/--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=14 March 2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24overviewen.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |access-date=2025-05-06 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២១ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | country_code = | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្ដាល|CET]] | utc_offset = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្ដៅអឺរ៉ុបកណ្ដាល|CEST]] | utc_offset_DST = +២ | date_format = | drives_on = | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅស្លូវេនី|+៣៨៦]] | iso3166code = SI | cctld = [[.si]] | today = | wikidata = Q215 }} {{Reflist|group=ស}} <hr> {{Reflist}} ==ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រវត្តិសាស្ត្រ/ជម្លោះ== {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អតីតប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋបារាំង | native_name = {{Nobold|État français}} | status = {{plainlist| * [[រដ្ឋចំណុះ]]<ref>{{cite book | title=European Dictatorships 1918–1945 | year= 2016 | publisher=Routledge | isbn=978-1-317-29422-1 | url=https://books.google.com/books?id=D32PCwAAQBAJ&pg=PA388 }}</ref><ref>{{cite book | title=Fighting for the French Foreign Legion: Americans who joined the First World War in 1914 | date= 2025 | publisher=Pen and Sword Military | isbn=978-1-3990-6917-5 | url=https://books.google.com/books?id=pLfSEAAAQBAJ&pg=PT224 }}</ref><ref>{{cite book | title=A History of Western Political Thought | date=2005 | publisher=Routledge | isbn=978-1-134-81210-3 | url=https://books.google.com/books?id=6X2JAgAAQBAJ&pg=PA763 }}</ref>របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]]ក្រោមការត្រួតត្រាយោធាដោយផ្នែក (១៩៤០–១៩៤២) * [[រដ្ឋអាយ៉ង]]អាល្លឺម៉ង់ (១៩៤២–១៩៤៤) * [[រដ្ឋាភិបាលនិរទេស]] (១៩៤៤–១៩៤៥)}} | p1 = សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី | flag_p2 = War Ensign of Germany (1938–1945).svg | p2 = រដ្ឋបាលយោធាអាល្លឺម៉ង់នៅបារាំងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ{{!}}{{nowrap|'''១៩៤០៖'''<br/>រដ្ឋបាលយោធាអាល្លឺម៉ង់}} | s1 = រដ្ឋបាលយោធាអាល្លឺម៉ង់នៅបារាំងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ{{!}}{{nowrap|'''១៩៤២៖'''<br/>រដ្ឋបាលយោធាអាល្លឺម៉ង់}} | flag_p1 = Flag of France.svg | flag_s1 = War Ensign of Germany (1938–1945).svg | flag_s2 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | s2 = តំបន់ត្រួតត្រាដោយអ៊ីតាលីនៅបារាំង{{!}}{{nowrap|រដ្ឋបាលយោធាអ៊ីតាលី}} | flag_s3 = Flag of France.svg | s3 = បរិពន្ធភូមិស៊ីគម៉ារីនហ្កេន{{!}}'''១៩៤៤៖'''<br/>{{nowrap|គណៈកម្មការរដ្ឋាភិបាល<br/>បារាំងដើម្បីការពារ<br/>ផលប្រយោជន៍ជាតិ}} | flag_s4 = Flag of France.svg | s4 = រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំង{{!}}{{nowrap|រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន<br/>នៃសាធារណរដ្ឋបារាំង}} | s5 = បារាំងសេរី | flag_s5 = Flag of Free France (1940-1944).svg | image_flag = Flag of France.svg | image_flag2 = Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg | flag_type = '''ទង់លើ៖'''<br />{{Nobold|[[ទង់ជាតិបារាំង|ទង់រដ្ឋ]]}}<br />'''ទង់ក្រោម៖'''<br />{{Nobold|[[បញ្ជីរាយទង់បារាំង|ទង់ប្រធានាធិបតីហ្វីលីព ប៉េតង់ ប្រធានរដ្ឋ]]}} | image_coat = Le cartouche de l'État Français.svg | symbol = និមិត្តសញ្ញាជាតិបារាំង#និមិត្តសញ្ញាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ | symbol_type = '''[[និមិត្តសញ្ញាជាតិបារាំង#និមិត្តសញ្ញាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ|វរលញ្ឆករ]]'''<br/>{{Nobold|(Cartouche)}} | national_motto = "''[[ការងារ គ្រួសារ មាតុភូមិ|Travail, Famille, Patrie]]''"<br />("ការងារ គ្រួសារ មាតុភូមិ") | national_anthem = "''[[ឡាម៉ាសឺយ៉ែស|La Marseillaise]]''" (ផ្លូវការ)<ref>{{Cite web|url=https://holocaustmusic.ort.org/resistance-and-exile/french-resistance/anthems-for-france/|title=Anthems for France|website=holocaustmusic.ort.org}}</ref><br/>ឡាម៉ាសឺយ៉ែស<br /><div style="display:inline-block; margin-top:0.4em;">{{center|[[File:La Marseillaise Rouget de Lisle Musique de la Garde Républicaine.ogg]]}}</div><br />"''Maréchal, nous voilà !''" (ក្រៅផ្លូវការ)<ref name=NDompnier>{{cite book |first=Nathalie |last=Dompnier |chapter=Entre La Marseillaise et Maréchal, nous voilà! quel hymne pour le régime de Vichy ? |editor-first=Myriam |editor-last=Chimènes |title=(ជាភាសាបារាំង) La vie musicale sous Vichy |location=Bruxelles |publisher=Éditions Complexe – IRPMF-CNRS, coll. |series=Histoire du temps présent |year=2001 |page=71 |isbn=978-2-87027-864-2 }}</ref><br />("លោកសេនាប្រមុខ យើងនៅទីនេះ!") | image_map = French State 1942.svg | image_map_caption = រដ្ឋបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២៖ {{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: left; | * {{Legend|#008000|[[តំបន់សេរី]] (''Zone libre'')}} * {{Legend|#77c977|តំបន់យោធាអាល្លឺម៉ង់ត្រួតត្រា}} * {{Legend|#48a448|ក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង}} }} | image_map2 = Vichy france map.png | image_map2_alt = The gradual loss of all Vichy territory to Free France and the Allies. | image_map2_caption = ទឹកដីបារាំងវីឈីដែលបានបាត់បង់ទៅ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]] និង[[បារាំងសេរី]] ក៏ដូចជាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តដទៃទៀត | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = {{plainlist| * [[វីឈី]] (រដ្ឋបាល ''ដោយ[[ព្រឹទ្ធន័យ]]'') * [[ប៉ារីស]] (អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)}} | capital_exile = [[ស៊ីគម៉ារីនហ្កេន]] [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]] | common_languages = [[ភាសាបារាំង|បារាំង]] | government_type = ឯកត្តរដ្ឋក្រោមអំណាចផ្ដាច់ការ[[ជាតិបដិវត្តនិយម|និយមប៉េតង់]]<ref name="pet1"/><ref name="pet2"/> | title_leader = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋបារាំង#រដ្ឋបារាំង (១៩៤០–១៩៤៤)|ប្រមុខរដ្ឋ]] | leader1 = [[ហ្វីលីព ប៉េតង់]] | year_leader1 = ១៩៤០–១៩៤៤ | title_representative = [[បញ្ជីរាយនាមនាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង#រដ្ឋបារាំង (១៩៤០–១៩៤៤)|ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] | year_representative1 = ១៩៤០–១៩៤២ | representative1 = ហ្វីលីព ប៉េតង់ | year_representative2 = ១៩៤២–១៩៤៤ | representative2 = [[ព្យែរ ឡាវ៉ាល់]] | title_deputy = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|អនុប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​រដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = ព្យែរ ឡាវ៉ាល់ | year_deputy1 = ១៩៤០ | deputy2 = [[ព្យែរ-អ៊ិធ្យាន ហ្វ្លង់ដង់|ភី.អេ. ហ្វ្លង់ដង់]] | year_deputy2 = ១៩៤០–១៩៤១ | deputy3 = [[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ដារឡង់]] | year_deputy3 = ១៩៤១–១៩៤២ }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – បច្ចុប្បន្ន | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | status = គាំងដំណើរ<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/us-reviews-latest-iranian-proposal-to-end-war-stalemate|title=US reviews latest Iranian proposal to end war stalemate|date=April 28, 2026|agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|work=The Straits Times}}</ref> <br>{{bulleted list|[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្ន]]|[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]|[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការវិវត្តនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេស្បុលឡា]]|[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សេដ្ឋកិច្ចសកលត្រូវរំខាន]]រួមទាំង[[វិបត្តឥន្ធនៈសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិឥន្ធនៈ]]}} | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=28 March 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=9 April 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=9 March 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-04-14 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=March 4, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-03-11|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=2 March 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} }} ==Infobox/ប្រអប់ព័ត៌មាន== * {{Infobox canal}} {{Infobox settlement | name = រាជធានីភ្នំពេញ | nickname = {{Ubl | '''គុជនៃអាស៊ី''' (មុនទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០) | ទីក្រុងវប្បធម៌ }} | settlement_type = [[ធានី|រាជធានី]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<ref>{{cite web |title=ISO 3166 — Codes for the representation of names of countries and their subdivisions: Cambodia KH |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:KH |website=ISO |access-date=October 28, 2018}}</ref> | motto = | image = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Koh Pich Cambodia.jpg | caption1 = សំណង់អគារទីក្រុងភ្នំពេញ និង[[កោះពេជ្រ]] | image2 = 02-Independence Monument Phnom Penh-nX-3.jpg | caption2 = [[វិមានឯករាជ្យ]] | image3 = Le_Palais_Royal_(Phnom_Penh)_(6997773481).jpg | caption3 = [[ព្រះបរមរាជវាំង]] | image4 = 2016 Phnom Penh, Muzeum Narodowe Kambodży (15).jpg | caption4 = [[សារមន្ទីរជាតិ]] | image5 = Phnom Penh Wat Phnom 11.jpg | caption5 = [[វត្តភ្នំ]] | image6 = | caption6 = ទិដ្ឋភាពទីក្រុងភ្នំពេញពី[[ទន្លេមេគង្គ]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = Cambodia Phnom Penh Province locator map.svg | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = [[កម្ពុជា]] | parts_type = បំណែងចែករដ្ឋបាល | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = ១៤ [[បញ្ជីស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌកម្ពុជា|ខណ្ឌ]]<ref>{{Cite news|url=https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|title=Government establishes new districts, town for better management|first=Koemseoun|last=Soth|work=The Phnom Penh Post|date=January 31, 2019|access-date=9 July 2019|quote=Two new districts, Boeung Keng Kang and Kamboul, have been added to Phnom Penh, the sub-decree states.}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[សាលាក្រុង]] | leader_title = [[អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ|អភិបាល]] | leader_name = [[ឃួង ស្រេង]] | leader_party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គបក]] | leader_title1 = [[មណ្ឌលរាជធានីភ្នំពេញ|រដ្ឋសភា]] | leader_name1 = {{composition bar|12|125}} }} ==Miscellaneous/Others== [[ឯកសារ:Techo International Airport.svg]] ===កំណត់សម្គាល់=== {{notelist}} {{Reflist|group=ស}} ===ឯកសារយោង=== {{Reflist}} 2zudwsnss6r072gdioz3dth84z4t4vs 0 43220 337530 337193 2026-07-22T00:59:26Z Borannaja 52144 /* */ 337530 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] == ចម្បាំងដណ្ដើមរាជ្យ == ''' Battle for the throne ''' [[File:Thailand Nakhon Si Thammarat.png|thumb|left|Suryavarman I come from Khmer past Nokor Srei Thommareach, Thai pronunciation: Nakhon Si Thammarat.]] ព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] ដែលមានដើមកំណើតនៅ នគរស្រីធម្មរាជ ([[អង់គ្លេស]]: Nokor Srei Thommareach) (Thai pronunciation: Nakhon Si Thammarat) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay peninsula) បានលើកទ័ពមកតាមតំបន់កូរ៉ាត់ (Korat) រហូតមកដល់ សុីសុផុន (អង់គ្លេស: Sisophon) (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ​]]) ដែលទ័ពព្រះអង្គបានវាយសំរុកចូលពីភាគខាងលិច ពីឆ្នាំ ១០០២ ដល់ឆ្នាំ ១០០៤ នៃគ.សករាជ នៅទីបំផុត​ព្រះអង្គក៏វាយបែក រាជធានី យសោធរៈបុរៈ និងបានបណ្ដេញព្រះបាទ [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] ចេញពី យសោធរៈបុរៈ ក្នុង​ឆ្នាំ ១០០៦ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះអង្គក៏ឡើងសោយរាជ្យក្នុងពេលនោះ ។<ref> American Philosophical Society (1951) [https://books.google.com.kh/books?id=Ca1fOjZSCugC&q=Jayaviravarman+1002&dq=Jayaviravarman+1002&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiBo9Hr9M7yAhUMA94KHe4sA6wQ6AF6BAgIEAM Transactions of the American Philosophical Society], Publisher: The Society, Original from the University of Michigan p.295 </ref>​ === ការពង្រីកទឹក​ដីភាគខាងត្បូង === ''' Southern Territory Expansion ''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ជាស្ដេចដ៏ខ្លាំងពូកែមួយអង្គដែលបានធ្វើសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដីយា៉ងធំចុះមកភាគខាងត្បូង តាមទន្លេមេណាម ([[អង់គ្លេស]]: Menam river) (បច្ចុប្បន្នជា ទន្លេចៅប្រាយ៉ា) ចុះមកតំបន់លប់បុរី ([[អង់គ្លេស]]: Lopburi) ក្នុងការកំចាត់ព្រះបាទ [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន​]] ឱ្យបរាជ័យទាំងស្រុងនៅចំនុះរដ្ឋល្វោ ([[អង់គ្លេស]]: State of Louvo) ក្នុងឆ្នាំ ១០១០ នៃគ.សករាជ ។​<ref> Christopher Pym (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=hZJOAAAAMAAJ&q=Suryavarman+I+menam+river&dq=Suryavarman+I+menam+river&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjBg7yL9eXyAhUBFIgKHagZBpwQ6AF6BAgKEAM The Ancient Civilization of Angkor Volume 858 of A Mentor book Great Collections Microfilming Project: John M. Echols Collection], Publisher: New American Library, Original from the University of Michigan p.224 [[ISBN]]: 0451608585 </ref> ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គរវាងឆ្នាំ ១០២២-១០២៥ នៃគ.សករាជ ​នៅភាគខាងត្បូងវិស័យពុទ្ធសាសនា មានភាពរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ព្រះអង្គបានសាងសង់សាលាសំណាក់ធម៌ ចំនួន2 សម្រាប់បណ្ដុះបណ្ដាល រាល់ភិក្ខុសង្ឃដែលបានបួសរៀននៅទីនោះ មួយជាសាលា ពុទ្ធសាសនា មហាយាន រីឯមួយទៀត ជាសាលា សម្រាប់សមណៈព្រាហ្មណ៍ ខាងសាសនាព្រហ្មញ្ញ ក្នុងរដ្ឋល្វោ (State of Louvo) យ៉ាងណាមិញសាសនាព្រះពុទ្ធមានភាពសំខាន់សម្រាប់ទ្រង់ផងដែរក្នុងពេលព្រះអង្គកំពុងគ្រប់គ្រង អាណាចក្រទ្វាវត្តី ([[អង់គ្លេស]]: Kingdom of Dvaravati) ។​<ref> George Cœdès Editor Walter F. Vella Translated by Susan Brown Cowing (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=80BuAAAAMAAJ&dq=Suryavarman%20I%201022&source=gbs_book_other_versions The Indianized States of Southeast Asia ACLS Humanities E-Book East-West Center Press], Publisher: East-West Center Press, Original from the University of Michigan p.403 [[ISBN]]: 082480368X </ref> === ការពង្រីកឥទ្ធិពលទៅភាគខាងជើង === ''' Expansion of influence to the north ''' [[File:Entrance-phimai.jpg|thumb|ប្រាសាទភីម៉ៃ ឬ ប្រាសាទភិមាន ត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងសតវត្សទី១១ដោយព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ។]] ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង ក្នុងចម្បាំងដណ្ដើមរាជ្យ នៅក្រុង "យសោធរៈបុរៈ​" ព្រះអង្គបានក៏សាង ប្រាសាទមួយចំនួននៅទីនោះ ដែលការពង្រីកទឹកដឹកដីរបស់ព្រះអង្គចេញពី កូរ៉ាត់ (Korat) ទៅកាន់ "នគររាជសីម៉ា" (Kh-pronoun: Nokor Reach Seima) ([[អង់គ្លេស]]: Thai-pronoun: Nakhon Ratchasima) ដែលព្រះអង្គបានដាក់សាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គឱ្យគ្រប់គ្រងនៅទីនោះ ដែលមានព្រះនាមថា "ព្រះបាទនរេន្ទ្រទិត្យៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Narendraditya) ឱ្យកាន់កាប់តំបន់ភាគខាងជើងនេះ ។<ref> Joshua Eliot, Jane Bickersteth (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=jLgUAQAAIAAJ&pg=PP4&dq=Joshua+Eliot,+Jane+Bickersteth+(1999)+Thailand+Handbook&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwinm63hhLzzAhWEy4sBHRc7ChEQ6AF6BAgGEAM Thailand Handbook], Publisher: Footprint Handbooks, Original from the University of California p.835 [[ISBN]]: 1900949326 </ref> ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ លោកក៏បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅដល់ "ចម្ប៉ា​សាក់" ([[អង់គ្លេស]]: Champasak) (បច្ចុប្បន្នជា​ទឹកដីរបស់ [[ប្រទេសឡាវ]]) ផងដែរ លោកបានសាងសង់សំណង់ប្រាសាទមួយ ហៅថា "[[ប្រាសាទវត្តភូ]]" ([[អង់គ្លេស]]: Wat Phou temple) តែទ្រង់មិនទាន់បានបញ្ចប់នោះទេ គេដឹងត្រឹមថាប្រាសាទនេះសាងបញ្ចប់ដោយព្រះបាទ "[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី២]]" ដែលប្រាសាទមួយនេះសាងដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយទៅដល់[[ព្រះសិវៈ|ព្រះឥសូរ]] ក្នុងជំនឿនៃសាសនាហិណ្ឌូ ។<ref> Vittorio Roveda (1997) [https://books.google.com.kh/books?id=axnWAAAAMAAJ&q=suryavarman+i+Wat+phou&dq=suryavarman+i+Wat+phou&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjel-Dc5YLzAhVyy4sBHYl3CKw4FBDoAXoECAYQAw Khmer Mythology], Publisher: River Books, Original from the University of Michigan p.181 [[ISBN]]: 9748225372 </ref> == ថ្ងៃនៃ [[ព្រះកែវមរកត]] == ''' The Day of the Emerald Buddha ''' [[File:Preah Keo Morakot.jpg|thumb|Cambodia the Emerald Buddha 17th century, at Silver Pagoda Phnom Penh.]] '''ព្រះកែវមរកត''' ({{lang-en|Emerald Buddha}}) ({{lang-th|พระแก้วมรกต}}) (Kh-pronoun: Preah Keo Morokot) ដែលបានបើកចាកចេញពីកោះលង្កា កាត់តាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ([[អង់គ្លេស]]: India Ocean) សំដៅមកប្រទេសភូមា តែកាលមកដល់កណ្ដាលសមុទ្រ សំពៅទាំង២ បានជួបព្យុះបក់បោក សំពៅដែលផ្ទុកព្រះត្រៃបិដកសម្រាយព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត បានរសាត់មកដល់ត្រោយសមុទ្រ ត្រង់ខែត្របន្ទាយមាសនៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ភាគខាងត្បូង ។ ក្រមការខែត្រចាប់សំពៅនេះបាន ក៏នាំយក ព្រះត្រៃបិដកសម្រាយ ព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត មកថ្វាយព្រះមហាក្សត្រខ្មែរព្រះនាម "[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]]" ([[អង់គ្លេស]]: Suryavarman I) នៅក្រុង "ស្រីយសោធរៈបុរៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Yashodharapura) ទ្រង់សោមនស្សណាស់ឱ្យទទួលទុកក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤០ នៃគ​.សករាជ ។ ក្រោយមកក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤៤ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ អនុរុទ្ធ ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៃអាណាចក្របាកាន បានជ្រាបដឹងដំណឹងនេះទ្រង់បានត្រាសបញ្ជារ ឱ្យរាជបំរើនាំរាជសារមកស្នើសុំយករបស់ទាំងនេះត្រឡប់ទៅវិញ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ក៏យល់ព្រម​ប្រគល់រាល់របស់ដែលបានមកពីសំពៅនោះទៅវិញទាំងអស់ លើកលែងតែបដិមា ព្រះកែវមរកត ទ្រង់សូមរក្សាទុកក្នុងព្រះនគរ ដើម្បីជាការគោរពបូជា ដូចនេះ បដិមា ព្រះកែវមរកត បានស្ថិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយអាការយ៉ាងនេះ ។​<ref> Tep pitur Chim-Krasem (1950) [https://m.wikisource.org/w/index.php?title=File%3AKambuja_Suriya_1950_Issue_9.pdf&page=1 Kambuja Suriya Issue 9] Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82 </ref> == ការស្ថាបនាទីក្រុងអង្គរទី២ == '''Construction of Angkor II''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ជាស្ថាបនិក​សាងសង់ក្រុងអង្គរទី២ ឬហៅថា "សម័យកាលអង្គរ​ទី២" (The Secons Angkor) ត្រង់ [[បារាយណ៍ខាងលិច]] ([[អង់គ្លេស]]: West Baray) ដែលជាឈ្មោះរបស់ អាងស្តុកទឹកដ៏ធំមួយ ដែលមានបណ្ដោយ ៨ គម និង ទទឹង ២.២ គម និង ជម្រៅ៤ម៉ែត្រ ដែលអាចផ្ទុកទឹកចន្លោះពី ១២ ពាន់លានហ្គាឡោន ទៅ ១៤ ពាន់លានហ្គាឡោន ដោយស្មើនិង ៥៣ លានម៉ែត្រគីប ដែលអាចប្រើប្រាសសំរាប់ទីក្រុងទាំងមូល នៅរដូវប្រាងរាំងស្ងួត ស្ថាប័ត្យកម្ម​ដ៏ធំសម្បើមនេះហើយត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូជាច្រើន ចាត់ទុកជាយុគសម័យកាល នៃអង្គរទី២ ។ <ref> Malcolm MacDonald (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=C3FuAAAAMAAJ&q=Suryavarman+I+west+baray&dq=Suryavarman+I+west+baray&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiMzOXSpZXzAhXnFqYKHUtNDdg4KBDoAXoECAIQAw Angkor, with One Hundred and Twelve Photographs], Publisher: J. Cape, Original from the University of Michigan p.148 </ref> ក្រៅពីស្ថាបនា បារាយណ៍​ទឹកថ្លាដែលជា ស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំសម្បើម ព្រះអង្គបានសាងសង់បញ្ចប់នៅ [[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] ដែលជាប្រាសាទនៅក្បែរព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គ ដើម្បីទុកជាការបន់ស្រន់ រាជវាំងដែលជាលំនៅដ្ឋានរបស់ព្រះមហាក្ស័ត្រ ធ្វើអំពីសំណង់ឈើយ៉ាងប្រណិត ។ ព្រះអង្គក៏បានសាង​បញ្ចប់ [[ប្រាសាទតាកែវ]] ដែលបន្តសាងពីព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] ផងដែរ ។<ref> Malcolm MacDonald (1987) [https://books.google.com.kh/books?id=VnduAAAAMAAJ&q=suryavarman+i+phimeanakas&dq=suryavarman+i+phimeanakas&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiFtrvokZrzAhUHG6YKHW2YDts4FBDoAXoECAIQAw Angkor and the Khmers], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.158 [[ISBN]]: 0195826965 </ref> == ញាត្តិវង្សរបស់ព្រះអង្គ == '''King Relatives''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ មានព្រះមហេសីមួយអង្គព្រះនាមហៅថា៖ វីរៈល័ក្ខស្មី (អង់គ្លេស: Vira- lakshmi) តាមពង្សសាវតា គេដឹងត្រឹមថា ខ្សែរស្រឡាយខាងមហេសីរបស់ទ្រង់ មានទំនាក់ទំនងទៅនិងសាច់ញាតិ ព្រះបាទ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​ ដូចនេះទើបការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គគឺស្របច្បាប់ ។ ព្រះអង្គមានបុត្រាចំនួន ២អង្គ ១ព្រះនាម "[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]]" យោងតាមកំណត់ត្រា​សិលាចរឹក នៃ [[ប្រាសាទស្ដុកកក់ធំ]] ព្រះអង្គបានឡើងសើយរាជ្យសម្បត្តិបន្តពីព្រះបិតារបស់ទ្រង់ រីឯមួយអង្គទៀត ព្រះនាម "[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]"​ ។<ref> Editor Keat Gin Ooi (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=QKgraWbb7yoC&dq=Suryavarman+I+son&source=gbs_navlinks_s Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1], Publisher: ABC-CLIO p.1791 [[ISBN]]: 1576077705 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទគុហ៌នគរ]] * [[ប្រាសាទភិមាន]] ឬ ប្រាសាទ​ភីម៉ៃ * [[ប្រាសាទកំពូលបី]] * [[បារាយណ៍ខាងលិច]] * [[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] * [[ប្រាសាទឃ្លាំងខាងត្បូង]] * [[ប្រាសាទព្រះខ័ន (កំពង់ស្វាយ)]] * [[ប្រាសាទភ្នំតាម៉ៅ]] * [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] * [[ប្រាសាទភ្នំជីសូរ]] * ប្រាសាទយាយពៅ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-១០៥០)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១០០៦–១០៥០'''|after=[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == កំណត់ត្រា​ == <gallery widths="180px" heights="180px"> File:ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម- Pitur Kra sem.jpg|Tep Pitur Chim-Krasem (1950) His Magazine Kambuja_Suriya Issue 9 History of the Emerald Buddha Under The King Suryavarman I. File:American Philosophical Society (20864173941).jpg| American Philosophical Society (1951) notd a bout Suryavarman I, Transactions of the American Philosophical Society. </gallery> == ឯកសារយោង == 8be2z53ayejb47hrsb0671sakobsi4f 0 43741 337460 337447 2026-07-20T15:29:47Z TheRandomGoober 27248 /* ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក */ 337460 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] hsuzffyat54rm76uooo19hvcubshcf3 337485 337460 2026-07-21T03:04:21Z TheRandomGoober 27248 /* ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក */ 337485 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 671kfm63eeixdzz6m1v324a7smhh1mg 337489 337485 2026-07-21T03:38:43Z TheRandomGoober 27248 /* សេដ្ឋកិច្ច */ 337489 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] sr14fjef39xnzd6p19celvd4zbgao67 337544 337489 2026-07-22T03:32:37Z TheRandomGoober 27248 /* ប្រជាសាស្ត្រ */ 337544 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23}}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] gvunl0xl8b1qdnxqfg4exra0lgx201m 337549 337544 2026-07-22T04:14:24Z TheRandomGoober 27248 /* វប្បធម៌ */ 337549 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23}}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== គ្រួសារជាច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូងមានសមាជិករាប់បីជំនាន់រស់នៅក្រោមដំបូលតែមួយ។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ វណ្ណៈកណ្តាលនិងយុវជនវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តោតលើទំនើបកម្មរស់នៅដោយស៊ីវិល័យ ដោយទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសង្គមពីលោកខាងលិច ពិសេសចំពោះរចនាបទម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទំនើបៗ តន្ត្រី និងលក្ខណៈតួយ៉ាងសង្គមទំនើបផ្សេងៗទៀត ដែលច្រើនប្រមូលផ្ដុំនៅតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនធំៗដូចជាទីក្រុងសៃហ្គនជាដើម។ វប្បធម៌សង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានដើរទៅមុខដោយរីកចម្រើន ដូចជានៅក្នុងវិញ្ញត្តិសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប។<ref name="VN turn">{{Cite web |last=Nguyen |first=Nathalie Huynh Chau |date=2025 |title=The Vietnamese Turn |url=https://sydneyreviewofbooks.com/interviews/the-vietnamese-turn |website=Sydney Review of Books |publisher=Writing and Society Research Centre, Western Sydney University}}</ref> ===អប់រំ=== ប្រព័ន្ធអប់រំនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមមានភាពចម្រុះច្រើន ដោយមានទាំងស្ថាប័នរដ្ឋនិងឯកជន ក៏ដូចជាសាលារៀនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច និងនិកាយសាសនាផ្សេងៗផងដែរ។<ref name=":0">{{cite book |last1=Dror |first1=Olga |url=https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-55616-3 |archive-date=31 December 2021 |access-date=22 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231001558/https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |url-status=live }}</ref>{{rp|៤៩}} សមាជអប់រំក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ បានកំណត់គោលការណ៍សំខាន់ៗចំនួនបីនៅក្នុងវិស័យអប់រំជាតិ៖ [[ការអប់រំមនុស្សនិយម|មនុស្សនិយម]] (nhân bản) [[ជាតិ]] (nân tộc) និង[[ការអប់រំសេរី|សេរីនិយម]] (khai phóng)។<ref name=":0"/>{{rp|៥៥–៥៦}} វប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនៅតាមមហាវិទ្យាល័យនានានៅវៀតណាមខាងត្បូង ក៏ដូចជាទិនានុប្បវត្តិ [[សមាគមអក្សរសាស្ត្រ]] និងក្រុមវប្បធម៌ផ្សេងៗគឺមានភាពចម្រុះខុសៗគ្នា។ ខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាដូចជា កាតូលិក ព្រះពុទ្ធ និងហឿហាវ ឯខ្លះមានលក្ខណៈបែបមូលវិវដ្តខាងនយោបាយ ខ្លះទៀតមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម ហើយខ្លះទៀតកម្រនិយាយពិភាក្សាអំពីនយោបាយតែម្ដង។{{sfn|Gadkar-Wilcox|2023|pages=57}} លំហវប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនេះត្រូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈសំខាន់ៗចំនួនបួន៖ ទីមួយគឺតាមបែបសកល ដែលទាញយកគំនិតនិងឥទ្ធិពលពីជុំវិញពិភពលោក ទីពីរគឺទំនើបនិយម ដែលច្រើនផ្តោតលើទិដ្ឋភាពអភិវឌ្ឍនាថ្ងៃអនាគត ដោយដើមឡើយ វាត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីបារាំងហើយក្រោយមកពីអាមេរិក និងចុងក្រោយ ទីបីនិងទីបួនគឺក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តនិងសាធារណរដ្ឋនិយម ដែលផ្ដោតលើគំនិតផ្ទុយពីកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Gadkar-Wilcox|2023|pages=58}} ===ឃោសនាផ្សព្វផ្សាយ=== == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] gziaqrkd77jw52f3c2cm09vz9s5b6kc 337574 337549 2026-07-22T15:24:21Z TheRandomGoober 27248 /* វប្បធម៌ */ 337574 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23}}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== គ្រួសារជាច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូងមានសមាជិករាប់បីជំនាន់រស់នៅក្រោមដំបូលតែមួយ។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ វណ្ណៈកណ្តាលនិងយុវជនវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តោតលើទំនើបកម្មរស់នៅដោយស៊ីវិល័យ ដោយទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសង្គមពីលោកខាងលិច ពិសេសចំពោះរចនាបទម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទំនើបៗ តន្ត្រី និងលក្ខណៈតួយ៉ាងសង្គមទំនើបផ្សេងៗទៀត ដែលច្រើនប្រមូលផ្ដុំនៅតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនធំៗដូចជាទីក្រុងសៃហ្គនជាដើម។ វប្បធម៌សង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានដើរទៅមុខដោយរីកចម្រើន ដូចជានៅក្នុងវិញ្ញត្តិសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប។<ref name="VN turn">{{Cite web |last=Nguyen |first=Nathalie Huynh Chau |date=2025 |title=The Vietnamese Turn |url=https://sydneyreviewofbooks.com/interviews/the-vietnamese-turn |website=Sydney Review of Books |publisher=Writing and Society Research Centre, Western Sydney University}}</ref> ===អប់រំ=== ប្រព័ន្ធអប់រំនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមមានភាពចម្រុះច្រើន ដោយមានទាំងស្ថាប័នរដ្ឋនិងឯកជន ក៏ដូចជាសាលារៀនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច និងនិកាយសាសនាផ្សេងៗផងដែរ។<ref name=":0">{{cite book |last1=Dror |first1=Olga |url=https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-55616-3 |archive-date=31 December 2021 |access-date=22 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231001558/https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |url-status=live }}</ref>{{rp|៤៩}} សមាជអប់រំក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ បានកំណត់គោលការណ៍សំខាន់ៗចំនួនបីនៅក្នុងវិស័យអប់រំជាតិ៖ [[ការអប់រំមនុស្សនិយម|មនុស្សនិយម]] (nhân bản) [[ជាតិ]] (nân tộc) និង[[ការអប់រំសេរី|សេរីនិយម]] (khai phóng)។<ref name=":0"/>{{rp|៥៥–៥៦}} វប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនៅតាមមហាវិទ្យាល័យនានានៅវៀតណាមខាងត្បូង ក៏ដូចជាទិនានុប្បវត្តិ [[សមាគមអក្សរសាស្ត្រ]] និងក្រុមវប្បធម៌ផ្សេងៗគឺមានភាពចម្រុះខុសៗគ្នា។ ខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាដូចជា កាតូលិក ព្រះពុទ្ធ និងហឿហាវ ឯខ្លះមានលក្ខណៈបែបមូលវិវដ្តខាងនយោបាយ ខ្លះទៀតមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម ហើយខ្លះទៀតកម្រនិយាយពិភាក្សាអំពីនយោបាយតែម្ដង។{{sfn|Gadkar-Wilcox|2023|pages=57}} លំហវប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនេះត្រូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈសំខាន់ៗចំនួនបួន៖ ទីមួយគឺតាមបែបសកល ដែលទាញយកគំនិតនិងឥទ្ធិពលពីជុំវិញពិភពលោក ទីពីរគឺទំនើបនិយម ដែលច្រើនផ្តោតលើទិដ្ឋភាពអភិវឌ្ឍនាថ្ងៃអនាគត ដោយដើមឡើយ វាត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីបារាំងហើយក្រោយមកពីអាមេរិក និងចុងក្រោយ ទីបីនិងទីបួនគឺក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តនិងសាធារណរដ្ឋនិយម ដែលផ្ដោតលើគំនិតផ្ទុយពីកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Gadkar-Wilcox|2023|pages=58}} ===ឃោសនាផ្សព្វផ្សាយ=== ដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងមានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយចម្បងពីរគឺ វិទ្យុ និងទូរទស្សន៍។ [[File:Radio VN Broadcast Hours card.jpg|thumb|ប័ណ្ណបញ្ជាក់ម៉ោងផ្សព្វផ្សាយរបស់វិទ្យុវៀតណាម ដែលបង្ហាញពីពេលវេលា និងរលកសញ្ញាប្រេកង់នៃការផ្សាយតាមវិទ្យុក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ និង១៩៦២។]] វៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថានីយ៍វិទ្យុ AM ចំនួនបួន និង FM មួយ ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមមានឈ្មោះថា [[វិទ្យុវៀតណាម]]។ វិទ្យុមួយក្នុងចំណោមវិទ្យុទាំងនោះត្រូវបានគេកំណត់ទុកផ្សព្វផ្សាយបែបស៊ីវិលនៅទូទាំងប្រទេស ខណៈមួយទៀតសម្រាប់ការបម្រើយោធា ហើយស្ថានីយ៍ពីរផ្សេងទៀតរួមមានស្ថានីយ៍ផ្សាយជាភាសាបារាំង និងស្ថានីយ៍ភាសាបរទេសដែលផ្សាយជាភាសាចិន អង់គ្លេស ខ្មែរ និងថៃ។ វិទ្យុវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមបើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតីង៉ូ ឌិញឌៀម ហើយបានបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយបានចេញផ្សាយសេចក្ដីប្រកាសថ្លែងការណ៍សុំចុះចាញ់ដោយសឿង វ៉ាន់មិញ។ ទូរទស្សន៍វិញត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៦ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធ FCC រូបភាពស-ខ្មៅ។ ការផ្សព្វផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ច្រើនដណ្តប់លើបណ្ដាទីក្រុងធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយដំបូងបានចាប់ផ្តើមការផ្សាយរយៈពេលមួយម៉ោងជារៀងរាល់ថ្ងៃ មុនពេលបានកើនឡើងេពេលវេលាផ្សព្វផ្សាយរហូតដល់ប្រាំមួយម៉ោងនៅពេលល្ងាចក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ វៀតណាមខាងត្បូងមានបុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ធំៗចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺ [[បណ្ដាញទូរទស្សន៍វៀតណាម]] ឬ THVN-TV (Truyền hình Việt Nam-TV) នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ៩ ដែលមានកម្មវិធីជាភាសាវៀតណាម ព័ត៌មាន និងការប្រកាសពិសេសៗពីទីក្រុងសៃហ្គន។ បុស្តិ៍ទីពីរគឺ AFVN-TV នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ ១១ ដែលស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[សេវាវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ (បច្ចុប្បន្នហៅ [[បណ្តាញកងកម្លាំងអាមេរិក]]) វាផ្តល់ការផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗដល់កងទ័ពអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយរាល់ការផ្សាយទាំងអស់ជាភាសាអង់គ្លេស។ បុស្តិ៍ទូរទស្សន៍នេះក៏ផ្សព្វផ្សាយកម្មវិធីកម្សាន្តជាច្រើនផងដែរដូចជា កម្មវិធីជជែកពិភាក្សា ឬកីឡាជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានចេញផ្សាយព័ត៌មាន និងសេចក្ដីប្រកាសពិសេសៗពីរដ្ឋាភិបាល និងមេបញ្ជាការយោធាអាមេរិកផងដែរ។ == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 08hs1sy9xwzijo517oiiwx7b9pxlnm4 337575 337574 2026-07-22T15:53:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337575 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref>{{sfn|Kort|2017|page=85}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។{{sfn|Goscha|2016|page=241}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។{{sfn|Goscha|2016|page=286}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ{{sfn|Goscha|2016|page=280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23 |access-date=2026-07-22 |archivedate=2007-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== គ្រួសារជាច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូងមានសមាជិករាប់បីជំនាន់រស់នៅក្រោមដំបូលតែមួយ។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ វណ្ណៈកណ្តាលនិងយុវជនវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តោតលើទំនើបកម្មរស់នៅដោយស៊ីវិល័យ ដោយទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសង្គមពីលោកខាងលិច ពិសេសចំពោះរចនាបទម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទំនើបៗ តន្ត្រី និងលក្ខណៈតួយ៉ាងសង្គមទំនើបផ្សេងៗទៀត ដែលច្រើនប្រមូលផ្ដុំនៅតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនធំៗដូចជាទីក្រុងសៃហ្គនជាដើម។ វប្បធម៌សង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានដើរទៅមុខដោយរីកចម្រើន ដូចជានៅក្នុងវិញ្ញត្តិសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប។<ref name="VN turn">{{Cite web |last=Nguyen |first=Nathalie Huynh Chau |date=2025 |title=The Vietnamese Turn |url=https://sydneyreviewofbooks.com/interviews/the-vietnamese-turn |website=Sydney Review of Books |publisher=Writing and Society Research Centre, Western Sydney University}}</ref> ===អប់រំ=== ប្រព័ន្ធអប់រំនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមមានភាពចម្រុះច្រើន ដោយមានទាំងស្ថាប័នរដ្ឋនិងឯកជន ក៏ដូចជាសាលារៀនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច និងនិកាយសាសនាផ្សេងៗផងដែរ។<ref name=":0">{{cite book |last1=Dror |first1=Olga |url=https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-55616-3 |archive-date=31 December 2021 |access-date=22 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231001558/https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |url-status=live }}</ref>{{rp|៤៩}} សមាជអប់រំក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ បានកំណត់គោលការណ៍សំខាន់ៗចំនួនបីនៅក្នុងវិស័យអប់រំជាតិ៖ [[ការអប់រំមនុស្សនិយម|មនុស្សនិយម]] (nhân bản) [[ជាតិ]] (nân tộc) និង[[ការអប់រំសេរី|សេរីនិយម]] (khai phóng)។<ref name=":0"/>{{rp|៥៥–៥៦}} វប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនៅតាមមហាវិទ្យាល័យនានានៅវៀតណាមខាងត្បូង ក៏ដូចជាទិនានុប្បវត្តិ [[សមាគមអក្សរសាស្ត្រ]] និងក្រុមវប្បធម៌ផ្សេងៗគឺមានភាពចម្រុះខុសៗគ្នា។ ខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាដូចជា កាតូលិក ព្រះពុទ្ធ និងហឿហាវ ឯខ្លះមានលក្ខណៈបែបមូលវិវដ្តខាងនយោបាយ ខ្លះទៀតមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម ហើយខ្លះទៀតកម្រនិយាយពិភាក្សាអំពីនយោបាយតែម្ដង។{{sfn|Gadkar-Wilcox|2023|pages=57}} លំហវប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនេះត្រូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈសំខាន់ៗចំនួនបួន៖ ទីមួយគឺតាមបែបសកល ដែលទាញយកគំនិតនិងឥទ្ធិពលពីជុំវិញពិភពលោក ទីពីរគឺទំនើបនិយម ដែលច្រើនផ្តោតលើទិដ្ឋភាពអភិវឌ្ឍនាថ្ងៃអនាគត ដោយដើមឡើយ វាត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីបារាំងហើយក្រោយមកពីអាមេរិក និងចុងក្រោយ ទីបីនិងទីបួនគឺក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តនិងសាធារណរដ្ឋនិយម ដែលផ្ដោតលើគំនិតផ្ទុយពីកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Gadkar-Wilcox|2023|pages=58}} ===ឃោសនាផ្សព្វផ្សាយ=== ដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងមានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយចម្បងពីរគឺ វិទ្យុ និងទូរទស្សន៍។ [[File:Radio VN Broadcast Hours card.jpg|thumb|ប័ណ្ណបញ្ជាក់ម៉ោងផ្សព្វផ្សាយរបស់វិទ្យុវៀតណាម ដែលបង្ហាញពីពេលវេលា និងរលកសញ្ញាប្រេកង់នៃការផ្សាយតាមវិទ្យុក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ និង១៩៦២។]] វៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថានីយ៍វិទ្យុ AM ចំនួនបួន និង FM មួយ ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមមានឈ្មោះថា [[វិទ្យុវៀតណាម]]។ វិទ្យុមួយក្នុងចំណោមវិទ្យុទាំងនោះត្រូវបានគេកំណត់ទុកផ្សព្វផ្សាយបែបស៊ីវិលនៅទូទាំងប្រទេស ខណៈមួយទៀតសម្រាប់ការបម្រើយោធា ហើយស្ថានីយ៍ពីរផ្សេងទៀតរួមមានស្ថានីយ៍ផ្សាយជាភាសាបារាំង និងស្ថានីយ៍ភាសាបរទេសដែលផ្សាយជាភាសាចិន អង់គ្លេស ខ្មែរ និងថៃ។ វិទ្យុវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមបើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតីង៉ូ ឌិញឌៀម ហើយបានបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយបានចេញផ្សាយសេចក្ដីប្រកាសថ្លែងការណ៍សុំចុះចាញ់ដោយសឿង វ៉ាន់មិញ។ ទូរទស្សន៍វិញត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៦ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធ FCC រូបភាពស-ខ្មៅ។ ការផ្សព្វផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ច្រើនដណ្តប់លើបណ្ដាទីក្រុងធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយដំបូងបានចាប់ផ្តើមការផ្សាយរយៈពេលមួយម៉ោងជារៀងរាល់ថ្ងៃ មុនពេលបានកើនឡើងេពេលវេលាផ្សព្វផ្សាយរហូតដល់ប្រាំមួយម៉ោងនៅពេលល្ងាចក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ វៀតណាមខាងត្បូងមានបុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ធំៗចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺ [[បណ្ដាញទូរទស្សន៍វៀតណាម]] ឬ THVN-TV (Truyền hình Việt Nam-TV) នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ៩ ដែលមានកម្មវិធីជាភាសាវៀតណាម ព័ត៌មាន និងការប្រកាសពិសេសៗពីទីក្រុងសៃហ្គន។ បុស្តិ៍ទីពីរគឺ AFVN-TV នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ ១១ ដែលស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[សេវាវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ (បច្ចុប្បន្នហៅ [[បណ្តាញកងកម្លាំងអាមេរិក]]) វាផ្តល់ការផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗដល់កងទ័ពអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយរាល់ការផ្សាយទាំងអស់ជាភាសាអង់គ្លេស។ បុស្តិ៍ទូរទស្សន៍នេះក៏ផ្សព្វផ្សាយកម្មវិធីកម្សាន្តជាច្រើនផងដែរដូចជា កម្មវិធីជជែកពិភាក្សា ឬកីឡាជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានចេញផ្សាយព័ត៌មាន និងសេចក្ដីប្រកាសពិសេសៗពីរដ្ឋាភិបាល និងមេបញ្ជាការយោធាអាមេរិកផងដែរ។ == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 4ets1esmzlo7x0j6oo05s9f8z1pjjw3 337576 337575 2026-07-22T15:54:10Z TheRandomGoober 27248 337576 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha 2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370}}</ref>{{rp|២០៤–៨}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។<ref name="Kort 2017">{{Cite book |author-link=Michael Kort |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199}}</ref>{{rp|៨៣–៨៤}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref><ref name="Kort 2017"/>{{rp|៨៥}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|២៤១}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|២៨៦}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=6}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=205 }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23 |access-date=2026-07-22 |archivedate=2007-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== គ្រួសារជាច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូងមានសមាជិករាប់បីជំនាន់រស់នៅក្រោមដំបូលតែមួយ។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ វណ្ណៈកណ្តាលនិងយុវជនវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តោតលើទំនើបកម្មរស់នៅដោយស៊ីវិល័យ ដោយទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសង្គមពីលោកខាងលិច ពិសេសចំពោះរចនាបទម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទំនើបៗ តន្ត្រី និងលក្ខណៈតួយ៉ាងសង្គមទំនើបផ្សេងៗទៀត ដែលច្រើនប្រមូលផ្ដុំនៅតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនធំៗដូចជាទីក្រុងសៃហ្គនជាដើម។ វប្បធម៌សង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានដើរទៅមុខដោយរីកចម្រើន ដូចជានៅក្នុងវិញ្ញត្តិសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប។<ref name="VN turn">{{Cite web |last=Nguyen |first=Nathalie Huynh Chau |date=2025 |title=The Vietnamese Turn |url=https://sydneyreviewofbooks.com/interviews/the-vietnamese-turn |website=Sydney Review of Books |publisher=Writing and Society Research Centre, Western Sydney University}}</ref> ===អប់រំ=== ប្រព័ន្ធអប់រំនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមមានភាពចម្រុះច្រើន ដោយមានទាំងស្ថាប័នរដ្ឋនិងឯកជន ក៏ដូចជាសាលារៀនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច និងនិកាយសាសនាផ្សេងៗផងដែរ។<ref name=":0">{{cite book |last1=Dror |first1=Olga |url=https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-55616-3 |archive-date=31 December 2021 |access-date=22 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231001558/https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |url-status=live }}</ref>{{rp|៤៩}} សមាជអប់រំក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ បានកំណត់គោលការណ៍សំខាន់ៗចំនួនបីនៅក្នុងវិស័យអប់រំជាតិ៖ [[ការអប់រំមនុស្សនិយម|មនុស្សនិយម]] (nhân bản) [[ជាតិ]] (nân tộc) និង[[ការអប់រំសេរី|សេរីនិយម]] (khai phóng)។<ref name=":0"/>{{rp|៥៥–៥៦}} វប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនៅតាមមហាវិទ្យាល័យនានានៅវៀតណាមខាងត្បូង ក៏ដូចជាទិនានុប្បវត្តិ [[សមាគមអក្សរសាស្ត្រ]] និងក្រុមវប្បធម៌ផ្សេងៗគឺមានភាពចម្រុះខុសៗគ្នា។ ខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាដូចជា កាតូលិក ព្រះពុទ្ធ និងហឿហាវ ឯខ្លះមានលក្ខណៈបែបមូលវិវដ្តខាងនយោបាយ ខ្លះទៀតមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម ហើយខ្លះទៀតកម្រនិយាយពិភាក្សាអំពីនយោបាយតែម្ដង។<ref name="Gadkar-Wilcox 2023">{{cite book |last=Gadkar-Wilcox |first=Wynn |chapter=Universities and Intellectual Culture in the Republic of Vietnam |pages=57–75 |editor-last1=Peché |editor-first1=Linda Ho |editor-last2=Vo |editor-first2=Alex-Thai Dinh |editor-last3=Vu |editor-first3=Tuong |title=Toward a Framework for Vietnamese American Studies: History, Community, and Memory |date=2023 |publisher=Temple University Press |url=https://tupress.temple.edu/books/toward-a-framework-for-vietnamese-american-studies |isbn=978-1-4399-2288-0}}</ref>{{rp|៥៧}} លំហវប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនេះត្រូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈសំខាន់ៗចំនួនបួន៖ ទីមួយគឺតាមបែបសកល ដែលទាញយកគំនិតនិងឥទ្ធិពលពីជុំវិញពិភពលោក ទីពីរគឺទំនើបនិយម ដែលច្រើនផ្តោតលើទិដ្ឋភាពអភិវឌ្ឍនាថ្ងៃអនាគត ដោយដើមឡើយ វាត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីបារាំងហើយក្រោយមកពីអាមេរិក និងចុងក្រោយ ទីបីនិងទីបួនគឺក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តនិងសាធារណរដ្ឋនិយម ដែលផ្ដោតលើគំនិតផ្ទុយពីកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Gadkar-Wilcox 2023"/>{{rp|៥៨}} ===ឃោសនាផ្សព្វផ្សាយ=== ដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងមានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយចម្បងពីរគឺ វិទ្យុ និងទូរទស្សន៍។ [[File:Radio VN Broadcast Hours card.jpg|thumb|ប័ណ្ណបញ្ជាក់ម៉ោងផ្សព្វផ្សាយរបស់វិទ្យុវៀតណាម ដែលបង្ហាញពីពេលវេលា និងរលកសញ្ញាប្រេកង់នៃការផ្សាយតាមវិទ្យុក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ និង១៩៦២។]] វៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថានីយ៍វិទ្យុ AM ចំនួនបួន និង FM មួយ ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមមានឈ្មោះថា [[វិទ្យុវៀតណាម]]។ វិទ្យុមួយក្នុងចំណោមវិទ្យុទាំងនោះត្រូវបានគេកំណត់ទុកផ្សព្វផ្សាយបែបស៊ីវិលនៅទូទាំងប្រទេស ខណៈមួយទៀតសម្រាប់ការបម្រើយោធា ហើយស្ថានីយ៍ពីរផ្សេងទៀតរួមមានស្ថានីយ៍ផ្សាយជាភាសាបារាំង និងស្ថានីយ៍ភាសាបរទេសដែលផ្សាយជាភាសាចិន អង់គ្លេស ខ្មែរ និងថៃ។ វិទ្យុវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមបើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតីង៉ូ ឌិញឌៀម ហើយបានបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយបានចេញផ្សាយសេចក្ដីប្រកាសថ្លែងការណ៍សុំចុះចាញ់ដោយសឿង វ៉ាន់មិញ។ ទូរទស្សន៍វិញត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៦ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធ FCC រូបភាពស-ខ្មៅ។ ការផ្សព្វផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ច្រើនដណ្តប់លើបណ្ដាទីក្រុងធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយដំបូងបានចាប់ផ្តើមការផ្សាយរយៈពេលមួយម៉ោងជារៀងរាល់ថ្ងៃ មុនពេលបានកើនឡើងេពេលវេលាផ្សព្វផ្សាយរហូតដល់ប្រាំមួយម៉ោងនៅពេលល្ងាចក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ វៀតណាមខាងត្បូងមានបុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ធំៗចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺ [[បណ្ដាញទូរទស្សន៍វៀតណាម]] ឬ THVN-TV (Truyền hình Việt Nam-TV) នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ៩ ដែលមានកម្មវិធីជាភាសាវៀតណាម ព័ត៌មាន និងការប្រកាសពិសេសៗពីទីក្រុងសៃហ្គន។ បុស្តិ៍ទីពីរគឺ AFVN-TV នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ ១១ ដែលស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[សេវាវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ (បច្ចុប្បន្នហៅ [[បណ្តាញកងកម្លាំងអាមេរិក]]) វាផ្តល់ការផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗដល់កងទ័ពអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយរាល់ការផ្សាយទាំងអស់ជាភាសាអង់គ្លេស។ បុស្តិ៍ទូរទស្សន៍នេះក៏ផ្សព្វផ្សាយកម្មវិធីកម្សាន្តជាច្រើនផងដែរដូចជា កម្មវិធីជជែកពិភាក្សា ឬកីឡាជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានចេញផ្សាយព័ត៌មាន និងសេចក្ដីប្រកាសពិសេសៗពីរដ្ឋាភិបាល និងមេបញ្ជាការយោធាអាមេរិកផងដែរ។ == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' ===អត្ថបទ និងជំពូកសិក្សា=== {{refbegin|30em}} <!-- តាមលំដាប់លំដោយអក្សរ --> *{{cite book <!-- Deny Citation Bot--> |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url=https://tuannyriver.com/wp-content/uploads/2025/06/2009-chapter-tuan-hoang.pdf |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999}} *{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The August Revolution, the Fall of Saigon, and Postwar Reeducation Camps: Understanding Vietnamese Diasporic Anticommunism |pages=76–94 |editor-last1=Peché |editor-first1=Linda Ho |editor-last2=Vo |editor-first2=Alex-Thai Dinh |editor-last3=Vu |editor-first3=Tuong |title=Toward a Framework for Vietnamese American Studies: History, Community, and Memory |date=2023 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-4399-2288-0}} *{{cite journal |last1=Nguyen |first1=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |year=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 |s2cid=165729774 |hdl=1993/34017 |hdl-access=free}} *{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 |s2cid=256739269}} {{Refend}} ===ឯកលេខនា និង​សៀវភៅ​កែសម្រួល=== {{refbegin|30em}} <!-- តាមលំដាប់លំដោយវេលាបោះពុម្ភ --> *{{Cite book |last=Miller |first=Edward |title=Misalliance: Ngo Dinh Diem, the United States, and the Fate of South Vietnam |year=2013 |publisher=Harvard University Press |url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674072985 |isbn=978-0-674-07298-5}} *{{Cite book |last=Chapman |first=Jessica M. |title=Cauldron of Resistance: Ngo Dinh Diem, the United States, and 1950s Southern Vietnam |year=2013 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780801450617/cauldron-of-resistance/ |isbn=978-0-8014-5061-7}} *{{Cite book |editor-last=Taylor |editor-first=K. W. |editor-link=Keith Taylor (historian) |title=Voices from the Second Republic of South Vietnam (1967–1975) |date=2015 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780877277958/voices-from-the-second-republic-of-south-vietnam-19671975/ |isbn=978-0-87727-795-8}} *{{Cite book |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Fear |editor-first2=Sean |title=The Republic of Vietnam, 1955–1975: Vietnamese Perspectives on Nation Building |year=2020 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745126/the-republic-of-vietnam-19551975/ |isbn=978-1-5017-4512-6}} *{{Cite book |last=Stur |first=Heather Marie |title=Saigon at War: South Vietnam and the Global Sixties |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/saigon-at-war/EB311133B08D56E148BDDFB86923B6B5 |isbn=978-1-316-67675-2}} *{{Cite book |last=Tran |first=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |year=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=978-0-8248-8786-5}} *{{Cite book |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |year=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/building-a-republican-nation-in-vietnam-1920-1963/ |isbn=978-0-8248-9211-1}} *{{Cite book |editor-last1=Luu |editor-first1=Trinh M. |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Republican Vietnam, 1963–1975: War, Society, Diaspora |year=2023 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/republican-vietnam-1963-1975-war-society-diaspora/ |isbn=978-0-8248-9518-1}} *{{Cite book |last=Nguyen-Marshall |first=Van |title=Between War and the State: Civil Society in South Vietnam, 1954–1975 |year=2023 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501770579/between-war-and-the-state/ |isbn=9781501770579}} * {{Cite book |last1=Asselin |first1=Pierre |title=Vietnam's American War: A New History |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/vietnams-american-war/034EEB484F83DC3976982F33AB5B8C51 |isbn=9781009229302}} *{{Cite book |last=Nguyen |first=Phi-Van |title=A Displaced Nation: The 1954 Evacuation and Its Political Impact on the Vietnam Wars |year=2024 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501778612/a-displaced-nation/ |isbn=9781501778612}} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons category|South Vietnam|វៀតណាមខាងត្បូង}} * [[:commons:File:UA17-95 001105.pdf This is the Republic of Vietnam.pdf |''This is the Republic of Vietnam'']], ក្រសួងឃោសនាការ និងសង្គ្រាមផ្លូវចិត្ត, ១៩៥៥ * [[:commons:Category:Vietnam Fights and Builds |''Vietnam Fights and Builds'']], ទស្សនាវដ្តីព័ត៌មានដោយសាធារណរដ្ឋវៀតណាម, ១៩៦៤–១៩៦៦ * [[:commons:File:The War in Viet-Nam, Liberation Or Aggression? (White Paper).pdf |''The War in Vietnam: Liberation or Aggression?'']], ក្រសួងការបរទេស, ១៩៦៨ * [https://web.archive.org/web/20090325135755/http://archive.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390309002.pdf រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៥៦] (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ [https://archive.org/details/lapquyendan-00035-63670862/page/n30/mode/1up ''Hiến-Pháp Việt-Nam Cộng-Hòa 1956''] (ជាភាសាវៀតណាម) * [https://web.archive.org/web/20151123035738/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADX591.pdf រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៦៧] (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ [[:commons:File:Constitution_of_ROV_1967_from_Hien_phap_chu_thich.pdf |''Hiến Pháp Việt Nam Cộng Hòa 1967'']] (ជាភាសាវៀតណាម) * [https://usvietnam.uoregon.edu/en/nu-anh-trans-collection-on-the-first-republic-1954-1963/ Nu-Anh Tran’s Collection on the First Republic, 1954-1963] {{s-start}} {{s-bef|before=[[រដ្ឋវៀតណាម]]}} {{s-ttl|title=សាធារណរដ្ឋវៀតណាម|years=១៩៥៥–១៩៧៥}} {{s-aft|after={{nowrap|[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ន]]}}}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 0lbyc7pwbukrsxmh1sxdryg4o32lbnj 0 47601 337472 332124 2026-07-21T01:01:49Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_map_1388-1432.jpg|Cambodia_map_1388-1432.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337472 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> បរមរាជាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៣៨៥-១៤៣២ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៣៨៥ <br/> លើកទី២ - ១៣៨៨ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | ចុងសម័យកាលអង្គរ <br> [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​អង្គរ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[នរាយណ៍រាមា]] <br> [[ស្រីរាជា]] <br> [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] <br> [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៣២ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''បរមរាជាទី១''' ឬ '''[[ពញ្ញាយ៉ាត]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Reachea I) or (Ponhea Yat) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៣២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៨៥-១៤៣២) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៣ របស់ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] ពេលសៀមលើកទ័ព ១០០,០០០ (១សែននាក់) វាយបែកក្រុងអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ ពញ្ញាយ៉ាត បានភៀសខ្លួន មកតាំងបន្ទាយនៅ ទួលបាសាន អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបទ្រង់បង្ករទ័ពវាយបណ្ដេញ ទ័ពសៀម ចេញពីក្រុងអង្គរ និងបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត''' ហើយជាចុងក្រោយទ្រង់សម្រេចចិត្តចាកចោលក្រុងអង្គរ ចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early life''' ពញ្ញាយ៉ាត ជាបុត្រទី៣នៃ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] បានឡើងសោយរាជបន្តរពី ព្រះបិតារបស់ខ្លួន និង មានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[បរមរាជាទី១]]" ហើយបានរាជាភិសេក និង អ្នកម្នាង ៣អង្គរ ទី១ អ្នកម្នាង បុប្ផាទេវី មានបុត្រនាម [[នរាយណ៍រាមា]] ជាបុត្រទី១, ទី២ អ្នកម្នាង សុីសាង៉ាម ជាស្នំឯក ស្ដេចសៀម ឥន្ទ្ររាជា ដែលត្រូវបានកំចាត់ដោយ ពញ្ញាយ៉ាត នៅក្រុងអង្គរ, សុីសាង៉ាម មានបុត្រ ២អង្គនាម [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ជាបុត្រទី២ និង ទី៣, ទី៣ អ្នកម្នាង បទុមកេសរ មានបុត្រនាម [[ធម្មរាជាទី២]] ជាបុត្រទី៤ បុត្រទាំង៤ របស់ទ្រង់ សុទ្ធតែបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះអង្គ ហើយបុត្រទាំង៤ នេះហើយបានពុះបែងចែកទឹកដីខ្មែរ ជាបីចំណែកធំ ដើម្បីគ្រប់គ្រងរៀងៗខ្លួន រហូតដល់ផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរាជវង្ស និង គ្នាថែមទៀតផង ក្រោយពេលបិតារបស់ខ្លួន ពញ្ញាយ៉ាត សោយទីវង្គត់រួច ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ការរំដោះ យកក្រុងអង្គរមកវិញ == '''Liberation of Angkor city''' ក្រោយពេល ពញ្ញាយ៉ាត រត់គេចខ្លួនពីក្រុងអង្គរមក ទ្រង់បានទៅបោះបន្ទាយ នៅទួលបាសាន នាស្រុកស្រីសន្ធរ (ខេត្ត: [[កំពង់ចាម]]) អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ចារកម្ម ១២នាក់ ឱ្យទៅបន្លំខ្លួនជាអ្នកបម្រើក្នុងរាជវាំងអង្គរ ដើម្បីលបលួចធ្វើឃាតស្ដេចសៀម ឥន្ទ្ររាជា នាពេលនោះ ។ ក្រោយពេលបេសកកម្មធ្វើឃាតស្ដេចសៀមបានជោគជ័យ ពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពប្រមាណជា ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ទៅវាយរំដោះយកក្រុងអង្គរពីកណ្ដាប់ដៃសៀមបានត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៨ នៃគ.សករាជ ហើយទ្រង់ក៏ប្រកាសសោយរាជជាលើកទី២ នៅទីនោះដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជា]]" ដោយមើលឃើញថា រតនៈសម្បត្តិនៅក្រុងអង្គរត្រូវសៀមប្រមូលអស់គ្មានសល់ ក្រុងអង្គរមានការខូចខាតច្រើន បូករួមទាំងកំពែងក្រុងផង មានការចំណាយលើផ្នែកជួសជុលអស់ច្រើន និង ដើម្បីគេចចេញពីការគម្រាមកំហែងរបស់សៀមមកលើក្រុងអង្គរជាបន្តទៀតផងនោះ ទ្រង់បានសម្រេចចិត្តចាកចោលក្រុងអង្គរ ផ្លាសរាជធានីមក ទួលបាសាន អស់រយៈពេល ១២ឆ្នាំ ក៏ជួបនិងវិបត្តិទឹកជំនន់ធំ នា ឆ្នាំរោង លិចលង់រាជធានីទួលបាសាន ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តផ្លាសរាជធានីមួយលើកទៀត មកតំបន់ ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា: [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៤០០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានសោយរាជនៅចតុមុខ បានរយៈពេល ១៦ឆ្នាំ ទ្រង់ក៏ប្រកាសប្ដូររាជសម័យមក [[សម័យកាលចតុមុខ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤១៦ នៃគ.សករាជ ហើយព្រះអង្គបានសោយរាជនៅរាជធានីចតុមុខដល់ឆ្នាំ ១៤៣២ នៃគ.សករាជ ទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងពេលនោះ ក្រុមប្រឹក្សារាជវង្ស និង គណៈមន្ត្រីក៏សម្រេចអញ្ជើញ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យសោយរាជសម្បត្តិបន្តពីព្រះបិតាខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៣ នៃគ.សករាជ ។ ក្នុងរាជ ព្រះបរមរាជាទី១ ប្រជានុរាស្ត្ររស់នៅបានសុខសាន្តច្រើន មិនសូវមានព្រឹត្តិការណ៍នៃការផ្ទុះសង្គ្រាមច្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == នយោបាយការទូត និង សាសនា == '''Politics, diplomacy and religion''' នយោបាយ ការទូតរបស់ពញ្ញាយ៉ាត ទ្រង់បានរឹតចំណងការទូតជាមួយនគរចិន នៃរាជវង្សមីង (Ming Dynasty) ជាពិសេស គឺការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មតាមមធ្យបាយផ្លូវទឹកពី [[ទន្លេមេគង្គ]] ក្នុងការនាំទំនិញផ្សេងៗមកផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការក្នុងស្រុកផងដែរ នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គអាចនិយាយបានថា ប្រទេសកម្ពុជាពេលនោះ មានសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំផងដែរ ។<ref> Justin Corfield (2009) [https://books.google.com/books/about/The_History_of_Cambodia.html?id=JfXP1duIllUC The History of Cambodia The Greenwood Histories of the Modern Nations], Publisher: ABC-CLIO, American publishing company for academic p.165 [[ISBN]]: 0313357234, 9780313357237 </ref> === ផ្នែកសាសនា === '''Religious''' ការីកចម្រើនផ្នែក [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និកាយ [[មហាយាន]] ក្នុងរាជ [[បរមរាជាទី១]] ព្រះអង្គបាងសាងសង់វត្តអារាមជាបន្តបន្ទាប់ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ វត្តបុទុម, [[វត្តកោះ]], [[វត្តលង្កា]], វត្តឧណាលោម, និង [[វត្តភ្នំ]] ។ វត្ត នៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គដូចជា វត្ត​ជាឃ្លាំង​ចំណេះដឹង ជា​បណ្ណាល័យ ជា​សារមន្ទីរ​នៃ​វប្បធម៌ ​។ នៅ​គ្រប់​សម័យកាល វត្ត​អារាម​ផ្តល់នូវ​ការអប់រំ​ផ្នែក​អក្សរសាស្ត្រ លេខ​ន​ពន្ធ និង​ចំណេះដឹង​ផ្សេងៗ​ចាំបាច់​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​ជីវិត ។ វត្ត​អារាម​ជាទី​ជម្រក​ស្នាក់អាស្រ័យ​របស់​សិស្ស​ក្រីក្រ ដែលគ្មានលទ្ធមករៀននៅតាមមណ្ឌលសាលាធំៗ ​។ វត្ត​ជាទី​ពំនាក់​អាស្រ័យដល់ កុមារកំព្រា ជនចាស់ជរា សិស្សានុសិស្ស និង​កូនចៅ​របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ក្រីក្រ ។ វត្ត​អារាម​ក៏​អាច​ដើរតួនាទី​ជាម​ន្ទី​ពេទ្យ​សម្រាប់​ព្យាបាល​ជំងឺផ្លូវ​ចិត្ត និង​ជា​កន្លែង​សម្រាប់​ប្រជុំ​របស់​ប្រជាជន​គ្រប់រូប​គ្រប់​ស្រទាប់វណ្ណៈ គ្រប់​វ័យ​ដោយ​គ្មាន​រើសអើង​ពណ៌​សម្បុរ សញ្ជាតិ ឋាន​:​សង្គម ដោយ​ឥត​ប្រកាន់ ​មាន ឬ ក្រ និង អ្នកមានជំនឿផ្ទុយឡើយ ។<ref> Beverley Palmer, Rough Guides (Firm) (2002) [https://books.google.com/books/about/The_Rough_Guide_to_Cambodia.html?id=oR-Kmnj8wmAC The Rough Guide to Cambodia], Publisher: illustrated Rough Guides p.354 [[ISBN]]: 1858288371, 9781858288376 </ref> <ref> Michel Igout (1993) [https://books.google.com/books/about/Phnom_Penh_Then_and_Now.html?id=RVRuAAAAMAAJ Phnom Penh Then and Now], Publisher: White Lotus, Original from the University of Michigan p.179 [[ISBN]]: 1879155184, 9781879155183 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''[[បរមរាជាទី១]] ឬ [[ពញ្ញាយ៉ាត]]'''</font></center> <br> <center> '''Borom Reachea I''' or '''Ponhea Yat''' </center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | បុប្ផាទេវី <br> (Bopha Devi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | សុីសាង៉ាម <br> (Sisa Ngam) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | បទុមកេសរ <br> (Botum Kesor) |- | align="center" | '''[[នរាយណ៍រាមា]]''' <br> (Noreay Reamea) | align="center" | '''[[ស្រីរាជា]]''' <br> (Srei Reachea) <br> '''[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]''' <br> (Srei Soriyoatey) | align="center" |'''[[ធម្មរាជាទី២]]''' <br> (Dhamma Reachea II) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[នរាយណ៍រាមា]]''' <br> (Noreay Reamea) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ទួលបាសានអំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតបង្ករទ័ព ត្រៀមបណ្ដេញសៀមចេញពីក្រុងអង្គរ | align="center" | '''មិនមានកំណត់ត្រា''' (None) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' <br> (Srei Rechea) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ទួលបាសាន អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតចាកចោលរាជធានីអង្គរ មកគង់នៅរាជធានីទួលបាសាន (1388-1397) | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> (Ponhea Ang Dhamma Khat) <br> (បុត្រធម៌ស្ដេចសៀម) <br> "Become Son Adoption of Siam King" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]''' <br> (Srei Soriyoatey II) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ក្រុងចតុមុខ អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតចាកចោលរាជធានីទួលបាសាន ដោយគ្រោះទឹកជំនន់ (1400-1416) | align="center" | '''មិនមានកំណត់ត្រា''' (None) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ធម្មរាជាទី២]]''' <br> (Dhamma Reachea II) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ក្រុងចតុមុខ អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតប្រកាសរាជសម័យចតុមុខ (1410-1420) | align="center" |'''[[ស្រីសុគន្ធបទ]]''' <br> (Srei Sokunbot) <br> '''[[ចន្ទរាជា]]''' <br> (Chan Reachea) |} == អំពីកំណត់ត្រា ប្រវត្តិវិទូរ == '''About the Historian Record''' កំណត់ត្រា របស់ប្រវត្តិវិទូរមួយចំនួន ដែលកត់ត្រាអំពី ពញ្ញាយ៉ាត ឬ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរដ៏ទៃៗទៀត តែងតែយល់ច្រឡំ កាលបរិច្ឆេទ ទៅនិងឈ្មោះចំនួន ៣ របស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ដែលបែងចែងដូចតទៅ៖ ទី១ ឈ្មោះ មុនឡើងគ្រងរាជ ទី២ ឈ្មោះ ពេលឡើងសោយរាជ និង ទី៣ ឈ្មោះក្រោយពេលសោយទីវង្គត់ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី កំណត់ត្រាប្រហាក់ប្រហែល នៃការផ្លាសប្ដូរសម័យកាលនីមួយៗ របស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ត្រូវបានយកមកផ្ទៀងផ្ទាត់ និង ឯកសារជាតិកម្ពុជាផងដែរ ។ == វត្តអារាម រជ្ជកាលពញ្ញាយ៉ាត == '''Pagodas Ponhea Yat reign''' * វត្តបុទមវតី (Wat Botum Vatey) គ.សករាជ 1405 * វត្តកោះ (Wat Koh) គ.សករាជ 1416 * វត្តព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Wat Preah Puth Kossajar) គ.សករាជ 1417 * វត្តឧណ្ណាលោម (Wat Ounalom) គ.សករាជ 1422 * វត្តលង្កា (Wat Langka) គ.សករាជ 1422 == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៣២)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី១]]|title=[[អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៨៥-១៤៣២'''|after=[[នរាយណ៍រាមា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 9i5g89r65st25jpp2pcypaj7nzc0yie 337500 337472 2026-07-21T11:52:41Z Sreynaree1986 47227 ព្រះនាមព្រះមហេសីនៃនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតរាជាធិរាជ 337500 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> បរមរាជាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៣៨៥-១៤៣២ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៣៨៥ <br/> លើកទី២ - ១៣៨៨ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | ចុងសម័យកាលអង្គរ <br> [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​អង្គរ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះមហេសី''' | [[អ្នកម្នាងទេវី|បុប្ផាទេវី]] <br> [[ស៊ីសៈងាម|សុីសាង៉ាម]] <br> [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] <br> [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ចាន់]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[នរាយណ៍រាមា]] <br> [[ស្រីរាជា]] <br> [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] <br> [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៣២ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''បរមរាជាទី១''' ឬ '''[[ពញ្ញាយ៉ាត]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Reachea I) or (Ponhea Yat) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៣២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៨៥-១៤៣២) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៣ របស់ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] ពេលសៀមលើកទ័ព ១០០,០០០ (១សែននាក់) វាយបែកក្រុងអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ ពញ្ញាយ៉ាត បានភៀសខ្លួន មកតាំងបន្ទាយនៅ ទួលបាសាន អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបទ្រង់បង្ករទ័ពវាយបណ្ដេញ ទ័ពសៀម ចេញពីក្រុងអង្គរ និងបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត''' ហើយជាចុងក្រោយទ្រង់សម្រេចចិត្តចាកចោលក្រុងអង្គរ ចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early life''' ពញ្ញាយ៉ាត ជាបុត្រទី៣នៃ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] បានឡើងសោយរាជបន្តរពី ព្រះបិតារបស់ខ្លួន និង មានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[បរមរាជាទី១]]" ហើយបានរាជាភិសេក និង អ្នកម្នាង ៣អង្គរ ទី១ អ្នកម្នាង បុប្ផាទេវី មានបុត្រនាម [[នរាយណ៍រាមា]] ជាបុត្រទី១, ទី២ អ្នកម្នាង សុីសាង៉ាម ជាស្នំឯក ស្ដេចសៀម ឥន្ទ្ររាជា ដែលត្រូវបានកំចាត់ដោយ ពញ្ញាយ៉ាត នៅក្រុងអង្គរ, សុីសាង៉ាម មានបុត្រ ២អង្គនាម [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ជាបុត្រទី២ និង ទី៣, ទី៣ អ្នកម្នាង បទុមកេសរ មានបុត្រនាម [[ធម្មរាជាទី២]] ជាបុត្រទី៤ បុត្រទាំង៤ របស់ទ្រង់ សុទ្ធតែបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះអង្គ ហើយបុត្រទាំង៤ នេះហើយបានពុះបែងចែកទឹកដីខ្មែរ ជាបីចំណែកធំ ដើម្បីគ្រប់គ្រងរៀងៗខ្លួន រហូតដល់ផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរាជវង្ស និង គ្នាថែមទៀតផង ក្រោយពេលបិតារបស់ខ្លួន ពញ្ញាយ៉ាត សោយទីវង្គត់រួច ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ការរំដោះ យកក្រុងអង្គរមកវិញ == '''Liberation of Angkor city''' ក្រោយពេល ពញ្ញាយ៉ាត រត់គេចខ្លួនពីក្រុងអង្គរមក ទ្រង់បានទៅបោះបន្ទាយ នៅទួលបាសាន នាស្រុកស្រីសន្ធរ (ខេត្ត: [[កំពង់ចាម]]) អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ចារកម្ម ១២នាក់ ឱ្យទៅបន្លំខ្លួនជាអ្នកបម្រើក្នុងរាជវាំងអង្គរ ដើម្បីលបលួចធ្វើឃាតស្ដេចសៀម ឥន្ទ្ររាជា នាពេលនោះ ។ ក្រោយពេលបេសកកម្មធ្វើឃាតស្ដេចសៀមបានជោគជ័យ ពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពប្រមាណជា ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ទៅវាយរំដោះយកក្រុងអង្គរពីកណ្ដាប់ដៃសៀមបានត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៨ នៃគ.សករាជ ហើយទ្រង់ក៏ប្រកាសសោយរាជជាលើកទី២ នៅទីនោះដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជា]]" ដោយមើលឃើញថា រតនៈសម្បត្តិនៅក្រុងអង្គរត្រូវសៀមប្រមូលអស់គ្មានសល់ ក្រុងអង្គរមានការខូចខាតច្រើន បូករួមទាំងកំពែងក្រុងផង មានការចំណាយលើផ្នែកជួសជុលអស់ច្រើន និង ដើម្បីគេចចេញពីការគម្រាមកំហែងរបស់សៀមមកលើក្រុងអង្គរជាបន្តទៀតផងនោះ ទ្រង់បានសម្រេចចិត្តចាកចោលក្រុងអង្គរ ផ្លាសរាជធានីមក ទួលបាសាន អស់រយៈពេល ១២ឆ្នាំ ក៏ជួបនិងវិបត្តិទឹកជំនន់ធំ នា ឆ្នាំរោង លិចលង់រាជធានីទួលបាសាន ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តផ្លាសរាជធានីមួយលើកទៀត មកតំបន់ ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា: [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៤០០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានសោយរាជនៅចតុមុខ បានរយៈពេល ១៦ឆ្នាំ ទ្រង់ក៏ប្រកាសប្ដូររាជសម័យមក [[សម័យកាលចតុមុខ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤១៦ នៃគ.សករាជ ហើយព្រះអង្គបានសោយរាជនៅរាជធានីចតុមុខដល់ឆ្នាំ ១៤៣២ នៃគ.សករាជ ទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងពេលនោះ ក្រុមប្រឹក្សារាជវង្ស និង គណៈមន្ត្រីក៏សម្រេចអញ្ជើញ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យសោយរាជសម្បត្តិបន្តពីព្រះបិតាខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៣ នៃគ.សករាជ ។ ក្នុងរាជ ព្រះបរមរាជាទី១ ប្រជានុរាស្ត្ររស់នៅបានសុខសាន្តច្រើន មិនសូវមានព្រឹត្តិការណ៍នៃការផ្ទុះសង្គ្រាមច្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == នយោបាយការទូត និង សាសនា == '''Politics, diplomacy and religion''' នយោបាយ ការទូតរបស់ពញ្ញាយ៉ាត ទ្រង់បានរឹតចំណងការទូតជាមួយនគរចិន នៃរាជវង្សមីង (Ming Dynasty) ជាពិសេស គឺការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មតាមមធ្យបាយផ្លូវទឹកពី [[ទន្លេមេគង្គ]] ក្នុងការនាំទំនិញផ្សេងៗមកផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការក្នុងស្រុកផងដែរ នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គអាចនិយាយបានថា ប្រទេសកម្ពុជាពេលនោះ មានសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំផងដែរ ។<ref> Justin Corfield (2009) [https://books.google.com/books/about/The_History_of_Cambodia.html?id=JfXP1duIllUC The History of Cambodia The Greenwood Histories of the Modern Nations], Publisher: ABC-CLIO, American publishing company for academic p.165 [[ISBN]]: 0313357234, 9780313357237 </ref> === ផ្នែកសាសនា === '''Religious''' ការីកចម្រើនផ្នែក [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និកាយ [[មហាយាន]] ក្នុងរាជ [[បរមរាជាទី១]] ព្រះអង្គបាងសាងសង់វត្តអារាមជាបន្តបន្ទាប់ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ វត្តបុទុម, [[វត្តកោះ]], [[វត្តលង្កា]], វត្តឧណាលោម, និង [[វត្តភ្នំ]] ។ វត្ត នៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គដូចជា វត្ត​ជាឃ្លាំង​ចំណេះដឹង ជា​បណ្ណាល័យ ជា​សារមន្ទីរ​នៃ​វប្បធម៌ ​។ នៅ​គ្រប់​សម័យកាល វត្ត​អារាម​ផ្តល់នូវ​ការអប់រំ​ផ្នែក​អក្សរសាស្ត្រ លេខ​ន​ពន្ធ និង​ចំណេះដឹង​ផ្សេងៗ​ចាំបាច់​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​ជីវិត ។ វត្ត​អារាម​ជាទី​ជម្រក​ស្នាក់អាស្រ័យ​របស់​សិស្ស​ក្រីក្រ ដែលគ្មានលទ្ធមករៀននៅតាមមណ្ឌលសាលាធំៗ ​។ វត្ត​ជាទី​ពំនាក់​អាស្រ័យដល់ កុមារកំព្រា ជនចាស់ជរា សិស្សានុសិស្ស និង​កូនចៅ​របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ក្រីក្រ ។ វត្ត​អារាម​ក៏​អាច​ដើរតួនាទី​ជាម​ន្ទី​ពេទ្យ​សម្រាប់​ព្យាបាល​ជំងឺផ្លូវ​ចិត្ត និង​ជា​កន្លែង​សម្រាប់​ប្រជុំ​របស់​ប្រជាជន​គ្រប់រូប​គ្រប់​ស្រទាប់វណ្ណៈ គ្រប់​វ័យ​ដោយ​គ្មាន​រើសអើង​ពណ៌​សម្បុរ សញ្ជាតិ ឋាន​:​សង្គម ដោយ​ឥត​ប្រកាន់ ​មាន ឬ ក្រ និង អ្នកមានជំនឿផ្ទុយឡើយ ។<ref> Beverley Palmer, Rough Guides (Firm) (2002) [https://books.google.com/books/about/The_Rough_Guide_to_Cambodia.html?id=oR-Kmnj8wmAC The Rough Guide to Cambodia], Publisher: illustrated Rough Guides p.354 [[ISBN]]: 1858288371, 9781858288376 </ref> <ref> Michel Igout (1993) [https://books.google.com/books/about/Phnom_Penh_Then_and_Now.html?id=RVRuAAAAMAAJ Phnom Penh Then and Now], Publisher: White Lotus, Original from the University of Michigan p.179 [[ISBN]]: 1879155184, 9781879155183 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''[[បរមរាជាទី១]] ឬ [[ពញ្ញាយ៉ាត]]'''</font></center> <br> <center> '''Borom Reachea I''' or '''Ponhea Yat''' </center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[អ្នកម្នាងទេវី|បុប្ផាទេវី]] <br> (Bopha Devi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[ស៊ីសៈងាម|សុីសាង៉ាម]] <br> (Sisa Ngam) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] <br> (Botum Kesor) |- | align="center" | '''[[នរាយណ៍រាមា]]''' <br> (Noreay Reamea) | align="center" | '''[[ស្រីរាជា]]''' <br> (Srei Reachea) <br> '''[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]''' <br> (Srei Soriyoatey) | align="center" |'''[[ធម្មរាជាទី២]]''' <br> (Dhamma Reachea II) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[នរាយណ៍រាមា]]''' <br> (Noreay Reamea) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ទួលបាសានអំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតបង្ករទ័ព ត្រៀមបណ្ដេញសៀមចេញពីក្រុងអង្គរ | align="center" | '''មិនមានកំណត់ត្រា''' (None) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' <br> (Srei Rechea) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ទួលបាសាន អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតចាកចោលរាជធានីអង្គរ មកគង់នៅរាជធានីទួលបាសាន (1388-1397) | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> (Ponhea Ang Dhamma Khat) <br> (បុត្រធម៌ស្ដេចសៀម) <br> "Become Son Adoption of Siam King" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]''' <br> (Srei Soriyoatey II) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ក្រុងចតុមុខ អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតចាកចោលរាជធានីទួលបាសាន ដោយគ្រោះទឹកជំនន់ (1400-1416) | align="center" | '''មិនមានកំណត់ត្រា''' (None) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ធម្មរាជាទី២]]''' <br> (Dhamma Reachea II) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ក្រុងចតុមុខ អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតប្រកាសរាជសម័យចតុមុខ (1410-1420) | align="center" |'''[[ស្រីសុគន្ធបទ]]''' <br> (Srei Sokunbot) <br> '''[[ចន្ទរាជា]]''' <br> (Chan Reachea) |} == អំពីកំណត់ត្រា ប្រវត្តិវិទូរ == '''About the Historian Record''' កំណត់ត្រា របស់ប្រវត្តិវិទូរមួយចំនួន ដែលកត់ត្រាអំពី ពញ្ញាយ៉ាត ឬ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរដ៏ទៃៗទៀត តែងតែយល់ច្រឡំ កាលបរិច្ឆេទ ទៅនិងឈ្មោះចំនួន ៣ របស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ដែលបែងចែងដូចតទៅ៖ ទី១ ឈ្មោះ មុនឡើងគ្រងរាជ ទី២ ឈ្មោះ ពេលឡើងសោយរាជ និង ទី៣ ឈ្មោះក្រោយពេលសោយទីវង្គត់ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី កំណត់ត្រាប្រហាក់ប្រហែល នៃការផ្លាសប្ដូរសម័យកាលនីមួយៗ របស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ត្រូវបានយកមកផ្ទៀងផ្ទាត់ និង ឯកសារជាតិកម្ពុជាផងដែរ ។ == វត្តអារាម រជ្ជកាលពញ្ញាយ៉ាត == '''Pagodas Ponhea Yat reign''' * វត្តបុទមវតី (Wat Botum Vatey) គ.សករាជ 1405 * វត្តកោះ (Wat Koh) គ.សករាជ 1416 * វត្តព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Wat Preah Puth Kossajar) គ.សករាជ 1417 * វត្តឧណ្ណាលោម (Wat Ounalom) គ.សករាជ 1422 * វត្តលង្កា (Wat Langka) គ.សករាជ 1422 == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៣២)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី១]]|title=[[អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៨៥-១៤៣២'''|after=[[នរាយណ៍រាមា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 32uilk2w71j54kice4rhnmbv76wpken 0 47607 337501 334868 2026-07-21T11:56:44Z Sreynaree1986 47227 ព្រះនាមព្រះមហេសីនៃនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរាយណ៍រាមារាជាធិរាជ 337501 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> នរាយណ៍រាមា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៣-១៤៣៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៣ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះមហេសី''' | [[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៣៧ |- |'''បិតា''' | [[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' | [[អ្នកម្នាងទេវី|បទុមបុផ្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និកាយ [[មហាយាន]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''នរាយណ៍រាមា''' ([[អង់គ្លេស]]: Noreay Reamea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៣៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៣-១៤៣៧) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ ឆស័ក ព.សករាជ ១៩៧៧ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៣ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី"''' អំឡុងពេលសោយរាជ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យគេសាងសង់ ចេតិយមួយយ៉ាងធំ នៅលើ [[វត្តភ្នំដូនពេញ]] ដើម្បីតម្កល់អដ្ឋិធាតុ បិតារបស់ខ្លួន ពញ្ញាយ៉ាត ផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ប្រវត្តិឈ្មោះ ភ្នំពេញ == '''History of Phnom Penh''' អំឡុងពេលដែល ព្រះនរាយណ៍រាមា សាងសង់បញ្ចប់ ព្រះចេតិយបិតា [[ពញ្ញាយ៉ាត]] លើកំពូលភ្នំ ជាប់ វត្តដូនពេញ រួចមក ព្រះអង្គបានធ្វីពិធីបុណ្យឆ្លង ព្រះចេតិយបិតា អស់រយៈពេល ៧ថ្ងៃ ទើបសំ្ររេចប្ដូរឈ្មោះ ក្រុងចតុមុខ ទៅជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៤ នៃគ.សករាជ ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះលោកយាយ ដូនពេញ ដែលសាងសង់ វត្តភ្នំនេះឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៣៧២ នៃគ.សករាជ មុនពេល ព្រះបរមរាជាទី១ ផ្លាសរាជធានីពីបន្ទាយទួលបាសាន ស្រុកស្រីសន្ធរ ទៅ បង្កើតក្រុងចតុមុខ ទៅទៀត រីឯ វត្តដូនពេញ ត្រូវបានអ្នកស្រុកហៅថា [[វត្តភ្នំដូនពេញ]] និង ប្រែមកហៅកាត់ៗថា [[វត្តភ្នំ]] មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្នុងរាជស្ដេច នរាយណ៍រាមា == ក្នុងរាជស្ដេច នរាយណ៍រាមា មិនមានព្រឹត្តការណ៍ នៃការផ្ទុះសង្គ្រាមនោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់មិនសូវខ្វល់ពីកិច្ចការនយោបាយជាតិនោះទេ ទ្រង់ចូលចិត្តដើរលេងកំសាន្ត ដូចនេះហើយធ្វើឱ្យក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំងមិនពេញចិត្ត ព្រះអង្គនោះទេ ក្រោយមកព្រះអង្គសោយទីវង្គត់ ដោយមិនដឹងពីមូលហេតុពិតប្រាកដនោះទេ ដោយគេអាចសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គអាចសោយទីវង្គត់ដោយរោគប្រឈួន ឬ ទំនងអាចសោយទីវង្គត់ ដោយការដណ្ដើមរាជ ពីប្អូនរបស់ខ្លួនគឺ [[ស្រីរាជា|ព្រះស្រីរាជា]] ដែលត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីលើកឱ្យសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៣៧)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី១]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''១៤៣៣-១៤៣៧'''|after=[[ស្រីរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 51ckwkvhv9m8p3uqnpfcqh6c7bd9jun 0 47648 337474 329972 2026-07-21T01:01:56Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1461-1476_AD.jpg|Cambodia_Map_1461-1476_AD.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337474 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីសុរិយោទ័យ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៦៨-១៤៧៦ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦១ <br/> លើកទី២ - ១៤៦៨ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទិវង្គត''' | ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីសុរិយោទ័យ''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Soriyoatey) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៧៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៦៨-១៤៧៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៣ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ចត្វាស័ក ព.សករាជ ២០១២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៦៨ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩១ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ"''' និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[ស្រីរាជា|ព្រះស្រីរាជា]] ដោយការធ្វើរាជប្រហារ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ និង បានកាត់យកទឹកដីភាគឦសាន និង ភាគខាងកើតប្រទេស តាមបណ្ដោយដង [[ទន្លេមេគង្គ]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == សង្គ្រាមពូ និង ក្មួយ == '''Uncle and nephew war''' ក្រោយពេល ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ ត្រួតត្រា ទឹកដីភាគឦសាន និង ភាគខាងកើតប្រទេស ទ្រង់បានបន្តពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន ទៅភាគខាងលិច ដោយលើកទ័ពច្បាំងនិងក្មួយរបស់ខ្លួនគឺ "ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់" ដែលជាបុត្ររបស់ [[ស្រីរាជា|ព្រះស្រីរាជា]] ដែលមានព្រះជន្មក្មេងវ័យផងដែរនោះ បណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច [[ទន្លេមេគង្គ]] ត្រូវបានដណ្ដើមកាន់កាប់ជាបន្តបន្ទាប់ ដូចជា ស្រុកអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) [[ព្រះវិហារ]] និង ស្រុកមហានគរ (បច្ចុប្បន្ន: [[សៀមរាប]]) ផងដែរ ។ ដូចនេះ ស្រីសុរិយោទ័យ បានគ្រប់គ្រងតំបន់ខាងជើងដូចជា ភាគខាងលិចចាប់ពី មហានគរ ព្រះវិហារ ដល់ ម្លូព្រៃ ទល់និង ព្រំប្រទល់ឡាវ ភាគឦសាន ចាប់ពីក្រចេះ ដល់ [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ខាងត្បូងឈៀងខាងកើត ចាប់ពី ទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន [[កំពង់ចាម]]) ចុះមក [[ព្រៃវែង]] [[ខេត្តរោងដំរី|រោងដំរី]] [[ព្រៃនគរ]] ដល់ [[ខេត្តលង់ហោរ|លង់ហោរ]] ឡើងទៅលើដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ទល់និង ព្រំប្រទល់ [[ចាម្ប៉ា]] ។ ដោយ ពញ្ញាអង្គ មានគំនុំ និង ព្រះបិតុលារបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោទ័យ ជាខ្លាំងទ្រង់បាន ផ្ញើសារលិខិត ទៅស្ដេចសៀមនាម "តិលោករាជ" ឱ្យទំនុកបំរុងកងទ័ពដើម្បីធ្វើសង្គ្រាម និង ស្រីសុរិយោទ័យ ហើយទ្រង់បានសន្យា និង ស្ដេចសៀមថា និងកាត់ទឹកដី នៃបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ដែលបិតាទ្រង់ [[ស្រីរាជា]] ធ្លាប់បានច្បាំងឈ្នះយកពីមុននោះ និងព្រមកាត់ប្រគល់ទៅឱ្យស្ដេចសៀមវិញ ដែលសង្គ្រាមរវាងពូ និង ក្មួយនេះ បានផ្ទុះឡើងចាប់ពីឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ រហូតដល់ ស្រីសុរិយោទ័យ ចូលព្រះទីវង្គត់ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមរវាង អណ្ណាម និង ចាម្ប៉ា == '''War events between Annam and Champa''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧១ នៃគ.សករាជ ស្ដេចចាម នាម "ប៉ោធុន" បានលើកទ័ព [[ចាម្ប៉ា]] ១០០,០០០ (១សែននាក់) ទៅវាយអណ្ណាម យកបានស្រុក២ មកគ្រប់គ្រងបានរយៈពេលតែ១ឆ្នាំ ស្ដេចអណ្ណាម នាម "លីតាញ់តុង" (Lê Thánh Tông) ក៏លើកទ័ព ៣០០,០០០ (៣សែននាក់) ចែកចេញជា ៣ច្រក វាយបកត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧២ នៃគ.សករាជ ស្ដេចចាម មានការភិតភ័យជាខ្លាំង ក៏បញ្ជូនតំណាងបេសកជន មកសុំជំនួយទ័ពខ្មែរពី ស្រីសុរិយោទ័យ ដោយកម្ពុជាពេលនេះ កំពុងមានចម្បាំងក្មុងស្រុកផងដែរនោះ ទើបទ្រង់មិនបញ្ជូនទ័ពជំនួយ ទៅជួយស្ដេចចាម្ប៉ា នោះទេ នៅទីបំផុត ពួក [[អណ្ណាម]] បានវាយយកទឹកដីចាម្ប៉ាបានទាំងស្រុង ។ ចាម្ប៉ា ដែលជាប្រទេសទ្រនាប់ ដែលជារបងការពារ នូវឥទ្ធិពលរបស់អណ្ណាម ក្នុងការពង្រីកទឹកដីចុះមកផ្នែកខាងក្រោម មកលើភូមិសាស្ត្រានយោបាយកម្ពុជា ត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារ ការមិនអើពើពីព្រះរាជាខ្មែរ ដោយមិនខ្វាយខ្វល់ពី សុវត្ថិភាពជាតិនៅថ្ងៃអនគត បានធ្វើឱ្យទឹកដីចាម្ប៉ា រលាយចាប់ពីពេលនោះមក ដោយគ្មានថ្ងៃអាចស្ដារមកវិញបាន ហើយក៏ជាពេលដែលកម្ពុជាត្រូវបាត់បង់ទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ទៅពួកអណ្ណាម រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> <ref> Georges Maspero (2002) [https://books.google.com/books/about/The_Champa_Kingdom.html?id=tKduAAAAMAAJ The Champa Kingdom: The History of an Extinct Vietnamese Culture], Translated by Walter E. J. Tips, Publisher: White Lotus Press, Original from the University of Michigan p.226 [[ISBN]]: 9747534991, 9789747534993 </ref> == ចម្បាំងបីកងទ័ព == '''Battle of the three armies''' ចម្បាំងបីកងទ័ព រវាង ស្រីសុរិយោទ័យ, ធម្មរាជាទី២ និង ពញ្ញាអង្គ ដែលជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] បានអូសបន្លាយអស់ពេលជាច្រើនឆ្នាំ ដោយ ពញ្ញាអង្គ មិនអាចកំចាត់ ព្រះបិតុលារបស់ខ្លួនបាន ទ្រង់បានយល់ព្រមធ្វើជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម និង ព្រមបង្រួបទឹកដីដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងនោះ រួមជាផែនដីតែមួយ ជាមួយនិងស្ដេចសៀម បើសិនជាស្ដេចសៀមអាចកំចាត់ ព្រះបិតុលាទាំងពីរបាន ។ ពេលនោះ ស្ដេចសៀម ទ្រង់អំណរណាស់ដោយលើកទ័ពជើងទឹក ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាមួយទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង ចូលវាយ [[ធម្មរាជាទី២]] នៅ ស្រុកពាម [[កម្ពុជាក្រោម]] និង លើកទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) មកបោះជុំរំនៅ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] និង លើកទ័ពមួយចំនួនទៅវាយ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅស្រុកកំពង់សៀម (បច្ចុប្បន្ន:[[កំពង់ចាម]]) ហើយ ធម្មរាជាទី២ បានចេញទ័ពពីសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) ទៅវាយ ស្ដេចសៀម និង ពញ្ញាអង្គវិញ នៅកំពង់ឆ្នាំង ហើយឱ្យទ័ពបោះជុំរំនៅ [[ឧដុង្គ]] ចាំការពារក្រុងចតុមុខ កងទ័ពទាំងបីភាគី បានច្បាំងគ្នា ពីឆ្នាំ ១៤៧០ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៤៧៥ នៃគ.សករាជ ទើបបញ្ឈប់ចម្បាំង និង បើកកិច្ចចរចារគ្នាជាត្រីភាគី ដោយរៀបចំដោយស្ដេចសៀម ។ ស្ដេចសៀម បានចាត់តំណាង បេសកជន ឱ្យអញ្ជើញ ធម្មរាជាទី២ និង ស្រីសុរិយោទ័យ ទៅចរចារបញ្ចប់ជម្លោះ ជាមួយនិង ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់ ដោយយកតំបន់ក្បែរឧដុង្គ ជាតំបន់កណ្ដាល នៃកិច្ចចរចារ នៅក្នុងកិច្ចចរចារនេះ ស្ដេចសៀមបានប្រើល្បិច ដោយបន្ថែមនៅសំបុត្រសម្ងាត់មួយទៀតទៅកាន់ស្ដេចទាំងពីរ ដោយមានពំនោលថា ខ្លួននិងជួយភាគីម្ខាងឱ្យឈ្នះភាគីម្ខាងទៀត មានន័យថា ស្ដេចសៀមអាចនិងជួយ ធម្មរាជាទី២ កំចាត់ ស្រីសុរិយោទ័យ ឬ អាចនិងជួយ ស្រីសុរិយោទ័យ កំចាត់ ធម្មរាជាទី២ វិញ ។ ក្នុងពេលចរចារ បានមកដល់ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៥ នៃគ.សករាជ ភាគី ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មិនបានយាងទៅដោយផ្ទាល់នោះទេ ទ្រង់បានចាត់ ព្រះរាជអាមាត្យ ជាតំណាងព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងការចរចារ រីឯ ស្រីសុរិយោទ័យ ដែលចាញ់ល្បិចស្ដេចសៀម តាមសំបុត្រនោះ បានយាងទៅដោយផ្ទាល់ ទៅចូលរួមក្នុងការចរចារនោះ ហើយក្រោយមក ទ័ពសៀមក៏ឡោមព័ទ្ធ ស្រីសុរិយោទ័យ ជាប់នៅក្នុងជុំរំ រួចបង្ខាំងព្រះអង្គយកទៅស្រុកសៀម ចំណែកឯមន្ត្រីនិងកងទ័ព របស់ ស្រីសុរិយោទ័យ បានបាត់បង់អ្នកដឹកនាំ ក៏ប្រមូលបក្សពួកខ្លួន ចុះចូល និង ធម្មរាជាទី២ ក្រោយមក ស្រីសុរិយោទ័យ ដែលត្រូវបានស្ដេចសៀមយកទៅបង្ខាំង ទ្រង់ឈឺព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង ក៏មិនសូវសោយបាយទឹក ហើយក៏ធ្លាក់ខ្លួន ប្រឈួនឈឺជាទម្ងន់ រហូតដល់ សោយព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ។ ក្រុមមន្ត្រីយល់ឃើញថា ព្រធម្មរាជាទី២ មិនមានមាតា ជាជនជាតិសៀមផងដែរនោះ ក៏លើកទ្រង់ឱ្យឡើងសោយរាជសម្បត្តិជាលើកទី២ នៅទួលបាសាន ចំណែកឯស្ដេចសៀម ក៏ដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញផងដែរ ហើយព្រះធម្មរាទី២ បានយល់ព្រម ចំនុះឱ្យនគរសៀម ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ព្រះអង្គ ដោយសុខចិត្តថ្វាយសួយសារអាករទៅឱ្យស្ដេចសៀមចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៧៦)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីរាជា]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''១៤៦៨-១៤៧៦'''|after=[[ធម្មរាជាទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == ocwp0kec4crjgsjifkxomzjn5s2be5y 0 47803 337469 337413 2026-07-21T01:01:36Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1566-1576.jpg|Cambodia_Map_1566-1576.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337469 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> បរមរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥៦៦-១៥៧៦ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៥៦៦ <br/> លើកទី២ - ១៥៦៨ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជាធិរាជ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ចន្ទរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ព្រះសត្ថាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​លង្វែក |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | * [[ព្រះសត្ថាទី១]] * [[ស្រីសុរិយោពណ៌]] * [[ពញ្ញានូ]] * [[ពញ្ញាអន]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''បរមរាជាទី២''' ឬ '''[[រាជឱង្ការធំ]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Reachea II) or (Reach Angkar Thom) ([[សៀម ]] ហៅទ្រង់ថា: បរមិន្ទរាជា) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៧៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៦៦-១៥៧៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំខាល ព.សករាជ ២១១២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៦៨ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៩១ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជាធិរាជ រាមាធិបតី"''' ព្រះអង្គមានមហេសីមួយអង្គ ព្រះនាម សិរីរ័ត្នរាជទេវី និង មានបុត្រ ព្រះនាម ព្រះសត្ថា ដែលបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះអង្គផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការប្រមូលកងទ័ព == '''Army mobilization''' គ.សករាជ ១៥៧០ ព្រះបរមរាជាទី២ ទ្រង់ប្រកាសប្រមូលកងទ័ពបានចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ត្រៀមធ្វើសឹកចម្បាំងជាមួយនគរ [[សៀម]], ទ្រង់បញ្ជារឱ្យធ្វើទូកចម្បាំងចំនួន ៥០០ គ្រឿង រួមជាមួយទូកចម្លងកងទ័ពចំនួន ២០០ គ្រឿង, ដំរីសឹក ១០០០ ក្បាល, សេះចម្បាំង ៥០០០ ក្បាល, រទេះចម្បាំង ៥០០០ គ្រឿង, កងឆ្នើម ៤០០០ នាក់, ចារកម្ម ២៣ នាក់, អ្នកឆ្លបការណ៍សឹក ១០០ នាក់ ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យចេញព្រះរាជប្រកាសប្រាប់ដល់ទៅចៅហ្វាយស្រុកគ្រប់ខេត្តឱ្យហ្វឹកហាត់សេនាទាហ៊ានឱ្យបានស្ទាត់ជំនាញ ហើយឱ្យសន្សំគ្រឿងស្បៀងអាហារនាំយកដាក់ក្នុងឃ្លាំងព្រះនគរ បន្ទាប់មកទ្រង់ចាត់សំពៅពីរ ឱ្យទៅទិញគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ កាំភ្លើងធំពីពួក ប៉ទុយហ្គាល់ (Portugal) នាក្រៅប្រទេសផងដែរ ។ ក្រោយប្រមូលកងទ័ព និង គ្រឿងសឹកចម្បាំងរួចរាល់ ព្រះបរមរាជាទី២ បានចាត់តំណាង បេសកជន ឱ្យថ្វាយសារលិខិតប្រកាសសង្គ្រាម និង ស្ដេចក្រុងស្រីអាយុធ្យា ព្រះនាម ព្រះមហាធម្មរាជា (Maha Thomma Rachha) ស្ដេចសៀម មានការបារម្ភណាស់ បានចេញបញ្ជារឱ្យកងទ័ពទាំងអស់ការពារ ក្រុងអាយុធ្យា ឱ្យបានមាំមួន និង បានសុំជំនួយទ័ពពីភូមា នៃទ័ព ហង្សាវឌី ឱ្យការពារក្រុងអាយុធ្យា នៅផ្នែកម្ខាងទៀតនៃទន្លេនោះផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == កងទ័ពលង្វែក វាយប្រហារ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា == '''Longvek army attacks Ayyuthaya City''' គ.សករាជ ១៥៧០ ដដែល នៅពេលដែល ព្រះបរមរាជាទី២ ត្រៀមលើកទ័ពទៅវាយក្រុងស្រីអាយុធ្យា អំឡុងពេលនោះដែរ ពួក [[អណ្ណាម]] បានលើកទ័ពវាយយកទឹកដីចាម៉្បា បានជាបន្តបន្ទាប់ ដូចនេះហើយទ្រង់បានបញ្ជូនទ័ព ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ឱ្យទៅការពារ [[ក្រុងព្រៃនគរ]] ដូចនេះកងទ័ពដែលត្រៀមយកទៅវាយ ក្រុងអាយុធ្យា ចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) បានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) វិញប៉ុនណោះ ។ ព្រះបរមរាជាទី២ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ចំប៉ាធិរាជ ជាមេទ័ពធំ លើកទ័ព ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ទៅវាយក្រុងស្រីអាយុធ្យា ដោយសារតែក្រុងស្រីអាយុធ្យា ហុំព័ទ្ធទៅដោយទឹកជុំវិញ កងទ័ពជើងគោកមិនអាចឆ្លងទៅបាន ចំប៉ាធិរាជ បានឱ្យទ័ពជើងទឹក ដាក់ទូកចម្លង ១០០គ្រឿង ដែលផ្ទុកកងទ័ព ៧០០០ (៧ពាន់នាក់) វាយចូលក្រុងស្រីអាយុធ្យា និង បែកចែងកងទ័ព មួយផ្នែកទៀត ដឹកនាំដោយមេទ័ពរង នាម រតនា ឱ្យដាក់ទូកចម្លង ១៥គ្រឿង ដែលផ្ទុកកងទ័ព ៤០០០ (៤ពាន់នាក់) ទៅវាយជ្រុងចៅសនុក ដែលជាផ្នែកម្ខាងទៀតនៃក្រុងអាយុធ្យា និង ចាត់ឱ្យធ្វើក្បូនឬស្សី ដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ចេញពីផ្ទៃទឹក វាយប្រហារទៅក្រុងស្រីអាយុធ្យាតែម្ដង កងទ័ពលង្វែកបានចូលច្បាំង និង ទ័ពសៀម ពីវេលាព្រឹក រហូតដល់ថ្ងៃត្រង់ នៅតែមិនអាចវាយបែកក្រុងអាយុធ្យា ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពបែរកាំភ្លើងធំបាញ់កំទេចក្បូនខ្មែរ ដែលដាក់កាំភ្លើងធំនោះខ្ទេចគ្មានសល់ កងទ័ពខ្មែរបានដកមកច្រាំងម្ខាងទៀតវិញ ត្រៀមវាយចូលក្រុងអាយុធ្យាផ្នែកម្ខាងទៀតជាលើកទី២ ការចូលច្បាំងជាលើកទី២ ដឹកនាំដោយមេទ័ពខ្មែរ នាម បុស្សរាជ បានលើកទ័ពជើងទឹកជាង១មុឺននាក់ទៀត ចូលវាយក្រុងអាយុធ្យាជាលើកទី២ ទៅដល់ផ្នែកម្ខាងទៀត ក៏ប្រទះនិងទ័ពភូមាហង្សាវឌី បានដាក់កាំភ្លើងធំនៅលើខ្នងដំរី ហើយបាញ់បំបែកកងទ័ពខ្មែរ មិនអាចចម្លងទ័ពទៅផ្នែកម្ខាងទៀតបាន កងទ័ពខ្មែរបានដកថយមកវិញជាលើកទី២ ។ ដោយសារតែក្រុងស្រីអាយុធ្យា មានទឹកហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញ ធ្វើឱ្យកងទ័ពខ្មែរពិបាកវាយចូលពេក ទើបព្រះបរមរាជាទី២ ត្រាសបង្គាប់ឱ្យ លើកប៉មដាក់កាំភ្លើងធំនៅផ្នែកម្ខាង ហើយឱ្យកងទ័ពលង្វែក រឹបអូសយក ទ្រព្យសម្បត្តិ តាមភូមិស្រុករបស់សៀម ដោយរឹបអូសយក ដំរី សេះ គោ ក្របី និង ស្បៀងអាហារជាច្រើន ឱ្យចាប់បញ្ជូនមកក្រុងលង្វែក ។ កងទ័ពលង្វែក បានធ្វើសង្ក្រាមជាមួយទ័ពសៀមអស់រយៈពេលពេញមួយខែ នៅតែមិនអាចវាយបែកក្រុងអាយុធ្យា ទើបព្រះបរមរាជាទី២ ប្រកាសឱ្យដកទ័ពត្រឡប់មកវិញ ហើយទ្រង់បានប្រកាសថា ទ្រង់ផ្ទាល់និងលើកទ័ពធំលង្វែក វាយចូលសៀមម្ដងទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == សង្គ្រាមខ្មែរ-ឡាវ គ.សករាជ ១៥៧២ == '''Khmer-Laotian War 1572 AD''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥៧១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលស្ដេចឡាវ ព្រះនាម ស្រីសេដ្ឋាធិរាជ (Si Sethatiraj) នៃនគរឡានឆាង យល់ឃើញថា ស្ដេចនៃអាណាចក្រលង្វែក បានពង្រីកឥទ្ធិពលកងទ័ពយ៉ាងខ្លាំងក្នុងតំបន់ ដូចនេះដើម្បីទប់ទល់ឥទ្ធិពលកម្ពុជាក្នុងការពង្រីកវិសាលភាពទឹកដី ស្ដេចឡាវអង្គនេះបានមកបបួល ព្រះបរមរាជាទី២ ភ្នាល់ប្រជល់ដំរី ដាក់សួយសាអាករ ជាព្រះដង្វាយ និង ចុះសន្ធិសញ្ញា ដាក់នគរជាចំនុះផងដែរ ។ សំណើរសុំភ្នាល់ប្រជល់ដំរីរបស់ឡាវ ត្រូវបានយល់ព្រមដោយព្រះរាជាខ្មែរ ស្ដេចឡាវ បានចាត់បេសកជន និង មន្ត្រីក្រុមការ ជាង១ពាន់នាក់ នាំយកដំរីឡានឆាង ដែលមានកម្ពស់ ៨ ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ៤ម៉ែត្រ (4m) មកប្រកួតនិងដំរីខ្មែរ ឈ្មោះ គជវេហារ មានកម្ពស់ ៧ ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ៣.៥ ម៉ែត្រ (3.5m) ការប្រជល់ដំរី បានរៀបចំឡើងនៅ ស្រុកអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន : [[កំពង់ធំ]]) ការប្រជល់ដំរីបានមកដល់ ដោយសារតែដំរីខ្មែរមានកម្ពស់ទាបជាង ទើបវាអាចមុជទៅក្រោមដំរីឡាវរួចយកភ្លុករបស់វាចាក់ផ្នែកខាងក្រោមរហូតដល់ដំរីឡាវចាញ់ ហើស្ដេចឡាវ ក៏យល់ព្រមថ្វាយសួសាអាករយ៉ាងច្រើនមកនគរខ្មែរ រហូតដល់ស្ដេចឡាវ មិនអាចទ្រាំនិងសេចក្ដីអាម៉ាសដែលចាញ់ការភ្នាល់ប្រជល់ដំរីនិង នគរខ្មែរ ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តលើកទ័ពឡាវមកវាយប្រហារកម្ពុជាតែម្ដង ។ គ.សករាជ ១៥៧២ ស្ដេចឡាវ ស្រីសេដ្ឋាធិរាជ បានលើកទ័ពឡាវ ចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) ចូលមកឈ្លានពានកម្ពុជា កងទី១ មានចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) ជាកងទ័ពជើងគោក អមទៅដោយដំរីសឹក ៥០០ក្បាល និង ទ័ពសេះ ១២០០នាក់ រីឯកងទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹកធ្វើដំណើរចុះមកតាម ដង [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ ដោយមើលឃើញថា ស្ដេចឡាវបញ្ជូនទ័ពធំមកវាយលុកកម្ពុជា ព្រះបរមរាជាទី២ បានចាត់ឱ្យមេទ័ពឧទ័យធិរាជ ដឹកនាំទ័ព ចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) ត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកឡាវ ។ កងទ័ពជើងទឹកឡាវ ចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បានមកដល់ [[ស្រុកសម្បូរ]] [[ខេត្តក្រចេះ]] ក៏ទទួលច្បាំងនិងកងទ័ពជើងទឹកខ្មែរ ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) រីឯកងទ័ពខ្មែរចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ផ្សេងទៀត បូករួមទាំង ដំរីសឹក ៣០០ក្បាល និង ទ័ពសេះ ៨០០នាក់ ត្រៀមការពារបន្ទាយនៅ ស្រុកអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ។ កងទ័ពឡាវ ១សែននាក់បានវាយចូលបន្ទាយខ្មែរ កងទ័ពទាំងពីរបានប្រើកាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក កងទ័ពស្លាប់អស់ជាច្រើន ស្ដេចឡាវ បានបញ្ជារឱ្យប្រើរថចម្បាំង និង កងដំរីវាយសម្រុកទ័ពខ្មែរជាបន្តបន្ទាប់ ទ័ពខ្មែរទប់ទល់មិនបានក៏បែកទ័ពរត់ចោលបន្ទាយ ទៅជួបនិងទ័ពហ្លួងរបស់ ព្រះបរមរាជា បានលើកទ័ពជំនួយពីលង្វែក ចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) បន្ថែមទៀត និង បានបញ្ជារឱ្យកងឆ្លបដុតភ្លើងបង្កើតផ្សែង ពាសពេញព្រៃដើម្បីបង្អាក់កងទ័ពឡាវ ហើយទ្រង់ឱ្យរាយទ័ពនៅតាមព្រៃ ដើម្បីព័ទ្ធកងទ័ពឡាវ នៅវេលាយប់នេះ ។ វេលាព្រឹកចូលមកដល់ កងទ័ពខ្មែរ ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាធម្មាតេជោ លើកទៅវាយទ័ពឡាវផ្នែកខាងក្រោយ សម្លេងសន្ធឹកស្គរឃ្មោះនៃកងទ័ពខ្មែរ បានបើកការវាយលុកកងទ័ពឡាវ គ្រប់ច្រកល្ហក ស្ដេចឡាវពេលដែលដឹងថាកងទ័ពខ្មែរឡោមព័ទ្ធកងទ័ពខ្លួន ក៏ប្រកាសឱ្យដកថយនិងវាយសម្រុកចេញពីការឡោមព័ទ្ធ កងទ័ពខ្មែរក៏ទទួលបានជ័យជំនះ និង ចាប់បានឈ្លើយសឹកកងទ័ពឡាវ ប្រមាណជា ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចំណែកឯស្ដេចឡាវបានដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ក៏ត្រូវបានទ័ពខ្មែរដេញតាម រំកិលព្រំដែនយកបានស្រុកមួយចំនួន នៃភាគជើងផងដែរ ដូចជា៖ ស្រុកអាចម៍ក្រពើ (Attapeu) ចម្ប៉ាសាក់ (Champasak) និង ប៉ាក់សេ (Pakxe) ចំណែកឯតំបន់ដែលកងទ័ពឡាវរត់ឆ្លងកាត់ពីតំបន់អូរអាឡៃ នៃ [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ហើយតំបន់នោះត្រូវបានហៅថា ឡាវបាក់ទ័ព មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Bernard Philippe Groslier (2006) [https://books.google.com/books/about/Angkor_and_Cambodia_in_the_Sixteenth_Cen.html?id=Vm1uAAAAMAAJ Angkor and Cambodia in the Sixteenth Century: According to Portuguese and Spanish Sources], Publisher: Orchid Press, Original from the University of Michigan p.186 [[ISBN]]: 9745240532, 9789745240537 </ref> == សង្គ្រាមខ្មែរ-ភូមា គ.សករាជ ១៥៧៤ == '''Khmer-Burmese War 1574 AD''' នៅពេលដែល ព្រះបរមរាជា ជ្រាបដំណឹងថា នាពេលនេះ ប្រទេសសៀម ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកភូមា ដែលមានស្ដេចព្រះនាម "បាយិនណោង" (Bayinnaung) នៃអាណាចក្រតងអ៊ូ (Kh-Pronoun:Tong U) (Tungoo) ដែលបានលេបយករដ្ឋចំនួន៤ ដូចជា៖ ហង្សាវឌី (Hansavadi), អាវ៉ារ (Avar), សុខោទ័យ (Sukhothai) និង ស្រីអាយុធ្យា (Si Ayutthaya) និង បានចេញទ័ពធំទៅលេបយកអាណាចក្រ ឡានឆាង (Lan Xang) នគរឡាវ ផងដែរ ទើបក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៤ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមរាជា បានប្រមូលទ័ពលង្វែកចំនួន ១៣០,០០០ (១៣មុឺននាក់) ត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកប៉េហ្គូ (Pegu) របស់ភូមា ដើម្បីដណ្ដើមទឹកដីភាគខាងលិចត្រឡប់មកវិញ ។ កងទ័ពលង្វែកបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា នៅចន្ទបុរី (Kh-Pronoun: Chan Borei) (Chanthaburi) ព្រះបរមរាជា បានបែងចែកកងទ័ព ជា៥កងពល កងពលទី១ ជាទ័ពជើងទឹក ដឹកនាំដោយ ចៅពញ្ញាចិន មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) លើកទៅវាយយកស្រុក ធនបុរី (Kh-Pronoun: Thun Burei) (Thon Buri) ចំណែកឯ ៤កងពលទៀត ទៅប្រមូលផ្ដុំនៅ ស្រុកព្រះប្រដែង ឬ សមុទ្របាកាន (Samut Prakan) ដើម្បីត្រៀមវាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ម្ដងទៀត ។ ដំណឹងនៃការប្រមូលផ្ដុំកងទ័ពលង្វែក ជាង១សែននាក់ ដើម្បីវាយចូលរាជធានីស្រីអាយុធ្យា បានដឹងដល់អ្នកដឹកនាំក្រុងអាយុធ្យា នាម នរេសូរ (Kh-Pronoun: Nore Sur) (Thai-Pronoun: Naresuan) បានប្រកាសបិទព្រំដែន ហើយបានចាត់បេសកជន ថ្វាយសារលិខិតទៅ ព្រះរាជាខ្មែរ ដើម្បីចរចារ សុំបញ្ចប់ចម្បាំង នៅក្នុងសារលិខិតនោះបានសរសេរថា ថ្នាក់ដឹកនាំអាយុធ្យា ព្រមថ្វាយសួយសាអាកររាល់ឆ្នាំ និង ព្រមកំណត់បែងចែកព្រំដែន ពីចន្ទបុរី បស្ចឹមបុរី នគររាជសីម៉ា គោកខ័ណ្ឌ ប្រគល់ឱ្យទៅកម្ពុជា រហូតទល់និងព្រំប្រទល់នគរឡានឆាង ដូចនេះ ព្រះបរមរាជា ក៏យល់ព្រមតាមសំណើរនេះ ហើយដកទ័ពលង្វែកត្រឡប់មកវិញ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ការសោយទីវង្គតស្ដេចសឹកចម្បាំងទី២ នៃអាណាចក្រលង្វែក == '''Death of the Second Warrior King of Longvek Kingdom''' គ.សករាជ ១៥៧៦ ត្រូវនិងឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ខែជេស្ឋ ពុទ្ធសករាជ ២១២០ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៩៩ ព្រះបរមរាជា បានយាងសោយព្រះទីវង្គត ដោយរោគប្រឈួន នៅរាជវាំងលង្វែក ព្រះរាជបុត្រគ្រប់អង្គ និង សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជា និង រាជាគណៈ សេនាបតីមន្ត្រីធំតូច ក្រមព្រះរាជការលើកព្រះបរមសពដំកល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋហើយ រួចជំនុំថ្វាយព្រះរាជាសម្បត្តិទៅ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះសត្ថា]] ជារាជបុត្រច្បងឱ្យលើកគ្រងរាជបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។ ការសោយទីវង្គតរបស់ បរមរាជាទី២ បានធ្វើឱ្យប្រទេសកម្ពុជា មានការប្រែប្រួលនយោបាយដឹកនាំជាតិយ៉ាងធំ រហូតធ្វើឱ្យសង្គមជាតិកម្ពុជា មានវិបិត្តសេដ្ឋកិច្ច សាសនា ជំងឺរាតត្បាត គ្រោះរាំងស្ងួតទុរភិក្ស ភាពអត់ឃ្លាន ចោរកម្ម ពាសពេញផ្ទៃប្រទេស ។<ref> Librairie Hachette (1873) [https://books.google.com/books/about/Voyage_d_exploration_en_Indo_Chine_effec.html?id=FVEOAJkhS9EC Voyage d'exploration en Indo-Chine effectué pendant les annés 1866, 1867 et 1868 par une Commission française présidée par m. le capitaine de frégate Doudart de Lagrée et publié par les ordre du Ministere de la marine sous la direction de m. le lieutenant de vaisseu Francis Garnier, avec le concours de m. Delaporte ... et de mm. Joubert et Thorel: 1], Publisher: Librairie Hachette, Original from National Central Library of Florence p.580 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''[[បរមរាជាទី២]] ឬ [[រាជឱង្ការធំ]]'''</font></center> <center> '''Borom Reachea II''' or '''Reach Angkar Thom''' </center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[ព្រះសត្ថាទី១]] <br> (Preah Satha I) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[ស្រីសុរិយោពណ៌]] <br> (Srei Soriyoapor) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ពញ្ញានូ <br> (Ponhea Nu) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[ពញ្ញាអន]] <br> (Ponhea On) |- | align="center" |'''[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]''' <br> '''[[ពញ្ញាតន់]]''' <br> '''[[ពញ្ញាញោម]]''' | align="center" |'''[[ជ័យជេស្ឋាទី២]]''' <br> '''ឧទ័យរាជា''' | align="center" |'''មិនមានកំណត់ត្រា''' | align="center" |'''មិនមានកំណត់ត្រា''' |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ '''បញ្ចាក់''' ព្រះបរមរាជាទី២ បានលើកទ័ពលង្វែកដណ្ដើមបានខេត្ត២ ពីសៀមមកវិញ គឺខេត្ត ធន់បុរី និង ខេត្តព្រះប្រដែង ឬ សមុទ្របាកាន ហើយទ្រង់មានបំណងចង់រំលាយក្រុងអាយុធ្យា ដោយសារតែទ្រង់មិនចង់ប៉ះទង្គិចនិងពួកភូមា ទើបទ្រង់យល់ព្រមដកទ័ពលង្វែកត្រឡប់មកវិញ ក្រោយទទួលបានខេត្ត៣ ដែលកូនធម៌ស្ដេចភូមា ព្រះនាម នរេសូរ កាត់នៅទឹកដីពាក់កណ្ដាលទៀតនៃខេត្តចំនួន៣ មានខេត្ត បស្ចិមបុរី នគររាជសីមា និង គោកខណ្ឌ ឱ្យមកកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៤ មានន័យថាស្ដេច ចន្ទរាជា បានដណ្ដើមខេត្តទាំង៣នេះមកវិញ ប៉ុន្តែទ្រង់ដណ្ដើមវាបានតែពាក់កណ្ដាលប៉ុនណោះ ហើយមិនមានសំនេរណាមួយនៃឯកសារជាតិ បញ្ជាក់ថាទ្រង់បានចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តជាមួយសៀមនោះទេ ចំណែកឯសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តខ្មែរ-សៀម ចុះនៅឆ្នាំ ១៥៧៧ រវាង ព្រះសត្ថាទី១ និង ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា ក្រោយពេលសោយទិវង្គត់របស់ ព្រះបរមរាជាទី២ ដែលមានក្នុងកំណត់ត្រាឯកសារជាតិ ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា រៀបរៀងដោយរាជបណ្ឌិតមិនស៊ែរ ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ដែលមានចំនួន ៣ ភាគ ចេញផ្សាយក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ និង ឆ្នាំ ១៩២៩ គឺជាឯកសារផ្លូវការណ៍ដែលចេញផ្សាយដោយព្រះរាជបណ្ណាល័យកម្ពុជា ហើយត្រូវបានប្រែសម្រួលដោយលោក អេងស៊ុត ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ ចេញផ្សាយដោយក្រសួងអប់រំ កម្ពុជា ។ រាល់ការចងក្រង ឬ តាក់តែនិពន្ធប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ពីសំណាក់ គ្រូបង្រៀន ឬ អ្នកនិពន្ធ ឬ បណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយ រូបណាដែលបន្ថែមខ្លឹមសារអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាដោយចិត្តឯង ផ្ទុយនិងប្រភពដើម ហើយធ្វើការបោះពុម្ពចេញផ្សាយ ដោយចិត្តឯងនោះ មានន័យថា វាជាអត្ថបទអារម្មកថា របស់បុគ្គលប៉ុនណោះ មិនឆ្លុះបញ្ចាំងជាប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជានោះទេ ។ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថាចំពោះប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ដោយដាក់ឈ្មោះថា ពង្សាវតារ គឺជាឯកសារចងក្រងដោយសម្ដេចវាំងជួន ជាប្រភេទរឿងព្រេងនិទានអក្សរសីល៍ប៉ុនណោះ មិនឆ្លុះបញ្ចាំងជាប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជានោះទេ ។ * តើការរៀបរៀងរបាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា របស់ក្រសួងអប់រំកម្ពុជាពីឆ្នាំ 2001 មកដល់ឆ្នាំ 2024 នេះ ដែលបញ្ចូលក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននេះ ត្រឹមត្រូវឬទេ ? ក្រុមបុរាណាចារ្យ សូមឆ្លើយថា មិនត្រឹមត្រូវទេ , ក្រុមបុរាណាចារ្យ សង្ឃឹមថាក្រសួងអប់រំកម្ពុជា និង ធ្វើការត្រួតពិនិត្យកែប្រែខ្លឹមសារអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជាឡើងវិញ ក្នុងកម្មវិធីសិក្សាថ្មី ឆ្នាំ 2025 ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥៧៦)''}} {{Succession box|before= [[ចន្ទរាជា]]|title=[[អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥៦៦-១៥៧៦'''|after=[[ព្រះសត្ថាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 2e76swv2gou23wtnmvim50td5cfvymz 0 48064 337468 336419 2026-07-21T01:01:33Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1576-1584.jpg|Cambodia_Map_1576-1584.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337468 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសត្ថាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥៧៦-១៥៨៤ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១៥៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះមហិន្ទ្ររាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​លង្វែក |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] * [[ពញ្ញាតន់]] * [[ពញ្ញាញោម]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៩៣ នៅវៀងច័ន្ទ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | សាសនាអ្នកតា ឬ វិញាណនិយម <br/> សាសនាកាតុលិក |} '''ព្រះសត្ថាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Preah Satha I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៩៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៧៦-១៥៨៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំជូត ព.សករាជ ២១២០ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៩៩ បរមនាម របស់ទ្រង់មិនត្រូវបានប្រើពាក្យ ព្រះរាជឱង្ការ នោះទេ ត្រូវបានជំនួសដោយពាក្យ ព្រះបាទ ដូចនេះហើយ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា"''' នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយការផ្លាស់ប្ដូរសាសនាធំៗចំនួនពីរចេញនោះគឺ សាសនាព្រហ្មញ្ញ បន្ទាប់មកគឺ ពុទ្ធសាសនា ហើយព្រះអង្គបានប្ដូរមកគោរពនូវ សាសនាកាតូលិក របស់ពួកអុឺរ៉ុបផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះសត្ថាទី១ ទ្រង់ជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]] ទ្រង់បានសោយរាជបន្តពីបិតារបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ។ ហើយទ្រង់បានរៀបអភិសេក និង [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសី]]នាម [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ភគវត្តីស្រីចក្រព័ត]] និង មានបុត្រចំនួនពីរអង្គ ទី១នាម [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] ទី២នាម [[ពញ្ញាតន់]] ហើយទ្រង់មាន[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|អ្នកម្នាង]]ជា[[ជនជាតិលាវ|ជនជាតិឡាវ]] នាម [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជ]] បានបុត្រទី៣ នាម [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ពញ្ញាញោម]] ។ រីឯព្រះអនុជ (ប្អូន) របស់ទ្រង់ ព្រះនាម [[ស្រីសុរិយោពណ៌]] ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ដោយសារតែប្រជាប្រិយភាពរបស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ មានឥទ្ធិពលមកលើការផ្ទេររាជបល្ល័ងទៅឱ្យបុត្ររបស់ខ្លួនផងដែលនោះ ស្រីសុរិយោពណ៌ត្រូវបាន ព្រះសត្ថាទី១ បញ្ជារឱ្យលើកទ័ពទៅជួយនគរសៀមលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៣ នៃគ.សករាជ ដើម្បីបញ្ចៀសការជ្រើសរើសរាជសម្បត្តិពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដែលមានគំនិតចង់លើក ស្រីសុរិយោពណ៌ ឱ្យឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះសត្ថាផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == សន្ធិសញ្ញា ចងសម្ព័នមិត្ត == '''Treaty of Alliance''' ក្រោយពេលរាជាណាចក្រតងអ៊ូ មានជ័យជំនះ ទៅលើអាណាចក្រឡានឆាង នគរឡាវ ក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានមកគ្រប់គ្រងនៅអាយុធ្យាវិញ បន្ទាប់ពី ស្ដេចបាយិនណោង របស់ភូមាធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៧ នៃគ.សករាជ ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានផ្ដួចផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ជាមួយនិងនគរកម្ពុជា ក្នុងរាជព្រះសត្ថាទី១ ខ្លឹមសារនៃសន្ធិសញ្ញាមានសេចក្ដីថា បើប្រទេសជាសម្ព័នមិត្ត មានសង្គ្រាមឈ្លានពានពីនគរណាមួយ ប្រទេសដែលចុះសន្ធិសញ្ញាចងសម្ព័នមិត្ត ត្រូវមកជួយប្រទេសជាសម្ព័នមិត្តឱ្យអស់ពីហឫទ័យ ទាំងសងខាង ។ ការចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា ស្ដេចសៀមបានរៀបចំព្រះរាជដង្វាយថ្វាយជាអង្ករ ៣០០ ហាប ស្មើនិង ៤៥០០ គីឡូ ត្រីងៀត ១០០០ ហាប ស្នើនិង ១៥០០០ គីឡូ ត្រីឆ្អើរ ១០០០ ក្រាស ដំរីសឹក ២០ សេះចម្បាំង ៥០ និង ស្វេតច្ឆ័ត្រស្យាមប្រទេសមួយ ពានព្រះស្រីមាសមួយ ទិកោទឹកមាសមួយ (ទិកោទឹក: វែកសម្លមាស) កន្ថោមាសមួយ ដាវស្រោមមាសមួយ ។ ចំណែកឯព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់តបព្រះរាជអំណោយ ទៅព្រះចៅក្រុងសៀមវិញមានដូចជា ផ្លែក្រវាញ ១០ ហាប (ផ្លែក្រវាញ: រុក្ខជាតិយកមកធ្វើជាឱសថថ្នាំ) ១៥០ គីឡូ កុយរមាសពីរក្បាល ព្រះខ័នដងខ្លីមួយ ដាវមាសមួយ លំពែងមាសមួយ អាវព្រះភូសាខេមរាប្រទេសពីរ សំពត់ហូល ១០ សំពត់ព្រែសូត្រ ១០កី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917</ref>​​ == ជួយសៀមលើកទី១ == '''Help Siam for the first time''' គ.សករាជ ១៥៨០ នៅពេលដែលសៀមប្រកាសឯករាជពីភូមា មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ភូមាបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨១ នៃគ.សករាជ ដោយមានស្ដេចសៀមថ្មី ព្រះនាម ព្រះនរេស្វារៈមហារាជ (Noresvara Maha Reach) បានចាត់រាជទូតមកស្នើសុំទ័ពជំនួយលង្វែក ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា យោងតាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ព្រះសត្ថាទី១ បានចាត់មេទ័ព នាម ស្រីសពេជ្រ (Srei Sorpich) (Thai-Pronoun: Si Sophan) ឱ្យលើកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាទ័ពជើងទឹក ទៅជួយសៀម ។ ពេលកងទ័ពលង្វែកទៅដល់ ស្រីអាយុធ្យា មិនបានចូលរួមច្បាំងជាមួយសៀមនោះទេ គ្រាន់តែរងចាំសង្កេតមើលប៉ុនណោះ នៅពេលដែលក្បួនទ័ពស្ដេចសៀមត្រឡប់ពីធ្វើសង្គ្រាមនិងភូមាវិញ មេទ័ព ស្រីសពេជ្រ បានអង្គុយសំយុងជើងលើផែនក្ដារទូក មិនក្រាបឱនសំពះស្ដេចសៀមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្ដេចសៀម បញ្ជារឱ្យសេនាកាត់ក្បាលឈ្លើយសឹកភូមា ១៥នាក់ យកទៅដោត និង ក្បួនទូកចម្បាំងរបស់ ស្រីសពេជ្រ តាមការឌឺដងទៅវិញទៅមកនេះ ស្រីសពេជ្រ ក៏ដកទ័ពលង្វែកត្រឡប់មកវិញ មកទូលព្រះសត្ថាតាមសេចក្ដីនេះ ។<ref> John Powell (2001) [https://books.google.com/books/about/Magill_s_Guide_to_Military_History_Peq_T.html?id=RBgZAQAAIAAJ Magill's Guide to Military History: Peq-Tri], Publisher: Salem Press, Original from the University of California p.1564 [[ISBN]]: 0893560189, 9780893560188 </ref> == ជួយសៀមលើកទី២ == '''Help Siam for the second time''' គ.សករាជ ១៥៨៣ ភូមាបានលើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ជាលើកទី២ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ មានទ័ពតែ ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ដោយមើលឃើញថា មិនអាចទប់ទល់និងទ័ពភូមាបាន ស្ដេចសៀម បានចាត់បេសកជន ថ្វាយសារលិខិត មកសុំជំនួយទ័ពខ្មែរ ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ព្រះសត្ថាទី១ ក៏ចាត់ឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ (Srei Soriyoapor) លើកទ័ពលង្វែក ២៥,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) រទេះចម្បាំង ១៥០ ដំរីសឹក ១០០ សេះចម្បាំង ៨០០ ទៅជួយនគរសៀមជាលើកទី២ តាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តផង និង ដើម្បីបន្ថយសម្ពាធពីក្រុមមន្ត្រី ក្នុងការដាក់បន្ទុកព្រះអង្គ អំពីការផ្ទេររាជបល្ល័ង ទៅឱ្យស្រីសុយោពណ៌ផងដែរ ។ កងទ័ពលង្វែក បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅ បាងពោធិ៍ (Thai Pronoun: Bang Pa) ស្ដេចសៀមបានស្នើសុំឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដាក់ពង្រាយទ័ព ជាទ័ពខ្សែរត្រៀមទី២ បង្កប់នៅព្រៃផ្នែកខាងស្ដាំ ហើយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ស្ថិតក្នុងខ្សែរត្រៀមទី៣ បង្កប់នៅច្រកភ្នំផ្នែកខាងឆ្វេង ចំណែកឯខ្សែរត្រៀមទី១ ដែលជាទ័ពជួរមុខ ពេលច្បាំងត្រូវបញ្ឆោតឱ្យទ័ពភូមាដេញតាមមកដល់ច្រកកណ្ដាល នៃចន្លោះទ័ពបង្កប់ទាំងពីរ ពេលទ័ពភូមា វាយចូលមកដល់ កងទ័ពលង្វែកបានចូលវាយពីផ្នែកខាងស្ដាំ រីឯស្ដេចសៀមនរេស្វរៈ ចូលវាយពីផ្នែកខាងឆ្វេង កងទ័ពខ្មែរសៀម បានបន្តវាយរហូតដល់កងទ័ពភូមាចាញ់ និង បានដកថយត្រប់ទៅវិញ ស្ដេចសៀមក៏ទទួលបានជ័យជំនះ រីឯកងទ័ពលង្វែកស្លាប់ជាង ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ហើយ ស្រីសុរិយោពណ៌ នៅសល់ទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះពីពួកភូមា ស្ដេចសៀមប្រោសព្រះរាជទាន ជារង្វាន់ដល់សេនាទាហានខ្មែរតាមការគួរ ហើយស្ដេចសៀមបានថ្វាយព្រះពានមាសធំមួយ និងគ្រឿងប្រដាប់សំរាប់យសសក្ដិដល់សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជផងដែរ ។ ក្រោយចប់ពិធីតែងតាំង ទើប ស្រីសុរិយោពណ៌លើកទ័ពលង្វែក ត្រឡប់មកមាតុប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដំណើរចាកចេញរបស់ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មានរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៥៨៣ ដល់ឆ្នាំ ១៥៨៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ការបំពានសន្ធិសញ្ញា == '''Violation of treaties''' គ.សករាជ ១៥៨៤ ក្រោយពេលស្ដេចសៀមដឹងថា ព្រះសត្ថាទី១ ដាក់រាជសម្បត្តិទៅឱ្យបុត្រ ជ័យជេស្ឋាទី១ ដែលមានព្រះជន្មក្មេងវ័យទើបតែ ១១ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) បានប្រកាសឱ្យប្រមូលកងទ័ព និងត្រៀមហ្វឹកហាត់កងទ័ព នៅស្រុកនគរនយក (Nakhon Nayok) និង បានលើកទ័ព ១១៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) ដំរីសឹក ៣០០ សេះចម្បាំង ៥,០០០ វាយយក បច្ចឹមបុរី នគររាជសីមា និង ចន្ទបុរី ការឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជាជាមុន ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាម និង ការបំពានសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ហៅឈ្មោះស្ដេចសៀមថា ស្ដេចរមិលគុណ ។ ស្ដេចសៀមបានចាត់ ឱ្យពញ្ញាពិជិតមារ លើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជុំរំទ័ពខ្មែរនៅ [[បាត់ដំបង]] ដែលមានទ័ពខ្មែរ ៨៤,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) នៅចាំការពារតំបន់នេះ សង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមអស់រយៈពេល ៤ថ្ងៃ កងទ័ពខ្មែរបានច្បាំងឈ្នះទ័ពសៀម និងបាន សម្លាប់មេទ័ពសៀម ពញ្ញាពិជិតមារ ទ័ពសៀមបានបាក់ទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ។ == សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀម គ.សករាជ ១៥៨៤ == '''Khmer-Siam War 1584 AD''' គ.សករាជ ១៥៨៤ មួយខែ ក្រោយពេលសៀមបរាជ័យនៅសមរភូមិបាត់ដំបង សៀមបានលើកទ័ពមកម្ដងទៀតមានចំនួន ១៧០,០០០ (១៧មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ នរេស្វរៈ បានបើកការវាយប្រហារយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ចំណែកកងទ័ពភាគីខាងកម្ពុជា មានចំនួនតែ ៨៨,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ចេញទៅទប់ទល់និងកងទ័ពសៀម ដោយសារតែចំនួនទ័ពដ៏ច្រើន បូករួមទាំងសំភារៈសឹកដ៏ច្រើន របស់សៀម នៅទីបំផុតសៀមវាយបែកជំរុំកងទ័ពខ្មែរ នៅបាត់ដំបង ។ ក្រោយសៀមទទួលបានជ័យជំនះនៅបាត់ដំបង សៀមបានរំកិលកងទ័ពមកដល់ [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ហើយបោះជំរុំទ័ពនៅទីនោះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) (Thai-Pronoun: Naresuan) បានបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជំរុំកងទ័ពខ្មែរនៅស្រុកបរិបូណ៍ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ដែលដឹកនាំដោយ មហាឧបរាជ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលមានទ័ពការពារបន្ទាយតែ ៣៤,០០០ (ជាង៣មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កងទ័ពសៀមវាយសម្រុកអស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកបន្ទាយស្រុកបរិបូរណ៍ ស្រីសុរិយោពណ៌ក៏ដកថយបន្តទៀតទៅបន្ទាយក្រុងលង្វែក ។ នៅពេលដែល ស្រីសុរិយោពណ៌ ដឹងថាបើវាយទល់មុខមិនអាចឈ្នះសៀម ត្បិតសៀមមានចំនួនកងទ័ពច្រើន ទ្រង់ក៏ជំនុំអស់ក្រុមមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរាហិត ឱ្យធ្វើពិធីឡើងអ្នកតា ដើម្បីដាស់បារមីមេទ័ពទាំង១៣ ក្នុងនោះ មានបារមីឧកញ៉ាឃ្លាំងមឿងផងដែរ អោយមកជួយក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដែលធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងខែមាឃ ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋកម្ពុជា មាននូវកិច្ចពិធីឡើងអ្នកតា មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ មួយសប្ដាហ៍ក្រោយមក កងទ័ពសៀមបានឆ្លងនូវជំងឺអាសន្នរោគ ពាសពេញជំរុំកងទ័ព ធ្វើឱ្យកងទ័ពសៀមស្លាប់ដោយសារជំងឺ ប្រមាណជា ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) សៀមនៅសល់កងទ័ពតែ ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ សូម្បីតែ នរេស្វរៈ ដែលជាស្ដេចសៀមផ្ទាល់ក៏ឈឺធ្ងន់ផងដែរ ។ ស្រីសុរយោពណ៌ លឺដំណឹងដូចនេះ បានដកទ័ពលង្វែក ៧៥,០០០ (ជាង៧មុឺននាក់) ចែកកងទ័ពជាបីច្រក វាយឡោមព័ទ្ធជំរុំកងទ័ពសៀមនៅ បរិបូរណ៍ កងទ័ពសៀមដែលកំពុងខ្សោះខ្សោយកម្លាំង ទ្រាំតច្បាំងជាមួយទ័ពខ្មែរពុំបានក៏បរាជ័យ ដកថយទៅដែនអយុធ្យាវិញ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> <ref> Robert Cornevin, Jacques Serre, Académie des sciences d'outre-mer (1975) [https://www.worldcat.org/title/Hommes-et-destins-:-dictionnaire-biographique-d'outre-mer/oclc/2389015 Hommes et destins : dictionnaire biographique d'outre-mer], Publisher: Académie des sciences d'outre-mer, Harmattan, Paris, Original from the University of Virginia p.474 [[ISBN]]: 2900098084, 9782900098080 </ref> == ការលុបបំបាត់សាសនាព្រហ្មញ្ញ == '''Elimination of Hinduism''' ក្រោយពេលសៀមវាយលុកកម្ពុជាអស់រយៈពេល ៣ខែ ចាប់ពីខែបុស្ស ដល់ខែផល្គុន និង បានបរាជ័យដោយសារជំងឺអាសន្នរោគរាត្បាតផងដែរនោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ យល់ឃើញថា បើចង់ធ្វើឱ្យកម្ពុជាចុះខ្សោយដូចស្ដេចនាសម័យអង្គរ មានតែធ្វើឱ្យកម្ពុជាមានជម្លោះសាសនាម្ដងទៀតប៉ុនណោះ នៅអំឡុងពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ១៥៨៤ ដដែល ស្ដេចសៀមបានបញ្ជូនចារកម្មពីរនាក់ ម្នាក់ឈ្មោះ "តិប្បញ្ញោ" និងម្នាក់ទៀតឈ្មោះ "សុប្បញ្ញោ" ឱ្យក្លែងខ្លួនជាព្រះសង្ឃនាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា តាមរយៈការព្យាបាលជំងឺ និង ដោះវិជ្ជាខ្មៅងងឹត របស់ពួកសាសនាព្រហ្មញ្ញ ផ្សេងៗ ប្រជាប្រិយភាពរបស់សង្ឃទាំងពីរបានល្បីពីមួយតំបន់ ទៅមួយតំបន់ និងបានបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ធ្វើពិធីវាយរូបចម្លាក់ ទេពសាសនា ព្រហ្មញ្ញនៅតាមទីវត្តអារាម និងតំបន់មួយចំនួនផងដែរ ។ អំឡុងពេល ដែលសៀមលើកទ័ពមកវាយកលុកកម្ពុជា រយៈពេល ៣ខែ ព្រះសត្ថា ព្រះអង្គមានការភិតភ័យជាខ្លាំងក៏ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ ទ្រង់បានកើតវិប្បលា (រោគឆ្គួត) ជាញឹកញាប់ ដូចនេះហើយ ភាពល្បីល្បាញ នៃព្រះសង្ឃសៀមទាំងពីរ ត្រូវបានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចូលមកព្យាបាលជំងឺដល់ព្រះអង្គ សង្ឃទាំងពីរបាននិយាយថា ព្រះអង្គផ្លាសសតិ ដោយសារពួកព្រហ្មញ្ញសាសនា ធ្វើពិធីដាក់មន្តអាគមន៍ដល់ព្រះអង្គ ដោយជឿតាមពាក្យញោះញុងរបស់សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរនេះ ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យពលសេនា យកពួកគ្រូបព្ជាន់រូប គណៈមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរោហិត នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញ យកទៅសម្លាប់ ដោយសូម្បីតែ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ផ្ដល់ជាមតិយោបល់ហាមឃាត់យ៉ាងណាក៏មិនមានលទ្ធផលនោះដែរ ដោយការមិនពេញចិត្តនូវទង្វើរបស់ ព្រះសត្ថា ដែលជាព្រះរាមរបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោពណ៌ ក៏សម្រេចចិត្តបោះបង់ចោលព្រះរាជកិច្ចក្នុងព្រះរាជវាំង ហើយលើកទ័ពមួយចំនួនចាកចេញពីបន្ទាយក្រុងលង្វែក ទៅបោះបន្ទាយថ្មី នៅក្រុងឧដុង្គមានជ័យ ។ === ការទទួលយក សាសនាកាតុលិក === '''Adoption of Catholicism''' អំឡុងពេលដែលពួកសៀម ជាប់ច្បាំងបង្ក្រាបពួកបះបោរនៅឈៀងម៉ៃ គ.សករាជ ១៥៨៥ ដើម្បីស្វែងរកការគាំពារពីមហាអំណាចអុឺរ៉ុបពីរ គឺពួកប៉ទុហ្គាល់ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ាឡាកា (បច្ចុប្បន្ន: [[ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]]) និង ពួកអេស្ប៉ាញ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ។ ព្រះសត្ថាទី១ បានផ្តល់ការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅចំពោះលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដែលជាអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិ ប៉ទុហ្គាល់ (Portuguese) ដែលបានមកដល់ក្រុងលង្វែក ដើម្បីងាយស្រួលឱ្យកម្ពុជាភ្ជាប់ទំនាក់ទំនង ជាមួយពួកប៉ទុហ្គាល់ ព្រះអង្គក៏បានលើកប្អូនជីដូនមួយរបស់ខ្លួន ឱ្យរៀបការជាមួយ លោក បេឡូសូ ផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥៨៦ ការមកដល់របស់លោក ប្លាសរីស (Blas Ruiz) ជាបេសកជនសាសនាកាតុលីក ជនជាតិអេស្ប៉ាញ (Espana) ឬ (Spain) បានធ្វើឱ្យព្រះសត្ថា ទទួលយកសាសនាកាតុលិក ក្នុងពេលនោះ ដើម្បីស្វែងរកការ ការពារពីពួកអេស្ប៉ាញ ដូចនេះលោក ប្លាសរីស និង លោក បេឡូសូ មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងទាំងអស់នេះ ទាំងមុខជំនួញក្នុងការដោះដូរទំនិញ ការផ្គត់ផ្គង់សម្ភាវុធ និង ការផ្ដល់ជំនួយកងទ័ព មកជួយការពារក្រុងលង្វែករបស់កម្ពុជា ។<ref> Cercle de culture et de recherches laotiennes (1980) [https://www.worldcat.org/title/Peninsule/oclc/9614504 Péninsule, Issues 42-43], Publisher: Cercle de culture et de recherches laotiennes, Paris, Original from the University of Michigan, ISSN: 0249-3047 </ref> == ការធ្លាក់ចុះនៃអាណាចក្រលង្វែក == '''The decline of the Longvek Kingdom''' នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៥៨៨ សៀមបានបង្កើតការវាយលុកយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិចរបស់កម្ពុជាបានជាបន្តបន្ទាប់ ដូចជា បុរីរម្យ គោកខ័ណ្ឌ ស្រះកែវ សុរិន្ទ និង ស្រីស្លាកែត រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ព ១៥ មុឺននាក់ វាយមកដល់រាជធានីលង្វែក ប៉ុន្តែ មិនអាចវាយបំបែករាជធានីបានឡើយ ត្បិតក្រុងលង្វែក មានរបងដើមឬស្សីកម្រាស ប្រមាណជា ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០ម៉ែត្រ ។ ដោយសារតែសៀមវាយលុកមកគៀករាជធានីលង្វែក ដូចនេះ ទើបព្រះសត្ថា សម្រេចផ្ដល់ភារៈកិច្ច គ្រប់គ្រងនគរ ទៅព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ និងបានតែងតាំងទ្រង់ជា ឧភយោរាជ មានឋានៈ ជាអ្នកស្នងតំណែងព្រះមហាក្សត្រ ទោះជាយ៉ាងណាវាហាក់ដូចជាយឺតពេលទៅហើយ ពីព្រោះការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងការតទល់និង ទ័ពសៀមត្រូវប្រើពេលជាច្រើនឆ្នាំ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩១ ដដែល សៀមបានជួបចរចារ និង ពួកបះបោរចាម្ប៉ា ឱ្យលើកទ័ពវាយបិទកំពង់ផែផ្លូវទឹកកម្ពុជា ដើម្បីបិទច្រកសមុទ្រនៅដែនកម្ពុជាក្រោម ក្នុងការរារាំងមិនឱ្យឈ្មួញបរទេស នាំទំនិញមកផ្គត់ផ្គង់ដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ ដូចនេះ ក្រុងលង្វែក បានជួបវិបត្តិផ្ទួនៗដូចជា គ្រោះរាំងស្ងួត កង្វះស្បៀង និង ជំងឺឆ្លង ហើយកើតមានក្រុមចោរកម្មជាច្រើនផងដែរ នៅទីបំផុតសៀម បានលើកទ័ពជាង ៣សែននាក់ វាយដុតបំផ្លាញទីក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ហើយ ព្រះសត្ថាទី១ ដែលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅ ក្រុងវៀងច័ន្ទ នគរឡាវ បានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាធ្ងន់ហើយបានសោយទីវង្គត់នៅទីនោះ ។<ref> American Universities Field Staff (1968) [https://www.worldcat.org/title/Fieldstaff-reports.-Southeast-Asia-series/oclc/70735597 Fieldstaff Reports: Southeast Asia series, Volumes 16-20], Publisher: Fieldstaff reports. Southeast Asia series, Original from University of Minnesota </ref> <ref> American Universities Field Staff (1970) [https://www.worldcat.org/title/Southeast-Asia-series/oclc/1921902 Southeast Asia Series, Volume 18], Publisher: American Universities Field Staff., Original from Indiana University </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ * គួរបញ្ចាក់ថា នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិត ចងក្រងដោយក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនមែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រា បៃឡុកបៃឡក្មេងលេង ឬ ប្រវត្តិសាស្ត្រសរសេរតាមរឿងភាគនិទាន សម្រាប់ប្អូនៗ User ចង់ធ្វើការកែប្រែតាមចិត្តនឹកឃើញនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥៩៣)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី២]]|title=[[សម័យកាលលង្វែក|អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥៧៦-១៥៨៤'''|after=[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == e3pr397yd0ppttkjtttyb21inhx7dmi 0 48321 337528 309391 2026-07-22T00:52:19Z Borannaja 52144 /* */ 337528 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ការរកឃើញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == បន្ទាប់ពីការបង្កើត[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ដោយ[[មង្កុដ|ស្តេចមង្កុដ]] ក្នុងឆ្នាំ១៨៣៣ ជាច្រើនទស្សវត្សរ៍ក្រោយមកព្រះសង្ឃទាំងអស់ដែលទទួលស្គាល់ថាមិនត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងលំដាប់ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ ''មហានិកាយ'' ដែលជា "ការប្រមូលផ្តុំដ៏អស្ចារ្យ" នៃអ្នកខាងក្រៅនៃ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]]ភាតរភាពថ្មី ។ ដូច្នេះ ព្រះសង្ឃភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសថៃ ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មហានិកាយច្រើន ឬតិចតាមលំនាំដើម។ លំដាប់ដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ មិនបានបង្កើតការអនុវត្ត ឬទស្សនៈជាក់លាក់ណាមួយ ដែលកំណត់លក្ខណៈដល់អ្នកដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ តាមពិតមាននិកាយ រាប់រយផ្សេងគ្នានៅទូទាំងតំបន់ថៃដែលត្រូវបានប្រមូលផ្តុំគ្នាជា "មហានិកាយ" ។ នៅ [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|​កម្ពុជា]] ​ក៏​មាន​ស្ថានភាព​ស្រដៀង​គ្នា​នេះ​ដែរ។ [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបាននាំចូលពីប្រទេសសៀមនាក្នុងឆ្នាំ១៨៥៥ (សម័យព្រះបាទអង្គឌួង) ហើយព្រះសង្ឃទាំងនោះដែលនៅសេសសល់នៅខាងក្រៅបទបញ្ញត្តិ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាសមាជិកនៃមហានិកាយ ។ [[សង្ឃរាជ]] ​ដាច់​ដោយ​ឡែក​សម្រាប់​ព្រះធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម]] ។ សង្ឃរាជកាលពីមុន បានក្លាយជាប្រមុខនៃមហានិកាយកម្ពុជា។{{Citation needed|date=April 2010}} នៅក្នុងប្រទេសថៃ [[សង្ឃរាជនៃប្រទេសថៃ|សង្ឃរាជ]] តែមួយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានអំណាចលើទាំង មហានិកាយ និង [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ព្រះសង្ឃមហានិកាយ មួយចំនួនបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្រាប់ការបង្កើតបុព្វបុរស មហានិកាយ ដាច់ដោយឡែកមួយ ដោយសារតែបុព្វបុរសកំពូលរបស់ថៃស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានដកចេញពី ធម្មយុត្តិកនិកាយ ដែលគាំទ្រដោយរាជវង្ស ទោះបីជាព្រះសង្ឃ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] មានត្រឹមតែ ៦ភាគរយនៃព្រះសង្ឃក៏ដោយនៅប្រទេសថៃ។ <ref>{{Cite news|title=The politics of Thailand's Buddhist Supreme Patriarch|work=Channel News Asia|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/the-politics-of-thailand-s-buddhist-supreme-patriarch-7598378|url-status=live|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907122424/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/the-politics-of-thailand-s-buddhist-supreme-patriarch-7598378|archive-date=2017-09-07}}</ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == 60oqnpb7o7s9lys1d4mqrv8bp5dtlvk 337529 337528 2026-07-22T00:57:45Z Borannaja 52144 /* */ 337529 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == បន្ទាប់ពីការបង្កើត[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ដោយ[[មង្កុដ|ស្តេចមង្កុដ]] ក្នុងឆ្នាំ១៨៣៣ ជាច្រើនទស្សវត្សរ៍ក្រោយមកព្រះសង្ឃទាំងអស់ដែលទទួលស្គាល់ថាមិនត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងលំដាប់ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ ''មហានិកាយ'' ដែលជា "ការប្រមូលផ្តុំដ៏អស្ចារ្យ" នៃអ្នកខាងក្រៅនៃ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]]ភាតរភាពថ្មី ។ ដូច្នេះ ព្រះសង្ឃភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសថៃ ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មហានិកាយច្រើន ឬតិចតាមលំនាំដើម។ លំដាប់ដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ មិនបានបង្កើតការអនុវត្ត ឬទស្សនៈជាក់លាក់ណាមួយ ដែលកំណត់លក្ខណៈដល់អ្នកដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ តាមពិតមាននិកាយ រាប់រយផ្សេងគ្នានៅទូទាំងតំបន់ថៃដែលត្រូវបានប្រមូលផ្តុំគ្នាជា "មហានិកាយ" ។ នៅ [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|​កម្ពុជា]] ​ក៏​មាន​ស្ថានភាព​ស្រដៀង​គ្នា​នេះ​ដែរ។ [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបាននាំចូលពីប្រទេសសៀមនាក្នុងឆ្នាំ១៨៥៥ (សម័យព្រះបាទអង្គឌួង) ហើយព្រះសង្ឃទាំងនោះដែលនៅសេសសល់នៅខាងក្រៅបទបញ្ញត្តិ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាសមាជិកនៃមហានិកាយ ។ [[សង្ឃរាជ]] ​ដាច់​ដោយ​ឡែក​សម្រាប់​ព្រះធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម]] ។ សង្ឃរាជកាលពីមុន បានក្លាយជាប្រមុខនៃមហានិកាយកម្ពុជា។{{Citation needed|date=April 2010}} នៅក្នុងប្រទេសថៃ [[សង្ឃរាជនៃប្រទេសថៃ|សង្ឃរាជ]] តែមួយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានអំណាចលើទាំង មហានិកាយ និង [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ព្រះសង្ឃមហានិកាយ មួយចំនួនបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្រាប់ការបង្កើតបុព្វបុរស មហានិកាយ ដាច់ដោយឡែកមួយ ដោយសារតែបុព្វបុរសកំពូលរបស់ថៃស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានដកចេញពី ធម្មយុត្តិកនិកាយ ដែលគាំទ្រដោយរាជវង្ស ទោះបីជាព្រះសង្ឃ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] មានត្រឹមតែ ៦ភាគរយនៃព្រះសង្ឃក៏ដោយនៅប្រទេសថៃ។ <ref>{{Cite news|title=The politics of Thailand's Buddhist Supreme Patriarch|work=Channel News Asia|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/the-politics-of-thailand-s-buddhist-supreme-patriarch-7598378|url-status=live|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907122424/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/the-politics-of-thailand-s-buddhist-supreme-patriarch-7598378|archive-date=2017-09-07}}</ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == n718flf3x3ntwj1dsinegwh9l6u2eba 337532 337529 2026-07-22T01:05:52Z Borannaja 52144 /* */ 337532 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == បន្ទាប់ពីការបង្កើត[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ដោយ[[មង្កុដ|ស្តេចមង្កុដ]] ក្នុងឆ្នាំ១៨៣៣ ជាច្រើនទស្សវត្សរ៍ក្រោយមកព្រះសង្ឃទាំងអស់ដែលទទួលស្គាល់ថាមិនត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងលំដាប់ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ ''មហានិកាយ'' ដែលជា "ការប្រមូលផ្តុំដ៏អស្ចារ្យ" នៃអ្នកខាងក្រៅនៃ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]]ភាតរភាពថ្មី ។ ដូច្នេះ ព្រះសង្ឃភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសថៃ ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មហានិកាយច្រើន ឬតិចតាមលំនាំដើម។ លំដាប់ដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ មិនបានបង្កើតការអនុវត្ត ឬទស្សនៈជាក់លាក់ណាមួយ ដែលកំណត់លក្ខណៈដល់អ្នកដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ តាមពិតមាននិកាយ រាប់រយផ្សេងគ្នានៅទូទាំងតំបន់ថៃដែលត្រូវបានប្រមូលផ្តុំគ្នាជា "មហានិកាយ" ។ នៅ [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|​កម្ពុជា]] ​ក៏​មាន​ស្ថានភាព​ស្រដៀង​គ្នា​នេះ​ដែរ។ [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបាននាំចូលពីប្រទេសសៀមនាក្នុងឆ្នាំ១៨៥៥ (សម័យព្រះបាទអង្គឌួង) ហើយព្រះសង្ឃទាំងនោះដែលនៅសេសសល់នៅខាងក្រៅបទបញ្ញត្តិ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាសមាជិកនៃមហានិកាយ ។ [[សង្ឃរាជ]] ​ដាច់​ដោយ​ឡែក​សម្រាប់​ព្រះធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម]] ។ សង្ឃរាជកាលពីមុន បានក្លាយជាប្រមុខនៃមហានិកាយកម្ពុជា។{{Citation needed|date=April 2010}} នៅក្នុងប្រទេសថៃ [[សង្ឃរាជនៃប្រទេសថៃ|សង្ឃរាជ]] តែមួយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានអំណាចលើទាំង មហានិកាយ និង [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ព្រះសង្ឃមហានិកាយ មួយចំនួនបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្រាប់ការបង្កើតបុព្វបុរស មហានិកាយ ដាច់ដោយឡែកមួយ ដោយសារតែបុព្វបុរសកំពូលរបស់ថៃស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានដកចេញពី ធម្មយុត្តិកនិកាយ ដែលគាំទ្រដោយរាជវង្ស ទោះបីជាព្រះសង្ឃ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] មានត្រឹមតែ ៦ភាគរយនៃព្រះសង្ឃក៏ដោយនៅប្រទេសថៃ។ <ref>{{Cite news|title=The politics of Thailand's Buddhist Supreme Patriarch|work=Channel News Asia|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/the-politics-of-thailand-s-buddhist-supreme-patriarch-7598378|url-status=live|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907122424/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/the-politics-of-thailand-s-buddhist-supreme-patriarch-7598378|archive-date=2017-09-07}}</ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == dp5mlbgrm63e6mhafo5eb4j54an0ppr 337533 337532 2026-07-22T01:08:17Z Borannaja 52144 កំពុងចងក្រងថ្មី 337533 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == nyklwxf0zloojz2gfjqw1l1h4nzmel3 337537 337533 2026-07-22T01:49:14Z Borannaja 52144 /* */ 337537 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺវត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នៃទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from: Cornell University p.32 </ref> == ឯកសារយោង == == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == alnedrdbp62fgwb23070u4f56ualxlt 337538 337537 2026-07-22T01:51:01Z Borannaja 52144 337538 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺវត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នៃទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from: Cornell University p.32 </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == fcweosou57xjr50n24omtg3vmw9z0w3 337539 337538 2026-07-22T01:52:58Z Borannaja 52144 /* */ 337539 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺវត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នៃទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយានកា|មហាយាន]] * [[នីកា|និកាយ]] * [[Sangharaja|សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] * [[អយ្យកោនៃប្រទេសថៃ]] == ឯកសារយោង == q3p5bkp4cdqwt6vu3xc1cjy9row9s6n 337540 337539 2026-07-22T01:55:54Z Borannaja 52144 /* សូម​មើល​ផង​ដែរ */ 337540 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺវត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នៃទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == en4r1h0llbh5gx9con9u9i46kj6mf4h 337541 337540 2026-07-22T02:03:47Z Borannaja 52144 /* */ 337541 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១០០២ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||ព្រះត្រៃបិដក |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺវត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នៃទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == s6d3mhmuir3avcfeynljt20qlrad46p 337542 337541 2026-07-22T02:04:52Z Borannaja 52144 /* */ 337542 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺវត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នៃទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == ikjl2k9nlp69y4qrfef9y59wd4g97zx 337588 337542 2026-07-23T07:42:14Z Borannaja 52144 /* */ 337588 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == n2e0jazw5odmo0ultz9rq80c8iw72ui 337593 337588 2026-07-23T10:58:03Z Borannaja 52144 /* ប្រវត្តិ */ 337593 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == មហានិកាយ គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងសង្គមសាសនាកម្ពុជានាសម័យកាល [[ចក្រភពខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិក្នុងឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.សករាជ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលមានសិលាចារឹក និយាយអំពីកិច្ចបំបួសព្រះសង្ឃផងដែរ ។ អំឡុងពេលនៃការធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដោយសារ ជម្លោះសាសនា ក្នុងសង្គមកម្ពុជា [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជាទី១]] បានបង្កើត ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ ដែលនិកាយមួយនេះ បានបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ក្រោយមកក្នុងសម័យកាលលង្វែក ស្ដេចសៀមបាន បញ្ជូនសង្ឃក្លែងក្លាយ២រូប ដែលជាចារកម្ម យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា ដើម្បីបង្ករជាជម្លោះសាសនាក្នុងសង្គមកម្ពុជាម្ដងទៀត ការចាញ់បោកល្បិចកិច្ចកលរបស់ចារកម្មសៀម ជំនឿលើសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរបានធ្វើឱ្យ [[ព្រះសត្ថាទី១]] ចាប់ផ្ដើមបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកទេវរូបនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង រូបសំណាកព្រះលោកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធមហាកាយផងដែរ ការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះនៃពុទ្ធមហានិកាយ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នោះទេ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី១]] បានប្រកាសរំលាយពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ ។ ចាប់តាំងពីការប្រកាសរំលាយពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងសម័យកាលលង្វែក រហូតដល់រជ្ជកាល [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ទើបព្រះអង្គបង្កើតឱ្យមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្វើការស្រាវជ្រាវចងក្រងពុទ្ធសាសនា មហានិកាយឡើងវិញ និងបានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Braḥ_rāj_bidhī_dvādasamās/I_xhCMWOOa4C?hl=en Royal Ceremonies of the Twelve Months Volumes 1-3], Publisher: Academic Buddhist Institute of Cambodia, Original from Cornell University p.76 </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == jrpfhw8jykvvkebu3vrg99tf8i67gzr 337594 337593 2026-07-23T11:01:10Z Borannaja 52144 /* ប្រវត្តិ */ 337594 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == មហានិកាយ គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងសង្គមសាសនាកម្ពុជានាសម័យកាល [[ចក្រភពខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិក្នុងឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.សករាជ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលមានសិលាចារឹក និយាយអំពីកិច្ចបំបួសព្រះសង្ឃផងដែរ ។ អំឡុងពេលនៃការធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដោយសារ ជម្លោះសាសនា ក្នុងសង្គមកម្ពុជា [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជាទី១]] បានបង្កើត ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ ដែលនិកាយមួយនេះ បានបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ក្រោយមកក្នុងសម័យកាលលង្វែក ស្ដេចសៀមបាន បញ្ជូនសង្ឃក្លែងក្លាយ២រូប ដែលជាចារកម្ម យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា ដើម្បីបង្ករជាជម្លោះសាសនាក្នុងសង្គមកម្ពុជាម្ដងទៀត ការចាញ់បោកល្បិចកិច្ចកលរបស់ចារកម្មសៀម ជំនឿលើសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរបានធ្វើឱ្យ [[ព្រះសត្ថាទី១]] ចាប់ផ្ដើមបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកទេវរូបនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង រូបសំណាកព្រះលោកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធមហានិកាយផងដែរ ការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះនៃពុទ្ធមហានិកាយ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នោះទេ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី១]] បានប្រកាសរំលាយពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ ។ ចាប់តាំងពីការប្រកាសរំលាយពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងសម័យកាលលង្វែក រហូតដល់រជ្ជកាល [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ទើបព្រះអង្គបង្កើតឱ្យមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្វើការស្រាវជ្រាវចងក្រងពុទ្ធសាសនា មហានិកាយឡើងវិញ និងបានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Braḥ_rāj_bidhī_dvādasamās/I_xhCMWOOa4C?hl=en Royal Ceremonies of the Twelve Months Volumes 1-3], Publisher: Academic Buddhist Institute of Cambodia, Original from Cornell University p.76 </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == b92byd9964on0bcim3jjblje57zr22u 337595 337594 2026-07-23T11:09:27Z Borannaja 52144 /* ប្រវត្តិ */ 337595 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == មហានិកាយ គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងសង្គមសាសនាកម្ពុជានាសម័យកាល [[ចក្រភពខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិក្នុងឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.សករាជ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលមានសិលាចារឹក និយាយអំពីកិច្ចបំបួសព្រះសង្ឃផងដែរ ។ អំឡុងពេលនៃការធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដោយសារ ជម្លោះសាសនា ក្នុងសង្គមកម្ពុជា [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជាទី១]] បានបង្កើត ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ ដែលនិកាយមួយនេះ បានបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ក្រោយមកក្នុងសម័យកាលលង្វែក ស្ដេចសៀមបាន បញ្ជូនសង្ឃក្លែងក្លាយ២រូប ដែលជាចារកម្ម យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា ដើម្បីបង្ករជាជម្លោះសាសនាក្នុងសង្គមកម្ពុជាម្ដងទៀត ការចាញ់បោកល្បិចកិច្ចកលរបស់ចារកម្មសៀម ជំនឿលើសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរបានធ្វើឱ្យ [[ព្រះសត្ថាទី១]] ចាប់ផ្ដើមបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកទេវរូបនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង រូបសំណាកព្រះលោកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធមហានិកាយផងដែរ ការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះនៃពុទ្ធមហានិកាយ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នោះទេ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី១]] បានប្រកាសរំលាយពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ ។ ចាប់តាំងពីការប្រកាសរំលាយពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងសម័យកាលលង្វែក រហូតដល់រជ្ជកាល [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ទើបព្រះអង្គបង្កើតឱ្យមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្វើការស្រាវជ្រាវចងក្រងពុទ្ធសាសនា មហានិកាយឡើងវិញ និងបានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Braḥ_rāj_bidhī_dvādasamās/I_xhCMWOOa4C?hl=en Royal Ceremonies of the Twelve Months Volumes 1-3], Publisher: Academic Buddhist Institute of Cambodia, Original from Cornell University p.76 </ref> <ref> Cambodia. Commission des mœurs et coutumes (1959) [https://books.google.com.kh/books/about/Recueil_des_contes_légendes_cambodgiens.html?id=JNLukWLifv4C&redir_esc=y Recueil des contes & légendes cambodgiens, Volume 5], Publisher:Éditions de l'Institut bouddhique, Original from Cornell University p.189 </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == d1d7gawuo0s4om18k1x6glkdyrxg0up 337596 337595 2026-07-23T11:10:35Z Borannaja 52144 /* ដូចនេះ */ 337596 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == មហានិកាយ គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងសង្គមសាសនាកម្ពុជានាសម័យកាល [[ចក្រភពខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិក្នុងឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.សករាជ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលមានសិលាចារឹក និយាយអំពីកិច្ចបំបួសព្រះសង្ឃផងដែរ ។ អំឡុងពេលនៃការធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដោយសារ ជម្លោះសាសនា ក្នុងសង្គមកម្ពុជា [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជាទី១]] បានបង្កើត ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ ដែលនិកាយមួយនេះ បានបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ក្រោយមកក្នុងសម័យកាលលង្វែក ស្ដេចសៀមបាន បញ្ជូនសង្ឃក្លែងក្លាយ២រូប ដែលជាចារកម្ម យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា ដើម្បីបង្ករជាជម្លោះសាសនាក្នុងសង្គមកម្ពុជាម្ដងទៀត ការចាញ់បោកល្បិចកិច្ចកលរបស់ចារកម្មសៀម ជំនឿលើសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរបានធ្វើឱ្យ [[ព្រះសត្ថាទី១]] ចាប់ផ្ដើមបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកទេវរូបនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង រូបសំណាកព្រះលោកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធមហានិកាយផងដែរ ការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះនៃពុទ្ធមហានិកាយ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នោះទេ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី១]] បានប្រកាសរំលាយពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ ។ ចាប់តាំងពីការប្រកាសរំលាយពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងសម័យកាលលង្វែក រហូតដល់រជ្ជកាល [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ទើបព្រះអង្គបង្កើតឱ្យមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្វើការស្រាវជ្រាវចងក្រងពុទ្ធសាសនា មហានិកាយឡើងវិញ និងបានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Braḥ_rāj_bidhī_dvādasamās/I_xhCMWOOa4C?hl=en Royal Ceremonies of the Twelve Months Volumes 1-3], Publisher: Academic Buddhist Institute of Cambodia, Original from Cornell University p.76 </ref> <ref> Cambodia. Commission des mœurs et coutumes (1959) [https://books.google.com.kh/books/about/Recueil_des_contes_légendes_cambodgiens.html?id=JNLukWLifv4C&redir_esc=y Recueil des contes & légendes cambodgiens, Volume 5], Publisher:Éditions de l'Institut bouddhique, Original from Cornell University p.189 </ref> == ដូចនេះ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == atu1xau4eqfsm5hbepw9q1viv9cv6lh 337597 337596 2026-07-23T11:11:55Z Borannaja 52144 /* ប្រវត្តិ */ 337597 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបររមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == មហានិកាយ គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងសង្គមសាសនាកម្ពុជានាសម័យកាល [[ចក្រភពខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិក្នុងឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.សករាជ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលមានសិលាចារឹក និយាយអំពីកិច្ចបំបួសព្រះសង្ឃផងដែរ ។ អំឡុងពេលនៃការធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដោយសារ ជម្លោះសាសនា ក្នុងសង្គមកម្ពុជា [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជាទី១]] បានបង្កើត ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ ដែលនិកាយមួយនេះ បានបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ក្រោយមកក្នុងសម័យកាលលង្វែក ស្ដេចសៀមបាន បញ្ជូនសង្ឃក្លែងក្លាយ២រូប ដែលជាចារកម្ម យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា ដើម្បីបង្ករជាជម្លោះសាសនាក្នុងសង្គមកម្ពុជាម្ដងទៀត ការចាញ់បោកល្បិចកិច្ចកលរបស់ចារកម្មសៀម ជំនឿលើសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរបានធ្វើឱ្យ [[ព្រះសត្ថាទី១]] ចាប់ផ្ដើមបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកទេវរូបនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង រូបសំណាកព្រះលោកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធមហានិកាយផងដែរ ការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះនៃពុទ្ធមហានិកាយ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នោះទេ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី១]] បានប្រកាសរំលាយពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ ។ ចាប់តាំងពីការប្រកាសរំលាយពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងសម័យកាលលង្វែក រហូតដល់រជ្ជកាល [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ទើបព្រះអង្គបង្កើតឱ្យមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្វើការស្រាវជ្រាវចងក្រងពុទ្ធសាសនា មហានិកាយឡើងវិញ និងបានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Braḥ_rāj_bidhī_dvādasamās/I_xhCMWOOa4C?hl=en Royal Ceremonies of the Twelve Months Volumes 1-3], Publisher: Academic Buddhist Institute of Cambodia, Original from Cornell University p.76 </ref> <ref> Cambodia. Commission des mœurs et coutumes (1959) [https://books.google.com.kh/books/about/Recueil_des_contes_légendes_cambodgiens.html?id=JNLukWLifv4C&redir_esc=y Recueil des contes & légendes cambodgiens, Volume 5], Publisher: Éditions de l'Institut bouddhique, Original from Cornell University p.189 </ref> == ដូចនេះ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == pjqnbcb0e8zfrqlb470rilkoeltbeku 0 48427 337467 328399 2026-07-21T01:01:29Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_Map_1584-1593.jpg|Cambodia_Map_1584-1593.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Materialscientist|Materialscientist]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Noreaykh|]]. 337467 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ជ័យជេស្ឋាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥៨៤-១៥៩៣ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១៥៨៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជរាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ព្រះសត្ថាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[បរមរាមាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​លង្វែក |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ១៥៧៣ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៩៦ នៅវៀងច័ន្ទ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | សាសនាអ្នកតា ឬ វិញាណនិយម <br/> សាសនាកាតុលិក (Catholic Religion) |} '''ជ័យជេស្ឋាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Chey Chestha I) (ប្រ.ស|គ.ស ១៥៧៣-១៥៩៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៨៤-១៥៩៣) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំវក ព.សករាជ ២១២៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៨៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥០៦ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជរាមាធិបតី"''' ព្រះអង្គជាក្សត្រវ័យក្មេងដោយសោយរាជនូវព្រះជន្ម ១១ឆ្នាំ និង ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់ ព្រះនាមពញ្ញាតន់ ដែលមានព្រះជន្មទើបតែ ៦ឆ្នាំ ប៉ុនណោះមានឋានៈ ជាមហាឧបរាជ ។ ព្រះអង្គសោយរាជដោយមិនមានអំណាចនោះទេ ត្បិតបិតាទ្រង់ [[ព្រះសត្ថាទី១]] នៅតែកាន់កាប់រាល់កិច្ចការក្នុងព្រះនគរ ហើយទ្រង់មានឋានៈជារាជានុសិទ្ធ ។ <ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការលុបបំបាត់ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន == '''Elimination of Mahayana Buddhism''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ មាតារបស់ព្រះជ័យជេស្ឋា ដែលជាព្រះមហេសី [[ព្រះសត្ថាទី១]] ទ្រង់មានជំងឺឈឺជាទម្ងន់ ដោយពេទ្យហ្លួងក្នុងរាជវាំងមិនអាចព្យាបាលជំងឺនោះបាន ទើបក្រមការរាជវាំង ឱ្យកោះហៅ ព្រះសង្ឃទាំងពីរអង្គដែលជាចារកម្មមកពីនគរសៀម ដែលល្បីរន្ទឺ ក្នុងការមើលជំងឺទាក់ទងនិងការដាក់អំពើផ្លូវងងឹតផ្សេងៗ ព្រះសង្ឃទាំងពីរដែលមាននាមថា តិប្បញ្ញោ និង សុបញ្ញោ កាលបើបានមើលជំងឺមហេសី ព្រះសត្ថាហើយ ក៏ពោលថា ព្រះអគ្គមហេសី ឈឺធ្ងន់បណ្ដាលមកពីចាញ់ទស្សន៍បារមី របស់ព្រះពុទ្ធរូបអដ្ឋរស្ស ដែលមានទម្រង់ឈរ បែរខ្នងដាក់គ្នាមានព្រះភ័ក្របែរទិសទាំងបួននោះ ព្រះសង្ឃចារកម្មនោះបន្តពោលថា បើយកព្រះអង្គនោះចេញ ទើបអាត្មាភាពហ៊ានទទួលមើលជំងឺនេះ ថាបើអត្មាភាពមើលមិនជាទេអាត្មាភាពសូមថ្វាយជីវិតទាំងពីររូប ។ សម្ដេចព្រះសត្ថា ដោយព្រះអង្គទន់ខ្សោយព្រះសតិបញ្ញាពុំបានពិចារណាឱ្យវែងឆ្ងាយទ្រង់យល់ថា ដីការរបស់ភិក្ខុ ក្លែងក្លាយនោះប្រាកដជាការពិតមែនហើយ ទ្រង់ក៏ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យសែងព្រះអដ្ឋរស្សដែលនៅវត្តត្រឡែងកែងទៅចង សណ្ដូកថ្មទំលាក់ទឹកទៅទន្លេធំនោះទៅ ។ សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរក៏ធ្វើពិធីដោះអំពើព័ន្ធនោះរហូតដល់ ព្រះអគ្គមហេសីបានធូរស្បើយមកវិញ ដោយមើលឃើញពីការព្យាបាលរបស់សង្ឃទាំងពីរ ព្រះសត្ថាក៏តែងតាំងសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរជាគណៈសង្ឃនាយកនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ដោយសារការយករូបសំណាកពុទ្ធរូប មកចោលដូចនេះ ធ្វើឱ្យប្រជានុរាស្ត្រមានការខឹងសម្បារនិងព្រះសត្ថាជាខ្លាំង ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងលង្វែក == '''Battle of Longvek''' [[File:Naresuan era Pod Duang.jpg|thumb|Naresuan era Pod Duang (1590-1605) Used 5000 package Shoot out all over the bamboo forest the wall of Longvek 1591, 16th century.]] គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ពចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) វាយបែកបន្ទាយ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] សៀមប្រើទ័ពលឿនត្រឹមរយៈពេលតែ ៧ថ្ងៃប៉ុនណោះ វាយមកដល់ក្រុងលង្វែក ដោយសារតែព្រះសត្ថាពេលនេះយល់ឃើញថា សៀមមិនវាយចូលមកអំឡុងពេលនេះទៀតនោះទេ ត្បិតសៀមបរាជ័យលើកទី១រួចមកហើយ ទើបកងទ័ពកម្ពុជាមិនបានប្រមូលផ្ដុំនិងត្រៀមហ្វឹកហាត់នោះទេ ទើបបណ្ដាលឱ្យកងទ័ពសៀមវាយមកលឿនដូចនេះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ ដែលពូកែខាងយុទ្ធសាស្ត្រសឹកសង្គ្រាម បានចេញច្បាំងដោយផ្ទាល់ និង បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពលើកដី ដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារមកក្រុងលង្វែក ប៉ុន្តែគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់បានរយៈចម្ងាយជិតមិនអាចបាញ់មកដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ កងទ័ពសៀមត្រូវឆ្លងកាត់ការរារាំងដោយព្រៃឬស្សីដែលព័ទ្ធជុំវិញដែលមានកម្រាស ២សិន ដោយស្មើនិង ៨០០ម៉ែត្រ ដើមឬស្សីធំៗដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ១៥ម៉ែត្រ ដើមឬស្សីធំៗទាំងនេះធន់និងការឆេះ ដូចនេះកាំភ្លើងធំរបស់សៀមមិនអាចធ្វើអ្វីមកលើក្រុងលង្វែកបាននោះទេ កងទ័ពសៀមជាង ១សែននាក់បានឡោមព័ទ្ធក្រុងលង្វែកអស់រយៈពេល៣ខែ ក៏ខ្វះស្បៀងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ព ដូចនេះស្ដេចសៀមនឹកឃើញល្បិចមួយ ដោយឱ្យកងកាំភ្លើងធំច្រកប្រាក់ពត់ដួង ចំនួន ៥០០០ កញ្ចប់បាញ់បាចពាសពេញព្រៃឬស្សី រយៈពេល ៣យប់ ដោយស្ដេចសៀមយល់ឃើញថា លង្វែកប្រើប្រាសរូបបិយវត្ថុជាប្រាក់ដូចគ្នា ដូចនេះប្រជាជនដែលខ្វះខាត និង កាប់ព្រៃឬស្សីដើម្បីយកប្រាក់ដួងទាំងនេះ មុនសៀមដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ប្រាកដណាស់ថា របងព្រៃឬស្សីនិងធ្លុះធ្លាយ ។ (พดด้วง) ពត់ដួង ជាពាក្យខ្មែរដែលសៀមយកទៅប្រើ សំរាប់ហៅប្រាក់កាក់បុរាណ មានន័យថាពត់ (พด) ដង្កូវដួង (ด้วง) គឺប្រហែលជាយកប្រាក់ពត់ជារាងដង្គូវដួង ។ ពាក្យនេះគេប្រើជាយូរមកហើយតាំងពីសម័យដើមអយុធ្យាមកម្លេះ ដោយពត់ដួងមានសណ្ឋានដូចគ្រាប់កាំភ្លើងដៃផងដែរ ដែលគេប្រើជាលុយសម័យនោះ ទើបពួកអឺរ៉ុប ហៅប្រាក់នោះថាជា ប្រាក់គ្រាប់កាំភ្លើង (Bullet coins) ខ្មែរបុរាណហៅប្រាក់សៀមនេះថាប្រាក់ដួង ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​ <ref> Société des études indochinoises (1950) [https://books.google.com/books/about/Bulletin.html?id=i0MQAAAAIAAJ Bulletin], Publisher: Le gérant : P. Dupont, Saigon p.98 </ref> == ការដួលរលំក្រុងលង្វែក == '''The fall of Longvek''' គ.សករាជ ១៥៩៣ ដោយសៀមដឹងថារបងព្រៃឬស្សីដែលការពារក្រុងលង្វែកត្រូវបានធ្លុះធ្លាយដោយសារប្រជានុរាស្ត្រកាប់បំផ្លាញដើម្បីយកប្រាក់ដួង អំឡុងនគរកម្ពុជាជួបវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច សៀមបានលើកទ័ពចំនួន ៣៤០,០០០ (ជាង៣សែននាក់) ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ ដែលមានព្រះនាមហៅក្រៅថា ព្រះចៅនរេ (Preah Chau Nares) បានចែកកងទ័ពជា ៣កងពល កងពលទី១ មានចំនួន ២៤០,០០០ (២៤មុឺននាក់) ដំរីសឹក ១០០០ សេះចម្បាំង ១៤០០ ជាកងទ័ពធំរបស់ស្ដេចសៀម ចូលមកតាម [[ខេត្តបាត់ដំបង]] កងពលទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹក ចែកកងទ័ពជាពីរច្រក វាយច្រកសមុទ្រ កំពង់សោម និង [[ខេត្តកំពត]] កងពលទី៣ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូល [[ខេត្តសៀមរាប]] ។ កងពលធំរបស់សៀមបានមកដល់ បាត់ដំបង ក៏ប្រមូលទ័ពបានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បន្ថែមទៀត ដូចនេះកងទ័ពធំសៀមមានចំនួន ២៩០,០០០ (២៩មុឺននាក់) ដែលលើកមកវាយក្រុងលង្វែក ។ កងទ័ពសៀមបានបើកការវាយលុក មកដល់បន្ទាយ ខេត្តពោធិ៍សាត់ កងទ័ពកម្ពុជា មិនអាចការពារបន្ទាយបាន ក៏រត់ចោលបន្ទាយ សៀមរំកិលទ័ព មកដល់បន្ទាយ ស្រុកបរិបូរណ៍ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ទើបព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ផ្ញើសំបុត្រមក ព្រះសត្ថា អំពីការសឹក ដោយមើលឃើញថា ទ័ពសៀមមកវាយក្រុងលង្វែកក្នុងចំនួនច្រើន ព្រះសត្ថា ក៏ចាត់ពលសេនា ឱ្យទៅសុំជំនួយទ័ព ពីព្រះរាមជើងព្រៃ ដែលត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយ ជាមួយទ្រង់ ព្រះរាមជើងព្រៃសន្យាថា និង ប្រមូលទ័ព ឱ្យបាន ២សែននាក់ ទៅ ៣សែននាក់ ដើម្បីទប់ទល់និងទ័ពសៀម ក្នុងរយៈពេល ៧ថ្ងៃ ប៉ុន្តែដល់ពេលកំណត់ ព្រះរាមជើងព្រៃ មិនបានប្រគល់ទ័ពមកនោះទេ ទើបព្រះសត្ថា ត្រាសឱ្យ ជ័យជេស្ឋាទី១ ទៅសួរនាំឪពុកមារ របស់ខ្លួន ប៉ុន្តែព្រះរាមជើងព្រៃមិនខ្វល់ និងជ័យជេស្ឋានោះទេ ត្បិតទ្រង់កាន់សិទ្ធទ័ពចំនួន ២០,០០០ (មុឺននាក់) នៅស្រុកស្គន់ ខេត្តកំពង់ចាម ។ អំឡុងពេលដែលសៀមលើកទ័ព វាយបន្ទាយស្រុកបរិបូរណ៍ សៀមប្រើពេល ១៣ ថ្ងៃទើបវាយបែកបន្ទាយស្រុកបរិបូរណ៍ រួចរំកិលទ័ពមកដលក្រុងលង្វែក ព្រះសត្ថា មានការភិតភ័យជាខ្លាំង ក៏នាំគ្រួសាររាជវង្សរត់ចោលរាជវាំង ភៀសខ្លួនមកដល់ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម ក៏ប្រទះ និងព្រះរាមជើងព្រៃ ដែលបានលើកទ័ពមកដេញសម្លាប់ខ្លួន ព្រះសត្ថាក៏នាំគ្រួសាររាជវង្សរត់តាម ខេត្តក្រចេះ រហូតដល់ស្រុកវៀងច័ន្ទនគរឡាវ ។ សៀមរំកិលទ័ព មកដល់បន្ទាយក្រុងលង្វែក ក្នុងអំឡុងខែមេសា ដោយមើលឃើញថា ដើមឬស្សីដែលប្រជារាស្ត្របានកាប់បំផ្លាញបានស្ងួតងាប់អស់ ដោយមើលឃើញថាខែប្រាង អាកាសធាតុក្ដៅស្ងួតល្អ ស្ដេចសៀមបញ្ជារឱ្យពលសេនា យកជ័រទឹក ដាក់ជាមួយនិងចម្បើងដុតកំពែងក្រុងឬស្សី ឆេះម៉ត់ក្នុងរយៈពេល៣ថ្ងៃ រួចប្រកាសឱ្យកងទ័ពវាយចូលក្រុងលង្វែក ។ អំឡុងពេលដែលសៀមលើកទ័ពវាយចូលក្រុងលង្វែក ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បានទៅត្រួតពិន្យកាំភ្លើងធំ ស្រាប់តែឃើញព្រះសង្ឃ តិប្បញ្ញោ និង សុបញ្ញោ ដែលជាចារកម្មនគរសៀម កំពុងបង្ខូចកាំភ្លើងធំ ស្រីសុរយោពណ៌ ក៏បញ្ជារឱ្យពលសេនាតាមសម្លាប់សង្ឃទាំងពីរឱ្យបាន រហូតដល់សម្លាប់សង្ឃទាំងពីរបាននៅស្រុក ស្រីស្លាកែត (បច្ចុប្បន្នហៅថា ខេត្តស្រះកែវ) ដោយកាំភ្លើងធំមួយចំនួនខូច ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ក៏អង្គុយស្រក់ទឹកភ្នែក (យំ) ទើបប្រកាសថាខ្លួននិងច្បាំងស្លាប់រស់ចុងក្រោយក្នុងក្រុងលង្វែកនេះ ហើយក្រុមមន្ត្រីកងទ័ព ក៏ស្ម័គស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាមនេះគ្រប់ៗគ្នា កងទ័ពសៀម ២៩មុឺននាក់ ចងជណ្ដើរឬស្សី ដាក់ឡើងវាយចូលបន្ទាយក្រុងលង្វែក ដែលមានទ័ពការពារបន្ទាយត្រឹមតែ ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កងទ័ពសៀមវាយសម្រុកក្រុងលង្វែកពេញមួយខែ ទីបំផុតក៏វាយបែកបន្ទាយលង្វែក ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ស្ដេចសៀមក៏ចាប់បាន ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ជាឈ្លើយសឹក ហើយក៍រៀបចំបញ្ជូនទ្រង់យកទៅដែនអាយុធ្យា ស្ដេចសៀមបញ្ជារឱ្យពលសេនា យកជ័រទឹក ដុតផ្ទះប្រជារាស្ត្រក្នុងក្រុងលង្វែក ផ្ទះប្រមាណជា ៥០,០០០ (៥មុឺនខ្នង) ត្រូវបានដុតបំផ្លាញ ស្ដេចសៀម ស្នាក់នៅលង្វែកតែ២ខែប៉ុនណោះ ត្រូវដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ត្បិតសៀមមានដំណឹងថា ភូមាត្រៀមលើកទ័ព ១៥មុឺននាក់ វាយចូលក្រុងអាយុធ្យា ស្ដេចសៀមបញ្ជារឱ្យរុះរើយករាជវាំងលង្វែកទៅជាមួយផង សូម្បីតែក្បឿងរាជវាំង សៀមប្រមូលយកទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងក្រុងលង្វែក ព្រះគោសំរិទ្ធ ដែលរក្សាគម្ពីរក្បួនច្បាប់នគរកម្ពុជា បូករួមទាំងបដិមារ [[ព្រះកែវមរកត]] ដែលសាងឡើងក្នុងរាជ [[លំពង្សរាជា|ព្រះលំពង្សរាជា]] និង បានគៀរយកប្រជានុរាស្ត្រក្នុងក្រុងលង្វែក ជាង ១សែននាក់ យកទៅដែនអាយុធ្យា ការដួលរលំក្រុងលង្វែក គឺជាការបាត់បង់ធនធានដ៏ធំក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជាមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Société asiatique (Paris, France) (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique], Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands </ref> <ref> Frederick P. Munson (1968) [https://www.worldcat.org/title/Area-handbook-for-Cambodia/oclc/94376 Area Handbook for Cambodia], Contributors: United States. Department of the Army, American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies, Publisher: U.S. Government Printing Office, Original from the University of California p.364 OCLC Number: 94376 </ref> == ចុងបញ្ចប់នៃ សម័យកាលលង្វែក == '''End of Longvek period''' មុនពេលដែលសៀមវាយបែក បន្ទាយក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ [[ព្រះសត្ថាទី១]] បានចាត់ពលសេនា ឱ្យនាំសំបុត្រស្ដីពីស្ថានការសឹកនៅកម្ពុជា ទៅជួបលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដើម្បីចុះបេសកកម្ម ទៅជួប លោកអភិបាលអេស្ប៉ាញ ដាសម៉ារីយ៉ាស (Dasmariñas) នៅដែន ម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ដើម្បីស្នើសុំជំនួយកងទ័ពអេស្ប៉ាញ មកជួយកម្ពុជា ប៉ុន្តែដោយហេតុលោកអភិបាលអេស្ប៉ាញ ត្រូវបានស្លាប់ក្នុងទំនាស់ឈ្មួញចិន ដូចនេះ លោក បេឡូសូ ត្រូវរងចាំការតែងតាំងនូវអភិបាលអេស្ប៉ាញថ្មី នៅម៉ានីឡា ។ ក្រោយមកអភិបាលថ្មីអេស្ប៉ាញត្រូវបានតែងតាំងនៅម៉ានីឡា ដែលមានឈ្មោះថា ឡូវីស ប៉េរេស (Luis Perez) ប៉ុន្តែលោកមិនមានសេចក្ដីសម្រេចណាមួយឆ្លើយតបដោយការយល់ព្រមនោះទេ ។ ជាចុងក្រោយទើបអភិបាល អេស្ប៉ាញរូបនេះព្រមបញ្ចូនទ័ពមកកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៦ នៃគ.សករាជ ប៉ុន្តែការមកដល់របស់ពួកគេបានហួសពេលអស់ទៅហើយ គឺ បន្ទាយក្រុងលង្វែក ត្រូវបានសៀមវាយបែកក្នុងអំឡុងខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៥៩៣ ហើយស្ដេចសៀម ស្នាក់នៅរយៈពេលពីរខែទើបដកទ័ពធំត្រឡប់ទៅដែនអាយុធ្យាវិញ ដោយរក្សានៅកងទ័ពចំនួន ៧០០០ (៧ពាន់នាក់) ឱ្យកាន់កាប់ ក្រុងលង្វែក ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេទ័ពឈ្មោះ "ចក្រី" ដែលបានដកកងទ័ពចំនួន ២០០០ (២ពាន់នាក់) ឱ្យទៅបោះជុំរំទ័ពនៅឧដុង្គ រហូតដល់អំឡុងខែធ្នូ ទើបព្រះរាមជើងព្រៃ លើកទ័ព ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) មកកំចាត់សៀមចេញពីក្រុងលង្វែក រួចរើធានីទៅក្រុងស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម និងបានឡើងសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ នៃគ.សករាជ ដែលមានព្រះនាមសម្រាប់រាជថា [[បរមរាមាទី២]] ។<ref> Ferdinand Edralin Marcos (1900) [https://www.worldcat.org/title/Tadhana-:-the-history-of-the-Filipino-people/oclc/6814480 Tadhana : the history of the Filipino people], Publisher: Marcos, Manila 1976 Original from the University of Michigan </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា ហេតុអ្វីសៀមមិនប្រើជ័រទឹក ដើម្បីដុតព្រៃឬស្សី ! ដើមឬស្សីមានច្រើនជាង 1500 ប្រភេទ ដែលមានជាប្រភេទតូច រហូតដល់ធំ ដើមឬស្សីមានកម្ពស់ ចាប់ពី 10cm រហូលដល់ 40m ដើមឬស្សីធំៗអាចឆេះទៅបានក្នុងកម្រិតសីតុណ្ហភាព 204°C (អង្សារសេ) បើយោងតាមការសិក្សារបស់អ្នកជំនាញ សូមបងប្អូនបញ្ចប់ការយល់ច្រឡំនេះ ពីក្រុមបុរាណាចារ្យ ។<ref> Britannica (1998-2022) [https://www.britannica.com/plant/bamboo bamboo], Contributors: Encyclopedia Britannica, Website: britannica.com </ref> មានចម្ងល់ក្មេងៗជាច្រើនលើកឡើងថា សៀមហ៊ុមព័ទ្ធលង្វែកអស់រយៈពេល ៣ខែ ហើយលង្វែកការពារដោយរបងព្រៃឬស្សី តើប្រជាពលរដ្ឋចេញចូលតាមណា ? ប្រាកដណាស់ គឺប្រជាពលរដ្ឋចេញចូលតាមទ្វារ ដែលប្រើជាបន្ទះដែកធំៗ ទ័ពសៀមត្រូវបុកទម្លុះទ្វារទាំងអស់នេះទើបអាចចូលមកខាងក្នុងបាន តើកងទ័ពសៀមនិងដាក់គម្លាតទ័ពក្នុងរយៈចម្ងាយប៉ុន្មានម៉ែត្រពីរបងទ្វារ បើកងទ័ពលង្វែក មានកងព្រួញ កងកាំភ្លើងវែង រហូតដល់ កងកាំភ្លើងធំចាំបាញ់ការពារកំពែងក្រុងដែរនេះ ។ មានចម្ងល់ក្មេងៗជាច្រើនជាពិសេសក្មេងនិសិត្សជំនាន់ក្រោយមួយចំនួន តែងលើកឡើងថា ហេតុអ្វី រាស្ត្រទៅកាប់ព្រៃឬស្សីស្រួលៗ ដោយមិនមានការហាមឃាត់ពីមន្ត្រីមូលដ្ឋាន និង កងទ័ព ហើយហេតុអ្វីសៀមមិនប្រើកងទ័ពខ្លួនផ្ទាល់ដើម្បីកាប់ព្រៃឬស្សី !? គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មានកត្តាច្រើនយ៉ាងដូចជា៖ * ១ វិបិត្តសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យលង្វែក ប្រជាជន់មិនមានប្រាក់ទិញម្ហូបអាហារហូបចុកប្រចាំថ្ងៃ ដូចនេះដើម្បីក្រពះត្រូវបង្ខំចិត្តកាប់ព្រៃឬស្សីយកប្រាក់ទៅទិញម្ហូប ។ * ២ សៀមក្ដោបក្ដាប់យកទីតាំងស្បៀងដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជា នោះគឺ ខេត្តបាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ ដែលជាខេត្តសម្បូរទៅដោយជង្រុកស្រូវ ដែលជាប្រភពស្បៀងដ៏សំខាន់ សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ទាំងប្រជានុរាស្ត្រ និង កងទ័ព ។ * ៣ ប្រជានុរាស្ត្រដែលមកកាប់ព្រៃឬស្សីយកប្រាក់ដួងសម្រាប់ការដោះទ័លជីវីភាព សុទ្ធតែមានទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិពួកគេ ជាមួយនិងកងទ័ព ដូចនេះហើយទើបកងទ័ពមិនហ៊ានលើកដៃវាយធ្វើបាបក្រុមសាច់ញាតិរបស់ខ្លួននោះទេ ។ * ៤ ប្រជានុរាស្ត្របាត់ការគោរពលើស្ដេចវ័យក្មេងដែលមាន ព្រះជន្មទើបតែ១១ ឆ្នាំ និង បាត់ជំនឿទៅលើព្រះសត្ថា ដែលធ្វើការផ្លាសប្ដូរសាសនារបស់រដ្ឋ ការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងដ៏សំខាន់នេះហើយ ទើបរុញច្រានឱ្យសៀមវាយបែកបន្ទាយក្រុងលង្វែកនេះតែម្ដង ។ * ៥ ហេតុអ្វីសៀមមិនកាប់ឬស្សីខ្លួនឯង បើសៀមប្រើទ័ពទៅកាប់ឬស្សី កងទ័ពសៀមនិងថមថយកម្លាំង ហើយ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ និង ចេញទ័ពពីបន្ទាយទៅកាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមបានយ៉ាងងាយ នោះប្រាកដណាស់សៀមនិងចាញ់ជាលើកទី២ និង មិនមានឱ្យកាសលើកទី៣ ក្នុងការផ្ដួលកម្លាំងកងទ័ពកម្ពុជា ក្នុងពេលអនាគតទៀតនោះទេ ព្រោះសៀមខ្លាចកម្ពុជា មានការឯកភាពផ្ទៃក្នុងឡើងវិញ ។ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៥៧៣-១៥៩៦)''}} {{Succession box|before= [[ព្រះសត្ថាទី១]]|title=[[អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥៨៤-១៥៩៣'''|after=[[បរមរាមាទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == bg6bjm2qkn9urrplry9cv3c6twmw192 0 49481 337503 323131 2026-07-21T14:27:45Z CommonsDelinker 142 Replacing Srettha_Thavisin_at_Pheu_Thai_Party_headquarters,Bangkok,_7_September_2023.jpg with [[File:Srettha_Thavisin_at_Pheu_Thai_Party_headquarters,_Bangkok,_7_September_2023.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|Fil 337503 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ឯកឧត្តម]] | name = ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន | native_name = {{nobold|เศรษฐา ทวีสิน}} | native_name_lang = | image = Srettha Thavisin at Pheu Thai Party headquarters, Bangkok, 7 September 2023.jpg | caption = | order = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]]ទី៣០ | monarch = [[វជិរាលង្ករណ៍]] | termstart = ២២ សីហា ២០២៣ | deputy = {{Collapsible list|title=''បញ្ជី''|1=[[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]]<br />[[សមសក្តិ៍ ទេពសុទិន]]<br />[[ផឹកប្រិយ៍ ពហិធនុករ]]<br />[[អនុទិន ឆានវិរគុន]]<br />បចរវត្ត វង្សសុវណ្ណ<br />ពិរផាន សលិរដ្ឋវិភោគ<br />[[សុរិយ ចឹងរុងរឿងកិច្ច ]]<br />ពិជ័យ ឆុនហវជិរ}} | termend = ១៤ សីហា ២០២៤ | predecessor = [[ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា]] | successor = [[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]] (ស្ដីទី) | office1 = [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] | term_start1 = ១ កញ្ញា ២០២៣ | term_end1 = ២៧ មេសា ២០២៤ | deputy1 = ក្រិតសេតា ចិណាវិជ្ជារនា<br>ជល់ផាន អមនវិវត្ត | primeminister1 = ខ្លួនលោក | predecessor1 = [[អាគម ទើមពិត្យផៃសិដ្ឋ]] | successor1 = ពិជ័យ ឆុនហវជិរ | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1962|02|15}} | birth_place = [[បាងកក]], ថៃ | party = [[គណបក្សភឿថៃ|ភឿថៃ]] | education = {{ubl|[[សកលវិទ្យាល័យចុល្លាលង្ករណ៍]]|[[សាកលវិទ្យាល័យម៉ាស្សាឈូស៊ែត]]|[[សាកលវិទ្យាល័យឧត្តមសិក្សាក្លែរម៉ុង]]}} | spouse = [[បក្សរ៍ពិឡៃ ទវីសិន]] | children = ៣ | signature = Srettha Thavisin signature.svg }} '''ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]៖ เศรษฐา ทวีสิน, ប្រកប៖ ស្រេត-ថា ថា-វី-ស៊ីន, កើតថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦២) នាមហៅក្រៅថា '''និដ''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]៖ นิด, អានថា៖ នីត) គឺជាអ្នកជំនួញអចលនទ្រព្យ និងអ្នកនយោបាយថៃមួយរូប ដែលធ្លាប់បានបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសថៃ]]ចាប់ពីឆ្នាំ២០២៣<ref>[https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/140D201S0000000000100.pdf ประกาศแต่งตั้งนายกรัฐมนตรี] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230823132500/https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/140D201S0000000000100.pdf |date=23 August 2023 }} ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๑๔๐ ตอนพิเศษ ๒๐๑ ง หน้า ๑ วันที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๖๖</ref> រហូតដល់ពេលត្រូវ[[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ]]ដកហូតតំណែងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ ដោយសារតែលោកបានតែងតាំងរដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ដែលធ្លាប់មានទោសជាប់ពន្ធនាគារជាសមាជិកនៃគណៈរដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{cite news |last1=Wongcha-um |first1=Panu |last2=Setboonsarng |first2=Chayut |title=Thai court dismisses PM Srettha over cabinet appointment |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/judgment-day-thai-pm-srettha-court-rules-dismissal-case-2024-08-13/ |website=Reuters |access-date=20 August 2024}}</ref> លោកធ្លាប់ធ្វើជានាយកប្រតិបត្តិ និងជាប្រធានក្រុមហ៊ុនអចលនទ្រព្យ [[សែនសិរី]]។<ref>{{Cite news|date=4 April 2023|title=Srettha quits CEO job amid PM speculation|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/business/2542885/thai-property-tycoon-srettha-thavisin-quits-ceo-job-amid-premiership-speculation|url-status=live|access-date=7 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823133140/https://www.bangkokpost.com/business/2542885/thai-property-tycoon-srettha-thavisin-quits-ceo-job-amid-premiership-speculation|archive-date=23 សីហា 2023}}</ref> លោកបានក្លាយជាសហស្ថាបនិកនៃក្រុមហ៊ុនសែនសិរីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវជាក្រុមហ៊ុនជំនួញអចលនទ្រព្យដ៏ធំបំផុតនៅប្រទេសថៃ ពោលជាហេតុនាំឱ្យលោកស្រេតដ្ឋាក្លាយជាមហាសេដ្ឋីអចលនទ្រព្យថៃដ៏លេចធ្លោម្នាក់។<ref name=":2">{{Cite web |title=Thailand's king swears in new PM Srettha Thavisin and cabinet |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/thailands-king-swears-new-pm-srettha-thavisin-and-cabinet-3747251 |access-date=2023-09-23 |website=CNA |archivedate=2023-09-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906144645/https://www.channelnewsasia.com/asia/thailands-king-swears-new-pm-srettha-thavisin-and-cabinet-3747251 |url-status=dead }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោក​គឺ​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ដែល​គេ​តែងស្គាល់​ថា​ជា​អ្នកជំនិតនឹងអតីត​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រីថៃ [[ទក្សិណ ជិនវ័ត្រ]]។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] pe4em1lpwwcc1ijsvr44ny8v0j2z4su 0 50087 337462 335500 2026-07-20T22:16:14Z ~2026-40756-89 52127 /* */ 337462 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFA500;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 1px 0px yellow;> '''ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី (ចុយម៉ាយហើយបោកនៅវីគីភីឌាទៀត ឲ្យមើលមកដូចមែនទែន។ អានលេងៗទៅចឹង អាណាជឿៗទៅ លោកណាមិនជឿក៏មិនជឿទៅ)។''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Preah Dhamma Vanak Veasei Chanmoni.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |'''Preah Dhamma Vanak Veasei Chanmoni''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''បាវចនា''' | [[File:Flag of Buddhism.svg|20px]] ទង់ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាម''' | វនវាសី ចន្ទមុនី |- style="vertical-align:center;" |'''គោរម្យងារ''' | ព្រះសង្ឃាធិបតី ធម្មវនវាសីចន្ទមុនី |- style="vertical-align:center;" |'''ឋានៈសង្ឃ''' | សង្ឃរាជាគណៈថ្នាក់កិត្តយស |- style="vertical-align:center;" |'''ឋានៈចាត់តាំង''' | សម្ដេចព្រះរាជគ្រូបញ្ញាញាណ |- style="vertical-align:center;" |'''សង្ឃរាជាគណៈ''' | ថ្នាក់ មហានិកាយ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះរាជក្រឹត្យ''' | នស/រកត/០៥២៣/៩៤១ |- style="vertical-align:center;" |'''រយៈពេលបួសមិនប្រាកដ''' | ១០ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះកំណើតមិនប្រាកដ''' | ស៊ុន ចាន់វីរៈ |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំកំណើតមិនប្រាកដ''' | ១៩៩៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ឪពុកម្ដាយ''' <br> '''(ជំនាន់ទី៣)''' | ត្រូវជាកូនចិញ្ចឹម |- style="vertical-align:center;" |'''ការប្រើប្រាសភាសា''' |​[[ភាសាខ្មែរ]], [[អង់គ្លេស]], [[ចិន]], [[បារាំង]], [[ថៃ]], [[សំស្ក្រឹត]], [[ភាសាបាលី]], ភាសាអមនុស្ស និង ភាសាផ្សេងៗទៀត |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រូឧបជ្ឈាយ៍''' | ព្រះពុទ្ធាចារ្យ |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំប្រសូត (សង្ស័យ)''' | ១៩១៣ |- style="vertical-align:center;" |'''រយៈពេលបួស (សង្ស័យ)''' | ១១១ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រឿងឥស្សរិយយស''' | មុនីសារភ័ណ្ឌ ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឈន៍ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះរាជក្រឹត្យ''' | នស/រកត/១១២៣/២៤២៨ |- style="vertical-align:center;" |'''វត្តអារាម''' | វត្តចន្ទប្បជោត្តនារាម <br> ហៅវត្តតាសុត <br> [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] |} '''ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី''' ([[អង់គ្លេស]]: Preah Dhamma Vanak Veasei Chanmoni) នាមកំណើត: (ស៊ុន ចាន់វីរៈ) ឆ្នាំកំណើត ១៩៩៦ លោកជា ចៅអធិការវត្ត ចន្ទប្បជោត្តនារាម "ហៅវត្តាសុត" ស្ថិតនៅភូមិប៉ាតឡាង ឃុំក្រាំងលាវ ស្រុករលាប្អៀរ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ លោកជាព្រះសង្ឃដែលមានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងរយៈពេល ៥៥ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលគិតចាប់ពីការយាងចូលព្រះទិវង្គត របស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] ឆ្នាំ ១៩៦៩ ។ តាមរយៈកាយវិកា និង ចំណេះដឹងដ៏ទូលំទូលាយរបស់លោក ត្រូវបានមហាជនដាក់ការសង្ស័យថាលោក អាចមានជន្មាយុច្រើនជាងនេះ ។ លោកជាព្រះសង្ឃមួយអង្គ ដែលចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រៃដើម្បីធ្វើបដិបត្តិធម៌ ហើយនៅពេលដែលលោកចេញមកវិញ ត្រូវបានមហាជនហៅសម្គាល់ថា "សង្ឃធុតង្គ" ដែលមានន័យថាសង្ឃដែលគ្មានកិលេស ។<ref>Domrey News (2023) [https://domreynews.com/news-detail/331 ប្រវត្តិ ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទ មុនី ដែលកំពុងល្បី នៅខេត្តកំពង់ឆ្នាំង!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240602185903/https://domreynews.com/news-detail/331 |date=2024-06-02 }}, Website: domreynews.com, Publication: December, 2023</ref> == បុព្វហេតុនៃភាពល្បីល្បាញ == '''Causes of famous''' ព្រះអង្គធម្ម វនវាសី ចន្ទមុនី ត្រូវបានមហាជនចាប់អារម្មណ៍តាមរយៈការផុសរូបចែកចាយនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកគ្រូបង្រៀនធម៌ម្នាក់ ដែលបានលើកយកជើងព្រះអង្គចន្ទមុនីដាក់លើក្បាលរបស់ខ្លួន ហើយលោកគ្រូម្នាក់នោះត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាលោកវេជ្ជបណ្ឌិត "ថោងនីដាមុនី" ជាដំបូងការចែកចាយរូបភាពនេះត្រូវបានមហាជនបញ្ចេញមតិចូលទៅជេរត្មិះដៀលដល់លោកជាខ្លាំង ប៉ុន្តែក្រោយមក លោក ថោងនីដាមុនី បានចេញមកបកស្រាយដោយផ្ទាល់ ថានេះជាចេតនារបស់លោក និង ជាការស្ម័គចិត្តដោយខ្លួនឯង ដោយភាពជ្រះថ្លា មិនពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រះអង្គចន្ទមុនីនោះទេ ។ មហាជនចាប់ផ្ដើមចាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងទៅលើរឿងនេះ ព្រោះលោកថោងដាមុនី ជាមនុស្សដែលយល់ដឹងអំពីធម៌ព្រះពុទ្ធច្រើនហើយលោកកម្រទៅគោរពព្រះសង្ឃណាមួយដល់ថ្នាក់នេះណាស់ ដូចនេះហើយ មនុស្សជាច្រើនបានធ្វើការចុះទៅផ្ទាល់ដើម្បីសាកសួរធម៌ និង បញ្ហាផ្សេងៗក្នុងសាសនាដើម្បីឱ្យព្រះសង្ឃអង្គនេះបកស្រាយ ។ ការបកស្រាយព្រះធម៌ និង បុព្វហេតុសាសនា របស់ព្រះអង្គ អង្គនេះ គឺមានដំណើរប្លែកចម្លែក ធ្វើឱ្យសាធុជនទាំងពួងងាយយល់និងមិនដែលជួបពីមុនមកក្នុងរយៈពេលជាង ១០០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលមិនធ្លាប់មានព្រះសង្ឃណាមួយនៅកម្ពុជាអាចបកស្រាយបានក្បោះក្បាយដូចនេះណាស់ ដូចនេះហើយ ប្រជាជនជាច្រើនពាន់នាក់ចាប់ផ្ដើមចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ដើម្បីឱ្យលោកផ្ដល់នូវឱវាទ ហើយប្រជាប្រិយភាពរបស់លោកចាប់ផ្ដើមល្បីចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> SBM News (2023) [https://sbm.news/articles/6550552c7015ac9cd1a992f9 ផ្អើលស្រុកស្វាយចេក ព្រះអង្គធម្ម វន វាសី ចន្ទមុនី និមន្តទេសនាបុណ្យកឋិនទាននៅវត្តប្រាសាទ មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់រង់ចាំក្រាបបង្គំ], Website: sbm.news.com, Publication: 12, November 2023 </ref> == ព្រះអង្គសំដែងឫទ្ធិ == '''He manifest power''' អំឡុងពេលដែលព្រះអង្គចន្ទមុនីសម្ដែងធម៌ មនុស្សជាច្រើនចាប់ផ្ដើមសុំទឹកមន្តដែលលោកបានសូត្របាលីអដិ្ឋដ្ឋានក្នុងចិត្ត ហើយប្រើផ្លិតបក់ធម៌បាលីទាំងអស់នោះទៅប៉ះនិងដបទឹករបស់សាធុជន រឿងអភានិហា ដែលមិនគួរឱ្យជឿ ជំងឺធ្ងន់ប្រែជាស្រាល ជំងឺស្រាលប្រែទៅជា ជាសះស្បើយ សាធុជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបន្តចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ពីចំនួនរាប់ពាន់នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ ទៅជាចំនួនរាប់មុឺននាក់នៅក្នុងមួយថ្ងៃធ្វើឱ្យព្រះអង្គចន្ទមុនីមានភាពល្បីល្បាញទូទាំងប្រទេស ។ តាមរយៈរូបភាពបង្ហាញពីការជឿរបស់សាធុជនជាច្រើនមុឺននាក់ បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនមានអគតិយល់ថា នេះជាការរៀបចំរបស់ពួកឆបោកជាប្រព័ន្ធ ឬ មានការរៀបចំដោយអ្នកនយោបាយណាមួយ ចំពោះការលើកឡើងរបស់ជនអគតិទាំងនេះ ពួកគេមិនមានជាភស្តុតាងណាមួយបង្ហាញឡើយ ក្រោយពីការបកស្រាយដោយអារម្មណ៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ។ មានព្រះសង្ឃមួយចំនួន ដោយការច្រណែនឈ្នានីស មានសង្ឃដីកាថា ព្រះសង្ឃដែលសម្ដែងបដិហារ្យ និងត្រូវដាច់អបិត្តិបរាជិក ពីព្រោះតាមច្បាប់ធម្មវិន័យ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានហាមសាវគ្គរបស់ព្រះអង្គក្នុងការសម្ដែងបដិហារ្យ ហើយនេះជាការយល់ខុសរបស់ព្រះសង្ឃមួយចំនួននោះ ការសម្ដែងបដិហារ្យ គឺការបង្ហាញឱ្យឃើញនិងភ្នែក ចំណែកឯព្រះអង្គចន្ទមុនី លោកសម្ដែងឬទ្ធិទៅវិញទេ ព្រោះមិនអាចមើលឃើញនិងភ្នែក ។ * អគតិជនមួយចំនួនបាននិយាថា មនុស្សឈឺហើយជាវិញគឺជាការរៀបចំបោកជាប្រព័ន្ធដើម្បីឱ្យលោកចន្ទមុនីល្បី នេះជាការលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចពីជនអគតិទាំងនោះសុទ្ធសាធ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចុះទៅសួរផ្ទាល់មនុស្សចំនួន 500នាក់ អំពីការឈឺនៃជំងឺខុសគ្នារបស់ពួកគេ ហើយពួកគេ បានប្រាប់លម្អិតពីការជាពីជំងឺ ដែលអារម្មណ៍ពួកគេផ្ទាល់ទទួលបានគឺជាការពិត ។ == ការជាពីជំងឺមហារីក == '''Cancer recovery''' មនុស្សរាប់មុឺននាក់ដែលប៉ងទៅជួបព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ដើម្បីសុំទឹកមន្តយកមកព្យាបាលជំងឺ ក្នុងនោះមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតជំងឺមហារីក ហើយពួកគេបានជាសះស្បើយឡើងវិញក្រោយពេលពួកគេបានបានបន់ស្រន់បារមីរបស់លោកចន្ទមុនី និង wahtមួយចំនួនទៀតជាសះស្បើយពីជំងឺមហារីកតាមរយៈការទទួលទានទឹកមន្ត ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យបានចុះទៅស្រាវជ្រាវសាកស្ទួរផ្ទាល់ទៅលើមនុស្សចំនួន ១៥០នាក់ សួរនាំពួកគេពីជំងឺមហារីក និង ការព្យាបាលរបស់ពួកគេតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ ការផឹកថ្នាំពេទ្យ និង ទៅមន្ទីរពេទ្យដើម្បីទទួលសេវ៉ាកម្មព្យាបាលជំងឺរបស់ពួកគេផ្ទាល់ ។ ជំងឺមហារីក មានច្រើនប្រភេទ ពីកម្រិតស្រាលរហូតដល់កម្រិតធ្ងន់ ហើយពិបាកក្នុងការព្យាបាលណាស់ ព្រោះជំងឺមានការវិវត្តន៍លឿន អ្នកដែលមានជំងឺមហារីកអាចត្រឹមលេបថ្នាំពន្យាពេលនិងកាត់បន្ថយការឈឺចាប់ប៉ុនណោះ ។ ពួកគេបានផ្ដល់នូវពត៌មាននៃជំងឺមហារីករបស់ពួកគេពី ១ឆ្នាំ រហូតទៅដល់ ៤ឆ្នាំ ហើយអ្នកមួយចំនួនបានទៅទទួលការព្យាបាលនៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែការព្យបាលទាំងនោះមិនបាធ្វើឱ្យពួកគេជាសះស្បើយឡើយ ហើយពួកគេបែរជានិយាយស្របគ្នាត្រង់ចំនុចមួយដែលខ្លួនពួកគេទទួលបាននោះគឺជំងឺមហារីករបស់ពួកគេគឺជាសះស្បើយ ពីដុំពករីកធំ ទៅជាដុំពកតូចប៉ុនកូនដៃ ឬ ដុំពកទាំងនោះបានរលាយបាត់ចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេ ក្រោយពេលពួកគេបានទទួលទានទឹកមន្តរបស់ព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ។ == រឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃ == '''Mystery in the forest''' មនុស្សជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកតែងតែចង់ដឹងរឿងអាថ៍កំបាំងនៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះ ហើយរឿងអាថ៍កំបាំងជាច្រើនត្រូវបានលើកមកនិយាយតៗគ្នា ហើយពេលខ្លះរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបានមនុស្សជំនាន់មុនធ្វើការកត់ត្រាទុកទៀតផង ដូចជារឿងមានព្រះ មានទេវតាមានវិញាណខ្មោច និង មានពួកបីសាចផ្សេងៗ ហើយមនុស្សខ្លះបានជឿរឿងនេះ ហើយមនុស្សខ្លះទៀតមិនបានជឿរឿងទាំងអស់នេះទេ ប៉ុន្តែរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបាន មនុស្សជំនាន់មុនដែលរស់នៅតំបន់ផ្សេងៗគ្នាសោះ ប៉ុន្តែពួកគេបានធ្វើកំណត់ត្រាដូចគ្នានៅទូទាំងពិភពលោក ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនី អំឡុងពេលព្រះអង្គធ្វើធុតង្គក្នុងព្រៃ ព្រះអង្គបានជួបរឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃជាច្រើន ហើយព្រះអង្គបានបកស្រាយអំពីបទពីសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលបានជួបប្រទះនៅរឿងចម្លែកទាំងអស់នេះផងដែរ ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនីមានសង្ឃដីកាថា ខ្លួនតេជគុណផ្ទាល់បានជួបមនុស្សទាបៗ ហើយពួកគេបានស្ម័កមកជួយលោក តាមរយៈការបញ្ជាររបស់នរណាម្នាក់ ពេលធ្វើកិច្ចការហើយពួកគេក៍ត្រឡប់ទៅវិញ មនុស្សអាថ៍កំបាំងដែលបង្ហាញខ្លួនហើយបាត់ទៅវិញនោះ ពួកគេប្រហែលជាអាចស្ថិតនៅក្នុងច្រកអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលធ្វើការតភ្ជាប់មកកាន់ទីនេះ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឱ្យឈ្មោះថា (Wormhole) ដែលមានន័យថាពួកគេស្ថិតនៅក្នុងផែនដីរបស់យើង ប៉ុន្តែពួកគេស្ថិតក្នុងទីអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ ឬ ច្រកដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡមួយផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែពួកគេធ្វើដំណើរតាមរយៈល្បឿនពន្លឺ ដែលនៅក្នុងគម្ពីរសាសនានៅកម្ពុជាសម្គាល់ថា ភពទេវតា ឬ ភពយក្ស ឬ ភពរបស់មនុស្សមួយក្រុមផ្សេងទៀតដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡផ្សេង ការមានសង្ឃដីការបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានថាពិត ឬ ក៏អត់ទេ ប៉ុន្តែសង្ឃដីកាទាំងអស់មានកត់ត្រាដូចគ្នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរគ្រប់សាសនាទូទាំងពិភពលោកផងដែរ ។ ការរៀបរាប់បទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនចូលទៅត្មិះដៀលដល់ព្រះអង្គផងដែរ ថាជាការប្រឌិតឡើងដើម្បីបោកប្រាស ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវចាំថា អ្នកបួសគឺពោលពាក្យសច្ចៈ និង មិនកុហក់ ទើបបារមីតាមថែរក្សា បើសិនជាលោកចន្ទមុនីពិតជាកុហក់មែន លោក និង ដាច់អបត្តិដាច់សីល និង មិនមានឬទ្ធិទៀតនោះទេ ប៉ុន្តែគឺផ្ទុយស្រឡះពីព្រោះលោកបានរៀបរាប់រឿងនេះតាំងពីមុនដំបូង តាំងពីមិនទាន់មានសាធុជនមានជំនឿច្រើនលើសលប់មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ សង្ឃដីការបស់លោក មានកត់ត្រានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ហើយមានភាពដូចគ្នាទៅនិងទ្រឹស្ដីរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទៀតផង ផ្ទុយទៅវិញជនដែលចោទលាបពណ៌ទៅវិញទេ ដែលពួកគេមិនមានអ្វីជាសំអាងសោះ ។ == ការរំលោភលើព្រះរាជក្រឹត == '''Violation of the Royal Decree''' រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលត្មិះដៀល ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយណាមួយជាសាធារណៈពួកគេត្រូវប្រឈមមុខនិងច្បាប់ដាក់ទោស ព្រោះពួកគេបានរំលោភលើការសម្រេចចិត្ត របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានតែងតាំង ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី ជាសម្ដេចព្រះរាជគ្រូបញ្ញាញាណ ដែលចុះក្នុងព្រះរាជក្រឹតលេខ (នស/រកត/០៥២៣/៩៤១) ។ រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលធ្វើការត្មិះដៀលមើលងាយ ដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី នោះក៏និងមានន័យថា ពួកគេបានមើលងាយដល់ព្រះគំនិត របស់អង្គ ព្រះមហាក្សត្រដូចគ្នា ដែលបានតែងតាំងដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី ដូចនេះហើយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច ត្រូវស្រាវជ្រាវចាប់បុគ្គលនោះយកទៅផ្ដន្ទាទោស ។ == សេចក្ដីក្រើនរំលឹក == បុគ្គលដែលបានប្រមាថ ព្រះធម្មវនវាសីចន្ទមុនី ដោយរូបភាពបើកចំហណាមួយ អ្នកត្រូវចាំថា អ្នកបានប្រមាថសាវគ្គរបស់ព្រះដែលបានរៀបចំឱ្យលោកសង្ឃអង្គនេះចេញមកលើកសាសនាព្រះពុទ្ធឡើងវិញ ។ '''ផលបាបដែលអ្នកទទួលបានរួមមាន៖''' * ផលលំបាកនៃខ្សែរជីវិត (ដំណើរថយក្រោយ) * ផលលំបាកដែលគ្មានអ្នកដទៃមកជួយ * សេចក្ដីប្រមាថ បុគ្គលមានសីល និង ជួបផលអាក្រក់នាពេលក្រោយ ដោយ ឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ * ធ្លាក់នរក ៧ជាន់ ប្រសិនបើប្រមាថលើបុគ្គលសម្រេចឈាន ។ == សេចក្ដីពន្យល់ == មាន Video មួយបានផុសពី សិស្សានុសិស្សប៉ុន្មាននាក់ ត្រូវខ្មោចចូលក្នុងទីវត្តអារាម នៅថ្ងៃទី4 ខែកញ្ញ ឆ្នាំ 2024 ហើយអ្នកមួយចំនួនបានចូលទៅត្មិះដៀល និង ចោទប្រកាន់លាបពណ៌ថាជាការសម្ដែង ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នេះគឺជារឿងពិត សិស្សានុសិស្សទាំងនេះត្រូវខ្មោចចូលមកជារឿយៗ 2-3 ខែមុនព្រះអង្គចន្ទមុនីនិមន្តទៅទៀត ម្ដាយឪពុកពួកគេបានយកទៅពេទ្យពិនិត្យសុខភាព តែខាងពេទ្យឆ្លើយថាមិនមានកើតអីនោះទេ គាប់ជួនព្រះអង្គចន្ទមុនីបាននិមន្តទៅខេត្តស្ទឹងត្រែង សិស្សដែលត្រូវខ្មោចចូលជាសិស្ស អនុវិឡាល័យថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្ថិតក្នុងភូមិថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង លោកគ្រូអ្នកគ្រូបាននិមន្ត ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី មកប្រោះព្រំ ដើម្បីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងអស់នោះ ដែលសណ្ឋិតនៅដើមស្វាយចំនួន ៣ដើមធំៗដែលនៅក្នុងបរិវេណសាលារៀននោះ ក្រោយមកតេជគុណចន្ទមុនី បាននិមន្តទៅសាលាឆទាន នៃអាស្រមប្រាសាទព្រះគោ ដែលមនុស្សអគតិមួយចំនួនចោទប្រកាន់ថាជាវត្ត ។ ក្រោយពេល ព្រះអង្គចន្ទមុនី ធ្វើកិច្ចបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញពីដើមស្វាយទាំងនោះរួច ខ្មោចព្រាយទាំងនោះក៏ចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សជាច្រើននាក់ក្នុងពេលតែមួយដែលប្រមាណជា ជាង១០នាក់ ។ ហេតុអ្វីខ្មោចព្រាយអាចចូលសន្ធិតក្នុងបរិវេណអាស្រមនៃប្រាសាទព្រះគោនោះបាន (ក្រុមអគតិលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចថាជា វត្ត) អាចថាទីនោះមិនធ្លាប់បានធ្វីពិធីបញ្ចុះខ្សែរសីម់ា ឬ បច្ចុះអាថ័នជាកិច្ចការពារនោះទេ ជាចុងក្រោយខ្មោចព្រាយទាំងនោះដែលបានចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សបានចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេវិញ ក្រោយព្រះអង្គចន្ទមុនីបានសូត្រមន្តបាលីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញ ។<ref> Dai Khmer TV (2024) [https://www.facebook.com/share/v/ss98C8a1KHbkMEuP/?mibextid=oFDknk ព្រឹត្តិការណ៍ខ្មោចចូលនៅខេត្តស្ទឹងត្រែង], Social Media: Facebook, Publication: 04 September 2024 </ref> == ការពារលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ == មួយរយៈចុងក្រោយនេះ មានជនអគតិមួយចំនួន បានធ្វើការបង្ហោះជារូបភាព ឬ កាត់ត វីដេអូ ក្នុងន័យមាក់ងាយ តិះដៀល ដល់ព្រះពិក្ខុ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ។ ដើម្បីសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង លើកកម្ពស់ក្រមសីលធម៌ពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា ក្រុមបុរាណាចារ្យ និង ធ្វើការរបាយការណ៍ (Report) គ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ដែលជនអគតិ ទាំងអស់នោះបានធ្វើ ដើម្បីឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេខូច មិនអាចដំណើរការប្រើទៅបានជាបន្តទៀតតែម្ដង ។ យើងក៏សូមអំពាវនាវដល់សាធារណជនទាំងអស់ ចូលរួម Report គ្រប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេ ដើម្បីបន្តបិទនៅការបង្ហោះរូបភាពកាត់ត ក្នុងចេទនា នៃការបន្ថោកជំនឿសាសនានៅកម្ពុជា ។ == ឯកសារយោង == p02ujbq5yigxm2z7p8l122kp2hxdgob 337463 337462 2026-07-20T22:18:01Z ~2026-40756-89 52127 /* */ 337463 wikitext text/x-wiki == បុព្វហេតុនៃភាពល្បីល្បាញ == '''Causes of famous''' ព្រះអង្គធម្ម វនវាសី ចន្ទមុនី ត្រូវបានមហាជនចាប់អារម្មណ៍តាមរយៈការផុសរូបចែកចាយនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកគ្រូបង្រៀនធម៌ម្នាក់ ដែលបានលើកយកជើងព្រះអង្គចន្ទមុនីដាក់លើក្បាលរបស់ខ្លួន ហើយលោកគ្រូម្នាក់នោះត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាលោកវេជ្ជបណ្ឌិត "ថោងនីដាមុនី" ជាដំបូងការចែកចាយរូបភាពនេះត្រូវបានមហាជនបញ្ចេញមតិចូលទៅជេរត្មិះដៀលដល់លោកជាខ្លាំង ប៉ុន្តែក្រោយមក លោក ថោងនីដាមុនី បានចេញមកបកស្រាយដោយផ្ទាល់ ថានេះជាចេតនារបស់លោក និង ជាការស្ម័គចិត្តដោយខ្លួនឯង ដោយភាពជ្រះថ្លា មិនពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រះអង្គចន្ទមុនីនោះទេ ។ មហាជនចាប់ផ្ដើមចាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងទៅលើរឿងនេះ ព្រោះលោកថោងដាមុនី ជាមនុស្សដែលយល់ដឹងអំពីធម៌ព្រះពុទ្ធច្រើនហើយលោកកម្រទៅគោរពព្រះសង្ឃណាមួយដល់ថ្នាក់នេះណាស់ ដូចនេះហើយ មនុស្សជាច្រើនបានធ្វើការចុះទៅផ្ទាល់ដើម្បីសាកសួរធម៌ និង បញ្ហាផ្សេងៗក្នុងសាសនាដើម្បីឱ្យព្រះសង្ឃអង្គនេះបកស្រាយ ។ ការបកស្រាយព្រះធម៌ និង បុព្វហេតុសាសនា របស់ព្រះអង្គ អង្គនេះ គឺមានដំណើរប្លែកចម្លែក ធ្វើឱ្យសាធុជនទាំងពួងងាយយល់និងមិនដែលជួបពីមុនមកក្នុងរយៈពេលជាង ១០០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលមិនធ្លាប់មានព្រះសង្ឃណាមួយនៅកម្ពុជាអាចបកស្រាយបានក្បោះក្បាយដូចនេះណាស់ ដូចនេះហើយ ប្រជាជនជាច្រើនពាន់នាក់ចាប់ផ្ដើមចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ដើម្បីឱ្យលោកផ្ដល់នូវឱវាទ ហើយប្រជាប្រិយភាពរបស់លោកចាប់ផ្ដើមល្បីចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> SBM News (2023) [https://sbm.news/articles/6550552c7015ac9cd1a992f9 ផ្អើលស្រុកស្វាយចេក ព្រះអង្គធម្ម វន វាសី ចន្ទមុនី និមន្តទេសនាបុណ្យកឋិនទាននៅវត្តប្រាសាទ មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់រង់ចាំក្រាបបង្គំ], Website: sbm.news.com, Publication: 12, November 2023 </ref> == ព្រះអង្គសំដែងឫទ្ធិ == '''He manifest power''' អំឡុងពេលដែលព្រះអង្គចន្ទមុនីសម្ដែងធម៌ មនុស្សជាច្រើនចាប់ផ្ដើមសុំទឹកមន្តដែលលោកបានសូត្របាលីអដិ្ឋដ្ឋានក្នុងចិត្ត ហើយប្រើផ្លិតបក់ធម៌បាលីទាំងអស់នោះទៅប៉ះនិងដបទឹករបស់សាធុជន រឿងអភានិហា ដែលមិនគួរឱ្យជឿ ជំងឺធ្ងន់ប្រែជាស្រាល ជំងឺស្រាលប្រែទៅជា ជាសះស្បើយ សាធុជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបន្តចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ពីចំនួនរាប់ពាន់នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ ទៅជាចំនួនរាប់មុឺននាក់នៅក្នុងមួយថ្ងៃធ្វើឱ្យព្រះអង្គចន្ទមុនីមានភាពល្បីល្បាញទូទាំងប្រទេស ។ តាមរយៈរូបភាពបង្ហាញពីការជឿរបស់សាធុជនជាច្រើនមុឺននាក់ បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនមានអគតិយល់ថា នេះជាការរៀបចំរបស់ពួកឆបោកជាប្រព័ន្ធ ឬ មានការរៀបចំដោយអ្នកនយោបាយណាមួយ ចំពោះការលើកឡើងរបស់ជនអគតិទាំងនេះ ពួកគេមិនមានជាភស្តុតាងណាមួយបង្ហាញឡើយ ក្រោយពីការបកស្រាយដោយអារម្មណ៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ។ មានព្រះសង្ឃមួយចំនួន ដោយការច្រណែនឈ្នានីស មានសង្ឃដីកាថា ព្រះសង្ឃដែលសម្ដែងបដិហារ្យ និងត្រូវដាច់អបិត្តិបរាជិក ពីព្រោះតាមច្បាប់ធម្មវិន័យ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានហាមសាវគ្គរបស់ព្រះអង្គក្នុងការសម្ដែងបដិហារ្យ ហើយនេះជាការយល់ខុសរបស់ព្រះសង្ឃមួយចំនួននោះ ការសម្ដែងបដិហារ្យ គឺការបង្ហាញឱ្យឃើញនិងភ្នែក ចំណែកឯព្រះអង្គចន្ទមុនី លោកសម្ដែងឬទ្ធិទៅវិញទេ ព្រោះមិនអាចមើលឃើញនិងភ្នែក ។ * អគតិជនមួយចំនួនបាននិយាថា មនុស្សឈឺហើយជាវិញគឺជាការរៀបចំបោកជាប្រព័ន្ធដើម្បីឱ្យលោកចន្ទមុនីល្បី នេះជាការលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចពីជនអគតិទាំងនោះសុទ្ធសាធ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចុះទៅសួរផ្ទាល់មនុស្សចំនួន 500នាក់ អំពីការឈឺនៃជំងឺខុសគ្នារបស់ពួកគេ ហើយពួកគេ បានប្រាប់លម្អិតពីការជាពីជំងឺ ដែលអារម្មណ៍ពួកគេផ្ទាល់ទទួលបានគឺជាការពិត ។ == ការជាពីជំងឺមហារីក == '''Cancer recovery''' មនុស្សរាប់មុឺននាក់ដែលប៉ងទៅជួបព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ដើម្បីសុំទឹកមន្តយកមកព្យាបាលជំងឺ ក្នុងនោះមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតជំងឺមហារីក ហើយពួកគេបានជាសះស្បើយឡើងវិញក្រោយពេលពួកគេបានបានបន់ស្រន់បារមីរបស់លោកចន្ទមុនី និង wahtមួយចំនួនទៀតជាសះស្បើយពីជំងឺមហារីកតាមរយៈការទទួលទានទឹកមន្ត ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យបានចុះទៅស្រាវជ្រាវសាកស្ទួរផ្ទាល់ទៅលើមនុស្សចំនួន ១៥០នាក់ សួរនាំពួកគេពីជំងឺមហារីក និង ការព្យាបាលរបស់ពួកគេតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ ការផឹកថ្នាំពេទ្យ និង ទៅមន្ទីរពេទ្យដើម្បីទទួលសេវ៉ាកម្មព្យាបាលជំងឺរបស់ពួកគេផ្ទាល់ ។ ជំងឺមហារីក មានច្រើនប្រភេទ ពីកម្រិតស្រាលរហូតដល់កម្រិតធ្ងន់ ហើយពិបាកក្នុងការព្យាបាលណាស់ ព្រោះជំងឺមានការវិវត្តន៍លឿន អ្នកដែលមានជំងឺមហារីកអាចត្រឹមលេបថ្នាំពន្យាពេលនិងកាត់បន្ថយការឈឺចាប់ប៉ុនណោះ ។ ពួកគេបានផ្ដល់នូវពត៌មាននៃជំងឺមហារីករបស់ពួកគេពី ១ឆ្នាំ រហូតទៅដល់ ៤ឆ្នាំ ហើយអ្នកមួយចំនួនបានទៅទទួលការព្យាបាលនៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែការព្យបាលទាំងនោះមិនបាធ្វើឱ្យពួកគេជាសះស្បើយឡើយ ហើយពួកគេបែរជានិយាយស្របគ្នាត្រង់ចំនុចមួយដែលខ្លួនពួកគេទទួលបាននោះគឺជំងឺមហារីករបស់ពួកគេគឺជាសះស្បើយ ពីដុំពករីកធំ ទៅជាដុំពកតូចប៉ុនកូនដៃ ឬ ដុំពកទាំងនោះបានរលាយបាត់ចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេ ក្រោយពេលពួកគេបានទទួលទានទឹកមន្តរបស់ព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ។ == រឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃ == '''Mystery in the forest''' មនុស្សជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកតែងតែចង់ដឹងរឿងអាថ៍កំបាំងនៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះ ហើយរឿងអាថ៍កំបាំងជាច្រើនត្រូវបានលើកមកនិយាយតៗគ្នា ហើយពេលខ្លះរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបានមនុស្សជំនាន់មុនធ្វើការកត់ត្រាទុកទៀតផង ដូចជារឿងមានព្រះ មានទេវតាមានវិញាណខ្មោច និង មានពួកបីសាចផ្សេងៗ ហើយមនុស្សខ្លះបានជឿរឿងនេះ ហើយមនុស្សខ្លះទៀតមិនបានជឿរឿងទាំងអស់នេះទេ ប៉ុន្តែរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបាន មនុស្សជំនាន់មុនដែលរស់នៅតំបន់ផ្សេងៗគ្នាសោះ ប៉ុន្តែពួកគេបានធ្វើកំណត់ត្រាដូចគ្នានៅទូទាំងពិភពលោក ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនី អំឡុងពេលព្រះអង្គធ្វើធុតង្គក្នុងព្រៃ ព្រះអង្គបានជួបរឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃជាច្រើន ហើយព្រះអង្គបានបកស្រាយអំពីបទពីសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលបានជួបប្រទះនៅរឿងចម្លែកទាំងអស់នេះផងដែរ ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនីមានសង្ឃដីកាថា ខ្លួនតេជគុណផ្ទាល់បានជួបមនុស្សទាបៗ ហើយពួកគេបានស្ម័កមកជួយលោក តាមរយៈការបញ្ជាររបស់នរណាម្នាក់ ពេលធ្វើកិច្ចការហើយពួកគេក៍ត្រឡប់ទៅវិញ មនុស្សអាថ៍កំបាំងដែលបង្ហាញខ្លួនហើយបាត់ទៅវិញនោះ ពួកគេប្រហែលជាអាចស្ថិតនៅក្នុងច្រកអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលធ្វើការតភ្ជាប់មកកាន់ទីនេះ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឱ្យឈ្មោះថា (Wormhole) ដែលមានន័យថាពួកគេស្ថិតនៅក្នុងផែនដីរបស់យើង ប៉ុន្តែពួកគេស្ថិតក្នុងទីអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ ឬ ច្រកដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡមួយផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែពួកគេធ្វើដំណើរតាមរយៈល្បឿនពន្លឺ ដែលនៅក្នុងគម្ពីរសាសនានៅកម្ពុជាសម្គាល់ថា ភពទេវតា ឬ ភពយក្ស ឬ ភពរបស់មនុស្សមួយក្រុមផ្សេងទៀតដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡផ្សេង ការមានសង្ឃដីការបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានថាពិត ឬ ក៏អត់ទេ ប៉ុន្តែសង្ឃដីកាទាំងអស់មានកត់ត្រាដូចគ្នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរគ្រប់សាសនាទូទាំងពិភពលោកផងដែរ ។ ការរៀបរាប់បទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនចូលទៅត្មិះដៀលដល់ព្រះអង្គផងដែរ ថាជាការប្រឌិតឡើងដើម្បីបោកប្រាស ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវចាំថា អ្នកបួសគឺពោលពាក្យសច្ចៈ និង មិនកុហក់ ទើបបារមីតាមថែរក្សា បើសិនជាលោកចន្ទមុនីពិតជាកុហក់មែន លោក និង ដាច់អបត្តិដាច់សីល និង មិនមានឬទ្ធិទៀតនោះទេ ប៉ុន្តែគឺផ្ទុយស្រឡះពីព្រោះលោកបានរៀបរាប់រឿងនេះតាំងពីមុនដំបូង តាំងពីមិនទាន់មានសាធុជនមានជំនឿច្រើនលើសលប់មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ សង្ឃដីការបស់លោក មានកត់ត្រានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ហើយមានភាពដូចគ្នាទៅនិងទ្រឹស្ដីរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទៀតផង ផ្ទុយទៅវិញជនដែលចោទលាបពណ៌ទៅវិញទេ ដែលពួកគេមិនមានអ្វីជាសំអាងសោះ ។ == ការរំលោភលើព្រះរាជក្រឹត == '''Violation of the Royal Decree''' រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលត្មិះដៀល ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយណាមួយជាសាធារណៈពួកគេត្រូវប្រឈមមុខនិងច្បាប់ដាក់ទោស ព្រោះពួកគេបានរំលោភលើការសម្រេចចិត្ត របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានតែងតាំង ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី ជាសម្ដេចព្រះរាជគ្រូបញ្ញាញាណ ដែលចុះក្នុងព្រះរាជក្រឹតលេខ (នស/រកត/០៥២៣/៩៤១) ។ រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលធ្វើការត្មិះដៀលមើលងាយ ដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី នោះក៏និងមានន័យថា ពួកគេបានមើលងាយដល់ព្រះគំនិត របស់អង្គ ព្រះមហាក្សត្រដូចគ្នា ដែលបានតែងតាំងដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី ដូចនេះហើយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច ត្រូវស្រាវជ្រាវចាប់បុគ្គលនោះយកទៅផ្ដន្ទាទោស ។ == សេចក្ដីក្រើនរំលឹក == បុគ្គលដែលបានប្រមាថ ព្រះធម្មវនវាសីចន្ទមុនី ដោយរូបភាពបើកចំហណាមួយ អ្នកត្រូវចាំថា អ្នកបានប្រមាថសាវគ្គរបស់ព្រះដែលបានរៀបចំឱ្យលោកសង្ឃអង្គនេះចេញមកលើកសាសនាព្រះពុទ្ធឡើងវិញ ។ '''ផលបាបដែលអ្នកទទួលបានរួមមាន៖''' * ផលលំបាកនៃខ្សែរជីវិត (ដំណើរថយក្រោយ) * ផលលំបាកដែលគ្មានអ្នកដទៃមកជួយ * សេចក្ដីប្រមាថ បុគ្គលមានសីល និង ជួបផលអាក្រក់នាពេលក្រោយ ដោយ ឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ * ធ្លាក់នរក ៧ជាន់ ប្រសិនបើប្រមាថលើបុគ្គលសម្រេចឈាន ។ == សេចក្ដីពន្យល់ == មាន Video មួយបានផុសពី សិស្សានុសិស្សប៉ុន្មាននាក់ ត្រូវខ្មោចចូលក្នុងទីវត្តអារាម នៅថ្ងៃទី4 ខែកញ្ញ ឆ្នាំ 2024 ហើយអ្នកមួយចំនួនបានចូលទៅត្មិះដៀល និង ចោទប្រកាន់លាបពណ៌ថាជាការសម្ដែង ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នេះគឺជារឿងពិត សិស្សានុសិស្សទាំងនេះត្រូវខ្មោចចូលមកជារឿយៗ 2-3 ខែមុនព្រះអង្គចន្ទមុនីនិមន្តទៅទៀត ម្ដាយឪពុកពួកគេបានយកទៅពេទ្យពិនិត្យសុខភាព តែខាងពេទ្យឆ្លើយថាមិនមានកើតអីនោះទេ គាប់ជួនព្រះអង្គចន្ទមុនីបាននិមន្តទៅខេត្តស្ទឹងត្រែង សិស្សដែលត្រូវខ្មោចចូលជាសិស្ស អនុវិឡាល័យថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្ថិតក្នុងភូមិថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង លោកគ្រូអ្នកគ្រូបាននិមន្ត ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី មកប្រោះព្រំ ដើម្បីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងអស់នោះ ដែលសណ្ឋិតនៅដើមស្វាយចំនួន ៣ដើមធំៗដែលនៅក្នុងបរិវេណសាលារៀននោះ ក្រោយមកតេជគុណចន្ទមុនី បាននិមន្តទៅសាលាឆទាន នៃអាស្រមប្រាសាទព្រះគោ ដែលមនុស្សអគតិមួយចំនួនចោទប្រកាន់ថាជាវត្ត ។ ក្រោយពេល ព្រះអង្គចន្ទមុនី ធ្វើកិច្ចបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញពីដើមស្វាយទាំងនោះរួច ខ្មោចព្រាយទាំងនោះក៏ចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សជាច្រើននាក់ក្នុងពេលតែមួយដែលប្រមាណជា ជាង១០នាក់ ។ ហេតុអ្វីខ្មោចព្រាយអាចចូលសន្ធិតក្នុងបរិវេណអាស្រមនៃប្រាសាទព្រះគោនោះបាន (ក្រុមអគតិលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចថាជា វត្ត) អាចថាទីនោះមិនធ្លាប់បានធ្វីពិធីបញ្ចុះខ្សែរសីម់ា ឬ បច្ចុះអាថ័នជាកិច្ចការពារនោះទេ ជាចុងក្រោយខ្មោចព្រាយទាំងនោះដែលបានចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សបានចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេវិញ ក្រោយព្រះអង្គចន្ទមុនីបានសូត្រមន្តបាលីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញ ។<ref> Dai Khmer TV (2024) [https://www.facebook.com/share/v/ss98C8a1KHbkMEuP/?mibextid=oFDknk ព្រឹត្តិការណ៍ខ្មោចចូលនៅខេត្តស្ទឹងត្រែង], Social Media: Facebook, Publication: 04 September 2024 </ref> == ការពារលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ == មួយរយៈចុងក្រោយនេះ មានជនអគតិមួយចំនួន បានធ្វើការបង្ហោះជារូបភាព ឬ កាត់ត វីដេអូ ក្នុងន័យមាក់ងាយ តិះដៀល ដល់ព្រះពិក្ខុ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ។ ដើម្បីសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង លើកកម្ពស់ក្រមសីលធម៌ពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា ក្រុមបុរាណាចារ្យ និង ធ្វើការរបាយការណ៍ (Report) គ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ដែលជនអគតិ ទាំងអស់នោះបានធ្វើ ដើម្បីឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេខូច មិនអាចដំណើរការប្រើទៅបានជាបន្តទៀតតែម្ដង ។ យើងក៏សូមអំពាវនាវដល់សាធារណជនទាំងអស់ ចូលរួម Report គ្រប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេ ដើម្បីបន្តបិទនៅការបង្ហោះរូបភាពកាត់ត ក្នុងចេទនា នៃការបន្ថោកជំនឿសាសនានៅកម្ពុជា ។ == ឯកសារយោង == b0to9aseqxsp20hv774rkzjjz45otwd 337464 337463 2026-07-20T22:20:15Z ~2026-40756-89 52127 /* បុព្វហេតុនៃភាពល្បីល្បាញ */ 337464 wikitext text/x-wiki == ព្រះអង្គសំដែងឫទ្ធិ == '''He manifest power''' អំឡុងពេលដែលព្រះអង្គចន្ទមុនីសម្ដែងធម៌ មនុស្សជាច្រើនចាប់ផ្ដើមសុំទឹកមន្តដែលលោកបានសូត្របាលីអដិ្ឋដ្ឋានក្នុងចិត្ត ហើយប្រើផ្លិតបក់ធម៌បាលីទាំងអស់នោះទៅប៉ះនិងដបទឹករបស់សាធុជន រឿងអភានិហា ដែលមិនគួរឱ្យជឿ ជំងឺធ្ងន់ប្រែជាស្រាល ជំងឺស្រាលប្រែទៅជា ជាសះស្បើយ សាធុជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបន្តចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ពីចំនួនរាប់ពាន់នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ ទៅជាចំនួនរាប់មុឺននាក់នៅក្នុងមួយថ្ងៃធ្វើឱ្យព្រះអង្គចន្ទមុនីមានភាពល្បីល្បាញទូទាំងប្រទេស ។ តាមរយៈរូបភាពបង្ហាញពីការជឿរបស់សាធុជនជាច្រើនមុឺននាក់ បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនមានអគតិយល់ថា នេះជាការរៀបចំរបស់ពួកឆបោកជាប្រព័ន្ធ ឬ មានការរៀបចំដោយអ្នកនយោបាយណាមួយ ចំពោះការលើកឡើងរបស់ជនអគតិទាំងនេះ ពួកគេមិនមានជាភស្តុតាងណាមួយបង្ហាញឡើយ ក្រោយពីការបកស្រាយដោយអារម្មណ៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ។ មានព្រះសង្ឃមួយចំនួន ដោយការច្រណែនឈ្នានីស មានសង្ឃដីកាថា ព្រះសង្ឃដែលសម្ដែងបដិហារ្យ និងត្រូវដាច់អបិត្តិបរាជិក ពីព្រោះតាមច្បាប់ធម្មវិន័យ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានហាមសាវគ្គរបស់ព្រះអង្គក្នុងការសម្ដែងបដិហារ្យ ហើយនេះជាការយល់ខុសរបស់ព្រះសង្ឃមួយចំនួននោះ ការសម្ដែងបដិហារ្យ គឺការបង្ហាញឱ្យឃើញនិងភ្នែក ចំណែកឯព្រះអង្គចន្ទមុនី លោកសម្ដែងឬទ្ធិទៅវិញទេ ព្រោះមិនអាចមើលឃើញនិងភ្នែក ។ * អគតិជនមួយចំនួនបាននិយាថា មនុស្សឈឺហើយជាវិញគឺជាការរៀបចំបោកជាប្រព័ន្ធដើម្បីឱ្យលោកចន្ទមុនីល្បី នេះជាការលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចពីជនអគតិទាំងនោះសុទ្ធសាធ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចុះទៅសួរផ្ទាល់មនុស្សចំនួន 500នាក់ អំពីការឈឺនៃជំងឺខុសគ្នារបស់ពួកគេ ហើយពួកគេ បានប្រាប់លម្អិតពីការជាពីជំងឺ ដែលអារម្មណ៍ពួកគេផ្ទាល់ទទួលបានគឺជាការពិត ។ == ការជាពីជំងឺមហារីក == '''Cancer recovery''' មនុស្សរាប់មុឺននាក់ដែលប៉ងទៅជួបព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ដើម្បីសុំទឹកមន្តយកមកព្យាបាលជំងឺ ក្នុងនោះមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតជំងឺមហារីក ហើយពួកគេបានជាសះស្បើយឡើងវិញក្រោយពេលពួកគេបានបានបន់ស្រន់បារមីរបស់លោកចន្ទមុនី និង wahtមួយចំនួនទៀតជាសះស្បើយពីជំងឺមហារីកតាមរយៈការទទួលទានទឹកមន្ត ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យបានចុះទៅស្រាវជ្រាវសាកស្ទួរផ្ទាល់ទៅលើមនុស្សចំនួន ១៥០នាក់ សួរនាំពួកគេពីជំងឺមហារីក និង ការព្យាបាលរបស់ពួកគេតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ ការផឹកថ្នាំពេទ្យ និង ទៅមន្ទីរពេទ្យដើម្បីទទួលសេវ៉ាកម្មព្យាបាលជំងឺរបស់ពួកគេផ្ទាល់ ។ ជំងឺមហារីក មានច្រើនប្រភេទ ពីកម្រិតស្រាលរហូតដល់កម្រិតធ្ងន់ ហើយពិបាកក្នុងការព្យាបាលណាស់ ព្រោះជំងឺមានការវិវត្តន៍លឿន អ្នកដែលមានជំងឺមហារីកអាចត្រឹមលេបថ្នាំពន្យាពេលនិងកាត់បន្ថយការឈឺចាប់ប៉ុនណោះ ។ ពួកគេបានផ្ដល់នូវពត៌មាននៃជំងឺមហារីករបស់ពួកគេពី ១ឆ្នាំ រហូតទៅដល់ ៤ឆ្នាំ ហើយអ្នកមួយចំនួនបានទៅទទួលការព្យាបាលនៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែការព្យបាលទាំងនោះមិនបាធ្វើឱ្យពួកគេជាសះស្បើយឡើយ ហើយពួកគេបែរជានិយាយស្របគ្នាត្រង់ចំនុចមួយដែលខ្លួនពួកគេទទួលបាននោះគឺជំងឺមហារីករបស់ពួកគេគឺជាសះស្បើយ ពីដុំពករីកធំ ទៅជាដុំពកតូចប៉ុនកូនដៃ ឬ ដុំពកទាំងនោះបានរលាយបាត់ចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេ ក្រោយពេលពួកគេបានទទួលទានទឹកមន្តរបស់ព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ។ == រឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃ == '''Mystery in the forest''' មនុស្សជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកតែងតែចង់ដឹងរឿងអាថ៍កំបាំងនៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះ ហើយរឿងអាថ៍កំបាំងជាច្រើនត្រូវបានលើកមកនិយាយតៗគ្នា ហើយពេលខ្លះរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបានមនុស្សជំនាន់មុនធ្វើការកត់ត្រាទុកទៀតផង ដូចជារឿងមានព្រះ មានទេវតាមានវិញាណខ្មោច និង មានពួកបីសាចផ្សេងៗ ហើយមនុស្សខ្លះបានជឿរឿងនេះ ហើយមនុស្សខ្លះទៀតមិនបានជឿរឿងទាំងអស់នេះទេ ប៉ុន្តែរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបាន មនុស្សជំនាន់មុនដែលរស់នៅតំបន់ផ្សេងៗគ្នាសោះ ប៉ុន្តែពួកគេបានធ្វើកំណត់ត្រាដូចគ្នានៅទូទាំងពិភពលោក ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនី អំឡុងពេលព្រះអង្គធ្វើធុតង្គក្នុងព្រៃ ព្រះអង្គបានជួបរឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃជាច្រើន ហើយព្រះអង្គបានបកស្រាយអំពីបទពីសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលបានជួបប្រទះនៅរឿងចម្លែកទាំងអស់នេះផងដែរ ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនីមានសង្ឃដីកាថា ខ្លួនតេជគុណផ្ទាល់បានជួបមនុស្សទាបៗ ហើយពួកគេបានស្ម័កមកជួយលោក តាមរយៈការបញ្ជាររបស់នរណាម្នាក់ ពេលធ្វើកិច្ចការហើយពួកគេក៍ត្រឡប់ទៅវិញ មនុស្សអាថ៍កំបាំងដែលបង្ហាញខ្លួនហើយបាត់ទៅវិញនោះ ពួកគេប្រហែលជាអាចស្ថិតនៅក្នុងច្រកអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលធ្វើការតភ្ជាប់មកកាន់ទីនេះ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឱ្យឈ្មោះថា (Wormhole) ដែលមានន័យថាពួកគេស្ថិតនៅក្នុងផែនដីរបស់យើង ប៉ុន្តែពួកគេស្ថិតក្នុងទីអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ ឬ ច្រកដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡមួយផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែពួកគេធ្វើដំណើរតាមរយៈល្បឿនពន្លឺ ដែលនៅក្នុងគម្ពីរសាសនានៅកម្ពុជាសម្គាល់ថា ភពទេវតា ឬ ភពយក្ស ឬ ភពរបស់មនុស្សមួយក្រុមផ្សេងទៀតដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡផ្សេង ការមានសង្ឃដីការបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានថាពិត ឬ ក៏អត់ទេ ប៉ុន្តែសង្ឃដីកាទាំងអស់មានកត់ត្រាដូចគ្នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរគ្រប់សាសនាទូទាំងពិភពលោកផងដែរ ។ ការរៀបរាប់បទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនចូលទៅត្មិះដៀលដល់ព្រះអង្គផងដែរ ថាជាការប្រឌិតឡើងដើម្បីបោកប្រាស ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវចាំថា អ្នកបួសគឺពោលពាក្យសច្ចៈ និង មិនកុហក់ ទើបបារមីតាមថែរក្សា បើសិនជាលោកចន្ទមុនីពិតជាកុហក់មែន លោក និង ដាច់អបត្តិដាច់សីល និង មិនមានឬទ្ធិទៀតនោះទេ ប៉ុន្តែគឺផ្ទុយស្រឡះពីព្រោះលោកបានរៀបរាប់រឿងនេះតាំងពីមុនដំបូង តាំងពីមិនទាន់មានសាធុជនមានជំនឿច្រើនលើសលប់មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ សង្ឃដីការបស់លោក មានកត់ត្រានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ហើយមានភាពដូចគ្នាទៅនិងទ្រឹស្ដីរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទៀតផង ផ្ទុយទៅវិញជនដែលចោទលាបពណ៌ទៅវិញទេ ដែលពួកគេមិនមានអ្វីជាសំអាងសោះ ។ == ការរំលោភលើព្រះរាជក្រឹត == '''Violation of the Royal Decree''' រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលត្មិះដៀល ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយណាមួយជាសាធារណៈពួកគេត្រូវប្រឈមមុខនិងច្បាប់ដាក់ទោស ព្រោះពួកគេបានរំលោភលើការសម្រេចចិត្ត របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានតែងតាំង ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី ជាសម្ដេចព្រះរាជគ្រូបញ្ញាញាណ ដែលចុះក្នុងព្រះរាជក្រឹតលេខ (នស/រកត/០៥២៣/៩៤១) ។ រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលធ្វើការត្មិះដៀលមើលងាយ ដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី នោះក៏និងមានន័យថា ពួកគេបានមើលងាយដល់ព្រះគំនិត របស់អង្គ ព្រះមហាក្សត្រដូចគ្នា ដែលបានតែងតាំងដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី ដូចនេះហើយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច ត្រូវស្រាវជ្រាវចាប់បុគ្គលនោះយកទៅផ្ដន្ទាទោស ។ == សេចក្ដីក្រើនរំលឹក == បុគ្គលដែលបានប្រមាថ ព្រះធម្មវនវាសីចន្ទមុនី ដោយរូបភាពបើកចំហណាមួយ អ្នកត្រូវចាំថា អ្នកបានប្រមាថសាវគ្គរបស់ព្រះដែលបានរៀបចំឱ្យលោកសង្ឃអង្គនេះចេញមកលើកសាសនាព្រះពុទ្ធឡើងវិញ ។ '''ផលបាបដែលអ្នកទទួលបានរួមមាន៖''' * ផលលំបាកនៃខ្សែរជីវិត (ដំណើរថយក្រោយ) * ផលលំបាកដែលគ្មានអ្នកដទៃមកជួយ * សេចក្ដីប្រមាថ បុគ្គលមានសីល និង ជួបផលអាក្រក់នាពេលក្រោយ ដោយ ឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ * ធ្លាក់នរក ៧ជាន់ ប្រសិនបើប្រមាថលើបុគ្គលសម្រេចឈាន ។ == សេចក្ដីពន្យល់ == មាន Video មួយបានផុសពី សិស្សានុសិស្សប៉ុន្មាននាក់ ត្រូវខ្មោចចូលក្នុងទីវត្តអារាម នៅថ្ងៃទី4 ខែកញ្ញ ឆ្នាំ 2024 ហើយអ្នកមួយចំនួនបានចូលទៅត្មិះដៀល និង ចោទប្រកាន់លាបពណ៌ថាជាការសម្ដែង ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នេះគឺជារឿងពិត សិស្សានុសិស្សទាំងនេះត្រូវខ្មោចចូលមកជារឿយៗ 2-3 ខែមុនព្រះអង្គចន្ទមុនីនិមន្តទៅទៀត ម្ដាយឪពុកពួកគេបានយកទៅពេទ្យពិនិត្យសុខភាព តែខាងពេទ្យឆ្លើយថាមិនមានកើតអីនោះទេ គាប់ជួនព្រះអង្គចន្ទមុនីបាននិមន្តទៅខេត្តស្ទឹងត្រែង សិស្សដែលត្រូវខ្មោចចូលជាសិស្ស អនុវិឡាល័យថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្ថិតក្នុងភូមិថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង លោកគ្រូអ្នកគ្រូបាននិមន្ត ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី មកប្រោះព្រំ ដើម្បីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងអស់នោះ ដែលសណ្ឋិតនៅដើមស្វាយចំនួន ៣ដើមធំៗដែលនៅក្នុងបរិវេណសាលារៀននោះ ក្រោយមកតេជគុណចន្ទមុនី បាននិមន្តទៅសាលាឆទាន នៃអាស្រមប្រាសាទព្រះគោ ដែលមនុស្សអគតិមួយចំនួនចោទប្រកាន់ថាជាវត្ត ។ ក្រោយពេល ព្រះអង្គចន្ទមុនី ធ្វើកិច្ចបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញពីដើមស្វាយទាំងនោះរួច ខ្មោចព្រាយទាំងនោះក៏ចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សជាច្រើននាក់ក្នុងពេលតែមួយដែលប្រមាណជា ជាង១០នាក់ ។ ហេតុអ្វីខ្មោចព្រាយអាចចូលសន្ធិតក្នុងបរិវេណអាស្រមនៃប្រាសាទព្រះគោនោះបាន (ក្រុមអគតិលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចថាជា វត្ត) អាចថាទីនោះមិនធ្លាប់បានធ្វីពិធីបញ្ចុះខ្សែរសីម់ា ឬ បច្ចុះអាថ័នជាកិច្ចការពារនោះទេ ជាចុងក្រោយខ្មោចព្រាយទាំងនោះដែលបានចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សបានចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេវិញ ក្រោយព្រះអង្គចន្ទមុនីបានសូត្រមន្តបាលីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញ ។<ref> Dai Khmer TV (2024) [https://www.facebook.com/share/v/ss98C8a1KHbkMEuP/?mibextid=oFDknk ព្រឹត្តិការណ៍ខ្មោចចូលនៅខេត្តស្ទឹងត្រែង], Social Media: Facebook, Publication: 04 September 2024 </ref> == ការពារលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ == មួយរយៈចុងក្រោយនេះ មានជនអគតិមួយចំនួន បានធ្វើការបង្ហោះជារូបភាព ឬ កាត់ត វីដេអូ ក្នុងន័យមាក់ងាយ តិះដៀល ដល់ព្រះពិក្ខុ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ។ ដើម្បីសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង លើកកម្ពស់ក្រមសីលធម៌ពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា ក្រុមបុរាណាចារ្យ និង ធ្វើការរបាយការណ៍ (Report) គ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ដែលជនអគតិ ទាំងអស់នោះបានធ្វើ ដើម្បីឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេខូច មិនអាចដំណើរការប្រើទៅបានជាបន្តទៀតតែម្ដង ។ យើងក៏សូមអំពាវនាវដល់សាធារណជនទាំងអស់ ចូលរួម Report គ្រប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេ ដើម្បីបន្តបិទនៅការបង្ហោះរូបភាពកាត់ត ក្នុងចេទនា នៃការបន្ថោកជំនឿសាសនានៅកម្ពុជា ។ == ឯកសារយោង == i5byvazadl0hqzna45onevx8ns3ls8m 337465 337464 2026-07-20T22:24:01Z Morkoz 52121 Undid ៣ revisions from [[Special:Diff/337462|337462]] until [[Special:Diff/337464|337464]] unexplained content removal 337465 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFA500;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 1px 0px yellow;> '''ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Preah Dhamma Vanak Veasei Chanmoni.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |'''Preah Dhamma Vanak Veasei Chanmoni''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''បាវចនា''' | [[File:Flag of Buddhism.svg|20px]] ទង់ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាម''' | វនវាសី ចន្ទមុនី |- style="vertical-align:center;" |'''គោរម្យងារ''' | ព្រះសង្ឃាធិបតី ធម្មវនវាសីចន្ទមុនី |- style="vertical-align:center;" |'''ឋានៈសង្ឃ''' | សង្ឃរាជាគណៈថ្នាក់កិត្តយស |- style="vertical-align:center;" |'''ឋានៈចាត់តាំង''' | សម្ដេចព្រះរាជគ្រូបញ្ញាញាណ |- style="vertical-align:center;" |'''សង្ឃរាជាគណៈ''' | ថ្នាក់ មហានិកាយ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះរាជក្រឹត្យ''' | នស/រកត/០៥២៣/៩៤១ |- style="vertical-align:center;" |'''រយៈពេលបួសមិនប្រាកដ''' | ១០ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះកំណើតមិនប្រាកដ''' | ស៊ុន ចាន់វីរៈ |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំកំណើតមិនប្រាកដ''' | ១៩៩៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ឪពុកម្ដាយ''' <br> '''(ជំនាន់ទី៣)''' | ត្រូវជាកូនចិញ្ចឹម |- style="vertical-align:center;" |'''ការប្រើប្រាសភាសា''' |​[[ភាសាខ្មែរ]], [[អង់គ្លេស]], [[ចិន]], [[បារាំង]], [[ថៃ]], [[សំស្ក្រឹត]], [[ភាសាបាលី]], ភាសាអមនុស្ស និង ភាសាផ្សេងៗទៀត |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រូឧបជ្ឈាយ៍''' | ព្រះពុទ្ធាចារ្យ |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំប្រសូត (សង្ស័យ)''' | ១៩១៣ |- style="vertical-align:center;" |'''រយៈពេលបួស (សង្ស័យ)''' | ១១១ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រឿងឥស្សរិយយស''' | មុនីសារភ័ណ្ឌ ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឈន៍ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះរាជក្រឹត្យ''' | នស/រកត/១១២៣/២៤២៨ |- style="vertical-align:center;" |'''វត្តអារាម''' | វត្តចន្ទប្បជោត្តនារាម <br> ហៅវត្តតាសុត <br> [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] |} '''ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី''' ([[អង់គ្លេស]]: Preah Dhamma Vanak Veasei Chanmoni) នាមកំណើត: (ស៊ុន ចាន់វីរៈ) ឆ្នាំកំណើត ១៩៩៦ លោកជា ចៅអធិការវត្ត ចន្ទប្បជោត្តនារាម "ហៅវត្តាសុត" ស្ថិតនៅភូមិប៉ាតឡាង ឃុំក្រាំងលាវ ស្រុករលាប្អៀរ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ លោកជាព្រះសង្ឃដែលមានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងរយៈពេល ៥៥ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលគិតចាប់ពីការយាងចូលព្រះទិវង្គត របស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] ឆ្នាំ ១៩៦៩ ។ តាមរយៈកាយវិកា និង ចំណេះដឹងដ៏ទូលំទូលាយរបស់លោក ត្រូវបានមហាជនដាក់ការសង្ស័យថាលោក អាចមានជន្មាយុច្រើនជាងនេះ ។ លោកជាព្រះសង្ឃមួយអង្គ ដែលចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រៃដើម្បីធ្វើបដិបត្តិធម៌ ហើយនៅពេលដែលលោកចេញមកវិញ ត្រូវបានមហាជនហៅសម្គាល់ថា "សង្ឃធុតង្គ" ដែលមានន័យថាសង្ឃដែលគ្មានកិលេស ។<ref>Domrey News (2023) [https://domreynews.com/news-detail/331 ប្រវត្តិ ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទ មុនី ដែលកំពុងល្បី នៅខេត្តកំពង់ឆ្នាំង!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240602185903/https://domreynews.com/news-detail/331 |date=2024-06-02 }}, Website: domreynews.com, Publication: December, 2023</ref> == បុព្វហេតុនៃភាពល្បីល្បាញ == '''Causes of famous''' ព្រះអង្គធម្ម វនវាសី ចន្ទមុនី ត្រូវបានមហាជនចាប់អារម្មណ៍តាមរយៈការផុសរូបចែកចាយនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកគ្រូបង្រៀនធម៌ម្នាក់ ដែលបានលើកយកជើងព្រះអង្គចន្ទមុនីដាក់លើក្បាលរបស់ខ្លួន ហើយលោកគ្រូម្នាក់នោះត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាលោកវេជ្ជបណ្ឌិត "ថោងនីដាមុនី" ជាដំបូងការចែកចាយរូបភាពនេះត្រូវបានមហាជនបញ្ចេញមតិចូលទៅជេរត្មិះដៀលដល់លោកជាខ្លាំង ប៉ុន្តែក្រោយមក លោក ថោងនីដាមុនី បានចេញមកបកស្រាយដោយផ្ទាល់ ថានេះជាចេតនារបស់លោក និង ជាការស្ម័គចិត្តដោយខ្លួនឯង ដោយភាពជ្រះថ្លា មិនពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រះអង្គចន្ទមុនីនោះទេ ។ មហាជនចាប់ផ្ដើមចាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងទៅលើរឿងនេះ ព្រោះលោកថោងដាមុនី ជាមនុស្សដែលយល់ដឹងអំពីធម៌ព្រះពុទ្ធច្រើនហើយលោកកម្រទៅគោរពព្រះសង្ឃណាមួយដល់ថ្នាក់នេះណាស់ ដូចនេះហើយ មនុស្សជាច្រើនបានធ្វើការចុះទៅផ្ទាល់ដើម្បីសាកសួរធម៌ និង បញ្ហាផ្សេងៗក្នុងសាសនាដើម្បីឱ្យព្រះសង្ឃអង្គនេះបកស្រាយ ។ ការបកស្រាយព្រះធម៌ និង បុព្វហេតុសាសនា របស់ព្រះអង្គ អង្គនេះ គឺមានដំណើរប្លែកចម្លែក ធ្វើឱ្យសាធុជនទាំងពួងងាយយល់និងមិនដែលជួបពីមុនមកក្នុងរយៈពេលជាង ១០០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលមិនធ្លាប់មានព្រះសង្ឃណាមួយនៅកម្ពុជាអាចបកស្រាយបានក្បោះក្បាយដូចនេះណាស់ ដូចនេះហើយ ប្រជាជនជាច្រើនពាន់នាក់ចាប់ផ្ដើមចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ដើម្បីឱ្យលោកផ្ដល់នូវឱវាទ ហើយប្រជាប្រិយភាពរបស់លោកចាប់ផ្ដើមល្បីចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> SBM News (2023) [https://sbm.news/articles/6550552c7015ac9cd1a992f9 ផ្អើលស្រុកស្វាយចេក ព្រះអង្គធម្ម វន វាសី ចន្ទមុនី និមន្តទេសនាបុណ្យកឋិនទាននៅវត្តប្រាសាទ មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់រង់ចាំក្រាបបង្គំ], Website: sbm.news.com, Publication: 12, November 2023 </ref> == ព្រះអង្គសំដែងឫទ្ធិ == '''He manifest power''' អំឡុងពេលដែលព្រះអង្គចន្ទមុនីសម្ដែងធម៌ មនុស្សជាច្រើនចាប់ផ្ដើមសុំទឹកមន្តដែលលោកបានសូត្របាលីអដិ្ឋដ្ឋានក្នុងចិត្ត ហើយប្រើផ្លិតបក់ធម៌បាលីទាំងអស់នោះទៅប៉ះនិងដបទឹករបស់សាធុជន រឿងអភានិហា ដែលមិនគួរឱ្យជឿ ជំងឺធ្ងន់ប្រែជាស្រាល ជំងឺស្រាលប្រែទៅជា ជាសះស្បើយ សាធុជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបន្តចង់ជួបព្រះអង្គចន្ទមុនី ពីចំនួនរាប់ពាន់នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ ទៅជាចំនួនរាប់មុឺននាក់នៅក្នុងមួយថ្ងៃធ្វើឱ្យព្រះអង្គចន្ទមុនីមានភាពល្បីល្បាញទូទាំងប្រទេស ។ តាមរយៈរូបភាពបង្ហាញពីការជឿរបស់សាធុជនជាច្រើនមុឺននាក់ បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនមានអគតិយល់ថា នេះជាការរៀបចំរបស់ពួកឆបោកជាប្រព័ន្ធ ឬ មានការរៀបចំដោយអ្នកនយោបាយណាមួយ ចំពោះការលើកឡើងរបស់ជនអគតិទាំងនេះ ពួកគេមិនមានជាភស្តុតាងណាមួយបង្ហាញឡើយ ក្រោយពីការបកស្រាយដោយអារម្មណ៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ។ មានព្រះសង្ឃមួយចំនួន ដោយការច្រណែនឈ្នានីស មានសង្ឃដីកាថា ព្រះសង្ឃដែលសម្ដែងបដិហារ្យ និងត្រូវដាច់អបិត្តិបរាជិក ពីព្រោះតាមច្បាប់ធម្មវិន័យ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានហាមសាវគ្គរបស់ព្រះអង្គក្នុងការសម្ដែងបដិហារ្យ ហើយនេះជាការយល់ខុសរបស់ព្រះសង្ឃមួយចំនួននោះ ការសម្ដែងបដិហារ្យ គឺការបង្ហាញឱ្យឃើញនិងភ្នែក ចំណែកឯព្រះអង្គចន្ទមុនី លោកសម្ដែងឬទ្ធិទៅវិញទេ ព្រោះមិនអាចមើលឃើញនិងភ្នែក ។ * អគតិជនមួយចំនួនបាននិយាថា មនុស្សឈឺហើយជាវិញគឺជាការរៀបចំបោកជាប្រព័ន្ធដើម្បីឱ្យលោកចន្ទមុនីល្បី នេះជាការលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចពីជនអគតិទាំងនោះសុទ្ធសាធ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចុះទៅសួរផ្ទាល់មនុស្សចំនួន 500នាក់ អំពីការឈឺនៃជំងឺខុសគ្នារបស់ពួកគេ ហើយពួកគេ បានប្រាប់លម្អិតពីការជាពីជំងឺ ដែលអារម្មណ៍ពួកគេផ្ទាល់ទទួលបានគឺជាការពិត ។ == ការជាពីជំងឺមហារីក == '''Cancer recovery''' មនុស្សរាប់មុឺននាក់ដែលប៉ងទៅជួបព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ដើម្បីសុំទឹកមន្តយកមកព្យាបាលជំងឺ ក្នុងនោះមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតជំងឺមហារីក ហើយពួកគេបានជាសះស្បើយឡើងវិញក្រោយពេលពួកគេបានបានបន់ស្រន់បារមីរបស់លោកចន្ទមុនី និង wahtមួយចំនួនទៀតជាសះស្បើយពីជំងឺមហារីកតាមរយៈការទទួលទានទឹកមន្ត ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យបានចុះទៅស្រាវជ្រាវសាកស្ទួរផ្ទាល់ទៅលើមនុស្សចំនួន ១៥០នាក់ សួរនាំពួកគេពីជំងឺមហារីក និង ការព្យាបាលរបស់ពួកគេតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ ការផឹកថ្នាំពេទ្យ និង ទៅមន្ទីរពេទ្យដើម្បីទទួលសេវ៉ាកម្មព្យាបាលជំងឺរបស់ពួកគេផ្ទាល់ ។ ជំងឺមហារីក មានច្រើនប្រភេទ ពីកម្រិតស្រាលរហូតដល់កម្រិតធ្ងន់ ហើយពិបាកក្នុងការព្យាបាលណាស់ ព្រោះជំងឺមានការវិវត្តន៍លឿន អ្នកដែលមានជំងឺមហារីកអាចត្រឹមលេបថ្នាំពន្យាពេលនិងកាត់បន្ថយការឈឺចាប់ប៉ុនណោះ ។ ពួកគេបានផ្ដល់នូវពត៌មាននៃជំងឺមហារីករបស់ពួកគេពី ១ឆ្នាំ រហូតទៅដល់ ៤ឆ្នាំ ហើយអ្នកមួយចំនួនបានទៅទទួលការព្យាបាលនៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែការព្យបាលទាំងនោះមិនបាធ្វើឱ្យពួកគេជាសះស្បើយឡើយ ហើយពួកគេបែរជានិយាយស្របគ្នាត្រង់ចំនុចមួយដែលខ្លួនពួកគេទទួលបាននោះគឺជំងឺមហារីករបស់ពួកគេគឺជាសះស្បើយ ពីដុំពករីកធំ ទៅជាដុំពកតូចប៉ុនកូនដៃ ឬ ដុំពកទាំងនោះបានរលាយបាត់ចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេ ក្រោយពេលពួកគេបានទទួលទានទឹកមន្តរបស់ព្រះតេជគុណចន្ទមុនី ។ == រឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃ == '''Mystery in the forest''' មនុស្សជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកតែងតែចង់ដឹងរឿងអាថ៍កំបាំងនៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះ ហើយរឿងអាថ៍កំបាំងជាច្រើនត្រូវបានលើកមកនិយាយតៗគ្នា ហើយពេលខ្លះរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបានមនុស្សជំនាន់មុនធ្វើការកត់ត្រាទុកទៀតផង ដូចជារឿងមានព្រះ មានទេវតាមានវិញាណខ្មោច និង មានពួកបីសាចផ្សេងៗ ហើយមនុស្សខ្លះបានជឿរឿងនេះ ហើយមនុស្សខ្លះទៀតមិនបានជឿរឿងទាំងអស់នេះទេ ប៉ុន្តែរឿងទាំងអស់នេះត្រូវបាន មនុស្សជំនាន់មុនដែលរស់នៅតំបន់ផ្សេងៗគ្នាសោះ ប៉ុន្តែពួកគេបានធ្វើកំណត់ត្រាដូចគ្នានៅទូទាំងពិភពលោក ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនី អំឡុងពេលព្រះអង្គធ្វើធុតង្គក្នុងព្រៃ ព្រះអង្គបានជួបរឿងអាថ៍កំបាំងក្នុងព្រៃជាច្រើន ហើយព្រះអង្គបានបកស្រាយអំពីបទពីសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលបានជួបប្រទះនៅរឿងចម្លែកទាំងអស់នេះផងដែរ ។ ព្រះអង្គចន្ទមុនីមានសង្ឃដីកាថា ខ្លួនតេជគុណផ្ទាល់បានជួបមនុស្សទាបៗ ហើយពួកគេបានស្ម័កមកជួយលោក តាមរយៈការបញ្ជាររបស់នរណាម្នាក់ ពេលធ្វើកិច្ចការហើយពួកគេក៍ត្រឡប់ទៅវិញ មនុស្សអាថ៍កំបាំងដែលបង្ហាញខ្លួនហើយបាត់ទៅវិញនោះ ពួកគេប្រហែលជាអាចស្ថិតនៅក្នុងច្រកអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលធ្វើការតភ្ជាប់មកកាន់ទីនេះ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឱ្យឈ្មោះថា (Wormhole) ដែលមានន័យថាពួកគេស្ថិតនៅក្នុងផែនដីរបស់យើង ប៉ុន្តែពួកគេស្ថិតក្នុងទីអាថ៍កំបាំងណាមួយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ ឬ ច្រកដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡមួយផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែពួកគេធ្វើដំណើរតាមរយៈល្បឿនពន្លឺ ដែលនៅក្នុងគម្ពីរសាសនានៅកម្ពុជាសម្គាល់ថា ភពទេវតា ឬ ភពយក្ស ឬ ភពរបស់មនុស្សមួយក្រុមផ្សេងទៀតដែលស្ថិតក្នុងចក្រវាឡផ្សេង ការមានសង្ឃដីការបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានថាពិត ឬ ក៏អត់ទេ ប៉ុន្តែសង្ឃដីកាទាំងអស់មានកត់ត្រាដូចគ្នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរគ្រប់សាសនាទូទាំងពិភពលោកផងដែរ ។ ការរៀបរាប់បទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គចន្ទមុនី បានធ្វើឱ្យមនុស្សមួយចំនួនចូលទៅត្មិះដៀលដល់ព្រះអង្គផងដែរ ថាជាការប្រឌិតឡើងដើម្បីបោកប្រាស ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវចាំថា អ្នកបួសគឺពោលពាក្យសច្ចៈ និង មិនកុហក់ ទើបបារមីតាមថែរក្សា បើសិនជាលោកចន្ទមុនីពិតជាកុហក់មែន លោក និង ដាច់អបត្តិដាច់សីល និង មិនមានឬទ្ធិទៀតនោះទេ ប៉ុន្តែគឺផ្ទុយស្រឡះពីព្រោះលោកបានរៀបរាប់រឿងនេះតាំងពីមុនដំបូង តាំងពីមិនទាន់មានសាធុជនមានជំនឿច្រើនលើសលប់មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ សង្ឃដីការបស់លោក មានកត់ត្រានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ហើយមានភាពដូចគ្នាទៅនិងទ្រឹស្ដីរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទៀតផង ផ្ទុយទៅវិញជនដែលចោទលាបពណ៌ទៅវិញទេ ដែលពួកគេមិនមានអ្វីជាសំអាងសោះ ។ == ការរំលោភលើព្រះរាជក្រឹត == '''Violation of the Royal Decree''' រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលត្មិះដៀល ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយណាមួយជាសាធារណៈពួកគេត្រូវប្រឈមមុខនិងច្បាប់ដាក់ទោស ព្រោះពួកគេបានរំលោភលើការសម្រេចចិត្ត របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានតែងតាំង ព្រះតេជគុណ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី ជាសម្ដេចព្រះរាជគ្រូបញ្ញាញាណ ដែលចុះក្នុងព្រះរាជក្រឹតលេខ (នស/រកត/០៥២៣/៩៤១) ។ រាល់ជនទាំងឡាយណាដែលធ្វើការត្មិះដៀលមើលងាយ ដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី នោះក៏និងមានន័យថា ពួកគេបានមើលងាយដល់ព្រះគំនិត របស់អង្គ ព្រះមហាក្សត្រដូចគ្នា ដែលបានតែងតាំងដល់ ព្រះតេជគុណ ចន្ទមុនី ដូចនេះហើយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច ត្រូវស្រាវជ្រាវចាប់បុគ្គលនោះយកទៅផ្ដន្ទាទោស ។ == សេចក្ដីក្រើនរំលឹក == បុគ្គលដែលបានប្រមាថ ព្រះធម្មវនវាសីចន្ទមុនី ដោយរូបភាពបើកចំហណាមួយ អ្នកត្រូវចាំថា អ្នកបានប្រមាថសាវគ្គរបស់ព្រះដែលបានរៀបចំឱ្យលោកសង្ឃអង្គនេះចេញមកលើកសាសនាព្រះពុទ្ធឡើងវិញ ។ '''ផលបាបដែលអ្នកទទួលបានរួមមាន៖''' * ផលលំបាកនៃខ្សែរជីវិត (ដំណើរថយក្រោយ) * ផលលំបាកដែលគ្មានអ្នកដទៃមកជួយ * សេចក្ដីប្រមាថ បុគ្គលមានសីល និង ជួបផលអាក្រក់នាពេលក្រោយ ដោយ ឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ * ធ្លាក់នរក ៧ជាន់ ប្រសិនបើប្រមាថលើបុគ្គលសម្រេចឈាន ។ == សេចក្ដីពន្យល់ == មាន Video មួយបានផុសពី សិស្សានុសិស្សប៉ុន្មាននាក់ ត្រូវខ្មោចចូលក្នុងទីវត្តអារាម នៅថ្ងៃទី4 ខែកញ្ញ ឆ្នាំ 2024 ហើយអ្នកមួយចំនួនបានចូលទៅត្មិះដៀល និង ចោទប្រកាន់លាបពណ៌ថាជាការសម្ដែង ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នេះគឺជារឿងពិត សិស្សានុសិស្សទាំងនេះត្រូវខ្មោចចូលមកជារឿយៗ 2-3 ខែមុនព្រះអង្គចន្ទមុនីនិមន្តទៅទៀត ម្ដាយឪពុកពួកគេបានយកទៅពេទ្យពិនិត្យសុខភាព តែខាងពេទ្យឆ្លើយថាមិនមានកើតអីនោះទេ គាប់ជួនព្រះអង្គចន្ទមុនីបាននិមន្តទៅខេត្តស្ទឹងត្រែង សិស្សដែលត្រូវខ្មោចចូលជាសិស្ស អនុវិឡាល័យថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្ថិតក្នុងភូមិថាឡាបរិវ៉ាត់ ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង លោកគ្រូអ្នកគ្រូបាននិមន្ត ព្រះធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី មកប្រោះព្រំ ដើម្បីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងអស់នោះ ដែលសណ្ឋិតនៅដើមស្វាយចំនួន ៣ដើមធំៗដែលនៅក្នុងបរិវេណសាលារៀននោះ ក្រោយមកតេជគុណចន្ទមុនី បាននិមន្តទៅសាលាឆទាន នៃអាស្រមប្រាសាទព្រះគោ ដែលមនុស្សអគតិមួយចំនួនចោទប្រកាន់ថាជាវត្ត ។ ក្រោយពេល ព្រះអង្គចន្ទមុនី ធ្វើកិច្ចបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញពីដើមស្វាយទាំងនោះរួច ខ្មោចព្រាយទាំងនោះក៏ចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សជាច្រើននាក់ក្នុងពេលតែមួយដែលប្រមាណជា ជាង១០នាក់ ។ ហេតុអ្វីខ្មោចព្រាយអាចចូលសន្ធិតក្នុងបរិវេណអាស្រមនៃប្រាសាទព្រះគោនោះបាន (ក្រុមអគតិលាបពណ៌បង្កាច់បង្ខូចថាជា វត្ត) អាចថាទីនោះមិនធ្លាប់បានធ្វីពិធីបញ្ចុះខ្សែរសីម់ា ឬ បច្ចុះអាថ័នជាកិច្ចការពារនោះទេ ជាចុងក្រោយខ្មោចព្រាយទាំងនោះដែលបានចូលខ្លួនសិស្សានុសិស្សបានចេញពីខ្លួនរបស់ពួកគេវិញ ក្រោយព្រះអង្គចន្ទមុនីបានសូត្រមន្តបាលីបណ្ដេញខ្មោចព្រាយទាំងនោះចេញ ។<ref> Dai Khmer TV (2024) [https://www.facebook.com/share/v/ss98C8a1KHbkMEuP/?mibextid=oFDknk ព្រឹត្តិការណ៍ខ្មោចចូលនៅខេត្តស្ទឹងត្រែង], Social Media: Facebook, Publication: 04 September 2024 </ref> == ការពារលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ == មួយរយៈចុងក្រោយនេះ មានជនអគតិមួយចំនួន បានធ្វើការបង្ហោះជារូបភាព ឬ កាត់ត វីដេអូ ក្នុងន័យមាក់ងាយ តិះដៀល ដល់ព្រះពិក្ខុ ធម្មវនវាសី ចន្ទមុនី នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ។ ដើម្បីសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង លើកកម្ពស់ក្រមសីលធម៌ពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា ក្រុមបុរាណាចារ្យ និង ធ្វើការរបាយការណ៍ (Report) គ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ដែលជនអគតិ ទាំងអស់នោះបានធ្វើ ដើម្បីឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេខូច មិនអាចដំណើរការប្រើទៅបានជាបន្តទៀតតែម្ដង ។ យើងក៏សូមអំពាវនាវដល់សាធារណជនទាំងអស់ ចូលរួម Report គ្រប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ពួកគេ ដើម្បីបន្តបិទនៅការបង្ហោះរូបភាពកាត់ត ក្នុងចេទនា នៃការបន្ថោកជំនឿសាសនានៅកម្ពុជា ។ == ឯកសារយោង == cre6ge2x3id8346qsk3ndfos67id6yb 0 50540 337497 337236 2026-07-21T11:36:19Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337497 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = អ្នកម្នាងច័ន្ទ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែងព្រះស្នំ) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]] | successor = [[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]] | succession1 = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | predecessor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]]<br /> | successor = [[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]]<br /> | spouse = [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]]<br /><small>(យោងតាមឯកសារពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន)</small> | house = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | full name = '''អ្នកព្រះនាងទេពតេជះ''' | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ឯកសារ:Stupa_containing_the_ashes_of_King_Ponhea_Yat_(14064729600).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|297x297ភីកសែល| Stupa containing the ashes of Ponhea Yat.]] '''អ្នកម្នាងច័ន្ទ''' ឬ '''ចាន់''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃសម័យកាលចតុមុខ និងជាព្រះភរិយាទីបួននៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតរាជាធិរាជ]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ យោងតាមឯកសារពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន ទ្រង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាព្រះរាជមាតានៃ [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://www.scribd.com/document/729400102/%E1%9E%94-%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F-%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9A-%E1%9E%8F%E1%9E%81-%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A-%E1%9E%9F%E1%9E%98-%E1%9E%99%E1%9E%85%E1%9E%8F%E1%9E%BB%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81</ref><ref>https://www.khsearch.com/qna/16474</ref> == ​​ជីវប្រវត្តិ == '''អ្នកម្នាងច័ន្ទ''' ឬ '''ចាន់''' គឺជាបាទបរិចារិកានៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតរាជាធិរាជ]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ អ្នកម្នាងបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]នៃហើយបានក្លាយ​ជា​មហេសី​ទីបួនរបស់​[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]។ យោងតាមឯកសារពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន អ្នកម្នាងជាមួយនឹង[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]មាន​បុត្រមួយរ​អង្គ គឺ ​[[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]]។ ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]] [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]ទ្រង់អភិសេកអ្នកម្នាងច័ន្ទ ជាតំណែងព្រះស្នំ តាំងនាមជា '''អ្នកព្រះនាងទេពតេជះ''' ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។<ref>រាជពង្សាវតារក្រុងកម្ពុជា (ភាសាថៃ) បកប្រែដោយ พันตรีหลวงเรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์). นนทบุรี. สำนักพิมพ์ศรีปัญญา. ២៥៥០</ref> == តំណែង == * '''អ្នកម្នាងច័ន្ទ''' នៅព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] នា[[ខេត្តបាសាន|រាជធានីទួលបាសាន]]។ * '''អ្នកព្រះនាងទេពតេជះ''' នៅព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] នា[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]] និង[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|អ្នកម្នាងច័ន្ទ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]]<br>}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>[[សម័យកាលចតុមុខ]]|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] tnaqa5ke1rhprfsh7dmlhpahr00p4gj 337499 337497 2026-07-21T11:48:29Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិ 337499 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = អ្នកម្នាងច័ន្ទ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលចតុមុខ]]<br/>(តំណែងព្រះស្នំ) | moretext = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | reign-type = រជ្ជកាល | reg-type = ព្រះស្វាមី | regent = [[បរមរាជាទី១|ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត]] | predecessor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]] | successor = [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងស៊ីសៈងាម]] | succession1 = | reign = ១៣៨៥-១៤៣២ | predecessor = [[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]]<br /> | successor = [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងស៊ីសៈងាម]]<br /> | spouse = [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] | issue = [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]]<br /><small>(យោងតាមឯកសារពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន)</small> | house = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សចតុមុខ​មង្គល]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | full name = '''អ្នកព្រះនាងទេពតេជះ''' | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]], [[សម័យកាលចតុមុខ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>([[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ឯកសារ:Stupa_containing_the_ashes_of_King_Ponhea_Yat_(14064729600).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|297x297ភីកសែល| Stupa containing the ashes of Ponhea Yat.]] '''អ្នកម្នាងច័ន្ទ''' ឬ '''ចាន់''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជានៃសម័យកាលចតុមុខ និងជាព្រះភរិយាទីបួននៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតរាជាធិរាជ]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ យោងតាមឯកសារពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន ទ្រង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាព្រះរាជមាតានៃ [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។<ref>https://www.scribd.com/document/729400102/%E1%9E%94-%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F-%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9A-%E1%9E%8F%E1%9E%81-%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A-%E1%9E%9F%E1%9E%98-%E1%9E%99%E1%9E%85%E1%9E%8F%E1%9E%BB%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81</ref><ref>https://www.khsearch.com/qna/16474</ref> == ​​ជីវប្រវត្តិ == '''អ្នកម្នាងច័ន្ទ''' ឬ '''ចាន់''' គឺជាបាទបរិចារិកានៃ[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតរាជាធិរាជ]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]]។ អ្នកម្នាងបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]នៃហើយបានក្លាយ​ជា​មហេសី​ទីបួនរបស់​[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]។ យោងតាមឯកសារពង្សាវតារខ្មែរមួយចំនួន អ្នកម្នាងជាមួយនឹង[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]មាន​បុត្រមួយរ​អង្គ គឺ ​[[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា]]។ ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]] [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]]ទ្រង់អភិសេកអ្នកម្នាងច័ន្ទ ជាតំណែងព្រះស្នំ តាំងនាមជា '''អ្នកព្រះនាងទេពតេជះ''' ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។<ref>រាជពង្សាវតារក្រុងកម្ពុជា (ភាសាថៃ) បកប្រែដោយ พันตรีหลวงเรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์). นนทบุรี. สำนักพิมพ์ศรีปัญญา. ២៥៥០</ref> == តំណែង == * '''អ្នកម្នាងច័ន្ទ''' នៅព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] នា[[ខេត្តបាសាន|រាជធានីទួលបាសាន]]។ * '''អ្នកព្រះនាងទេពតេជះ''' នៅព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] នា[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]] និង[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|អ្នកម្នាងច័ន្ទ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[បទុមកេសរទី៣|ព្រះមេនាងបទុមកេសរ]]<br>}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>[[សម័យកាលចតុមុខ]]|years= ១៣៨៥-១៤៣២}} {{s-aft|after=[[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងស៊ីសៈងាម]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកម្នាងនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] roa9a8kpzc42pani5tq1pu9xpm21oli 0 50887 337513 334364 2026-07-21T19:48:54Z RalvahKaset 28236 /* */ 337513 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[នីការ៉ាក្វា]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នីការ៉ាក្វា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្ដាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស និងទឹកដីនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ]] db2sgwhxdgl9cveb8vfrv19r57xvkz9 0 51358 337494 312996 2026-07-21T06:22:23Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:ปราสาทดงเมืองเตย.jpg|ปราสาทดงเมืองเตย.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ymblanter|Ymblanter]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ชวลิต ประกอบสุข|]]. 337494 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទដុងមឿងតើយ''' ឬ '''មឿងសង្ខបុរៈនគរ''' មានទីតាំងនៅបានមឿងតេយ ភូមិលេខ៨ ឃុំសុងពយ ស្រុកខាំឃឿនកែវ [[ខេត្តយសោធរ]] ចម្ងាយ៧គីឡូម៉ែត្រ ពីផ្លូវជាតិលេខ២៣ (ផ្លូវឆាងសានិត)។ នៅទីនេះគេបានរកឃើញសិលាចរឹកនារាជ្យព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នគឺ K.1082។ សិលាចារឹកនៅទីនេះរៀបរាប់អំពីព្រះស្រីមាន្ប្រវរសេនា (Śrīmānpravarasena) ដែលជាអ្នកមានអំណាចនៃទីក្រុងសង្ខបុរៈ (Śaṅkhapura) និងការកសាង លិង្គ បញ្ជាដោយកូនស្រីទីដប់ពីររបស់ក្លោញ្ចពាហុ (Kroñcabāhu)ដែលមានអំណាច។ ខ្លឹមសារបង្ហាញថា ទីតាំងបុរាណវត្ថុនេះគឺជាកន្លែងសក្ការៈបូជាចំពោះ[[ព្រះសិវៈ]] ។ នៅពេលនោះ តំបន់ដុនមឿងតើយ រួមជាមួយនឹងសហគមន៍ក្បែរនោះ ប្រហែលជាទីក្រុងបុរាណដែលគេស្គាល់ថា “សិង្ខបុរៈ”។ nys9a9qcyd6ko7v72x8b5955t8qjm6z 0 51385 337591 331639 2026-07-23T10:48:05Z Makenzis 26951 337591 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football club | clubname = ហាណូយ FC | image = HN FC Logo.svg | upright = 0.9 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់ហាណូយ<br>Câu lạc bộ bóng đá Hà Nội | nickname = Đội bóng áo tím (ពណ៌ស្វាយ) | founded = {{Start date and age|df=yes|2006|6|18}}<ref name="vleague">{{cite web|url=http://vpf.vn/team/ha-noi|title=Hanoi FC|publisher=VPF|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042136/http://vpf.vn/team/ha-noi/|url-status=dead|archivedate=2 កុម្ភៈ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190202042136/http://vpf.vn/team/ha-noi/}}</ref> | ground = [[កីឡដ្ឋាន Hang Day]] | capacity = ២២.០០០ | season = [[2023 V.League 1|2023]] | owner = T&T Sports JSC | chairman = ដូ វិញក្វាង | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[Lê Đức Tuấn]] | league = [[វ.លីក ១]] | position = [[2023 V.League 1|វ.លីក ១]], ទី 2 នៃ 14 | website = http://hanoifc.com.vn | pattern_la1 = _hanoi22h | pattern_b1 = _hanoi22h | pattern_ra1 = _hanoi22h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 5F04B4 | body1 = 5F04B4 | rightarm1 = 5F04B4 | shorts1 = FDDA0D | socks1 = FDDA0D | pattern_la2 = _hanoi22a | pattern_b2 = _hanoi22a | pattern_ra2 = _hanoi22a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFDF00 | body2 = FFDF00 | rightarm2 = FFDF00 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _hanoi22t | pattern_b3 = _hanoi22t | pattern_ra3 = _hanoi22t | pattern_sh3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = 000000 | socks3 = | current = }}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ហាណូយ''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ bóng đá Hà Nội) ដែលជាទូទៅគេហៅថា '''ហាណូយ''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]]។ ពួក​គេ​ប្រកួត​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​ពួក​គេ​នៅ ​កីឡដ្ឋាន Hang Day និង​ប្រកួត​នៅ [[វ.លីក ១]] ដែល​ជា​ផ្នែក​កំពូល​ក្នុង ​ប្រព័ន្ធ​លីគ​បាល់ទាត់​វៀតណាម ។ ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ជា '''ក្លឹបបាល់ទាត់ T&T ហាណូយ''' ក្រោយមកប្តូរឈ្មោះទៅជា '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ហាណូយ T&T''' ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មុនពេលយកឈ្មោះបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ២០១៦។ ក្នុងស្រុក ហាណូយ FC បានឈ្នះជើងឯក វ.លីក ១ ចំនួន ៦ ដង, Vietnam Cups ៣ ដង និង កំណត់ត្រា Vietnam Super Cup ៥ ដង។ ក្នុងវិស័យបាល់ទាត់អន្តរជាតិ ក្លឹបបានចូលរួមក្នុងការប្រកួតអាស៊ីចំនួន ៧ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតបានឈានដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ AFC Cup inter-zone play-off ក្នុង ឆ្នាំ ២០១៩។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្លឹបបាល់ទាត់]] 7aouo1svn0txre1avtfdi6ea58fhcy5 337592 337591 2026-07-23T10:48:48Z Makenzis 26951 337592 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football club | clubname = ហាណូយ FC | image = HN FC Logo.svg | upright = 0.9 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់ហាណូយ<br>Câu lạc bộ bóng đá Hà Nội | nickname = Đội bóng áo tím (ពណ៌ស្វាយ) | founded = {{Start date and age|df=yes|2006|6|18}}<ref name="vleague">{{cite web|url=http://vpf.vn/team/ha-noi|title=Hanoi FC|publisher=VPF|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042136/http://vpf.vn/team/ha-noi/|url-status=dead|archivedate=2 កុម្ភៈ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190202042136/http://vpf.vn/team/ha-noi/}}</ref> | ground = [[កីឡដ្ឋាន Hang Day]] | capacity = ២២.០០០ | season = 2025-26 | owner = T&T Sports JSC | chairman = ដូ វិញក្វាង | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[Lê Đức Tuấn]] | league = [[វ.លីក ១]] | position = ទី 4 នៃ 14 | website = http://hanoifc.com.vn | pattern_la1 = _hanoi22h | pattern_b1 = _hanoi22h | pattern_ra1 = _hanoi22h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 5F04B4 | body1 = 5F04B4 | rightarm1 = 5F04B4 | shorts1 = FDDA0D | socks1 = FDDA0D | pattern_la2 = _hanoi22a | pattern_b2 = _hanoi22a | pattern_ra2 = _hanoi22a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFDF00 | body2 = FFDF00 | rightarm2 = FFDF00 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _hanoi22t | pattern_b3 = _hanoi22t | pattern_ra3 = _hanoi22t | pattern_sh3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = 000000 | socks3 = | current = }}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ហាណូយ''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ bóng đá Hà Nội) ដែលជាទូទៅគេហៅថា '''ហាណូយ''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]]។ ពួក​គេ​ប្រកួត​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​ពួក​គេ​នៅ ​កីឡដ្ឋាន Hang Day និង​ប្រកួត​នៅ [[វ.លីក ១]] ដែល​ជា​ផ្នែក​កំពូល​ក្នុង ​ប្រព័ន្ធ​លីគ​បាល់ទាត់​វៀតណាម ។ ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ជា '''ក្លឹបបាល់ទាត់ T&T ហាណូយ''' ក្រោយមកប្តូរឈ្មោះទៅជា '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ហាណូយ T&T''' ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មុនពេលយកឈ្មោះបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ២០១៦។ ក្នុងស្រុក ហាណូយ FC បានឈ្នះជើងឯក វ.លីក ១ ចំនួន ៦ ដង, Vietnam Cups ៣ ដង និង កំណត់ត្រា Vietnam Super Cup ៥ ដង។ ក្នុងវិស័យបាល់ទាត់អន្តរជាតិ ក្លឹបបានចូលរួមក្នុងការប្រកួតអាស៊ីចំនួន ៧ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតបានឈានដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ AFC Cup inter-zone play-off ក្នុង ឆ្នាំ ២០១៩។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្លឹបបាល់ទាត់]] o7va1rnc9ih323m8j4lgjr0d9vhcvf7 0 51393 337492 313589 2026-07-21T05:56:21Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Taichung_City_flag.svg|Taichung_City_flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:CptViraj|CptViraj]] because: [[:c:COM:CSD#G2|G2]]: Broken redirect. 337492 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ទីក្រុងតៃជុង | official_name = | other_name = | native_name = {{lang|zh-Hant-TW|臺中市}}{{efn native lang|tw|name=word1 |t = 臺中市 |p = Táizhōng Shì |m = Tâi-tiong Tshī |s = Tǒi-zóng Sii |h = Toi-zhùng Shi⁺}} | settlement_type = [[ទីក្រុងពិសេស (តៃវ៉ាន់)|ក្រុងពិសេស]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2 |image1 = Taiwan Boulevard.jpg |image2 = Entrance of Botanical Garden of NMNS, Taichung.jpg |image3 = Old TRA Taichung station May 2020.jpg |image4 = NanhuMountain 02.jpg |image5 = 路思義的理念.jpg |image6 = Gaomei Wetland sunset DSC 5441-2.jpg |image7 = 台中洲際棒球場.JPG }} | image_caption = Clockwise from top: [[Taichung's 7th Redevelopment Zone]], [[Taichung TRA station|Taichung railway station]], [[Luce Memorial Chapel]], [[Taichung Intercontinental Baseball Stadium]], [[Gaomei Wetlands]], [[Nanhu Mountain]], [[National Museum of Natural Science]] | image_flag = | image_seal = Seal of Taichung.svg | nickname = Cultural City ({{lang|zh-hant|文化城}}) | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=24.18|frame-long=120.96}} | image_map1 = Taiwan ROC political division map Taichung City (2010).svg | mapsize1 = 200px | coordinates = {{coord|24|08|38|N|120|40|46|E|region:TW|display=it}} | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{ROC-TW}} | iso_code = TW-TXG | established_title = បង្កើតឡើង | established_date = ១៨៨៧ | established_title1 = [[Provincial city (Taiwan)|Provincial city]] status | established_date1 = 25 October 1945 | established_title2 = Upgraded to special municipality and merger with [[Taichung County]] | established_date2 = 25 December 2010 | seat = [[Xitun District]] | parts_type = [[District (Taiwan)|Districts]] | parts = 29 | p1 = [[Central District, Taichung|Central]] | governing_body = {{unbulleted list | [[Taichung City Government]] | [[Taichung City Council]]}} | leader_party = [[Kuomintang|KMT]] | leader_title = [[Mayor of Taichung|Mayor]] | leader_name = [[Lu Shiow-yen]] | area_footnotes = <ref>{{cite web |script-title=zh:《中華民國統計資訊網》縣市重要統計指標查詢系統網 |url=http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp |access-date=11 June 2016 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612002357/http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp |archive-date=12 June 2016 |url-status=dead |title= |archivedate=12 មិថុនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160612002357/http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp }}</ref><ref>{{cite web |title=Demographia World Urban Areas PDF (April 2016) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |access-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 2214.90 | area_urban_km2 = 492 | area_rank = [[List of administrative divisions of Taiwan|6 out of 22]] | population_total = 2850285 | population_as_of = April 2024 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=http://demographics.taichung.gov.tw/Demographic/Web/TCCReport02.aspx |script-title=zh:各區人口結構 |trans-title=Population structure by district |website=demographics.taichung.gov.tw |language=zh-hant |access-date=2019-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530123707/http://demographics.taichung.gov.tw/Demographic/Web/TCCReport02.aspx |archive-date=2016-05-30 |url-status=live|title= }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 2635000 | population_urban_footnotes = <ref>{{cite web |title=Demographia World Urban Areas PDF |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |access-date=2019-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=2018-05-03 |url-status=live}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_rank = [[List of administrative divisions of Taiwan|2 out of 22]] | timezone1 = [[National Standard Time]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = Postal code | postal_code = 400-439 | area_code = (0)4 | blank_name_sec1 = Bird | blank_info_sec1 = [[White-eared sibia]]<ref name="市樹、花、鳥">{{cite web |url=http://www.agriculture.taichung.gov.tw/lp.asp?CtNode=25856&CtUnit=9793&BaseDSD=7&mp=119010 |title=市樹、花、鳥介紹 |date=2014-06-24 |publisher=臺中市政府農業局 |location=臺中市 |language=zh-hant |access-date=2017-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424000647/http://www.agriculture.taichung.gov.tw/lp.asp?CtNode=25856&CtUnit=9793&BaseDSD=7&mp=119010 |archive-date=2017-04-24 |archivedate=2017-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170424000647/http://www.agriculture.taichung.gov.tw/lp.asp?CtNode=25856&CtUnit=9793&BaseDSD=7&mp=119010 |url-status=dead }}</ref> | blank1_name_sec1 = Flower | blank1_info_sec1 = [[Taiwan cherry]]<ref name="市樹、花、鳥"/> | website = {{official URL}} }} '''តៃជុង''' ជាផ្លូវការ '''ទីក្រុងតៃជុង''' គឺជា[[ទីក្រុងពិសេស (តៃវ៉ាន់)|ក្រុងពិសេស]]មួយនៅកណ្តាល[[តៃវ៉ាន់]] ។ តៃជុង គឺជាទីក្រុងធំទីពីររបស់តៃវ៉ាន់ ដែលមានប្រជាជនជាង ២.៨៥ លាននាក់ <ref>{{Cite web |date=2017-08-04 |script-title=zh:民國106年7月戶口統計資料分析 |url=https://www.moi.gov.tw/chi/chi_news/news_detail.aspx?type_code=01&sn=12526 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813143415/https://www.moi.gov.tw/chi/chi_news/news_detail.aspx?type_code=01&sn=12526 |archive-date=2017-08-13 |access-date=2017-08-13 |publisher=Ministry of the Interior, ROC}}</ref> <ref>{{Cite web |date=5 August 2017 |title= |script-title=zh:台中人口超越高雄 躍升第2大城 - 政治 - 自由時報電子報 |url=http://news.ltn.com.tw/news/politics/paper/1124488 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107233144/http://news.ltn.com.tw/news/politics/paper/1124488 |archive-date=2019-01-07 |access-date=2019-01-07 |website=news.ltn.com.tw}}</ref> ធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងធំបំផុតនៅ[[ភាគកណ្ដាលតៃវ៉ាន់|កណ្តាលតៃវ៉ាន់]] ។ វាបម្រើជាស្នូលនៃ[[តំបន់ទីប្រជុំជនតៃជុង-ឆាងហ្វា|តំបន់ទីប្រជុំជន តៃជុង-ឆាងហ្វា]] ដែលជាតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេទីពីររបស់តៃវ៉ាន់។ មានទីតាំងនៅ [[អាងតៃជុង]] ទីក្រុងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងពីភូមិដែលនៅរាយប៉ាយជាច្រើនដែលគាំទ្រដោយ[[ជនជាតិដើមភាគតិចតៃវ៉ាន់]] ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ឡើង​ដើម្បី​ជា​ទីក្រុង​ថ្មី​នៃ​[[ខេត្តតៃវ៉ាន់|ខេត្ត​តៃវ៉ាន់]] និង​បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា " [[តៃវ៉ាន់ហ្វូ|តៃវ៉ាន់-ហ្វូ]] " នៅ​ចុង[[តៃវ៉ាន់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈីង]] ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៨៨៧ និង ១៨៩៤ ។ ក្នុង[[តៃវ៉ាន់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន|សម័យជប៉ុន]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៩៥ ការធ្វើផែនការទីក្រុងនៃទីក្រុងតៃជុងនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ត្រូវបានអនុវត្ត និងអភិវឌ្ឍដោយជនជាតិជប៉ុន។ <ref>Taichung History Map Walk, publish by Center for Digital Cultures，Academia Sinica，2017，p.23. {{ISBN|9789860546279}}</ref>តំបន់ទីក្រុងនៃទីក្រុងតៃជុងត្រូវបានរៀបចំជាទីក្រុងខេត្តមួយចាប់ពីការចាប់ផ្តើមនៃការគ្រប់គ្រងសាធារណរដ្ឋចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១០ នៅពេលដែលទីក្រុងខេត្តដើម និង [[ស្រុកតៃជុង]] ត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាទៅជាក្រុងពិសេសថ្មីមួយ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] 9exsuxmr4mzlrmub1zrlhwafpzumr2s 0 52103 337511 325921 2026-07-21T18:22:48Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:2025_Bangkok_skyscraper_collapse.png|2025_Bangkok_skyscraper_collapse.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:2025 Bangkok skyscraper collapse.png|]]. 337511 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | name = គ្រោះរញ្ជួយដីមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥ | native_name = ၂၀၂၅ မြန်မာ့ငလျင် ([[ភាសាភូមា]]) | image = | caption = ស្ថានភាពខូចខាតនៃអគារមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]]ក្រោយរញ្ជួយដី | location = {{coord|22.013|N|95.922|E|display=inline,title}} | timestamp = ២៨-០៣-២០២៥ ០៦:២០:៥៤ | anss-url = us7000pn9s | local-date = ២៨ មីនា ២០២៥ | local-time = ១២:៥០:៥២ [[ម៉ោងមីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[UTC+៦:៣០]]) | duration = ៨០ វិនាទី | magnitude = ៧.៧ វិចទ័រ | depth = ១០ គម | type = [[សម្រុតកន្ត្រាក់]] (Strike-slip) | fault = [[សម្រុតសាហ្គាំង]] | affected = [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ថៃ]] និង[[ចិននិរតី]] | intensity = {{MMI|IX}} | aftershocks = +៣៩៤ ករណី<br>ខ្លាំងបំផុត៖ ៦.៧ វិចទ័រ<ref name="aftershock">{{cite web |title=M 6.7 - Burma (Myanmar) 2025 |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pn9z }}</ref> | map = 2025 Myanmar earthquake (M 7.7) shakemap.pdf | map_caption = [[ផែនទីរញ្ជួយ]]​ {{abbr|USGS|ភ្ញាក់ងារស្ទាបស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក}} | casualties = +៥,៤២២ នាក់បានស្លាប់, ១១,៤០២ នាក់បានរងរបួស និងបានបាត់ខ្លួនចំនួន ៥៧០ នាក់ }} នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ នៅវេលាម៉ោង ១២:៥០:៥២ [[ម៉ោងមីយ៉ាន់ម៉ា|ម៉ោងនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] (០៦:២០:៥២ ម៉ោងសកល) មានគ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៧ វិចទ័រមួយបានកើតឡើងនៅ[[តំបន់សាហ្គាំង]]នៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ជាពិសេសនៅជុំវិញទីក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]] ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេស។ វាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីភូមាឆ្នាំ១៩១២|គ្រោះរញ្ជួយដីឆ្នាំ១៩១២]] និងជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតចាប់តាំងពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានទទួលឯករាជ្យមកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>{{cite web |last1=Saltman |first1=Ross Adkin, Lex Harvey, Edward Szekeres, Hassan Tayir, Todd Symons, Rob Picheta, Sophie Tanno, Olivia Kemp, Elise Hammond, Max |title=More than 140 dead in Myanmar earthquake, with tremors felt in Thailand: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-28-25-intl-hnk#cm8t2o3wb000g3b6p50q0391h |website=CNN |date=28 March 2025}}</ref> ការរញ្ជួយដីមួយនេះបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងនៅប្រទេសថៃជាប់ព្រំដែននោះ។ គ្រោះរញ្ជួយដីនេះបាននាំឱ្យមនុស្សជាង ៥,៣៥២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា, ៦៩ នាក់នៅប្រទេសថៃ និង ១ នាក់នៅវៀតណាម។<ref name="dvb3034"/><ref name="thai18"/><ref name=hochiminhdeath/> មនុស្សជាង ៦,៦២០​ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។ មនុស្សប្រមាណរាប់រយនាក់បន្ថែមទៀតបានកំពុងបាត់ខ្លួន ដូចជានៅក្នុងការដ្ឋានសំណង់អគារខ្ពស់រលំមួយកន្លែងនៅទីក្រុងបាងកកជាដើម។ អាជ្ញាធរនៃប្រទេសទាំងពីរបានប្រកាសភាពអាសន្ន និងទាយថាចំនួនមនុស្សស្លាប់នឹងបន្តកើនឡើង។<ref name=news18>{{cite news|title=Myanmar Earthquake LIVE Updates: 107 Dead, 350 Injured As Rescue Efforts Continue; Thailand PM Urges Calm|url=https://www.news18.com/world/myanmar-earthquake-live-updates-magnitude-death-toll-injuries-rescue-operation-aftermath-latest-news-liveblog-9278290.html|date=28 March 2025|access-date=29 March 2025|publisher=CNN-News18}}</ref><ref>{{Cite web |last=Olarn |first=Ross Adkin, Alex Stambaugh, Kocha |date=2025-03-28 |title=Myanmar's military junta makes rare plea for help after powerful earthquake kills scores |url=https://www.cnn.com/2025/03/28/asia/central-myanmar-quake-intl-hnk/index.html |access-date=2025-03-29 |website=CNN }}</ref> [[សង្គ្រាមស៊ីវិលមីយ៉ាន់ម៉ា (២០២១–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]]បច្ចុប្បន្នបានដាក់បន្ទុកបន្ថែមទៅលើដំណើរជំនួយគ្រោះមហន្តរាយនានានៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Myanmar at a glance: Embroiled in civil war, now facing more devastation after powerful earthquake |url=https://apnews.com/article/myanmar-earthquake-civil-war-junta-thailand-cbf36685881ea890202256d4607a02ed |access-date=2025-03-29 |website=AP News }}</ref> ==រញ្ជួយដី== គ្រោះរញ្ជួយដីនេះបានផ្ទុះឡើងនៅវេលាម៉ោង ១២ៈ៥០ ម៉ោងនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ដោយចំណុចរញ្ជួយមាននៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]]នៅត្រង់ព្រំដែន[[តំបន់សាហ្គាំង]]–[[តំបន់ម៉ាន់ដាឡាយ|ម៉ាន់ដាឡាយ]]។ បើយោងទៅតាម[[ភ្ញាក់ងារស្ទាបស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក]] (USGS) កម្លាំងវាមានរហូតដល់ទៅ ៧.៧ វិចទ៍រ ខណៈ[[នាយកដ្ឋានឧតុនិយមថៃ]]បានកំណត់វានៅកម្រិត ៨.២ វិចទ័រ។<ref>{{Cite news |title=Massive Bangkok Quake Leaves City Reeling, Building Crumbles |url=https://www.bernama.com/en/news.php/world/news.php?id=2407287 |date=28 March 2025 |access-date=29 March 2025 |agency=Bernama |lang=en}}</ref> ចំណែកឯ[[វិទ្យាស្ថានរូបវិទ្យាផែនដីសកលនៅប៉ារីស]]វិញបានកំណត់កម្លាំងរញ្ជួយដីនេះនៅ ៧.៩ វិចទ័រ។<ref>{{cite web |title=MYANMAR 2025/03/28 06:20:54 UTC, Mw=7.9 |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000pn9s |website=GEOSCOPE Observatory |publisher=Institut de Physique du Globe de Paris |access-date=29 March 2025 |date=29 March 2025}}</ref> វាជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធំបំផុតនៅមីយ៉ាន់ម៉ាចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីភូមាឆ្នាំ១៩១២]] (ដែលមានកម្លាំង ៧.៩ វិចទ័រ)។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) မြန်မာတွင် နှစ်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးငလျင် စစ်ကိုင်းကိုဗဟိုပြု လှုပ်ရှား |trans-title=Myanmar's strongest earthquake in over 100 years hits Sagaing |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/28/50907 |access-date=29 March 2025 |work=Mizzima News |date=28 March 2025}}</ref>​ មូលហេតុនៃការរញ្ជួយនេះគឺត្រូវបានគេកំណត់ថាបណ្ដាលមកពីសម្រុតដីកន្ត្រាក់គ្នាជាមួយសម្រុតសាហ្គាំងនៅជម្រៅ ១០ គម ក្រោមដី។ បើយោងតាមម៉ូឌែលសម្រុតកំណត់ដែលបញ្ចេញដោយ USGS បានបង្ហាញថា ទម្លុះសម្រុតរញ្ជួយដីនេះបានប្រេះអន្លាយរហូតដល់ទៅ ៣៥០ គម សរុបនៅក្នុងជម្រៅ ១០ គម ចាប់ពីក្រុង[[ថាបិជីន]]នៅម៉ាន់ដាឡាយរហូតដល់រដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ដោយប្រមាណ ១០០ គម ពីចំណុចរញ្ជួយទៅភាគខាងជើង និង​ ២៥០​ គម ទៅភាគខាងត្បូង។​ គ្រោះរញ្ជួយដីមួយនេះបានបង្កើតឧបទ្ទវហេតុរញ្ជួយតូចៗប្រមាណជាង ៧០ ករណីបន្ថែមទៀត<ref>{{cite news |title=77 mild aftershocks reported in Myanmar following massive quake |date=28 March 2025 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40048017 |work=Nation Thailand}}</ref><ref name="CNN Live">{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Myanmar earthquake death toll soars past 1,000 as Thailand scrambles to rescue trapped Bangkok workers |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-29-25-intl-hnk/index.html |access-date=March 29, 2025 |publisher=CNN }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមនោះ រញ្ជួយដ៏ខ្លាំងជាងគេមានកម្លាំងប្រមាណ ៦.៧ វិចទ័រដែលបានកើតឡើងប្រមាណ ១២​ នាទីក្រោយរញ្ជួយធំដំបូង។ ==ផលប៉ះពាល់== {|class="wikitable sortable plainrowheaders floatright" style="clear:right; margin-left:7px; margin-top:0; margin-right:0; margin-bottom:3px; font-size:90%;" |+វិនាសកម្មតាមប្រទេស ! scope="col"|ប្រទេស ! scope="col"|ករណីស្លាប់ ! scope="col"|ករណីរបួស ! scope="col"|ករណីបាត់ខ្លួន |- !scope="row"|{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} |ប្រ. ៥,៣៥២ |ប្រ. ១១,៣៦៦ |ប្រ. ៥៣៨ |- !scope="row"|{{flag|ថៃ}} |៦៩ |៣៤ |៣២ |- !scope="row"|{{flag|វៀតណាម}} |១ |០ |០ |- !scope="row"|{{flag|ចិន}} |០ |២ |០ |- !'''សរុប''' |ប្រ. '''៥,៤២២''' |ប្រ. '''១១,៤០២''' |ប្រ. '''៥៧០''' |- |} ===នៅមីយ៉ាន់ម៉ា=== [[File:2025 Myanmar earthquake damage in Mandalay.png|thumb|ស្ថានការណ៍នៃសណ្ឋាគារមូយកន្លែងនៅម៉ាន់ដាឡាយ]] សារព័ត៌មានក្នុងស្រុកគឺមីហ្ស៊ីម៉ាបានរាយការណ៍ពីទិន្នន័យអ្នកបាត់បង់ជីវិតថាមានជាង ៤,៣៩០ នាក់ ខណៈអ្នករងរបួសមានប្រមាណ ៣,៥០០​ នាក់។<ref name="4398d">{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများအပါအဝင် ဒေသအချို့ အချိန်အခါမဟုတ် မိုးရွာနိုင်|url=https://bur.mizzima.com/2025/04/02/51951|access-date=4 April 2025|work=Mizzima|date=2 April 2025}}</ref> បើយោងទៅតាមទិន្នន័យដែលចងក្រងឡើងដោយអង្គការ[[សំឡេងប្រជាធិបតេយ្យភូមា]]បានបញ្ជាក់ថាមនុស្សយ៉ាងតិច ៣,៨៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="dvb3034">{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) အာဏာသိမ်းစစ်တပ်က လူအင်အားထုတ်နုတ်ပြီး ငလျင်ဘေး ကူညီကယ်ဆယ်ရေး မလုပ်နိုင်|date=31 March 2025|url=https://burmese.dvb.no/post/697973|work=Democratic Voice of Burma}}</ref> មនុស្សស្លាប់ភាគច្រើនស្ថិតនៅតំបន់រដ្ឋបាលម៉ាន់ដាឡាយ ណៃពិដោ សាហ្គាំង សាន ពគោ និងកាយីន។ ប្រភពដដែរក៏បានរាយការណ៍ដែរថាមានមនុស្សប្រមាណ ៧០០ នាក់បានកំពុងបាត់ខ្លួន និងចំនួន​ ៤,៧២០ នាក់បានរងរបួស។<ref name="dvb3034"/> [[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា]]បានរាយការណ៍ថាចំនួនមនុស្សស្លាប់មានរហូតដល់ទៅជាង ២,៤០០ នាក់<ref name="nug1600">{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် ၁၆၀၀ ကျော် သေဆုံး၊ ၁၄၀၀ နီးပါး ပျောက်ဆုံးနေကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|url=https://www.rfa.org/burmese/news/earthquake-myanmar-casualities-03302025070912.html|access-date=31 March 2025|work=Radio Free Asia Burmese|date=29 March 2025}}</ref> ខណៈរបបយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាវិញបានថ្លែងថាមានមនុស្សស្លាប់ជាង ៣,០០០ នាក់ ហើយ ៣៥០ នាក់កំពុងបានបាត់ខ្លួន និង ៤,៥១០ នាក់បានរងរបួស។ ស្ថិតិនៃចំនួនអ្នកស្លាប់គឺគេកំពុងតែប្រមូលជាបន្តបន្ទាប់នៅឡើយ។<ref name="Phyoe1">{{cite news|last1=Phyoe|first1=Htet|last2=Phoonphongphiphat|first2=Apornrath|last3=Regalado|first3=Francesca|title=Myanmar quake death toll rises to 1,000 as first foreign aid arrives|url=https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives|access-date=31 March 2025|work=Nikkei Asia|date=29 March 2025|archive-date=24 មេសា 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424143032/https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives|url-status=dead}}</ref><ref name="1000D">{{cite news|title=Myanmar Quake Death Toll Passes 1,000: Junta|url=https://www.barrons.com/news/myanmar-quake-death-toll-passes-1-000-junta-e670e56a|access-date=31 March 2025|agency=Agence France-Presse|publisher=Barron's|date=29 March 2025}}</ref>​ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនភូមាជាង ៨ លាននាក់ត្រូវទទួលរងគ្រោះ និងកំពុងត្រូវការសង្គ្រោះបន្ទាន់។<ref>{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်အပြီး ဆောက်လုပ်ရေးသုံး ပစ္စည်းများနှင့် ဆေးဝါးများ စျေးခုန်တက်|url=https://bur.mizzima.com/2025/04/02/51932|date=3 April 2025|work=Mizzima News}}</ref> [[File:Collpased building in Naypyidaw, 2025 Earthquake.jpg|thumb|right|អគារមួយនៅរដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ដែលជាន់ខាងក្រោមត្រូវបាក់ស្រុតរលំទាំងស្រុង]] ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគមនាគមន៍ដូចជាប្រព័ន្ធទូរស័ព្ទ និងអ៊ីនធើណេតត្រូវបានផ្ដាច់នៅទូទាំងប្រទេស<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) မြန်မာနိုင်ငံမြို့ကြီးအချို့တွင် ပြင်းထန်ငလျင်လှုပ်ခတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/62166/|work=Myanmar now|date=28 March 2025}}</ref> ខណៈចំនួនជនរងគ្រោះនៅតំបន់ជនបទនៅមិនទាន់បានកំណត់ច្បាស់លាស់នៅឡើយ។<ref name="rural">{{cite news|title=Myanmar rescuer says villages near Mandalay are suffering even more|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/c4gex01m7n5t?post=asset%3A14e1bb0d-cc5e-4874-a790-cc08122e314e#post|last=Volk|first=Kristina|date=29 March 2025}}</ref> យោងតាមប្រភពពីរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ាបានឱ្យដឹងថា ទីលំនៅប្រជាជនប្រមាណ ១៣,៤១១ បូករួមទាំងអគារសាសនាចំនួន ២៨០ ផ្លូវចំនួន ៤៣ ខ្សែ និងស្ពានជាច្រើនត្រូវទទួលរងការខូតខាត ឬបាក់រលំទាំងស្រុង។<ref>{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် သေဆုံးသူ ၁,၆၀၀ ကျော်နှင့် ဒဏ်ရာရသူ ၁,၅၀၀ ကျော်ရှိကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|language=my|url=https://burmese.dvb.no/post/697775|access-date=1 April 2025|work=Democratic Voice of Burma|date=29 March 2025}}</ref> អង្គការឥស្លាមសាសនាមីយ៉ាន់ម៉ារួមបានប៉ាន់ប្រមាណថាមនុស្សប្រហែល ២៥០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយវិហារឥស្លាមចំនួន ៥០ ត្រូវដួលរលំក្នុងកំឡុងអធិដ្ឋានព្រះថ្ងៃសុក្រ។<ref name="mnmosque250">{{Cite news|date=30 March 2025|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် ဗလီ ၅၀ခန့် ပြိုကျပြီးနောက် လူရာချီသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/62258/|access-date=1 April 2025|publisher=Myanmar Now|language=my}}</ref> របបយោធាបានថ្លែងថា វិហារព្រះពុទ្ធសាសនាចំនួន ៦៧០ និងវត្តអារាមចំនួន ២៩០ ត្រូវបានរងការខូចខាត។<ref>{{cite news|title=Myanmar quake struck mosques as minority Muslims gathered for Ramadan prayers|url=https://www.bangkokpost.com/world/2990624/quake-struck-as-worshippers-gathered-for-ramadan-prayers-in-myanmar|access-date=1 April 2025|work=Bangkok Post|date=29 March 2025}}</ref> ===នៅថៃ=== នៅប្រទេសថៃវិញ គ្រោះរញ្ជួយនេះបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៦៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ៣២ នាក់ផ្សេងទៀតនៅរាជធានីបាងកក<ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/onlinesection/detail/9680000030705|title=ศูนย์เอราวัณรายงาน แผ่นดินไหวคร่าแล้ว 19 ชีวิต ตึก สตง.12 จุดอื่นๆ อีก 7|date=31 March 2025|website=ผู้จัดการ}}</ref><ref name="thai18">{{cite news|title=Local death count from Friday's tremor rises to 18|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2991241/local-death-count-from-fridays-tremor-rises-to-18|access-date=01 April 2025|work=Bangkok Post|date=30 March 2025}} <br />{{cite news|title=(ជាភាសាថៃ) อัปเดตผลกระทบจากแผ่นดินไหวกทม. บาดเจ็บ 33 ราย เสียชีวิต 18 ราย สูญหาย 78 ราย |url=https://www.hfocus.org/content/2025/03/33603|access-date=01 April 2025|work=Hfocus.org|date=30 March 2025}}</ref> និងរបួសម្នាក់នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី]]។<ref name="DDPM 30 Mar ">{{cite news|title=(ជាភាសាថៃ) บกปภ.ช. อัปเดตความคืบหน้าการให้ความช่วยเหลือกรณีแผ่นดินไหว เร่งสำรวจความเสียหาย และผลกระทบเพื่อให้การช่วยเหลือตามสิทธิอย่างเป็นธรรมและทั่วถึง​ |url=https://thainews.prd.go.th/thainews/news/view/1017220/?bid=1|access-date=01 April 2025|work=NBT Connext}}</ref> ករណីស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនភាគច្រើនកើតឡើងនៅក្នុងឧបទ្ទវហេតុដួលរលំអគារកំពុងសាងសង់មួយកន្លែងក្នុងអំឡុងពេលរញ្ជួយ។ ឥទ្ធិពលរញ្ជួយដីនេះបានរង្គោះរង្គើខេត្តចំនួន ៦៣ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ៧៧ នៃប្រទេសថៃ (រួមទាំងរាជធានីបាងកក) ដោយបង្កការខូចខាតនៅក្នុងខេត្តចំនួន ១៨ ដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងជុំវិញបាងកក។<ref name="DDPM 30 Mar" /> អគារដែលបាក់រលំចុងមកក្រោមគឺត្រូវជាអគារការិយាល័យ ៣៣ ជាន់ដែលកំពុងសាងសង់ត្រៀមជាទីស្នាក់ការរបស់[[ការិយាល័យសវនកម្មថៃ]]នៅក្នុងសង្កាត់[[ចតុចក្រ]]។ ហេតុការណ៍រលំអគារមួយនេះបានបណ្ដាលឱ្យពលករកម្មករចំនួន ២៩ នាក់បាត់បង់ជីវិត និងរបួស ១៨ នាក់ (បញ្ជាក់រួចជាផ្លូវការ) ខណៈ ៧៨​ នាក់ទៀតនៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា។<ref name="thai18"/> ករណីមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៧ នាក់ និងរបួស ១៥ នាក់ផ្សេងទៀតគឺកើតឡើងនៅទីកន្លែងផ្សេងៗនៅក្នុងទីក្រុង។<ref name="thai18"/> ករណីមនុស្សស្លាប់ភ្លាមៗចំនួនពីរករណីដែលអាចមកពីការគាំងបេះដូងត្រូវបានគេថ្លែងរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅក្នុខេត្តនន្ទបុរី និង[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]]<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាថៃ) สลด! ผู้ป่วยโรคหัวใจวิ่งหนีแผ่นดินไหวลงจากคอนโด ช็อกเสียชีวิต |url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A1/245739 |access-date=01 April 2025 |work=PPTVHD36 |date=28 March 2025 }}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាថៃ) ลุง 65 ปี ช็อกแผ่นดินไหว เสียชีวิต |url=https://www.ch7.com/sports/793332 |access-date=01 April 2025 |work=Channel 7 |date=28 March 2025 }}</ref> ប៉ុន្តែមិនទាន់មានការបញ្ជាក់ផ្លូវការច្បាស់លាស់អ្វីពីទំនាក់ទំនងនៃការស្លាប់ទៅនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនោះឡើយ។ [[File:People evacuated out of a mall in Bangkok due to earthquake 28-03-2025 ( img 2).jpg|thumb|left|មនុស្សម្នាប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅក្រៅអគារផ្សេងៗក្នុងសង្កាត់[[បាងកកណយ]]នៃរាជធានីបាងកក]] ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោក[[ភូមិធម្ម វិជាយជ័យ]]បានថ្លែងពីគ្រោះរញ្ជួយដីនេះថាជារឿងដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនៅបាងកកក្នុងរយៈពេល ១០០ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ។<ref>{{cite news|title=Dozens of workers trapped in collapsed Bangkok high-rise|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2989962/dozens-of-workers-trapped-in-collapsed-bangkok-high-rise|access-date=01 April 2025|work=Bangkok Post|date=28 March 2025}}</ref> វាបានធ្វើឱ្យអគារខ្ពស់ៗក្នុងទីក្រុងមានចលនាយោលចុះឡើង បង្កឱ្យមានការភ័យស្លន់ស្លោពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋដែលកំពុងមានវត្តមានក្នុងអគារទាំងនោះ នាំឱ្យពួកគេស្រវានាំគ្នារត់ចេញក្រៅទៅតាមដងផ្លូវ។ អគារភាគច្រើនបានជម្លៀសមនុស្សចេញក្រៅ ហើយទីកន្លែងសាធារណៈមួយចំនួនត្រូវបានបិទទ្វារ។ ប្រព័ន្ធខ្សែផ្លូវដែកទាំងអស់ត្រូវបានផ្អាក ហើយផ្លូវថ្នល់ខ្លះត្រូវបានបិទជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{cite news|last1=Kongkunakornkul|first1=Pasit|title=Fear, chaos as rare quake grinds Thailand's capital to a halt|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/after-quake-thailands-capital-grinds-halt-amid-fear-chaos-2025-03-28/|access-date=01 April 2025|agency=Reuters|date=28 March 2025}}</ref> ចរាចរណ៍ផ្លូវគោកត្រូវផ្អាកនៅកកស្ទះមួយកន្លែងរហូតចូលដល់ពេលយប់ល្ងាច។<ref name="Matichon traffic">{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/social/news_5114329|title=(ជាភាសាថៃ) กรุงเทพฯ สาหัส! ทุกเส้นรถติดหนัก รัชดาอัมพาต 3 ชม.ไม่ขยับ หลังปิด 'รถไฟฟ้าทุกสาย' |date=28 March 2025}}</ref> ===នៅទីតំបន់ផ្សេងៗ=== [[File:2025 Yunnan Province rooftop infinity pool collapse.png|thumb|រូបភាពពីកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពបង្ហាញពីរលកទឹកពីអាងហែលទឹកធ្លាក់ពីលើអគារមកលើមនុស្សនៅនឹងដី។]] នៅក្នុង[[ខេត្តយូណាន]]នៃប្រទេសចិន ឥទ្ធិពលរង្គើពីគ្រោះរញ្ជួយដីនៅមីយ៉ាន់ម៉ាបានអង្រួនខេត្តមួយនេះស្ទើរទាំងមូល។ មនុស្ស​ចំនួនពីរ​នាក់​បានទទួល​រង​របួស​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​[[រួយលី]]ជាប់ព្រំដែនមីយ៉ាន់ម៉ា<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 缅甸发生7.9级地震：云南多地有震感，瑞丽有房屋受损、人员受伤|url=https://baijiahao.baidu.com/s?id=1827820524446050871|access-date=02 April 2025|work=China National Radio}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 云南瑞丽多处房屋倒塌2人受伤 民众亲述灾难来临一刻|url=https://std.stheadline.com/sc/realtime/article/2060777/%E5%8D%B3%E6%99%82-%E4%B8%AD%E5%9C%8B-%E7%B7%AC%E7%94%B8%E5%9C%B0%E9%9C%87%EF%B8%B1%E9%9B%B2%E5%8D%97%E7%91%9E%E9%BA%97%E5%A4%9A%E8%99%95%E6%88%BF%E5%B1%8B%E5%80%92%E5%A1%8C2%E4%BA%BA%E5%8F%97%E5%82%B7-%E6%B0%91%E7%9C%BE%E8%A6%AA%E8%BF%B0%E7%81%BD%E9%9B%A3%E4%BE%86%E8%87%A8%E4%B8%80%E5%88%BB-%E6%9C%89%E7%89%87|access-date=02 April 2025|work=Sing Tao Daily}}</ref> ខណៈមនុស្សប្រាំបួននាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរជួយសង្គ្រោះបន្ទាប់ពីជាប់ក្នុងជណ្ដើរយន្តប្រអប់។<ref name="xinhua">{{Cite web|title=Two people injured in China's Yunnan after Myanmar quake|url=https://english.news.cn/20250328/67387101a6b0456e8587c6d1928cc661/c.html|agency=Xinhua News Agency}}</ref> ទីលំនៅចំនួន ៨៤៧ នៅក្នុងក្រុងត្រូវរងការខូចខាតដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនចំនួន ២,៨៤០ នាក់។<ref>{{cite news|title=More than 800 houses in southwest China damaged in Myanmar earthquake|url=https://english.news.cn/20250329/fc9292d4b7914c61889e437368e2078e/c.html|agency=Xinhua News Agency|date=29 March 2025|access-date=02 April 2025}}</ref> ខេត្តមួយចំនួននៅក្បែរៗនោះដូចជាខេត្ត[[គុយចូវ]] [[ក្វាងស៊ី]] និង[[ស៊ីឆ័ន]]ក៏ត្រូវរងឥទ្ធិពលរញ្ជួយខ្លះៗផងដែរ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 突发！缅甸发生7.9级地震，云南、四川多地有震感|url=https://baijiahao.baidu.com/s?id=1827819490248140065&wfr=spider&for=pc|access-date=02 April 2025|work=鲁中晨报}}</ref> [[ក្រសួងការបរទេស (ចិន)|ក្រសួងការបរទេសចិន]]បានថ្លែងបញ្ជាក់ថា គ្មានប្រជាពលរដ្ឋចិនណាម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតពីគ្រោះរញ្ជួយដីនេះទេ។ វត្តមានរំជួលត្រូវបានគេកត់ត្រានៅក្នុងទីក្រុងហាណូយ និងព្រមទាំងទីក្រុងហូជីមិញនៃប្រទេសវៀតណាម<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Powerful magnitude-7.7 earthquake in Myanmar sends tremors to Hanoi, Ho Chi Minh City|url=https://tuoitrenews.vn/news/society/20250328/powerful-77magnitude-earthquake-in-myanmar-sends-tremors-to-ho-chi-minh-city/85575.html|access-date=2 April 2025|work=Tuoi Tre News}}</ref> ក៏ដូចជាទីក្រុងវៀងច័ន្ទន៍នៃប្រទេសឡាវផងដែរ បង្កឱ្យមនុស្សម្នាជាច្រើននាក់ជម្លៀសរត់ចេញពីអគារផ្សេងៗនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនោះ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Tremors felt in Laos as 7.7-magnitude earthquake hits Myanmar|agency=Xinhua News Agency|url=https://english.news.cn/20250328/ef7090bc7a654cb6adfc86cf310d7c08/c.html|access-date=2 April 2025}}</ref> មនុស្សម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតពេលកំពុងរត់ចេញពីអគារនៅក្នុង[[សង្កាត់ ៨ (ទីក្រុងហូជីមិញ)|សង្កាត់ ៨]] នៃទីក្រុងហូជីមិញ។<ref name="hochiminhdeath">{{cite news |last=Mỹ Quỳnh |date=4 April 2025 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Sơ tán vì ảnh hưởng động đất ở Myanmar, một người ở TP.HCM tử vong |url=https://www.baogiaothong.vn/so-tan-vi-anh-huong-dong-dat-o-myanmar-mot-nguoi-o-tphcm-tu-vong-192250404182351442.htm |access-date=6 April 2025 |work=Báo Giao Thông }}</ref> នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា គេបានកត់សម្គាល់ថាមានរំជួលបន្តិចបន្តួចនៅក្នុង[[តំបន់រដ្ឋធានីជាតិ (ឥណ្ឌា)|តំបន់រដ្ឋធានីជាតិ]]ដេលី នាំឱ្យមនុស្សជាច្រើនរត់ចេញក្រៅពីអគារផ្ទះសម្បែងផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web|date=28 March 2025|title=Earthquake of magnitude 7.2 on the Richter scale hits Myanmar, tremors felt in Delhi-NCR|url=https://www.financialexpress.com/world-news/earthquake-of-magnitude-7-2-on-the-richter-scale-hits-myanmar-as-per-national-center-for-seismology/3791287/|access-date=2 April 2025|website=The Financial Express}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last=Thapa|first=Vaidika|title=7.7-Magnitude Earthquake Jolts Myanmar, Tremors Felt in Delhi-NCR|url=https://news24online.com/india/7-7-magnitude-earthquake-jolts-myanmar-tremors-felt-in-delhi-ncr/514293/|access-date=2 April 2025|website=News24}}</ref> នៅតាមបណ្ដារដ្ឋភាគឦសាន្ត ពិសេសក្នុងរដ្ឋ[[មេឃល័យ]]ដែលមានស្រុកមួយត្រូវរងនឹងការរញ្ជួយកម្រិតទាបកម្លាំងប្រមាណ ៤.០ វិចទ័រ។<ref>{{Cite web|date=28 March 2025|title=Myanmar earthquake aftershocks jolt several parts of India: 4.0 magnitude tremors felt in Meghalaya|url=https://www.businesstoday.in/india/story/myanmar-earthquake-aftershocks-jolt-several-parts-of-india-40-magnitude-tremors-felt-in-meghalaya-469791-2025-03-28|access-date=2 April 2025|website=Business Today}}</ref> ករណីរំជួលដីតូចៗត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋ[[អសម]] ពិសេសក្នុងទីក្រុង[[គវហត្ថី]]។<ref>{{cite web |title=Breaking: Another Earthquake Strikes The State, Epicentre at Myanmar |url=https://dy365.in/trending/breaking-another-earthquake-strikes-the-state-epicentre-at-myanmar-16143 |website=DY365 |publisher=DY365 |date=28 March 2025 |access-date=2 April 2025 |archivedate=5 មេសា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250405033937/https://dy365.in/trending/breaking-another-earthquake-strikes-the-state-epicentre-at-myanmar-16143 |url-status=dead }}</ref> ករណីរំជួលតូចៗក៏បានកើតមាននៅក្នុងតំបន់មួយចំនួនក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែសផងដែរដូចជានៅរដ្ឋធានីដាក្កា [[សិហ្លេត]] [[រាជស្យា]] [[ចិត្តាក្រម]]ជាដើម ដែលបង្កឱ្យកើតមានការភ័យខ្លាចរត់ចេញពីអគារផ្សេងៗ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាបេន្កាលី) দেশের বিভিন্ন স্থানে ভূমিকম্প অনুভূত, উৎপত্তিস্থল মিয়ানমারে মাত্রা ৭.৩|url=https://samakal.com/bangladesh/article/287753/%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%A4|work=Samakal}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Earthquake shakes Dhaka, other parts of Bangladesh|url=https://www.thedailystar.net/environment/climate-crisis/natural-disaster/news/earthquake-shakes-dhaka-other-parts-bangladesh-3859451|work=The Daily Star}}</ref> ករណីរំជួលតូចៗដដែរក៏បានកើតមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ<ref>{{cite web|title=Cambodians concerned over proximity of Myanmar quake Pinang|url=https://www.khmertimeskh.com/501662238/cambodians-concerned-over-proximity-of-myanmar-quake/|website=Khmer Times|date=31 March 2025}}</ref> និងព្រមទាំងបណ្ដារដ្ឋភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីដូចជា [[ពីណាំង]] [[ឃេដាស]] និង[[ឃេឡានតាំន]]។<ref name="PSA_1">{{Cite news|date=28 March 2025|author1=Lo Tern Chern|title=Penangites shocked as Myanmar quake shakes high-rise buildings|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2025/03/28/penangites-shocked-as-myanmar-quake-shakes-high-rise-buildings|work=The Star|access-date=2​ April 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=(ជាភាសាម៉ាឡេ) Gegaran gempa bumi Myanmar turut dirasai di Kedah, Kelantan, Pulau Pinang|url=https://www.astroawani.com/berita-malaysia/gegaran-gempa-bumi-myanmar-turut-dirasai-di-kedah-kelantan-pulau-pinang-514391|website=Astro Awani|date=28 March 2025}}</ref> ==ក្រោយរញ្ជួយ== នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់[[ការិយាល័យសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (OCHA) នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បានឱ្យដឹងថា ទីជម្រក ទឹកស្អាត និងថ្នាំពេទ្យកំពុងមានបរិមាណទាបនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ បន្ថែមពីលើនេះ ដោយសារតែកង្វះទឹកស្អាត អង្គការសហប្រជាជាតិបានព្រមានអំពីលទ្ធភាពនៃការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺអាសន្នរោគនានាដែលអាចបង្កឡើងពីទឹកកខ្វក់។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្លែងថា មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅក្នុងតំបន់បានកំពុងទទួលមើលថែព្យាបាលអ្នករបួសផ្សេងៗលើសពីចំណុះលទ្ធភាពដែលខ្លួនអាចទទួលយកបាន។ ផ្លូវថ្នល់ និងស្ពានដែលរងការខូចខាតទាំងឡាយបានក្លាយជាឧបសគ្គរារាំងដល់បេសកកម្មជួយសង្គ្រោះមួយចំនួនផងដែរ ដូចនឹងអ្វីដែល OCHA បានលើកឡើងថាខ្លួនត្រូវចំណាយពេល ១៣ ម៉ោងដើម្បីទៅដល់ទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយពីទីក្រុងយុាំងហ្គូន ដែលជាធម្មតាត្រូវការពេលធ្វើដំណើរតែ ៨ ម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news |title=Water and medicine in short supply after Myanmar earthquake: UN |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/water-and-medicine-in-short-supply-after-myanmar-earthquake-un |access-date=3 April 2025 |agency=Reuters|work=The Straits Times|date=1 April 2025}}</ref> ថ្វីបើរបបយោធាបានអំពាវនាវសុំជំនួយអន្តរជាតិក៏ពិតមែន តែអង្គការសិទ្ធិមនុស្សមួយចំនួនបាននិយាយថាជំនួយដែលសុំនោះគឺមានការបែងចែក ពោលគឺមានកំណត់។ ក្រុមអង្គការមួយចំនួនបានរាយការណ៍ថា អាជ្ញាធរយោធាភូមាបានប្រើលេសដោះសារពីបញ្ហាដំណឹកបញ្ជូនភស្តុភារព្រោះតែពួកគេមិនចង់ឱ្យនរណាបោះជំហានចូលក្នុងតំបន់ហាមឃាត់របស់ពួកគេ។ សម្បីតែ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ក៏បានចែករំលែកនូវមតិដូចគ្នានេះដែរ។<ref name="Hogan1">{{cite news |last1=Hogan |first1=Libby |title=Aid agencies struggling to reach most in need after Myanmar earthquake |url=https://www.abc.net.au/news/2025-04-01/aid-agencies-struggling-to-reach-most-in-need-myanmar-earthquake/105115382 |access-date=3 April 2025 |publisher=ABC News|location=Australia |date=1 April 2025}}</ref> ប្រជាជនរស់នៅក្នុងទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយជាច្រើនបានចេញមកដេកនៅទីសាធារណៈនៅយប់នៃថ្ងៃរញ្ជួយដីនោះក៏ព្រោះតែនៅមានវត្តមាននៃរំជួលតូចៗក្រោយរញ្ជួយដីធំនៅឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Nwe |first1=Maung Khat |title=(ជាភាសាភូមា) နောက်ဆက်တွဲငလျင်ငယ်များကြောင့် မန္တလေးမြို့ခံအများစု လမ်းပေါ်ထွက်အိပ် |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/29/51046 |access-date=3 April 2025 |work=Mizzima |date=28 March 2025 }}</ref> ដោយសារតែចំនួនឧបករណ៍បច្ចេកទេសជួយសង្គ្រោះមានកំណត់ ប្រជាជនម៉ាន់ដាឡាយខ្លះបានចុះធ្វើសកម្មភាពជួយសង្គ្រោះដោយខ្លួនពួកគេផ្ទាល់។ គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា នាយកដ្ឋានពន្លត់អគ្គីភ័យមីយ៉ាន់ម៉ាបាននិយាយថា ខ្លួនបានជួយសង្គ្រោះមនុស្សចំនួន ៤០៣ នាក់ និងបានរកឃើញសាកសពចំនួន ២៥៩ នាក់នៅក្នុងទីក្រុង។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា)​ မန္တလေးမှာ ၄၀၃ ဦး ကယ်ထုတ်နိုင်ပြီ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c99pv4g39j0t |access-date=4 April 2025 |publisher=BBC News |date=1 April 2025}}</ref> [[កងកម្លាំងការពារប្រជាជន (មីយ៉ាន់ម៉ា)|កងកម្លាំងការពារប្រជាជន]]របស់រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ាបានថ្លែងថាពួកត្រៀមអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្នចំនួនពីរសប្តាហ៍ចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា។<ref>{{cite news|title=Myanmar anti-coup fighters call partial ceasefire for quake relief|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/myanmar-earthquake-anti-coup-fighters-call-partial-ceasefire-5032971|access-date=4 April 2025|agency=Agence France-Presse|publisher=Channel NewsAsia|date=30 March 2025|archive-date=3 មេសា 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403033226/https://www.channelnewsasia.com/asia/myanmar-earthquake-anti-coup-fighters-call-partial-ceasefire-5032971|url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី របបយោធាភូមានៅតែបន្តយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃសាហ្គាំង និងរដ្ឋរ៉ាគីន ដែលនាំឱ្យខូចខាតផ្ទះសម្បែង និងមន្ទីរពេទ្យក្នុងតំបន់នោះ។<ref>{{cite news|url=https://yktnews.com/2025/03/209498/|title=(ជាភាសាភូមា) NUG က ငလျင်ဒဏ်ကယ်ဆယ်ရေးအတွက် နှစ်ပတ် အပစ်ရပ်ထားသော်လည်း ပေါက်မြို့နယ်အတွင်းတွင် စစ်တပ်က စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကျဲပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်|date=30 March 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា)​ အရပ်သားကျေးရွာများကို စစ်ကောင်စီက ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေ၍ ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို AA ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67eb6cb2b2eb64034577f9d6 |work=Narinjara}}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံကို စစ်ကောင်စီက အတွဲလိုက်ဒုံးဖြင့် ပစ်ခတ်၍ အဆောင်အချို့ ပျက်စီး |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67e64193b2eb6403451ac0a3 |work=Narinjara}}</ref> នៅទីក្រុងបាងកក ជំនួញនៅក្នុង[[ផ្សារ​មូលបត្រថៃ|ទីផ្សារហ៊ុនថៃ]]ត្រូវបានផ្អាកដំណើរការជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{cite news|last1=Taha|first1=Rana|title=Powerful earthquake hits Myanmar, felt in Bangkok|url=https://www.dw.com/en/powerful-earthquake-hits-myanmar-felt-in-bangkok/a-72065550|access-date=3 April 2025|work=DW News|date=28 March 2025}}</ref> ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុថៃវិញមិនបានរាយការណ៍អ្វីពីការខាតបង់ធំណាមួយលើសេដ្ឋកិច្ច ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសារពើពន្ធ ឬប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុនោះទេ។ អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រងផ្លូវអាកាសថៃបានដាក់ចេញនូវ​បញ្ជា​ហាមដំណើរ​ហោះ​ហើរនៅ​ទូទាំង​ប្រទេសចំពោះ​គ្រប់​ព្រលាន​យន្តហោះ<ref>{{cite news|title=Earthquake in Myanmar felt in Thailand|url=https://www.nationthailand.com/news/general/40047983|access-date=3 April 2025|work=The Nation|date=28 March 2025}}</ref> ខណៈសេវាកម្មរផ្លូវដែករវាងទីក្រុងបាងកក និងតំបន់ភាគខាងជើងនិងភាគឦសានប្រទេសថៃក៏ត្រូវបានផ្អាកដូចគ្នា តែត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃក្រោយ។<ref>{{Cite web|date=29 March 2025|title=(ជាភាសាថៃ) อัปเดตเช้านี้ รถไฟฟ้า BTS-MRT กลับมาเปิดให้บริการ หลังเกิดเหตุ "แผ่นดินไหว"|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2849910|access-date=3 April 2025|website=Thai Rath}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 March 2025|title=(ជាភាសាថៃ) รถไฟฟ้า "สายสีเหลือง" เตรียมเปิดให้บริการเที่ยงวันนี้ ส่วน "สายสีชมพู" ยังปิด|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2850090|access-date=4 April 2025|website=Thai Rath}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ករណីរញ្ជួយដីកម្រិត ៤.១ វិចទ័រមួយទៀតបានបង្កឱ្យអគារមួយចំនួនបន្ថែមដួលរលំ ឬរងការខូចខាតនៅក្នុងទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយ។<ref>{{Cite web |title=M 4.1 – 4&nbsp;km NE of Sagaing, Burma (Myanmar) 2025 |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pp3w/executive |date=2025-03-31}}</ref><ref>{{cite news|url=https://myanmar-now.org/mm/news/62502/|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ဘေး ၄ ရက်ကျော်ကြာ ပိတ်မိ ပျောက်ဆုံးနေသူများအတွက် ပိုမိုစိုးရိမ်လာရ|publisher=Myanmar Now|date=1 April 2025|access-date=3 April 2025}}</ref> ==ជំនួយមនុស្សធម៌== [[File:IAF NDRF Myanmar Earthquake.jpg|ជំនួយមនុស្សធម៌ពី[[កងកម្លាំងជើងអាកាសឥណ្ឌា]]រួមមានក្រុមស្ម័គ្រចិត្ត និងឧបករណ៍សង្គ្រោះរុករក|thumbnail|250x250px]] ===អង្គការអន្តរជាតិ=== បណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនបានប្តេជ្ញាជួយគាំទ្រក្នុងទម្រង់ជាជំនួយមនុស្សធម៌។ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានទទួលយកជំនួយពីប្រទេសឥណ្ឌា និង[[មជ្ឈមណ្ឌលអាស៊ានដើម្បីសម្របសម្រួលជំនួយមនុស្សធម៌]] ខណៈដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានថ្លែងថាខ្លួននឹងផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងចំនួនទឹកប្រាក់ ៥ លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="jpt2">{{cite news|title=Myanmar quake death toll expected to rise as junta seeks aid|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/03/29/asia-pacific/myanmar-earthquake-junta-aid/|access-date=3 April 2025|publisher=Bloomberg News, Reuters|date=29 March 2025}}</ref> [[ធម្មនុញ្ញអវកាសអន្តរជាតិ និងគ្រោះមហន្តរាយចម្បង]]ត្រូវបានបើកឱ្យសកម្មឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលផ្កាយរណបអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNOSAT) ក្រោមឱវាទរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]] (OCHA) នៅវេលាម៉ោង ១០:២១ ជាម៉ោងសកលក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ពោលវាបានផ្តល់នូវរូបភាពពីផ្កាយរណបយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីជ្រោមជ្រែងសម្រួលដល់ប្រតិបត្តិការរុករកនានា។<ref>{{Cite web|url=https://disasterscharter.org/activations/earthquake-in-thailand-activation-957-|title=Earthquake in Thailand – Charter Activations|website=The International Charter: Space And Major Disasters}}</ref> [[សហព័ន្ធអន្តរជាតិសង្គមកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហម]]បានបើកការអំពាវនាវជាបន្ទាន់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា សុំជំនួយជាទឹកប្រាក់ជាង ១០០ លានដុល្លារអាមេរិកដើម្បីជួយជនរងគ្រោះពីគ្រោះរញ្ជួយដី។.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250331-rescue-hopes-fading-three-days-after-deadly-myanmar-quake|title=Rescue hopes fading three days after deadly Myanmar quake|publisher=France 24|date=31 March 2025}}</ref> == ឯកសារយោង== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះរញ្ជួយដីនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះរញ្ជួយដីនៅថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះមហន្តរាយនៅអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] lgn6jo630qb4pr8ucrn6pcyxwtu2793 0 52194 337543 336827 2026-07-22T03:07:11Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 337543 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' គឺជាទីក្រុងដែលទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។តំបន់រុនតាឯកត្រូវបាន[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]ធ្វើការអភិវឌ្ឍជាភូមិធម្មជាតិរុនតាឯកហើយប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងភូមិនេះគឺជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តរើលំនៅពី[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។ការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋគឺដើម្បីបំពេញតាមលក្ខខណ្ឌនៃការបន្តរក្សាលក្ខណសម្បត្តិរបស់[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បតិ្តបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]។<ref>{{Cite web |title=Search Homes for Sale & Rent, Cambodia Real Estate {{!}} Harbor Property |url=https://www.harbor-property.com/km/news/detail/2250/%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B9%E1%9E%84%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%A2-%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%93%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%8F%E1%9F%81%E1%9E%87%E1%9F%84%E1%9E%9F%E1%9F%82%E1%9E%93-%E1%9E%93%E1%9F%83%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94 |access-date=2026-06-14 |website=www.harbor-property.com |language=en}}</ref> {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងរុនតាឯក | official_name = | other_name = | native_name = Run Ta Aek City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = ប្រាសាទភ្នំបូក.jpg | border = | total_width = | image_style = | perrow = | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់រុនតាឯក]] [[ក្រុងរុនតាឯក]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = អ៊ឹង សុភ័ណ | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_rank = | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១៥ | website = | footnotes = }} នៅថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ០៧ អនក្រ.បក ស្ដីពីការបង្កើតក្រុងរុនតាឯក [[ខេត្តសៀមរាប]]ដោយកាត់យក[[សង្កាត់រុនតាឯក|ឃុំរុនតាឯក]]ពី[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]និង[[សង្កាត់បល្ល័ង្ក|ឃុំបល្ល័ង្ក]]ពី[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]]ហើយទីតាំងរដ្ឋបាលក្រុងរុនតាឯកគឺស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់រុនតាឯក]]។<ref>{{Cite web |url=https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2026-03-12 |archivedate=2025-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508212945/https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |url-status=dead }}</ref> ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Run Ta Aek Techo Sen District postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/run-ta-aek-techo-sen-municipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១៥០១ | [[សង្កាត់រុនតាឯក]] | Run Ta Aek Sangkat | តាឯក, ត្មាតពង, តានី, រុន, ជ័យ, ថ្នល់, ស្រែចង្ហូត |- | ១៧១៥០២ | [[សង្កាត់បល្ល័ង្ក]] | Ballangk Sangkat | ធ្លកកំបុត, គោកឫស្សី, ស្នារសង្រ្កាម, ក្រពើ, តាកុយ, ព្រំកុដ្ឋ, ត្រាច, ពពេល, ស្នារតេជោ ៣១៧ |} ==ឯកសារយោង== gkg8t5gafaz9not5fkvztl1y2v4kgzr 0 52315 337589 320745 2026-07-23T10:21:12Z Makenzis 26951 337589 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = កុងអានហាណូយ | image = CAHN FC logo.svg | upright = 0.8 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់កុងអានហាណូយ | nickname = ''ក្រុមប៉ូលីស'' (Đội bóng ngành Công an) | short name = CAHN | founded = {{start date and age|df=y|1956|10|10}}<br/>{{start date and age|df=y|2008|4|7}} ''បង្កើតឡើងវិញជា Công An Nhân Dân FC'' | dissolved = | ground = [[ពហុកីឡដ្ឋាន ហាំងដៀង]] <br/>[[ហាណូយ]], [[វៀតណាម]] | capacity = ២២.៥០០ | chairman = Dương Đức Hải | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[Alexandré Pölking]] | league = [[វ.លីក ១]] | season = [[2023–24 V.League 1|២០២៣–២៤]] | position = [[វ.លីក ១]], ចំណាត់ថ្នាក់ទី 6 | website = {{URL|http://cahnfc.com/}} | pattern_la1 = _Hanoi Police FC 2023 HOME FP | pattern_b1 = _Hanoi Police FC 2023 HOME FP | pattern_ra1 = _Hanoi Police FC 2023 HOME FP | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _Hanoi Police FC 2023 HOME FP | leftarm1 = DD0000 | body1 = DD0000 | rightarm1 = DD0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = DD0000 | pattern_la2 = _Hanoi Police FC 2023 AWAY FP | pattern_b2 = _Hanoi Police FC 2023 AWAY FP | pattern_ra2 = _Hanoi Police FC 2023 AWAY FP | pattern_sh2 = _Hanoi Police FC 2023 AWAY FP | pattern_so2 = _Hanoi Police FC 2023 AWAY FP | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _Hanoi Police FC 2023 3rd FP | pattern_b3 = _Hanoi Police FC 2023 3rd FP | pattern_ra3 = _Hanoi Police FC 2023 3rd FP | pattern_sh3 = _Hanoi Police FC 2023 3rd FP | pattern_so3 = _Hanoi Police FC 2023 3rd FP | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = #FFCC99 | socks3 = FFFFFF | current = }}<nowiki> </nowiki>'''ក្លឹបបាល់ទាត់កុងអានហាណូយ''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ bóng đá Công an Hà Nội) គឺជាក្លឹប[[បាល់ទាត់]]អាជីពរបស់វៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រសួងសន្តិសុខសាធារណៈ។ ក្រុម​នេះ​បាន​ប្រកួត​នៅ[[វ.លីក ១]] ដែល​ជា​ផ្នែក​ខ្ពស់​បំផុត​នៃ​បាល់ទាត់​វៀតណាម។<ref>{{Cite web |title=Công An Hà Nội {{!}} VPF |url=https://vpf.vn/team/cong-an-nhan-dan/ |access-date=2025-05-21 |language=en-US}}</ref> == កិត្តិយស == === ការប្រកួតថ្នាក់ជាតិ === '''សម្ព័ន្ធ''' * '''[[វ.លីក ១]]''' : '''អ្នកឈ្ន (២):''' [[1984 V-League|1984]], [[2023 V.League 1|2023]] * [[វ.លីក ១|'''វ.លីក ២''']] : '''អ្នកឈ្ន (១):''' [[2022 V.League 2|2022]] == ឯកសារយោង == q8w19zzd2vlrzzwov1finr4ovncfl8y 0 52448 337598 331656 2026-07-23T11:32:57Z Makenzis 26951 337598 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football club | clubname = ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | image = | upright = 1.0 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | short name = HAGL | founded = {{Start date and age|1976}} as ចារ៉ាយ-កូនទុំ FC | nickname = Đội bóng Phố Núi<ref>{{cite web|url=https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|title=Phải chăng đội bóng phố Núi không biết dùng người?|date=5 March 2019|access-date=4 July 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702184111/https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|url-status=live}}</ref> (''The Highlanders'') | ground = [[​កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]] | capacity = ១២.០០០ | owner = [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] | chairman = [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|ដូន ង្វៀន ឌឹក]] | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[ឡេក្វាងត្រៃ]] | league = [[វ.លីក ១]] | position = វ.លីក ១, ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៩ | season = [[វ.លីក ១ 2024–25|2024–25]] | current = | pattern_la1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_b1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_ra1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_sh1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_so1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | leftarm1 = FFEA00 | body1 = FFEA00 | rightarm1 = FFEA00 | shorts1 = FFEA00 | socks1 = FFEA00 | pattern_la2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_b2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_ra2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_sh2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_so2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_b3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_la3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_ra3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_sh3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_so3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | leftarm3 = 0025A5 | body3 = 0025A5 | rightarm3 = 0025A5 | shorts3 = 0025A5 | socks3 = 0025A5 | website = {{URL|https://haglfc.vn/}} | stadium = [[ពហុកីឡដ្ឋានផ្លាយគូ]] }}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ Bóng đá Hoàng Anh Gia Lai) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា '''ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' និងត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថា '''HAGL''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]]អាជីពរបស់[[វៀតណាម]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ផ្លាយគូ|ទីក្រុងផ្លាយគូ]], [[ខេត្តចារ៉ាយ]]។ គ្រប់គ្រងដោយ [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|លោក ដូន ង្វៀន ឌឹក]] ដែលជាពាណិជ្ជករវៀតណាមដ៏លេចធ្លោ និងជាស្ថាបនិក [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] HAGL លេងនៅក្នុងផ្នែកកំពូលនៃបាល់ទាត់វៀតណាម [[វ.លីក ១]]។ កីឡដ្ឋាន​ផ្ទះ​របស់​ពួក​គេ​គឺ ​[[កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]]។<ref>{{Cite web |title=Vietnam - Hoang Anh Gia Lai - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news |url=https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117142811/https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |archive-date=17 January 2022 |access-date=17 January 2022 |publisher=Soccerway}}</ref> == កិត្តិយស == === ការប្រកួតថ្នាក់ជាតិ === ; លីក * '''[[វ.លីក ១]]''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៧, ២០១៣ ; Cup * '''Vietnam Super Cup ៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ * '''ពានរង្វាន់វៀតណាម''' ** ជើងឯករង៖ ឆ្នាំ ២០១០ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ឆ្នាំ ២០១៤, ២០២២ === ការប្រកួតប្រជែងផ្សេងទៀត។ === * '''ជើងឯកក្លឹបអាស៊ាន''' ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៥ * '''BTV Cup''' ** '''អ្នកឈ្នះ :''' 2018 * '''Cup អធិរាជ ក្វាងទ្រុង៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០២២ == ឯកសារយោង == 0y7av8dimzn7lnpe5jh7onfs31ruwmy 337599 337598 2026-07-23T11:33:29Z Makenzis 26951 337599 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football club | clubname = ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | image = | upright = 1.0 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | short name = HAGL | founded = 1976 as ចារ៉ាយ-កូនទុំ FC | nickname = Đội bóng Phố Núi<ref>{{cite web|url=https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|title=Phải chăng đội bóng phố Núi không biết dùng người?|date=5 March 2019|access-date=4 July 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702184111/https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|url-status=live}}</ref> (''The Highlanders'') | ground = [[​កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]] | capacity = ១២.០០០ | owner = [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] | chairman = [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|ដូន ង្វៀន ឌឹក]] | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[ឡេក្វាងត្រៃ]] | league = [[វ.លីក ១]] | position = វ.លីក ១, ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៩ | season = [[វ.លីក ១ 2024–25|2024–25]] | current = | pattern_la1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_b1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_ra1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_sh1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_so1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | leftarm1 = FFEA00 | body1 = FFEA00 | rightarm1 = FFEA00 | shorts1 = FFEA00 | socks1 = FFEA00 | pattern_la2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_b2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_ra2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_sh2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_so2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_b3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_la3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_ra3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_sh3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_so3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | leftarm3 = 0025A5 | body3 = 0025A5 | rightarm3 = 0025A5 | shorts3 = 0025A5 | socks3 = 0025A5 | website = {{URL|https://haglfc.vn/}} | stadium = [[ពហុកីឡដ្ឋានផ្លាយគូ]] }}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ Bóng đá Hoàng Anh Gia Lai) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា '''ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' និងត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថា '''HAGL''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]]អាជីពរបស់[[វៀតណាម]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ផ្លាយគូ|ទីក្រុងផ្លាយគូ]], [[ខេត្តចារ៉ាយ]]។ គ្រប់គ្រងដោយ [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|លោក ដូន ង្វៀន ឌឹក]] ដែលជាពាណិជ្ជករវៀតណាមដ៏លេចធ្លោ និងជាស្ថាបនិក [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] HAGL លេងនៅក្នុងផ្នែកកំពូលនៃបាល់ទាត់វៀតណាម [[វ.លីក ១]]។ កីឡដ្ឋាន​ផ្ទះ​របស់​ពួក​គេ​គឺ ​[[កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]]។<ref>{{Cite web |title=Vietnam - Hoang Anh Gia Lai - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news |url=https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117142811/https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |archive-date=17 January 2022 |access-date=17 January 2022 |publisher=Soccerway}}</ref> == កិត្តិយស == === ការប្រកួតថ្នាក់ជាតិ === ; លីក * '''[[វ.លីក ១]]''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៧, ២០១៣ ; Cup * '''Vietnam Super Cup ៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ * '''ពានរង្វាន់វៀតណាម''' ** ជើងឯករង៖ ឆ្នាំ ២០១០ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ឆ្នាំ ២០១៤, ២០២២ === ការប្រកួតប្រជែងផ្សេងទៀត។ === * '''ជើងឯកក្លឹបអាស៊ាន''' ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៥ * '''BTV Cup''' ** '''អ្នកឈ្នះ :''' 2018 * '''Cup អធិរាជ ក្វាងទ្រុង៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០២២ == ឯកសារយោង == af2xrmn8xye60y9592205dvdy1ob47x 337600 337599 2026-07-23T11:33:59Z Makenzis 26951 337600 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football club | clubname = ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | image = | upright = 1.0 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | short name = HAGL | founded = 1976 as ចារ៉ាយ-កូនទុំ FC | nickname = Đội bóng Phố Núi<ref>{{cite web|url=https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|title=Phải chăng đội bóng phố Núi không biết dùng người?|date=5 March 2019|access-date=4 July 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702184111/https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|url-status=live}}</ref> (''The Highlanders'') | ground = [[​កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]] | capacity = ១២.០០០ | owner = [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] | chairman = [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|ដូន ង្វៀន ឌឹក]] | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[ឡេក្វាងត្រៃ]] | league = [[វ.លីក ១]] | position = 10 | season = [[វ.លីក ១ 2024–25|2024–25]] | current = | pattern_la1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_b1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_ra1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_sh1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_so1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | leftarm1 = FFEA00 | body1 = FFEA00 | rightarm1 = FFEA00 | shorts1 = FFEA00 | socks1 = FFEA00 | pattern_la2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_b2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_ra2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_sh2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_so2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_b3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_la3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_ra3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_sh3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_so3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | leftarm3 = 0025A5 | body3 = 0025A5 | rightarm3 = 0025A5 | shorts3 = 0025A5 | socks3 = 0025A5 | website = {{URL|https://haglfc.vn/}} | stadium = [[ពហុកីឡដ្ឋានផ្លាយគូ]] }}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ Bóng đá Hoàng Anh Gia Lai) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា '''ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' និងត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថា '''HAGL''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]]អាជីពរបស់[[វៀតណាម]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ផ្លាយគូ|ទីក្រុងផ្លាយគូ]], [[ខេត្តចារ៉ាយ]]។ គ្រប់គ្រងដោយ [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|លោក ដូន ង្វៀន ឌឹក]] ដែលជាពាណិជ្ជករវៀតណាមដ៏លេចធ្លោ និងជាស្ថាបនិក [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] HAGL លេងនៅក្នុងផ្នែកកំពូលនៃបាល់ទាត់វៀតណាម [[វ.លីក ១]]។ កីឡដ្ឋាន​ផ្ទះ​របស់​ពួក​គេ​គឺ ​[[កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]]។<ref>{{Cite web |title=Vietnam - Hoang Anh Gia Lai - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news |url=https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117142811/https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |archive-date=17 January 2022 |access-date=17 January 2022 |publisher=Soccerway}}</ref> == កិត្តិយស == === ការប្រកួតថ្នាក់ជាតិ === ; លីក * '''[[វ.លីក ១]]''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៧, ២០១៣ ; Cup * '''Vietnam Super Cup ៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ * '''ពានរង្វាន់វៀតណាម''' ** ជើងឯករង៖ ឆ្នាំ ២០១០ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ឆ្នាំ ២០១៤, ២០២២ === ការប្រកួតប្រជែងផ្សេងទៀត។ === * '''ជើងឯកក្លឹបអាស៊ាន''' ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៥ * '''BTV Cup''' ** '''អ្នកឈ្នះ :''' 2018 * '''Cup អធិរាជ ក្វាងទ្រុង៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០២២ == ឯកសារយោង == 4sy18j62vh92ed99rjtk9m29gyhldfj 337601 337600 2026-07-23T11:34:40Z Makenzis 26951 337601 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football club | clubname = ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | image = | upright = 1.0 | fullname = ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ | short name = HAGL | founded = 1976 as ចារ៉ាយ-កូនទុំ FC | nickname = Đội bóng Phố Núi<ref>{{cite web|url=https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|title=Phải chăng đội bóng phố Núi không biết dùng người?|date=5 March 2019|access-date=4 July 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702184111/https://thanhnien.vn/the-thao/bong-da-viet-nam/phai-chang-doi-bong-pho-nui-khong-biet-dung-nguoi-99117t.html|url-status=live}}</ref> (''The Highlanders'') | ground = [[​កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]] | capacity = ១២.០០០ | owner = [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] | chairman = [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|ដូន ង្វៀន ឌឹក]] | mgrtitle = គ្រូបង្វឹក | manager = [[ឡេក្វាងត្រៃ]] | league = [[វ.លីក ១]] | position = 10 | season = 2025–26 | current = | pattern_la1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_b1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_ra1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_sh1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | pattern_so1 = _HoangAnhGiaLaiFC22h | leftarm1 = FFEA00 | body1 = FFEA00 | rightarm1 = FFEA00 | shorts1 = FFEA00 | socks1 = FFEA00 | pattern_la2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_b2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_ra2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_sh2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | pattern_so2 = _HoangAnhGiaLaiFC22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_b3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_la3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_ra3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_sh3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | pattern_so3 = _HoangAnhGiaLaiFC22t | leftarm3 = 0025A5 | body3 = 0025A5 | rightarm3 = 0025A5 | shorts3 = 0025A5 | socks3 = 0025A5 | website = {{URL|https://haglfc.vn/}} | stadium = [[ពហុកីឡដ្ឋានផ្លាយគូ]] }}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]៖ Câu lạc bộ Bóng đá Hoàng Anh Gia Lai) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា '''ហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ''' និងត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថា '''HAGL''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]]អាជីពរបស់[[វៀតណាម]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ផ្លាយគូ|ទីក្រុងផ្លាយគូ]], [[ខេត្តចារ៉ាយ]]។ គ្រប់គ្រងដោយ [[:vi:Đoàn Nguyên Đức|លោក ដូន ង្វៀន ឌឹក]] ដែលជាពាណិជ្ជករវៀតណាមដ៏លេចធ្លោ និងជាស្ថាបនិក [[ក្រុមហ៊ុនហ្វាង អាន់ យ៉ាឡាយ]] HAGL លេងនៅក្នុងផ្នែកកំពូលនៃបាល់ទាត់វៀតណាម [[វ.លីក ១]]។ កីឡដ្ឋាន​ផ្ទះ​របស់​ពួក​គេ​គឺ ​[[កីឡដ្ឋានផ្លេគុ]]។<ref>{{Cite web |title=Vietnam - Hoang Anh Gia Lai - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news |url=https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117142811/https://int.soccerway.com/teams/vietnam/hoang-anh-gia-lai/3657/ |archive-date=17 January 2022 |access-date=17 January 2022 |publisher=Soccerway}}</ref> == កិត្តិយស == === ការប្រកួតថ្នាក់ជាតិ === ; លីក * '''[[វ.លីក ១]]''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៧, ២០១៣ ; Cup * '''Vietnam Super Cup ៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០០៣, ២០០៤ * '''ពានរង្វាន់វៀតណាម''' ** ជើងឯករង៖ ឆ្នាំ ២០១០ ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ឆ្នាំ ២០១៤, ២០២២ === ការប្រកួតប្រជែងផ្សេងទៀត។ === * '''ជើងឯកក្លឹបអាស៊ាន''' ** ចំណាត់ថ្នាក់ទីបី៖ ២០០៥ * '''BTV Cup''' ** '''អ្នកឈ្នះ :''' 2018 * '''Cup អធិរាជ ក្វាងទ្រុង៖''' ** '''អ្នកឈ្នះ៖''' ២០២២ == ឯកសារយោង == 5hepignmcgqx9zox08405fwqx02vsx3 0 52827 337493 326248 2026-07-21T06:21:17Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:พระธาตุกู่จาน_อำเภอคำเขื่อนแก้ว_จังหวัดยโสธร.jpg|พระธาตุกู่จาน_อำเภอคำเขื่อนแก้ว_จังหวัดยโสธร.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ymblanter|Ymblanter]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ชวลิต 337493 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|website=|name=ព្រះធាតុគូចាន់|img=}}'''ព្រះធាតុគូចាន់''' (พระธาตุกู่จาน) ស្ថិតនៅវត្តគូចាន់ ឃុំគូចាន់ ស្រុកខាំឃឿនកែវ [[ខេត្តយសោធរ|ខេត្តយសោធ]] កសាង​នៅ​ប្រហែល​សតវត្ស​ទី​៨ ឬ​នៅ​ពេល​ដំណាល​គ្នា​នឹង​ [[ខេត្តនគរភ្នំ|ព្រះធាតុភ្នំ]] វត្តនេះមានរូបរាងឈូកស្រដៀងនឹងប្រាសាទភ្នំធ្វើអំពីឥដ្ឋ ទទឹង ៥,១០ ម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៥ ម៉ែត្រ មានជញ្ជាំងកញ្ចក់ ២ ស្រទាប់ ព័ទ្ធជុំវិញវត្ត។ នៅ​ថ្ងៃ​១៤​រោច ខែ​ចេត្រ ដល់​ថ្ងៃ​៣​រោច ខែ​ពិសាខ ជា​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ មាន​ពិធី​បុណ្យ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ ដើម្បី​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះ​អាទិទេព​គូច័ន្ទ ដែល​ជាទី​គោរព​សក្ការៈ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == វា​គឺ​ជា​ចេតិយ​រាង​ផ្កាឈូក​ការ៉េ​ដែល​មាន​ចេតិយ​បែប​អ៊ីសាន​ធម្មតា ដែល​យក​គំរូ​តាម [[វត្តព្រះធាតុភ្នំ|​ព្រះ​ធាតុភ្នំ]] ប៉ុន្តែ​តូច​ជាង។ មូលដ្ឋានខាងក្រោមគឺជាជើងទម្រផ្កាឈូកដាក់បញ្ច្រាសទ្រវែងអមដោយរូបកាយផ្កាឈូករាងការ៉េ តុបតែងលម្អដោយលំនាំ និងតួផ្កាឈូករាងបួនជ្រុងទ្រឆ័ត្រ។ ព្រះថាគូចាន់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងតាមទំនៀមទំលាប់ដូចគ្នានឹងការសាងសង់ចេតិយទូទៅដែរ ពោលគឺសម្រាប់តម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ដោយសារការរចនាស្តូបដែលទទួលឥទ្ធិពលពីព្រះធាតុភ្នំ វាត្រូវបានគេសន្មត់ថាត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងអំឡុង [[พุทธศตวรรษที่ 12|សតវត្សទី៧]]<ref>{{Cite web |title=สำเนาที่เก็บถาวร |url=https://www.77kaoded.com/content/36956 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128083821/https://www.77kaoded.com/content/36956 |archive-date=2020-01-28 |access-date=2020-01-28 |archivedate=2020-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128083821/https://www.77kaoded.com/content/36956 }}</ref> == វត្ថុបុរាណ == ពី​ភស្តុតាង​នៃ​ទីតាំង​បុរាណ និង​វត្ថុ​បុរាណ​ដែល​នៅ​តែ​មាន​ឃើញ​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​មាន​ដូច​ខាង​ក្រោម៖ * មាន​រូបរាង​ស្រដៀង​នឹងព្រះធាតុភ្នំ ប៉ុន្តែ​មាន​ទំហំ និង​កម្ពស់​ខុស​គ្នា។ វាមានទំហំតូចជាងព្រះធាតុភ្នំ។ * សិលាចារឹកពាក់កណ្តាលមានសិលាចារឹកខ្មែរចំនួនប្រាំបីជួរ។ វាមានទទឹង ៧៨ សង់ទីម៉ែត្រ បណ្តោយ ៨០ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្ពស់ ១២០ សង់ទីម៉ែត្រ។ វា​មាន​ទីតាំង​ប្រហែល ២០ ម៉ែត្រ​ភាគ​ខាង​កើត​នៃ​ចេតិយ​ដែល​នៅ​ខាង​ក្រោយ​ឧ​ប​សុ​ត (២០១៥) ។ * ថ្មសេម៉ា មានរូបរាងផ្សេងៗគ្នា និងធ្វើពីថ្មភក់ក្រហម។ ដប់ប្រាំពីរនៃវត្ថុទាំងនេះត្រូវបានគេរកឃើញ ហើយមានទីតាំងនៅចំណុចផ្សេងៗនៅក្នុងភូមិ និងដូនពូតា នៅឯបានគូចាន់ ប្រហែល ២០០ ម៉ែត្រភាគខាងជើងនៃព្រះធាតុគូចាន់។ តាម​ដំណើរ​រឿង​របស់​ព្រឹទ្ធាចារ្យ​ភូមិ​គេ​ជឿ​ថា ​ថ្មសេម៉ា​នៅ​ដូន​ពូ​តា ជា​ផ្នូរ​របស់​អ្នក​មាន​ក្នុង​អតីតកាល។ នេះ​ក៏​ព្រោះ​តែ​កាល​ពី​មុន​ពេល​ជីក​កកាយ​រក​ឃើញ​គ្រោង​ឆ្អឹង​មនុស្ស​បុរាណ​មាន​កម្ពស់​ប្រាំបី​ហត្ថ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ក្នុង​ជំនឿ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ថ្ម​សីមា​កំណត់​ព្រំប្រទល់​នៃ​ពុទ្ធសាសនា ដែល​គេ​អាច​ឃើញ​នៅ​តាម​ប្រាសាទ​ផ្សេងៗ <ref>{{Cite web |title=สำเนาที่เก็บถาวร |url=http://motogp.thailandtourismdirectory.go.th/th/attraction/item/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%81%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%99-2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190911215730/http://motogp.thailandtourismdirectory.go.th/th/attraction/item/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%81%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%99-2.html |archive-date=2019-09-11 |access-date=2020-01-28 |archivedate=2019-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190911215730/http://motogp.thailandtourismdirectory.go.th/th/attraction/item/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%81%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%99-2.html }}</ref> == យោង == luv4612hzqa8zwqxljd1tuawzbo9lrt 0 53236 337458 337443 2026-07-20T14:31:48Z TheRandomGoober 27248 /* កក្កដា */ 337458 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net |archivedate=2025-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251231165054/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |url-status=dead }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> * ៤​ ឧសភា –​ រោងចក្រផលិតកាំជ្រួចមួយកន្លែងបានផ្ទុះឆេះនៅក្នុងទីក្រុង[[លីវយ៉ាង]] ខេត្ត[[ហ៊ូណាន]] ប្រទេសចិន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៣៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥១ នាក់បន្ថែម។<ref name="China fireworks:0">{{Cite web |last=Lee |first=Liz |last2=Bu |first2=Shi |date=8 May 2026 |editor-last=Coghill |editor-first=Kim |title=Death toll rises to 37 in China fireworks factory blast |url=https://www.reuters.com/world/china/death-toll-rises-37-china-fireworks-factory-blast-2026-05-08/ |access-date=19 May 2026 |website=Reuters}}</ref> * ១២ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ា]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[ហ្វីលីព ដាវីស]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោក។<ref>{{Cite news |title=Bahamas prime minister re-elected in early election victory |url=https://www.reuters.com/world/americas/bahamas-prime-minister-re-elected-early-election-victory-2026-05-13/ |date=13 May 2026 |access-date=19 May 2026 |work=Reuters }}</ref> * ១២–១៦ ឧសភា – [[កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៥|កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិន]] ត្រូវបាន​ប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[វីយែន]] ប្រទេសអូទ្រីស។<ref>{{cite web|last=Schumacher|first=Elizabeth|title=Eurovision: Vienna to host European Song Contest 2026|url=https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|publisher=Deutsche Welle|access-date=19 May 2026 |archive-date=August 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822033113/https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|url-status=live}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសប៊ុលហ្ការីឈ្មោះ [[ដារ៉ា]] បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "[[:en:Bangaranga|Bangaranga]]"។<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Bulgaria wins Eurovision Song Contest, Israel comes second again |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eurovision-song-contest-final-takes-stage-amid-gaza-boycott-2026-05-16/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> * ១៦ ឧសភា – [[ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរីឆ្នាំ២០២៦|ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរី]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ដែលបង្កដោយប្រភេទ[[វីរុសអេបូឡាប៊ុនឌីប៊ូហ្គីយូ]]នៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] និងប្រទេស[[អ៊ូហ្កង់ដា]] ហើយបានប្រកាសវាជាភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=17 May 2026 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 May 2026 |title=សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន ស្តីពីការការពារខ្លួនពីការឆ្លងជំងឺអេបូឡា (Ebola) |url=https://moh.gov.kh/kh/notice/detail/526 |access-date=19 May 2026 |website=[[ក្រសួងសុខាភិបាល|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}</ref> * ១៧​ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |date=2026-02-12 |title=The electoral calendar for the 2026 legislative elections is now available. (ចំណងជើងប្រែជាភាសាអង់គ្លេស) |url=https://cne.cv/sala_de_imprensa_/calendario-eleitoral-das-eleicoes-legislativas-2026-ja-disponivel/ |access-date=2026-05-19 |website=Comissão Nacional de Eleições (CNE) }}</ref> * ២២​ ឧសភា – [[ការផ្ទុះឧស្ម័ននៅអណ្តូងរ៉ែធ្យូងថ្មលីវសិនយូ]]ក្នុង[[ខេត្តសានស៊ី]] ប្រទេសចិន បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0ve18qlko |access-date=2026-06-02 |website=BBC News }}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីប]]៖ គណបក្ស[[កម្លាំងរួបរួមប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[អានីតា ឌីមីទ្រីយ៉ូ]]បានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Parliamentary elections set for May 24 next year |url=https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |access-date=2025-06-02 |website=cyprus-mail.com |language=en |archive-date=January 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116185359/https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |url-status=live }}</ref> * ៣០ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តា]]៖ [[គណបក្សពលករ (ម៉ាល់តា)|គណបក្សពលករ]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត អាបេឡា]] បានឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនអាណត្តិជាប់ៗគ្នា។<ref>{{Cite news |last=Borg |first=Neville |date=2026-04-27 |title=Robert Abela announces snap election for May 30 |url=https://timesofmalta.com/article/abela-announces-election-date.1126985 |access-date=2026-06-02 |work=Times of Malta }}</ref> * ៣១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាគីនេឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាគីនេ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite news |work=Le360Afrique |date=22 February 2026 |title=(ជាភាសាបារាំង) Guinée: les élections législatives et communales prévues le 24 mai |url=https://afrique.le360.ma/politique/guinee-les-elections-legislatives-et-communales-prevues-le-24-mai_LPQ3R2EQ3NHY7G26CB5CPJB5CU/|access-date=2 June 2026|}}</ref> ===មិថុនា=== * ១​ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពី]]៖ [[គណបក្សវិបុលភាព]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អាប៊ីយ៍ អះម៉េដ]]បានឈ្នះឆ្នោតមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=July 1, 2026|agency= Ethiopian News Agency}}</ref> * ៧ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនី]]៖ ​គណបក្ស[[កិច្ចសន្យាពលរដ្ឋ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]]បានឈ្នះឆ្នោតកាន់អំណាចមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=Next Parliamentary elections will be held on June 7, 2026: Alen Simonyan |url=https://www.1lurer.am/en/2025/06/07/Next-Parliamentary-elections-will-be-held-on-June-7-2026-Alen-Simonyan/1326754 |access-date=2025-06-09 |website=First News Channel}} </ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូ]]៖ ថ្វីបើនយោបាយជាតិកំពុងជាប់គាំង គណបក្ស[[វ៉េតេវិនដូស្យេ]]របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាល់ប៊ីន គួរធី]]បានដណ្ដើមកាន់កាប់អាសនៈបានមួយភាគធំ។<ref>{{cite news |date=28 April 2026 |title=Kosovo heads to elections after failure to elect president |url=https://www.koha.net/en/arberi/kosova-shkon-ne-zgjedhje-pas-deshtimit-per-president |access-date=9 June 2026 |work=Koha }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូ]]៖ ប្រធានគណបក្ស[[កម្លាំងប្រជាជន]] លោកស្រី[[កីកូ ហ្វូជីម៉ូរី]]បានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងប្រផិតប្រផើយទល់នឹងប្រធានគណបក្ស[[ទាំងអស់គ្នាដើម្បីប៉េរូ]] លោក[[រ៉ូប៊ឺតូ សាន់ឆេស]]នៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ។ គណបក្សឆ្វេងនិយមបានកើបសំឡេងបានភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប៉េរូ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ប៉ុន្តែបានទទួលសំឡេងស្មើនឹងក្រុមស្ដាំនិយមនៅក្នុង[[ព្រឹទ្ធសភា (ប៉េរូ)|ព្រឹទ្ធសភា]]ដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។<ref>{{Cite web |last1=Aquino |first1=Marco |last2=Villegas |first2=Alexander |date=30 June 2026 |title=Keiko Fujimori leads Peru's presidential race after official count concludes |url=https://www.reuters.com/world/americas/keiko-fujimori-leads-perus-presidential-race-after-official-count-concludes-2026-06-29/ |access-date=1 July 2026 |website=Reuters }}</ref> * ៨​ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីនដាណាវឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៨ រ៉ិចទ័រ]] បានវាយអង្រួនប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយវាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ខ្លាំងសាហាវបំផុតមួយចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីលូហ្សុនឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកាលពីឆ្នាំ១៩៩០]]។<ref>{{Cite web |last=Magramo |first=Kathleen |date=2026-06-08 |title=7.8 magnitude earthquake hits southern Philippines |url=https://www.cnn.com/2026/06/07/asia/southern-philippines-mindanao-earthquake-intl-hnk |access-date=2026-06-09 |website=CNN }}</ref> * ១១​ មិថុនា – ១៩ កក្កដា – ព្រឹត្តិការណ៍[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[កាណាដា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដោយ[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]បាន[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦ វគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រ|យកឈ្នះ]][[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អាហ្សង់ទីន]]នៅវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រក្លាយខ្លួនជាម្ចាស់ជើងឯក។<ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Spain wins 2026 FIFA World Cup with grueling 1-0 win over Argentina - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/2026-fifa-world-cup-final-spain-argentina-sunday/ |access-date=2026-07-20 |website=www.cbsnews.com }}</ref> * ១៤​ មិថុនា – [[គ្រោះឧទ្ធម្ភាគចក្របុកគ្នានៅ|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពីរគ្រឿងបានហោះបុកគ្នា]]នៅលើអាកាសក្នុងទីក្រុង[[រីយ៉ូដឺហ្សាណេរ៉ូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំមួយនាក់ ក្នុងនោះរួមមានអ្នកចម្រៀងជនជាតិអាមេរិកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[អូលីវើ ធ្រី]] អ្នកផលិតមាតិកាលើយូធូបជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[ហ្កាស្ពី]] និងអ្នកដឹកនាំនិពន្ធរឿងជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[លូកាស អា.​ វិញ៉ាល់ឡេ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-06-14 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Cantor Oliver Tree é um dos mortos em acidente aéreo no Rio; veja vítimas |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |access-date=2026-06-16 |website=CNN Brasil |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614183128/https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |url-status=live }}</ref> * ១​៥–១៧​ មិថុនា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានរួមគ្នាប្រកាសនិងចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]] ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងបណ្ដោះអាសន្នមាន ១៤ ចំណុច ដើម្បីបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាបើកនាវាចរណ៍កាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ឡើងវិញ បើកផ្លូវទឹកចេញចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ដែលធ្លាប់បានបិទដោយអាមេរិក និងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចារយៈពេល ៦០ ថ្ងៃជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែលវិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងមិនដកទ័ពចេញពីទឹកដីដែលសាមីខ្លួនបានកាន់កាប់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[លីបង់]]ឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |last2=Stewart |first2=Phil |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US, Iran reach preliminary agreement to end war, signing set for Friday |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iran-reach-peace-deal-signing-set-friday-pakistan-says-2026-06-14/ |work=Reuters |date=15 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Holland |first1=Steve |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US and Iran presidents sign ceasefire agreement, but Trump says he could still resume attacks |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/g7-leaders-demand-ceasefire-lebanon-welcome-iran-deal-2026-06-17/ |work=Reuters |date=18 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref> * ២១ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី]]៖ បេក្ខភាពស្ដាំនិយម លោក[[អាប៊ែឡាដូដេឡា អេស្ព្រីអេយ៉ា]]បានផ្ដួលបេក្ខភាពឆ្វេងនិយម លោក[[អ៊ីវ៉ាន់ សេប៉េដា]] នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតដើម្បីឈ្នះឆ្នោតជាប់ឈ្មោះជា[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wells|first=Ione |date=2026-05-31 |title=Colombia presidential runoff pits leftist senator against pro-Trump rival |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w2xvwq8g9o |access-date=2026-06-22 |website=BBC }}</ref> * ២២ មិថុនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស]] លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានប្រកាសពីការលាលែងពីតំណែងនាពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យគណបក្សកាន់អំណាចត្រៀមរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សពលករឆ្នាំ២០២៦ (ស.រ.)|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Richard |date=2026-06-22 |title=Keir Starmer announces resignation as prime minister and Labour Party leader |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxd00lg599o |access-date=2026-06-22 |website=BBC}}</ref> * * ២៤ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡា]]៖ គ្រោះរញ្ជួយដីរលកដំបូងកម្រិត ៧.២ វិចទ័រ បានបោកអង្រួនប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]ប៉ែកខាងលិច មុនពេលត្រូវរងការវាយប្រហារដោយរលករញ្ជួយដីចម្បងមួយទៀតកម្រិត ៧.៥ វិចទ័រ ដោយបង្កឱ្យកើតការខូចខាតអស់យ៉ាងច្រើនរាប់មិនអស់នៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref name="BBC Live">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Powerful back-to-back earthquakes strike Venezuela, collapsing buildings in Caracas |url=https://www.bbc.com/news/live/c621z18wznet |access-date=25 June 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ===កក្កដា=== * ២ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://poliglobe.com/election/1287|title=Algerian Legislative Election, 2026|website=PoliGlobe|access-date=5 July 2026|archive-date=March 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324143116/https://poliglobe.com/election/1287|url-status=live}}</ref> * ៦ កក្កដា – ហាម៉ាស់បានប្រកាសរំលាយ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលស៊ីវិល]]របស់ខ្លួនក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-07-06/ty-article-live/israeli-civilians-tried-to-cross-into-syria-idf-says-amid-settlement-reports/0000019f-342c-d746-adff-ff6d69240000?liveBlogItemId=920670504#920670504|title= Hamas says group-backed Gaza government resigns to hand power to Palestinian technocrats|website=Haaretz|date=6 July 2026}}</ref> * ៧–៨ កក្កដា – [[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[អង់ការ៉ា]] ប្រទេស[[តួកគី]]។<ref>{{cite web |title=NATO Summit 2026 |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/events/event-programmes/2026/07/nato-summit-2026 |website=NATO |date=7 July 2026 |access-date=8 July 2026}}</ref> * ៨ កក្កដា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានដួលរលំ ដោយនាំឱ្យសង្គ្រាមរវាងប្រទេសទាំងពីរឆេះពុះកញ្ជ្រោលឡើងវិញ។<ref>{{cite news |title=US says it has completed a new round of strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-says-it-has-completed-a-new-round-strikes-iran-2026-07-08/ |work=Reuters |date=8 July 2026 |access-date=17 July 2026}}</ref> * ២០ កក្កដា – លោក[[អានឌី ប៊ឺនហាម]]ត្រូវបានតែងតាំងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]បន្តតំណែងពីលោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]។<ref>{{cite news |title=Andy Burnham pledges cost of living help in first speech as prime minister |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cgrkv8e8l9qt |work=BBC News |date=20 July 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] 9amvu36qpqdsn1tarda061u81xtdzvf 0 53260 337545 330409 2026-07-22T03:33:23Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ម៉ាល់]] ទៅ [[ម៉ាលេ]] 330409 wikitext text/x-wiki {{Db-g1}} * ជារាជធានីនៃម៉ាល់ឌីវ មានផ្ទៃក្រឡា ២៣ គម2ជាប្រពៃណី វាជាកោះស្តេច ដែលមកពីកន្លែងដែលរាជវង្សបុរាណគ្រប់គ្រង និងជាកន្លែងដែលរាជវាំងស្ថិតនៅ។ ទីក្រុងនោះត្រូវបានគេហៅថា Mahal ។ ពីមុនវាជាទីក្រុងដែលមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែង និងទ្វារ (doroshi)។ ព្រះបរមរាជវាំង (Gan'duvaru) ត្រូវបានបំផ្លាញ រួមជាមួយនឹងបន្ទាយដ៏ស្រស់ស្អាត (koshi) និងបន្ទាយ (buruzu) នៅពេលដែលទីក្រុងនេះត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រធានាធិបតី Ibrahim Nasir បន្ទាប់ពីការលុបចោលរបបរាជានិយមក្នុងឆ្នាំ 1968។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អគារមួយចំនួននៅមានដូចជា វិហារ Malé Friday ។ ប៉ុន្មានទស្សវត្សចុងក្រោយនេះ កោះនេះត្រូវបានពង្រី {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} កទំហំគួរឱ្យកត់សម្គាល់តាមរយៈការចាក់ដីឡើងវិញ។ ប៉ុន្មានឆ្នាំមកនេះ ម៉ាឡេគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការតវ៉ាផ្នែកនយោបាយ និងព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ។ សាសនាឥស្លាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងតាំងពីឆ្នាំ ១១៥៣ នៃគ.ស. នៅពេលដែលជនជាតិម៉ាល់ឌីវបានប្តូរពីព្រះពុទ្ធសាសនាទៅជាឥស្លាមក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ពាណិជ្ជករ និងសាសនទូតអាហ្វ្រិកខាងជើង។ ការផ្លាស់ប្តូរសាសនានេះបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មរបស់ម៉ាឡេ ដែលអាចមើលឃើញសព្វថ្ងៃនេះក្នុងទម្រង់ជាវិហារអ៊ីស្លាមដូចជា Hukuru Miskiy (វិហារអ៊ីស្លាមថ្ងៃសុក្រ) សតវត្សរ៍ទី 17 ដែលសាងសង់ពីថ្មផ្កាថ្ម និងចាត់ទុកថាជាវិហារអ៊ីស្លាមដ៏ចំណាស់បំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេស។[6] អស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ម៉ាឡេនៅតែមិនត្រឹមតែជារាជធានីប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជាស្នូលនិមិត្តសញ្ញា និងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃម៉ាល់ឌីវផងដែរ។ 6pywhpdtisw6vju1wqwktbltor9ilqk 0 53415 337602 336538 2026-07-23T11:46:52Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 337602 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[ស៊ូឃូមី]] | {{flagicon|Abkhazia}}<br>[[អាបាខាហ្ស៊ី]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | អឺរ៉ុប |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | អាសុី |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | អូសេអានី |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | អឺរ៉ុប |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | អាសុី & អឺរ៉ុប |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | អាស៊ី |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | អាស៊ី |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | អឺរ៉ុប |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | អឺរ៉ុប |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]] ''(ផ្លូវការ)'', [[កូតូណូ]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ធីមប៊ូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | អាស៊ី |- | [[ស៊ូក្រេ]] ''(រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)'', [[ឡា ប៉ាស]] ''(រដ្ឋបាល)'' | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | អឺរ៉ុប |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | អាស៊ី |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | អឺរ៉ុប |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហ្គីតេហ្គា]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់),'' [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | អាសុី |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | អាសុី |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់)'', [[អាប៊ីចាន]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | អាស៊ី |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | rowspan="2" | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | rowspan="2" | អឺរ៉ុប |- | {{flagicon|Northern Cyprus}}<br>[[ស៊ីបខាងជើង]] |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | អឺរ៉ុប |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[កូប៉ិនហាក]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | អឺរ៉ុប |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | អាហ្វ្រិក & អាស៊ី |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ាបាបាន]] ''(រដ្ឋបាល)'', [[ឡូបាំបា]] ''(រាជវង្ស & នីតិបញ្ញត្តិ)'' | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | អូសេអានី |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | អឺរ៉ុប |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | អាសុី & អឺរ៉ុប |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | អឺរ៉ុប |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | អឺរ៉ុប |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | អាស៊ី |- | [[ហ្សាការតា]]​ ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'', [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | អាស៊ី |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | អាស៊ី |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | អាស៊ី |- | [[ឌុប្លីន]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | អាស៊ី |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | អាស៊ី |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | អាស៊ី |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | អាសុី |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | អូសេអានី |- | [[ព្រីស្ទីណា]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | អាស៊ី |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | អឺរ៉ុប |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | អាស៊ី |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | អឺរ៉ុប |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | អឺរ៉ុប |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[កូឡាឡាំពួរ]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់ នីតិបញ្ញត្តិ & រាជវង្ស)'', [[បុត្រាជ័យ]] ''(រដ្ឋបាល & តុលាការ)'' | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | អាស៊ី |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | អាស៊ី |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | អូសេអានី |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | អូសេអានី |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | អាស៊ី |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | អាសុី |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[យ៉ារ៉េន]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | អូសេអានី |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | អាស៊ី |- | [[វែលលីងតុន]]​ ''(ផ្លូវការ)'', [[ឡាអេ]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | អូសេអានី |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | អាស៊ី |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | អឺរ៉ុប |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | អឺរ៉ុប |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | អាស៊ី |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | អូសេអានី |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | អាស៊ី |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | អាមេរិកខាងជើង & អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | អូសេអានី |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | អាស៊ី |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | អឺរ៉ុប |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | អឺរ៉ុប |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | អាស៊ី |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | អូសេអានី |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | អាហ្វ្រិក |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | អាស៊ី |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | អឺរ៉ុប |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore}}<br>[[សិង្ហបុរី]] | អាស៊ី |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | អឺរ៉ុប |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | អូសេអានី |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហារហ្គីសា]] | {{flagicon|Somaliland}}<br>[[សូម៉ាលីឡែន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]] ''(នីតិប្រតិបត្តិ)'', [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]] ''(តុលាការ)'', [[ខេប ថោន]] ''(នីតិបញ្ញត្តិ)'' | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | អាស៊ី |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ឈីនវ៉ាលី]] | {{flagicon|South Ossetia}}<br>[[អូសេទីខាងត្បូង]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | អឺរ៉ុប |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]] ''(ផ្លូវការ)'', [[កូឡុំបូ]] ''(នីតិប្រតិបត្តិ & តុលាការ)'' | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | អាស៊ី |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | អឺរ៉ុប |- | [[ប៊ើន]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | អឺរ៉ុប |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | អាស៊ី |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | អាស៊ី |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | អាស៊ី |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | អាស៊ី |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | អូសេអានី |- | [[ទីរ៉ាសប៉ូល]] | {{flagicon|Transnistria}}<br>[[ត្រាននីស្ទ្រី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | អូសេអានី |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | អាស៊ី |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | អឺរ៉ុប |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | អាស៊ី |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | អូសេអានី |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | អាស៊ី |- | [[ឡាយ៉ូន]] ''(ប្រកាសជាផ្លូវការ)'', [[ទីហ្វារីទី]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Sahrawi Arab Democratic Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី|សាហារ៉ាខាងលិច]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាណា]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់)'', [[អាដិន]]​ ''(តាមការជាក់ស្ដែង &​ បណ្ដោះអាសន្ន)'' | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | អាស៊ី |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | អាហ្វ្រិក |} == ដែនដីក្រៅប្រទេស == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ដែនដី !​ ទង់ជាតិ ! ទីតាំង |- | colspan="4" | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] |- | | [[ដែនដីអង់តាកទិកអូស្ត្រាលី]] | [[File:Flag_of_Australia_(converted).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[ហ្វ្លាយីង ហ្វីស ខូវ]] | [[កោះ​គ្រីស្មាស]] | [[File:Flag_of_Christmas_Island.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រឥណ្ឌា |- | [[វេសត៍ អាយឡែន, កោះកូកូស (គីលីង)|វេសត៍ អាយឡែន]] | [[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | [[File:Flag_of_the_Cocos_(Keeling)_Islands.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រឥណ្ឌា |- | [[ឃីងស្តុន, កោះន័រហ្វក|ឃីងស្តុន]] | [[កោះន័រហ្វក]] | [[File:Flag_of_Norfolk_Island.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | colspan="4" | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] |- | [[ទ័រស្សាវន៍]] | [[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | [[File:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអឺរ៉ុប |- | [[នូក]] | [[ហ្គ្រីនឡែន]] | [[File:Flag_of_Greenland.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | colspan="4" | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] |- | [[កៃយ៉េន]] | [[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | [[File:Flag_of_French_Guiana.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ប៉ាពីតេ]] | [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | [[File:Flag_of_French_Polynesia.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សាំង-ព្យែរ, រីយូនីញ៉ុង]] | [[ដែនដីបារាំងខាងត្បូង និង អង់តាកទិក]] | [[File:Flag_of_the_French_Southern_and_Antarctic_Lands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[បាស-ទែរ]] | [[ហ្គាដឺលូប]] | [[File:Flag_of_Guadeloupe_(local)_variant.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ហ្វ័រ-ដឺ-ហ្វ្រង់]] | [[ម៉ាទីនីក]] | [[File:Flag-of-Martinique.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ាមូដហ៊្សូ]] | [[ម៉ាយ៉ូត]] | [[File:Flag_of_Mayotte_(local).svg|border|center|x40px]] | អាហ្វ្រិក |- | [[នូមេអា]] | [[ញូវកាឡេដូនី]] | [[File:Flag_of_New_Caledonia.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សាំង-ដេនីស, រីយូញ៉ុង|សាំង-ដេនីស]] | [[រីយូនីញ៉ុង]] | [[File:Proposed_flag_of_R%C3%A9union_(VAR).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាហ្វ្រិក |- | [[ហ្គូស្តាវីយ៉ា]] | [[សាំងបាតេលេមី]] | [[File:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ារីហ្គោត សាំងម៉ាទីន,|ម៉ារីហ្គោត]] | [[សមូហភាពនៃសាំងម៉ាទីន]] | [[File:Local_flag_of_the_Collectivity_of_Saint_Martin.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[សាំង ព្យែរ, សាំងព្យែរ និង មីឃ្យូឡុង|សាំង ព្យែរ]] | [[សាំងព្យែរ និង មីឃ្យូឡុង]] | [[File:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ាតា អ៊ូទូ]] | [[វ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | [[File:Flag_of_Wallis_and_Futuna.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | colspan="4" | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] |- | [[អូរ៉ានជេស្តាដ]] | [[អារូបា]] | [[File:Flag_of_Aruba.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[វីឡេមស្តាដ]] | [[គូរ៉ាសៅ]] | [[File:Flag_of_Cura%C3%A7ao.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ហ្វីលីពស្បឺក, ស៊ីនម៉ាទីន|ហ្វីលីពស្បឺក]] | [[ស៊ីនម៉ាទីន]] | [[File:Flag_of_Sint_Maarten.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | colspan="4" | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] |- | [[អាវ៉ារូអា]] | [[ប្រជុំកោះឃុក]] | [[File:Flag_of_the_Cook_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[អាឡូហ្វី]] | [[នីយូអេ]] | [[File:Flag_of_Niue.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[ស្កុត បេស]] | [[តំបន់រ៉ូស]] | [[File:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[អាតាហ្វូ]] ''(រដ្ឋបាលកោះអាតូល)'', [[នូគូណូនូ]] ''(រដ្ឋបាលកោះអាតូល)'', [[ហ្វាកាវហ្វូ]] ''(រដ្ឋបាលកោះអាតូល)'' | [[តូកេឡូ]] | [[File:Flag_of_Tokelau.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | colspan="4" | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] |- | [[អេពីស្កូពី ខេនថូនមិនត៍]] | [[អាក្រូទីរី និង​ ដេកេលីយ៉ា]] | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាស៊ី |- | [[ដឹ វ៉ាល់លី, អង់ហ្គីឡា|ដឹ វ៉ាល់លី]] | [[អង់ហ្គីឡា]] | [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ហាមីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាមីលតុន]] | [[ប៊ឺមូដា]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវរ៉ូធើរ៉ា|រ៉ូធើរ៉ា]] | [[ដែនដីអង់តាកទិកអង់គ្លេស]] | [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[ឡុងដ៍]] ''(រដ្ឋបាល)'', [[ឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | [[ដែនដីមហាសមុទ្រឥណ្ឌារបស់អង់គ្លេស]] | [[File:Flag of the Commissioner of the British Indian Ocean Territory.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាស៊ី |- | [[រ៉ូដ ថោន]] | [[ប្រជុំកោះវឺជីនរបស់អង់គ្លេស]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ចច ថោន, ប្រជុំកោះកៃម៉ាន|ចច ថោន]] | [[ប្រជុំកោះកៃម៉ាន]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ស្ទែនលី, ប្រជុំកោះហ្វកឡែន|ស្ទែនលី]] | [[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | [[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[ហ្គីប្រាលតា]] | [[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអឺរ៉ុប |- | [[ភ្លីមុត, ម៉ុងសេរ៉ាត|ភ្លីមុត]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់)'', [[ប្រេដស៍]] ''(តាមការជាក់ស្តែង)'' | [[ម៉ុងសេរ៉ាត]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[អាដាមស៍ថោន, ប្រជុំកោះភីតខៀន|អាដាមស៍ថោន]] | [[ប្រជុំកោះភីតខៀន]] | [[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[ជេមស៍ថោន, សាំងហេលេណា|ជេមស៍ថោន]] | [[សាំងហេលេណា]] | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[ចចថោន, កោះអាសេនសិន|ចចថោន]] | [[កោះអាសេនសិន]] | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[អេឌីនបឺក អហ្វ ដឹ សេវិន ស៊ីស៍|អេឌីនបឺក អហ្វ ដឹ សេវិន សុីស៍]] | [[ទ្រីស្ថាន ដា គុនហា]] | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[ឃីង អេដវឺដ ផញត៍]] | [[ប្រជុំកោះហ្សកហ្ស៊ីខាងត្បូង និង ប្រជុំកោះសាំងវិចខាងត្បូង]] | [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[កូកប៊ើន ថោន]] | [[ប្រជុំកោះទួក និង កៃកូស]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | colspan="4" | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ]] | [[សាម័រអាមេរិកាំង]] | [[File:Flag_of_American_Samoa.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[ហាហ្គាតញ៉ា, កោះហ្គាំ|ហាហ្គាតញ៉ា]] | [[កោះហ្គាំ]] | [[File:Flag_of_Guam.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សៃប៉ាន, ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង|សៃប៉ាន]] | [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | [[File:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សាន់ ហួន, ព័រតូរីកូ|សាន់ ហួន]] | [[ព័រតូរីកូ]] | [[File:Flag_of_Puerto_Rico.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ឆាឡុត អាម៉ាលី, ប្រជុំកោះវឺជីនសហរដ្ឋអាមេរិក|ឆាឡុត អាម៉ាលី]] | [[ប្រជុំកោះវឺជីនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[File:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == 7i3jf7ypfdyf6xqdbdpbrs0cc4p5pz9 337603 337602 2026-07-23T11:51:15Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 337603 wikitext text/x-wiki == បញ្ជីរាយឈ្មោះរាជធានីឬរដ្ឋធានី == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ប្រទេស ! ទ្វីប |- | [[ស៊ូឃូមី]] | {{flagicon|Abkhazia}}<br>[[អាបាខាហ្ស៊ី]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[កាប៊ុល]] | {{flagicon|Afghanistan}}<br>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ទីរ៉ាណា]] | {{flagicon|Albania}}<br>[[អាល់បានី]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាល់ហ្សែរ]] | {{flagicon|Algeria}}<br>[[អាល់ហ្សេរី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អង់ដូរ៉ា ឡា វេឡា]] | {{flagicon|Andorra}}<br>[[អង់ដូរ៉ា]] | អឺរ៉ុប |- | [[លូអង់ដា]] | {{flagicon|Angola}}<br>[[អង់ហ្គោឡា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាំង ចនស៍, អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}<br>[[អង់ទីហ្គា និង បាប៊ូដា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ប៊ុយណូស៊ែរ]] | {{flagicon|Argentina}}<br>[[អាហ្សង់ទីន]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[យេរេវ៉ាន]] | {{flagicon|Armenia}}<br>[[អាមេនី]] | អាសុី |- | [[កង់បេរ៉ា]] | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] | អូសេអានី |- | [[វីយែន]] | {{flagicon|Austria}}<br>[[អូទ្រីស]] | អឺរ៉ុប |- | [[បាគូ (ទីក្រុង)|បាគូ]] | {{flagicon|Azerbaijan}}<br>[[អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃហ្សង់]] | អាសុី & អឺរ៉ុប |- | [[ណាសៅ]] | {{flagicon|The Bahamas}}<br>[[បាហាម៉ាស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Bahrain}}<br>[[បារ៉ែន]] | អាស៊ី |- | [[ដាកា, បង់ក្លាដែស|ដាកា]] | {{flagicon|Bangladesh}}<br>[[បង់ក្លាដែស]] | អាស៊ី |- | [[ប្រ៊ីជថោន]] | {{flagicon|Barbados}}<br>[[បាបាដូស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[មីនស្កិ៍]] | {{flagicon|Belarus}}<br>[[បេឡារុស]] | អឺរ៉ុប |- | [[ព្រុចសែល]] | {{flagicon|Belgium}}<br>[[បែលហ្ស៊ិក]] | អឺរ៉ុប |- | [[ប៊ែលម៉ូប៉ាន]] | {{flagicon|Belize}}<br>[[បេលីស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ព័រតូ-ណូវ៉ូ]] ''(ផ្លូវការ)'', [[កូតូណូ]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Benin}}<br>[[បេនីន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ធីមប៊ូ]] | {{flagicon|Bhutan}}<br>[[ប៊ូតាន]] | អាស៊ី |- | [[ស៊ូក្រេ]] ''(រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)'', [[ឡា ប៉ាស]] ''(រដ្ឋបាល)'' | {{flagicon|Bolivia}}<br>[[បូលីវី]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[សារ៉ាយេវ៉ូ]] | {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}<br>[[បូស្នៀ និង ហឺហ្សេហ្គោវីណា]] | អឺរ៉ុប |- | [[ហ្គាបូរ៉ូន]] | {{flagicon|Botswana}}<br>[[បុតស្វាណា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | {{flagicon|Brazil}}<br>[[ប្រេស៊ីល]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]] | {{flagicon|Brunei}}<br>[[ប្រ៊ុយណេ]] | អាស៊ី |- | [[សូហ្វីយ៉ា]] | {{flagicon|Bulgaria}}<br>[[ប៊ុលហ្គារី]] | អឺរ៉ុប |- | [[អ៊ូហ្គាឌូហ្គូ]] | {{flagicon|Burkina Faso}}<br>[[បូគីណាហ្វាសូ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហ្គីតេហ្គា]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់),'' [[ប៊ូជុមប៊ូរ៉ា]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Burundi}}<br>[[ប៊ូរុនឌី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប្រាយ៉ា]] | {{flagicon|Cape Verde}}<br>[[កាប់វែរ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ភ្នំពេញ]] | {{flagicon|Cambodia}}<br>[[កម្ពុជា]] | អាសុី |- | [[យ៉ាអូនដេ]] | {{flagicon|Cameroon}}<br>[[កាមេរូន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អូតាវ៉ា]] | {{flagicon|Canada}}<br>[[កាណាដា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[បាងហ្គី]] | {{flagicon|Central African Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អុិនចាមីណា]] | {{flagicon|Chad}}<br>[[ឆាដ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាន់ត្យាហ្គោ]] | {{flagicon|Chile}}<br>[[ឈីលី]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ប៉េកាំង]] | {{flagicon|China}}<br>[[ចិន]] | អាសុី |- | [[បូហ្គោតា]] | {{flagicon|Colombia}}<br>[[កូឡុំប៊ី]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ម៉ូរ៉ូនី]] | {{flagicon|Comoros}}<br>[[កូម៉ូរ៉ូស]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប្រាហ្សាវីល]] | {{flagicon|Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាន់ ហូសេ]] | {{flagicon|Costa Rica}}<br>[[កូស្តារីកា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[យ៉ាមូស៊ូក្រូ]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់)'', [[អាប៊ីចាន]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Ivory Coast}}<br>[[កូតឌីវ័រ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហ្សាហ្គ្រេប]] | {{flagicon|Croatia}}<br>[[ក្រូអាត]] | អាស៊ី |- | [[ហាវ៉ាណា]] | {{flagicon|Cuba}}<br>[[គុយបា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | rowspan="2" | [[នីកូស៊ី]] | {{flagicon|Cyprus}}<br>[[ស៊ីប]] | rowspan="2" | អឺរ៉ុប |- | {{flagicon|Northern Cyprus}}<br>[[ស៊ីបខាងជើង]] |- | [[ប្រាក]] | {{flagicon|Czech Republic}}<br>[[ឆែក]] | អឺរ៉ុប |- | [[គីនសាសា]] | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[កូប៉ិនហាក]] | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] | អឺរ៉ុប |- | [[ទីក្រុងជីប៊ូទី|ជីប៊ូទី]] | {{flagicon|Djibouti}}<br>[[ជីប៊ូទី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[រ៉ូសូ]] | {{flagicon|Dominica}}<br>[[ដូមីនីកា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[សាន់តូ ដូមីងហ្គោ]] | {{flagicon|Dominican Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[គីតូ]] | {{flagicon|Ecuador}}<br>[[អេក្វាឌ័រ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[គែរ]] | {{flagicon|Egypt}}<br>[[សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | អាហ្វ្រិក & អាស៊ី |- | [[សាន់ សាល់វ៉ាឌ័រ]] | {{flagicon|El Salvador}}<br>[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ស៊ីយូដាដ ដឺ ឡា ប៉ាស]] | {{flagicon|Equatorial Guinea}}<br>[[ហ្គីណេអេក្វាទ័រ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាស្មារ៉ា]] | {{flagicon|Eritrea}}<br>[[អេរីទ្រា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[តាលីន]] | {{flagicon|Estonia}}<br>[[អេស្តូនី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ាបាបាន]] ''(រដ្ឋបាល)'', [[ឡូបាំបា]] ''(រាជវង្ស & នីតិបញ្ញត្តិ)'' | {{flagicon|Eswatini}}<br>[[អេសវ៉ាទីនី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាឌីស អាបាបា]] | {{flagicon|Ethiopia}}<br>[[អេត្យូពី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ស៊ូវ៉ា]] | {{flagicon|Fiji}}<br>[[ហ្វីជី]] | អូសេអានី |- | [[ហែលស៊ីនគី]] | {{flagicon|Finland}}<br>[[ហ្វាំងឡង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[ប៉ារីស]] | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] | អឺរ៉ុប |- | [[លីប្រេវីល]] | {{flagicon|Gabon}}<br>[[ហ្គាបុង]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បានជូល]] | {{flagicon|Gambia}}<br>[[ហ្គាំប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីប៊ីលីស៊ី]] | {{flagicon|Georgia (country)}}<br>[[ហ្សកហ្ស៊ី]] | អាសុី & អឺរ៉ុប |- | [[ប៊ែរឡាំង]] | {{flagicon|Germany}}<br>[[អាល្លឺម៉ង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាក្រា]] | {{flagicon|Ghana}}<br>[[ហ្គាណា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាតែន]] | {{flagicon|Greece}}<br>[[ក្រិក]] | អឺរ៉ុប |- | [[សាំង ចចស៍, ហ្គ្រេណាដា|សាំង ចចស៍]] | {{flagicon|Grenada}}<br>[[ហ្គ្រេណាដា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ទីក្រុងហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | {{flagicon|Guatemala}}<br>[[ហ្គាតេម៉ាឡា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[កូណាគ្រី]] | {{flagicon|Guinea}}<br>[[ហ្គីណេ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប៊ីស្សូ]] | {{flagicon|Guinea-Bissau}}<br>[[ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ចចថោន, ហ្គីយ៉ាណា|ចចថោន]] | {{flagicon|Guyana}}<br>[[ហ្គីយ៉ាណា]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ផត-អ៊ូ-ព្រីនស៍]] | {{flagicon|Haiti}}<br>[[ហៃទី]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[តេហ្គូស៊ីហ្គាល់ប៉ា]] | {{flagicon|Honduras}}<br>[[ហុងឌូរ៉ាស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | {{flagicon|Hungary}}<br>[[ហុងគ្រី]] | អឺរ៉ុប |- | [[រ៉ៃចាវីក]] | {{flagicon|Iceland}}<br>[[អ៊ីស្លង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[ញូវដេលី]] | {{flagicon|India}}<br>[[ឥណ្ឌា]] | អាស៊ី |- | [[ហ្សាការតា]]​ ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'', [[នូសាន់តារា]] | {{flagicon|Indonesia}}<br>[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | អាស៊ី |- | [[តេហេរ៉ង់]] | {{flagicon|Iran}}<br>[[អ៊ីរ៉ង់]] | អាស៊ី |- | [[បាកដាដ]] | {{flagicon|Iraq}}<br>[[អ៊ីរ៉ាក់]] | អាស៊ី |- | [[ឌុយប្លាំង]] | {{flagicon|Ireland}}<br>[[អៀរឡង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[យេរូសាឡឹម]] | {{flagicon|Israel}}<br>[[អ៊ីស្រាអែល]] | អាស៊ី |- | [[រ៉ូម]] | {{flagicon|Italy}}<br>[[អ៊ីតាលី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ឃីងស្តុន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តុន]] | {{flagicon|Jamaica}}<br>[[ចាម៉ៃកា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[តូក្យូ]] | {{flagicon|Japan}}<br>[[ជប៉ុន]] | អាស៊ី |- | [[អាម៉ាន់]] | {{flagicon|Jordan}}<br>[[ហ្សកដានី]] | អាស៊ី |- | [[អាស្តាណា]] | {{flagicon|Kazakhstan}}<br>[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[ណៃរ៉ូប៊ី]] | {{flagicon|Kenya}}<br>[[កេនយ៉ា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីក្រុងគុយវ៉ែត|គុយវ៉ែត]] | {{flagicon|Kuwait}}<br>[[គុយវ៉ែត]] | អាសុី |- | [[ប៊ីស្កេក]] | {{flagicon|Kyrgyzstan}}<br>[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[តារ៉ាវ៉ា អាតូល]] | {{flagicon|Kiribati}}<br>[[គីរីបាទី]] | អូសេអានី |- | [[ព្រីស្ទីណា]] | {{flagicon|Kosovo}}<br>[[កូសូវ៉ូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[វៀងចន្ទន៍]] | {{flagicon|Laos}}<br>[[ឡាវ|លាវ]] | អាស៊ី |- | [[រីហ្គា]] | {{flagicon|Latvia}}<br>[[ឡេតូនី]] | អឺរ៉ុប |- | [[បេរូត]] | {{flagicon|Lebanon}}<br>[[លីបង់]] | អាស៊ី |- | [[ម៉ាសេរូ]] | {{flagicon|Lesotho}}<br>[[ឡេសូតូ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ម៉ុនរ៉ូវីយ៉ា]] | {{flagicon|Liberia}}<br>[[លីបេរីយ៉ា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទ្រីប៉ូលី]] | {{flagicon|Libya}}<br>[[លីប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[វ៉ាឌុហ្ស]] | {{flagicon|Liechtenstein}}<br>[[លីចថេនស្តាញ]] | អឺរ៉ុប |- | [[វីលនីយូស]] | {{flagicon|Lithuania}}<br>[[លីទុយអានី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ទីក្រុងលុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]] | {{flagicon|Luxembourg}}<br>[[លុចហ្សំបួរ]] | អឺរ៉ុប |- | [[អង់តាណាណារីវ៉ូ]] | {{flagicon|Madagascar}}<br>[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[លីឡុងវេ]] | {{flagicon|Malawi}}<br>[[ម៉ាឡាវី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[កូឡាឡាំពួរ]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់ នីតិបញ្ញត្តិ & រាជវង្ស)'', [[បុត្រាជ័យ]] ''(រដ្ឋបាល & តុលាការ)'' | {{flagicon|Malaysia}}<br>[[ម៉ាឡេស៊ី]] | អាស៊ី |- | [[ម៉ាឡេ]] | {{flagicon|Maldives}}<br>[[ម៉ាល់ឌីវ]] | អាស៊ី |- | [[បាម៉ាកូ]] | {{flagicon|Mali}}<br>[[ម៉ាលី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[វ៉ាឡេតា]] | {{flagicon|Malta}}<br>[[ម៉ាល់តា]] | អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ាជូរ៉ូ]] | {{flagicon|Marshall Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះម៉ាស្សល]] | អូសេអានី |- | [[នូអាកឆត]] | {{flagicon|Mauritania}}<br>[[ម៉ូរីតានី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ផត ល្វីស]] | {{flagicon|Mauritius}}<br>[[ម៉ូរីស]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ីក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|Mexico}}<br>[[ម៉ិកស៊ិក]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ប៉ាលីគីរ]] | {{flagicon|Micronesia}}<br>[[មីក្រូណេស៊ី]] | អូសេអានី |- | [[ឈីស៊ីណូ]] | {{flagicon|Moldova}}<br>[[ម៉ុលដាវី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ទីក្រុងម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]] | {{flagicon|Monaco}}<br>[[ម៉ូណាកូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] | {{flagicon|Mongolia}}<br>[[ម៉ុងហ្គោលី]] | អាស៊ី |- | [[ផតហ្គោរីកា]] | {{flagicon|Montenegro}}<br>[[ម៉ុងតេណេក្រូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[រ៉ាបាត]] | {{flagicon|Morocco}}<br>[[ម៉ារ៉ុក]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ម៉ាពូតូ]] | {{flagicon|Mozambique}}<br>[[មូហ្សំប៊ិក]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ណៃពិដោ]] | {{flagicon|Myanmar}}<br>[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | អាសុី |- | [[វីនដ៍ហុក]] | {{flagicon|Namibia}}<br>[[ណាមីប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[យ៉ារ៉េន]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Nauru}}<br>[[ណូរូ]] | អូសេអានី |- | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] | {{flagicon|Nepal}}<br>[[នេប៉ាល់]] | អាស៊ី |- | [[វែលលីងតុន]]​ ''(ផ្លូវការ)'', [[ឡាអេ]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាំស្ទែរដាំ]] | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] | អូសេអានី |- | [[ម៉ាណាហ្គា]] | {{flagicon|Nicaragua}}<br>[[នីការ៉ាហ្គា]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[នីអាមី]] | {{flagicon|Niger}}<br>[[នីហ្សេ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អាប៊ូចា]] | {{flagicon|Nigeria}}<br>[[នីហ្សេរីយ៉ា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ព្យុងយ៉ាង]] | {{flagicon|North Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងជើង]] | អាស៊ី |- | [[ស្កុបជេ]] | {{flagicon|North Macedonia}}<br>[[ម៉ាសេដូនីខាងជើង]] | អឺរ៉ុប |- | [[អូស្លូ]] | {{flagicon|Norway}}<br>[[ន័រវែស]] | អឺរ៉ុប |- | [[មូស្កាត]] | {{flagicon|Oman}}<br>[[អូម៉ង់]] | អាស៊ី |- | [[អ៊ីស្លាម៉ាបាដ]] | {{flagicon|Pakistan}}<br>[[ប៉ាគីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ងឺរូលមូដ]] | {{flagicon|Palau}}<br>[[ប៉ាឡូ]] | អូសេអានី |- | [[យេរូសាឡឹម]], [[រ៉ាំអាឡា]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Palestine}}<br>[[ប៉ាឡេស្ទីន]] | អាស៊ី |- | [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|Panama}}<br>[[ប៉ាណាម៉ា]] | អាមេរិកខាងជើង & អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ផត ម៉ូរេសប៊ី]] | {{flagicon|Papua New Guinea}}<br>[[ប៉ាពួញូវហ្គីណេ]] | អូសេអានី |- | [[អាសង់ស្យុង]] | {{flagicon|Paraguay}}<br>[[ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[លីម៉ា]] | {{flagicon|Peru}}<br>[[ប៉េរូ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ម៉ានីល]] | {{flagicon|Philippines}}<br>[[ហ្វីលីពីន]] | អាស៊ី |- | [[វ៉ាសូវី]] | {{flagicon|Poland}}<br>[[ប៉ូឡូញ]] | អឺរ៉ុប |- | [[លីស្បោន]] | {{flagicon|Portugal}}<br>[[ព័រទុយហ្គាល់]] | អឺរ៉ុប |- | [[ដូហា]] | {{flagicon|Qatar}}<br>[[កាតា]] | អាស៊ី |- | [[ប៊ុយការ៉េស]] | {{flagicon|Romania}}<br>[[រ៉ូម៉ានី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ូស្គូ]] | {{flagicon|Russia}}<br>[[រុស្ស៊ី]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[គីហ្គាលី]] | {{flagicon|Rwanda}}<br>[[រវ៉ាន់ដា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បាសែតឺរ]] | {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}<br>[[សាំងគីត និង ណេវីស]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[កាស្ទ្រីស]] | {{flagicon|Saint Lucia}}<br>[[សាំងលូស៊ី]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ឃីងស្តោន]] | {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}<br>[[សាំងវីនសិន និង ហ្គ្រេណាឌីន]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[អាភីយ៉ា]] | {{flagicon|Samoa}}<br>[[សាម័រ]] | អូសេអានី |- | [[ទីក្រុងសាន់ ម៉ារីណូ|សាន់ ម៉ារីណូ]] | {{flagicon|San Marino}}<br>[[សាន់ម៉ារីណូ]] | អឺរ៉ុប |- | [[សៅ តូមេ]] | {{flagicon|Sao Tome and Principe}}<br>[[សៅតូមេ និង ប្រាំងស៊ីប]] | អាហ្វ្រិក |- | [[រីយ៉ាដ]] | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br>[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] | អាស៊ី |- | [[ដាកា, សេណេហ្គាល់|ដាកា]] | {{flagicon|Senegal}}<br>[[សេណេហ្គាល់]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បែលក្រាដ]] | {{flagicon|Serbia}}<br>[[ស៊ែប៊ី]] | អឺរ៉ុប |- | [[វិចតូរីយ៉ា, សីស្ហែល|វិចតូរីយ៉ា]] | {{flagicon|Seychelles}}<br>[[សីស្ហែល]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហ្វ្រីថោន]] | {{flagicon|Sierra Leone}}<br>[[សៀរ៉ាឡេអូន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ទីក្រុងសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | {{flagicon|Singapore}}<br>[[សិង្ហបុរី]] | អាស៊ី |- | [[ប្រាទីស្លាវ៉ា]] | {{flagicon|Slovakia}}<br>[[ស្លូវ៉ាគី]] | អឺរ៉ុប |- | [[លូបលីយ៉ាណា]] | {{flagicon|Slovenia}}<br>[[ស្លូវេនី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ហូនីអារ៉ា]] | {{flagicon|Solomon Islands}}<br>[[ប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន]] | អូសេអានី |- | [[ម៉ូហ្គាឌីស៊ូ]] | {{flagicon|Somalia}}<br>[[សូម៉ាលី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហារហ្គីសា]] | {{flagicon|Somaliland}}<br>[[សូម៉ាលីឡែន]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ព្រីតូរីយ៉ា]] ''(នីតិប្រតិបត្តិ)'', [[ប៊្លូមហ្វុនទីន]] ''(តុលាការ)'', [[ខេប ថោន]] ''(នីតិបញ្ញត្តិ)'' | {{flagicon|South Africa}}<br>[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សេអ៊ូល]] | {{flagicon|South Korea}}<br>[[កូរ៉េខាងត្បូង]] | អាស៊ី |- | [[ជូបា]] | {{flagicon|South Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ឈីនវ៉ាលី]] | {{flagicon|South Ossetia}}<br>[[អូសេទីខាងត្បូង]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[ម៉ាឌ្រីដ]] | {{flagicon|Spain}}<br>[[អេស្ប៉ាញ]] | អឺរ៉ុប |- | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរ⁠កូត្តេ]] ''(ផ្លូវការ)'', [[កូឡុំបូ]] ''(នីតិប្រតិបត្តិ & តុលាការ)'' | {{flagicon|Sri Lanka}}<br>[[ស្រីលង្កា]] | អាស៊ី |- | [[ខាទូម]] | {{flagicon|Sudan}}<br>[[ស៊ូដង់]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ប៉ារ៉ាម៉ារីបូ]] | {{flagicon|Suriname}}<br>[[ស៊ូរីណាម]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ស្តុកហូម]] | {{flagicon|Sweden}}<br>[[ស៊ុយអែត]] | អឺរ៉ុប |- | [[ប៊ើន]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Switzerland}}<br>[[ស្វីស]] | អឺរ៉ុប |- | [[ដាម៉ាស់]] | {{flagicon|Syria}}<br>[[ស៊ីរី]] | អាស៊ី |- | [[តៃប៉ិ]] | {{flagicon|Taiwan}}<br>[[តៃវ៉ាន់]] | អាស៊ី |- | [[ឌូសានបេ]] | {{flagicon|Tajikistan}}<br>[[តាជីគីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ដូដូម៉ា]] | {{flagicon|Tanzania}}<br>[[តង់ហ្សានី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[បាងកក]] | {{flagicon|Thailand}}<br>[[ថៃ|សៀម]] | អាស៊ី |- | [[ឌីលី]] | {{flagicon|Timor Leste}}<br>[[ទីម័រខាងកើត]] | អាស៊ី |- | [[ឡូមេ]] | {{flagicon|Togo}}<br>[[តូហ្គោ]] | អាហ្វ្រិក |- | [[នូគូ​ អាឡូហ្វា]] | {{flagicon|Tonga}}<br>[[តុងហ្គា]] | អូសេអានី |- | [[ទីរ៉ាសប៉ូល]] | {{flagicon|Transnistria}}<br>[[ត្រាននីស្ទ្រី]] | អឺរ៉ុប |- | [[ផត អហ្វ ស្ប៉េន]] | {{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>[[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ទុយនីស]] | {{flagicon|Tunisia}}<br>[[ទុយនីស៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[អង់ការ៉ា]] | {{flagicon|Turkey}}<br>[[តួកគី]] | អាស៊ី & អឺរ៉ុប |- | [[អាសហ្គាបាត]] | {{flagicon|Turkmenistan}}<br>[[តួកមេនីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[ហ្វូណាហ្វូទី]] | {{flagicon|Tuvalu}}<br>[[ទូវ៉ាលូ]] | អូសេអានី |- | [[កាំប៉ាឡា]] | {{flagicon|Uganda}}<br>[[អ៊ូហ្គង់ដា]] | អាហ្វ្រិក |- | [[គៀវ]] | {{flagicon|Ukraine}}<br>[[អ៊ុយក្រែន]] | អឺរ៉ុប |- | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | {{flagicon|United Arab Emirates}}<br>[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | អាស៊ី |- | [[ឡុងដ៍]] | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] | អឺរ៉ុប |- | [[វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] | អាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ុងតេវីដេអូ]] | {{flagicon|Uruguay}}<br>[[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[តាស្កិនត៍]] | {{flagicon|Uzbekistan}}<br>[[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | អាស៊ី |- | [[វ៉ាទីកង់]] | {{flagicon|Vatican City}}<br>[[បុរីវ៉ាទីកង់]] | អាស៊ី |- | [[ផត វីឡា]] | {{flagicon|Vanuatu}}<br>[[វ៉ានូអាទូ]] | អូសេអានី |- | [[ការ៉ាកាស]] | {{flagicon|Venezuela}}<br>[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | អាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ហាណូយ]] | {{flagicon|Vietnam}}<br>[[វៀតណាម|យួន]] | អាស៊ី |- | [[ឡាយ៉ូន]] ''(ប្រកាសជាផ្លូវការ)'', [[ទីហ្វារីទី]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | {{flagicon|Sahrawi Arab Democratic Republic}}<br>[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី|សាហារ៉ាខាងលិច]] | អាហ្វ្រិក |- | [[សាណា]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់)'', [[អាដិន]]​ ''(តាមការជាក់ស្ដែង &​ បណ្ដោះអាសន្ន)'' | {{flagicon|Yemen}}<br>[[យេម៉ែន]] | អាស៊ី |- | [[លូសាកា]] | {{flagicon|Zambia}}<br>[[ហ្សំប៊ី]] | អាហ្វ្រិក |- | [[ហារ៉ារ៉េ]] | {{flagicon|Zimbabwe}}<br>[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] | អាហ្វ្រិក |} == ដែនដីក្រៅប្រទេស == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ទីក្រុង ! ដែនដី !​ ទង់ជាតិ ! ទីតាំង |- | colspan="4" | {{flagicon|Australia}}<br>[[អូស្ត្រាលី]] |- | | [[ដែនដីអង់តាកទិកអូស្ត្រាលី]] | [[File:Flag_of_Australia_(converted).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[ហ្វ្លាយីង ហ្វីស ខូវ]] | [[កោះ​គ្រីស្មាស]] | [[File:Flag_of_Christmas_Island.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រឥណ្ឌា |- | [[វេសត៍ អាយឡែន, កោះកូកូស (គីលីង)|វេសត៍ អាយឡែន]] | [[ប្រជុំកោះកូកូស (គីលីង)]] | [[File:Flag_of_the_Cocos_(Keeling)_Islands.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រឥណ្ឌា |- | [[ឃីងស្តុន, កោះន័រហ្វក|ឃីងស្តុន]] | [[កោះន័រហ្វក]] | [[File:Flag_of_Norfolk_Island.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | colspan="4" | {{flagicon|Denmark}}<br>[[ដាណឺម៉ាក]] |- | [[ទ័រស្សាវន៍]] | [[ប្រជុំកោះហ្វារ៉ូ]] | [[File:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអឺរ៉ុប |- | [[នូក]] | [[ហ្គ្រីនឡែន]] | [[File:Flag_of_Greenland.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | colspan="4" | {{flagicon|France}}<br>[[បារាំង]] |- | [[កៃយ៉េន]] | [[ហ្គីយ៉ាណាបារាំង]] | [[File:Flag_of_French_Guiana.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ប៉ាពីតេ]] | [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] | [[File:Flag_of_French_Polynesia.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សាំង-ព្យែរ, រីយូនីញ៉ុង]] | [[ដែនដីបារាំងខាងត្បូង និង អង់តាកទិក]] | [[File:Flag_of_the_French_Southern_and_Antarctic_Lands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[បាស-ទែរ]] | [[ហ្គាដឺលូប]] | [[File:Flag_of_Guadeloupe_(local)_variant.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ហ្វ័រ-ដឺ-ហ្វ្រង់]] | [[ម៉ាទីនីក]] | [[File:Flag-of-Martinique.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ាមូដហ៊្សូ]] | [[ម៉ាយ៉ូត]] | [[File:Flag_of_Mayotte_(local).svg|border|center|x40px]] | អាហ្វ្រិក |- | [[នូមេអា]] | [[ញូវកាឡេដូនី]] | [[File:Flag_of_New_Caledonia.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សាំង-ដេនីស, រីយូញ៉ុង|សាំង-ដេនីស]] | [[រីយូនីញ៉ុង]] | [[File:Proposed_flag_of_R%C3%A9union_(VAR).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាហ្វ្រិក |- | [[ហ្គូស្តាវីយ៉ា]] | [[សាំងបាតេលេមី]] | [[File:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ារីហ្គោត សាំងម៉ាទីន,|ម៉ារីហ្គោត]] | [[សមូហភាពនៃសាំងម៉ាទីន]] | [[File:Local_flag_of_the_Collectivity_of_Saint_Martin.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[សាំង ព្យែរ, សាំងព្យែរ និង មីឃ្យូឡុង|សាំង ព្យែរ]] | [[សាំងព្យែរ និង មីឃ្យូឡុង]] | [[File:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ម៉ាតា អ៊ូទូ]] | [[វ៉ាលីស និង ហ្វូទូណា]] | [[File:Flag_of_Wallis_and_Futuna.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | colspan="4" | {{flagicon|Netherlands}}<br>[[ហូឡង់]] |- | [[អូរ៉ានជេស្តាដ]] | [[អារូបា]] | [[File:Flag_of_Aruba.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[វីឡេមស្តាដ]] | [[គូរ៉ាសៅ]] | [[File:Flag_of_Cura%C3%A7ao.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ហ្វីលីពស្បឺក, ស៊ីនម៉ាទីន|ហ្វីលីពស្បឺក]] | [[ស៊ីនម៉ាទីន]] | [[File:Flag_of_Sint_Maarten.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | colspan="4" | {{flagicon|New Zealand}}<br>[[នូវែលហ្សេឡង់]] |- | [[អាវ៉ារូអា]] | [[ប្រជុំកោះឃុក]] | [[File:Flag_of_the_Cook_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[អាឡូហ្វី]] | [[នីយូអេ]] | [[File:Flag_of_Niue.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[ស្កុត បេស]] | [[តំបន់រ៉ូស]] | [[File:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[អាតាហ្វូ]] ''(រដ្ឋបាលកោះអាតូល)'', [[នូគូណូនូ]] ''(រដ្ឋបាលកោះអាតូល)'', [[ហ្វាកាវហ្វូ]] ''(រដ្ឋបាលកោះអាតូល)'' | [[តូកេឡូ]] | [[File:Flag_of_Tokelau.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | colspan="4" | {{flagicon|United Kingdom}}<br>[[ចក្រភពអង់គ្លេស]] |- | [[អេពីស្កូពី ខេនថូនមិនត៍]] | [[អាក្រូទីរី និង​ ដេកេលីយ៉ា]] | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាស៊ី |- | [[ដឹ វ៉ាល់លី, អង់ហ្គីឡា|ដឹ វ៉ាល់លី]] | [[អង់ហ្គីឡា]] | [[File:Flag of Anguilla.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ហាមីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាមីលតុន]] | [[ប៊ឺមូដា]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវរ៉ូធើរ៉ា|រ៉ូធើរ៉ា]] | [[ដែនដីអង់តាកទិកអង់គ្លេស]] | [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអង់តាកទិក |- | [[ឡុងដ៍]] ''(រដ្ឋបាល)'', [[ឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា]] ''(តាមការជាក់ស្ដែង)'' | [[ដែនដីមហាសមុទ្រឥណ្ឌារបស់អង់គ្លេស]] | [[File:Flag of the Commissioner of the British Indian Ocean Territory.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាស៊ី |- | [[រ៉ូដ ថោន]] | [[ប្រជុំកោះវឺជីនរបស់អង់គ្លេស]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ចច ថោន, ប្រជុំកោះកៃម៉ាន|ចច ថោន]] | [[ប្រជុំកោះកៃម៉ាន]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ស្ទែនលី, ប្រជុំកោះហ្វកឡែន|ស្ទែនលី]] | [[ប្រជុំកោះហ្វកឡែន]] | [[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង |- | [[ហ្គីប្រាលតា|ហ្គីប្រាលតា]] | [[ហ្គីប្រាលតា]] | [[File:Flag of Gibraltar.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអឺរ៉ុប |- | [[ភ្លីមុត, ម៉ុងសេរ៉ាត|ភ្លីមុត]] ''(តាមផ្លូវច្បាប់)'', [[ប្រេដស៍]] ''(តាមការជាក់ស្តែង)'' | [[ម៉ុងសេរ៉ាត]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[អាដាមស៍ថោន, ប្រជុំកោះភីតខៀន|អាដាមស៍ថោន]] | [[ប្រជុំកោះភីតខៀន]] | [[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[ជេមស៍ថោន, សាំងហេលេណា|ជេមស៍ថោន]] | [[សាំងហេលេណា]] | [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[ចចថោន, កោះអាសេនសិន|ចចថោន]] | [[កោះអាសេនសិន]] | [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[អេឌីនបឺក អហ្វ ដឹ សេវិន ស៊ីស៍|អេឌីនបឺក អហ្វ ដឹ សេវិន សុីស៍]] | [[ទ្រីស្ថាន ដា គុនហា]] | [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[ឃីង អេដវឺដ ផញត៍]] | [[ប្រជុំកោះហ្សកហ្ស៊ីខាងត្បូង និង ប្រជុំកោះសាំងវិចខាងត្បូង]] | [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|center|x40px]] | មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក |- | [[កូកប៊ើន ថោន]] | [[ប្រជុំកោះទួក និង កៃកូស]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | colspan="4" | {{flagicon|United States of America}}<br>[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] |- | [[ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ, សាម័រអាមេរិកាំង|ប៉ាហ្គោ ប៉ាហ្គោ]] | [[សាម័រអាមេរិកាំង]] | [[File:Flag_of_American_Samoa.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[ហាហ្គាតញ៉ា, កោះហ្គាំ|ហាហ្គាតញ៉ា]] | [[កោះហ្គាំ]] | [[File:Flag_of_Guam.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សៃប៉ាន, ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង|សៃប៉ាន]] | [[ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ាណាខាងជើង]] | [[File:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអូសេអានី |- | [[សាន់ ហួន, ព័រតូរីកូ|សាន់ ហួន]] | [[ព័រតូរីកូ]] | [[File:Flag_of_Puerto_Rico.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |- | [[ឆាឡុត អាម៉ាលី, ប្រជុំកោះវឺជីនសហរដ្ឋអាមេរិក|ឆាឡុត អាម៉ាលី]] | [[ប្រជុំកោះវឺជីនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[File:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|border|center|x40px]] | ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង |} == មើលផងដែរ == * [[:en:List of countries with multiple capitals|List of countries with multiple capitals]] * [[:en:List of purpose-built national capitals|List of purpose-built national capitals]] == ឯកសារយោង == cn8wrff9j4n5n57mqlslbxpkm1jjvvj 0 53532 337512 334365 2026-07-21T19:48:31Z RalvahKaset 28236 /* */ 337512 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា | native_name = {{nobold|República de Nicaragua ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}} | common_name = បូលីវី | image_flag = Flag of Nicaragua.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិនីការ៉ាក្វា|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Nicaragua.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករបូលីវី|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = En Dios confiamos<br />{{raise|0.2em|{{small|"[[យើងជឿជាក់លើព្រះជាម្ចាស់]]"}}{{refn|group=ស|ដូចបានដាក់បង្ហាញនៅលើក្រដាស់ប្រាក់[[គ័រដូបានីការ៉ាក្វា|គ័រដូបា]]។<ref>[http://bcn.gob.ni/billetes_monedas/index.html?&val=1 Banco Central de Nicaragua] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924020620/http://bcn.gob.ni/billetes_monedas/index.html?&val=1 |date=24 September 2010 }}</ref>}}}} | national_anthem = [[សាទរគោរពចំពោះអ្នក នីការ៉ាក្វា|Salve a ti, Nicaragua]] (អេស្ប៉ាញ)<br/>("សាទរគោរពចំពោះអ្នក នីការ៉ាក្វា")<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:National_Anthem_of_Nicaragua_by_US_Navy_Band.ogg|center]]}}</div> | image_map = Nicaragua on the globe (Americas centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសនីការ៉ាក្វា (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ាណាក្វា]] | coordinates = {{Coord|12|6|N|86|14|W|type:city_region:NI-MN}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៦៩% [[មេស្ទីហ្សូ]] (ចម្រុះរវាង[[White Latin American#Nicaragua|ជនជាតិស្បែកស]] និង[[ជនជាតិដើមនៅអាមេរិក|ជនជាតិដើម]]) | ១៧% [[ជនជាតិអាមេរិកឡាទីនស្បែកស#នីការ៉ាក្វា|ស្បែកស]] | ៩% [[ជនជាតិនីការ៉ាក្វាអាហ្វ្រិក|ស្បែកខ្មៅ]] | ៥% [[ជនជាតិដើមនៅអាមេរិក|ជនជាតិដើម]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៣ | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Nicaragua |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nicaragua/#people-and-society |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=16 January 2025 |date=19 June 2023 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320071255/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nicaragua#people-and-society |url-status=dead |archivedate=20 មីនា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210320071255/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nicaragua#people-and-society }}</ref> | religion = {{unbulleted list | {{Tree list}} *៨៤.៤% [[គ្រិស្តសាសនា]] **៥៥.ឥ% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅនីការ៉ាក្វា|កាតូលិក]] **២៧.២% [[ប្រតេស្តង់]] **២.២% និកាយ[[បញ្ជីរាយនិកាយគ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនា]]ផ្សេងៗទៀត {{Tree list/end}} |១៤.៧% គ្មានជំនឿសាសនា|០.៩% សាសនាផ្សេងៗទៀត}} | religion_year = ២០១៥ | religion_ref = <ref>[http://www.prolades.com/ The Latin American Socio-Religious Studies Program / Programa Latinoamericano de Estudios Sociorreligiosos (PROLADES)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112003048/http://www.prolades.com/ |date=12 January 2018 }} PROLADES Religion in America by country</ref><ref name="Census2015">{{cite web|title=CENSO DE POBLACIÓN 2005|url=http://www.inide.gob.ni/censos2015/ResumenCensal/Resumen2.pdf|access-date=16 January 2025|date=2015}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]]ក្រោមអំណាច[[អំណាចនិយម|ផ្ដាច់ការ]]<ref name="Awadalla 2023 pp. 701–723">{{cite journal | last=Awadalla | first=Cristina | title=Authoritarian Populism and Patriarchal Logics: Nicaragua's Engendered Politics | journal=Social Politics: International Studies in Gender, State & Society | publisher=Oxford University Press (OUP) | volume=30 | issue=2 | date=March 23, 2023 | issn=1072-4745 | doi=10.1093/sp/jxad006 | pages=701–723| doi-access=free }}</ref><ref name="Córdoba 2022 h955">{{cite web | last=Córdoba | first=José de | title=U.S. Imposes Sanctions on Nicaragua's Authoritarian Regime | website=WSJ | date=October 25, 2022 | url=https://www.wsj.com/articles/u-s-imposes-sanctions-on-nicaraguas-authoritarian-regime-11666657991 | access-date=16 January 2025 | archive-date=3 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903155100/https://www.wsj.com/articles/u-s-imposes-sanctions-on-nicaraguas-authoritarian-regime-11666657991 | url-status=live |url-access=subscription}}</ref><ref name="Freedom House 2019 j906">{{cite web | title=Nicaragua: Freedom in the World 2023 Country Report | website=Freedom House | date=May 30, 2019 | url=https://freedomhouse.org/country/nicaragua/freedom-world/2023 | access-date=16 January 2025 | archive-date=3 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230903155102/https://freedomhouse.org/country/nicaragua/freedom-world/2023 | url-status=live }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនីការ៉ាក្វា|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ដានីញ៉ែល អ័រតេហ្កា]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីនីការ៉ាក្វា|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[រ៉ូសារីយ៉ូ មូរីយ៉ូ]] | legislature = [[រដ្ឋសភា (នីការ៉ាក្វា)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = ទទួលឯករាជ្យពី[[អេស្ប៉ាញ]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាមេរិកកណ្ដាល]] | established_event2 = ប្រកាសឯករាជ្យភាព | established_date2 = ១៥ កញ្ញា ១៨២១ | established_event3 = ទទួលស្គាល់ | established_date3 = ២៥ កក្កដា ១៨៥០ | established_event4 = ឯករាជ្យពី[[ចក្រភពម៉ិកស៊ិកទីមួយ|ចក្រភពម៉ិកស៊ិក]] | established_date4 = ១ កក្កដា ១៨២៣ | established_event5 = ឯករាជ្យពី[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាមេរិកកណ្ដាល]] | established_date5 = ៣១ ឧសភា ១៨៣៨ | established_event6 = [[បដិវត្តន៍នីការ៉ាក្វា]] | established_date6 = ១៩ កក្កដា ១៩៧៩ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនីការ៉ាក្វា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៩ មករា ១៩៨៧ | area_km2 = ១៣០,៣៧៥ | area_size = 1 E7 | area_footnote = | area_rank = ទី៩៦ | percent_water = ៧.១៤ | population_estimate = ៦,៣៥៩,៦៨៩<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Nicaragua|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១១០ | population_density_km2 = ៥១ | population_density_rank = ទី១១៥ | GDP_PPP = {{increase}} ៥៦.៦៩៧&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NI">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=278,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Nicaragua) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=16 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៤ | GDP_PPP_rank = ទី១១៥ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៨,៤៩២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NI" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២៩ | GDP_nominal = {{increase}} ១៧.៨៤៣&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NI" /> | GDP_nominal_rank = ទី១២៧ | GDP_nominal_year = ២០២៤ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ២,៦៧៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NI" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣៤ | Gini = ៤៦.២ | Gini_year = ២០១៤ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NI |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |website=data.worldbank.org |access-date=16 January 2025 |archive-date=22 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522170529/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NI |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៦៦៩ | HDI_year = ២០២២ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady/--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=16 January 2025 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> | HDI_rank = ទី១៣០ | currency = [[គ័រដូបានីការ៉ាក្វា|គ័រដូបា]] | currency_code = NIO | country_code = | time_zone = [[តំបន់ម៉ោងកណ្ដាល|CST]] | utc_offset = −៦ | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅនីការ៉ាក្វា|+៥០៥]] | iso3166code = NI | cctld = [[.ni]] | today = | wikidata = Q811 }} '''ប្រទេសនីការ៉ាក្វា''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាក្វា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ República de Nicaragua}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាមេរិកកណ្តាល]]។ ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៣០,៣៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ នីការ៉ាក្វាគឺជាប្រទេសដែលធំជាងគេបង្អស់នៅក្នុងតំបន់។ គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសនីការ៉ាក្វាមានប្រជាជនរស់នៅសរុបចំនួន ៦,៨៥០,៥៤០ នាក់<ref>{{cite web | url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/NIC/nicaragua/population | title=Nicaragua Population 1950-2024 }}</ref> ដែលនាំឱ្យខ្លួនក្លាយជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីបីនៅក្នុងតំបន់អាមេរិកកណ្តាលបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ក្វាតេម៉ាឡា]] និង[[ហុងឌូរ៉ាស]]។ នីការ៉ាក្វាមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេសហុងឌូរ៉ាសនៅភាគខាងជើង [[សមុទ្រការាអ៊ីប]]នៅប៉ែកខាងកើត ប្រទេស[[កូស្តារីកា]]នៅទិសខាងត្បូង ហើយចំពោះប៉ែកសមុទ្រវិញគឺមានជាប់ជាមួយប្រទេស[[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]]ត្រង់ភាគខាងលិច និងជាមួយប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]នៅខាងកើត។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺមានឈ្មោះថា [[ម៉ាណាក្វា]] ហើយក៏ត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតទីបួននៅប្រចាំតំបន់អាមេរិកកណ្តាលផងដែរជាមួយនឹងប្រជាជនរស់នៅសរុបចំនួន ១,០៥៥,២៤៧ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។ នីការ៉ាក្វាជាប្រទេសមានប្រជាជនចម្រុះជាតិសាសន៍ច្រើនដូចជា ក្រុមជនជាតិមេស្ទីហ្សូ ជនជាតិដើមម្ចាស់ស្រុក និងជនជាតិមានដើមកំណើតពីទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក។ ភាសាគេនិយាយច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] ខណៈក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមភាគតិចនៅតំបន់[[ឆ្នេរសត្វមូស]]ច្រើននិយាយភាសាស្រុកដើមរបស់ពួកគេ បូករួមទាំង[[ភាសាអង់គ្លេស]]ខ្លះផងដែរ។ ដើមឡើយពីបុរាណ ទឹកដីនៃប្រទេសនីការ៉ាក្វាត្រូវបានជនជាតិដើមជាច្រើនក្រុមរស់នៅប្រកបដោយភាពសាមញ្ញ តែមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៦ តំបន់មួយនេះក៏ត្រូវ[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អាណាចក្រអេស្ប៉ាញ]]ចូលមកកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២១ នីការ៉ាក្វាក៏បានទទួលឯករាជ្យពេញលេញពីប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ តំបន់ប៉ែកខាងកើតនៃប្រទេសដែលគេនិយមហៅថាឆ្នេរសត្វមូសនោះបានឆ្លងកាត់គន្លងប្រវត្តិសាស្ត្រខុសពីតំបន់ដទៃទៀត ព្រោះវាបានធ្លាក់ក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេសនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧។ នៅឆ្នាំ១៨៦០ តំបន់ឆ្នេរសត្វមូសរបស់អង់គ្លេសក៏បានក្លាយជាដែនដីស្វយ័តរបស់នីការ៉ាក្វា ខណៈផ្នែកខាងជើងបំផុតត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យប្រទេសហុងឌូរ៉ាសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០។ ចាប់តាំងពីទទួលបានឯករាជ្យមក នីការ៉ាក្វាបានប្រឈមនឹងវិបត្តិនយោបាយជាច្រើនដំណាក់កាល ដូចជា របបផ្តាច់ការ ការកាន់កាប់ដោយបរទេស និងវិបត្តិសារពើពន្ធជាដើម។ ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងសម័យកាលនោះរួមមាន [[បដិវត្តនីការ៉ាក្វា]]នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧០ និង[[បដិវត្តនីការ៉ាក្វា|សង្គ្រាមកុនត្រា]]នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។ ទោះបីមានឈ្មោះជា[[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]]ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែក្នុងពេលថ្មីៗនេះ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យក្នុងប្រទេសបានកំពុងជួបនូវការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ពិសេសបន្ទាប់ពី[[បាតុកម្មនីការ៉ាក្វាឆ្នាំ២០១៨|បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]ឆ្នាំ២០១៨ បានរងនឹងការបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃពីកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលលោកអ័រតេហ្កា។ ក្រោយពី[[ការបោះឆ្នោតសកលនីការ៉ាក្វាឆ្នាំ២០២១|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២១]] ប្រទេសនេះក៏បានធ្លាក់ក្រោមរបបផ្ដាច់ការទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Mendoza |first=Yubelka |last2=Kitroeff |first2=Natalie |date=2021-11-07 |title=Nicaragua Descends Into Autocratic Rule as Ortega Crushes Dissent |url=https://www.nytimes.com/2021/11/07/world/americas/nicaragua-election-ortega.html |access-date=2025-01-05 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Córdoba |first=José de |date=2021-11-06 |title=Nicaragua Veers to Dictatorship as President Holds Election the U.S. Calls ‘Sham’ |url=https://www.wsj.com/articles/nicaragua-veers-to-dictatorship-as-president-holds-election-the-u-s-calls-sham-11636201160 |access-date=2025-01-17 |work=Wall Street Journal |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |last=Naím |first=Moisés |date=2021-11-19 |title=Why dictators love elections |url=https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2021-11-19/why-dictators-love-elections.html |access-date=2025-01-17 |website=EL PAÍS English }}</ref> បច្ចុប្បន្ន នីការ៉ាក្វាជា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍]] ហើយបើប្រៀបក្នុងចំណោមបណ្ដាប្រទេសអាមេរិកឡាទីន និងការ៉ាអ៊ីប នីការ៉ាក្វាមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាមេរិកឡាទីន និងការ៉ាអ៊ីបតាម ផសស (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទាបបំផុតទីពីរក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (ជាមធ្យម)]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាមេរិកឡាទីន និងការ៉ាអ៊ីបតាម ផសស (យអទ)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទាបបំផុតទីបីសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗ (ជា យអទ)]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ នីការ៉ាក្វាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាប្រទេសពុករលួយបំផុតទីពីរនៅអាមេរិកឡាទីន បន្ទាប់ពីប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា។ នីការ៉ាក្វាជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]<ref>{{Cite web |last=Kurtas |first=Susan |title=Research Guides: UN Membership: Founding Members |url=https://research.un.org/en/unmembers/founders |access-date=2025-01-16 |website=research.un.org |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704121608/https://research.un.org/en/unmembers/founders |url-status=live }}</ref> និងជាសមាជិកនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[សម្ព័ន្ធភាពបូលីវ៉ារីដើម្បីប្រជាជនអាមេរិកាំងយើង]] និង[[សហគមន៍រដ្ឋអាមេរិកឡាទីន និងការ៉ាអ៊ីប]]ជាដើម។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នីការ៉ាក្វា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្ដាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស និងទឹកដីនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ]] gsqyxzztfm0979rg4uhx1rl8attbz2y 5 53943 337461 2026-07-20T19:00:56Z ~2026-40688-68 52124 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ n ~~~~ 337461 wikitext text/x-wiki n [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-40688-68|&#126;2026-40688-68]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-40688-68|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៩:០០ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 6uzdyfmvfozr4jqg9lsfvgenjkwlvkf 0 53944 337486 2026-07-21T03:12:53Z ~2026-40849-49 52131 ដើម្បីឲ្យអ្នកតាមដានងាយស្រួលស្វែងរក 337486 wikitext text/x-wiki            វិទ្យាល័យប្រមូលព្រហ្ម មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិក្រសាំងទង ឃុំអង្គរាជ្យ ស្រុកព្រះស្តេច ខេត្តព្រៃវែង ដែលមានផ្ទៃដីសរុប ជាង ១០ហិចតា ។            វិទ្យាល័យនេះ ចាប់បើកដំណើរការសិក្សានៅឆ្នាំ ១៩៨៥ មានអគារសិក្សា ៣ខ្នងមាន ១២បន្ទប់ ដែលបានកសាងឡើង ដោយសហគមន៍ ។ នៅឆ្នាំ​ ១៩៨៧ អគារឈើ ១ខ្នងមាន ៤បន្ទប់ត្រូវបានខ្យល់បក់ដួលរលំ ។ ក្រោយមក ដោយមានស្ថានភាព សិស្សចេះតែកើនឡើង គណៈកម្មការស្រុកបានបង្កើតគម្រោងស្នើថវិកាគោលដៅកសាងអគារសិក្សាចំនួន ២ខ្នងមាន ៨បន្ទប់ និង ទីចាត់ការ ១ខ្នង ។ ការសាងសង់ត្រូវបានរួចរាល់នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ ។ មកដល់ឆ្នាំ ១៩៩៦ បានទទួលអំណោយអគារសិក្សា ចំនួន ១ខ្នងមាន ៦បន្ទប់ពី សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្រ្តី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។            នៅឆ្នាំ ២០១១ ដោយពិនិត្យឃើញអគារនេះ ដំបូលមានសភាពចាស់ទ្រុឌទ្រោម ឯកឧត្តម ហ៊ឺ បាវី បានធ្វើការជួស ជុសទាំងស្រុង ។            នៅខែ មិថុនា ឆ្នាំ ២០១៣ បានទទួលអំណោយដ៏ថ្លៃថ្លាពី សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន និង លោកជំទាវគតិព្រឹត្តបណ្ឌិត នូវអគារសិក្សា ១ខ្នង ២ជាន់មាន ១២បន្ទប់ នៅខែ កញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៦ ។            -នៅខែ​ កញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៦ ទទួលបានអំណោយដ៏ថ្លៃថ្លាគឺ បណ្ណាល័យមួយខ្នងពី ឯកឧត្តម ស សុខា-លោកជំទាវ ឯកឧត្តម ហ៊ឺ បាវី-លោកជំទាវ និង លោក ហង់ សារ៉ង និងភរិយា ព្រមទាំងបុត្រ ។            -នៅថ្ងៃខែឆ្នាំដដែលក៏ទទួលបានអំណោយបន្ថែមគឺកុំព្យូទ័រចំនួន១០គ្រឿងពី ឯកឧត្តម ស សុខា និងលោកជំទាវ និងកុំព្យូទ័រ ចំនួន១៣គ្រឿងពី ឯកឧត្តម ហ៊ឺ បាវី និងលោកជំទាវ ។            -នៅខែ មេសា ឆ្នាំ ២០១៨ ទទួលបានអំណោយដ៏ថ្លៃថ្លាគឺ សាងសង់ផ្លូវចូលសាលារៀនពី ឯកឧត្តម ហ៊ឺ បាវី និងលោកជំទាវ ។            -នៅខែ មីនា ឆ្នាំ ២០១៨ ទទួលបាន អគារសិក្សាមួយខ្នងមាន ៥បន្ទប់ និងបន្ទប់ទឹក ៥បន្ទប់ព្រមទាំង អាងទឹកចំណុះ ២០គូប ចំនួនមួយពីគម្រោងកែលម្អការអប់រំនៅមធ្យមសិក្សាដោយប្រើប្រាស់ថវិកាកម្ចីពីធនាគារ ពិភពលោកចំនួន ៦២៨០០ ដុល្លា ។            -នៅខែ ឧសភា ឆ្នាំ ២០២០ ទទួលបាន អាគារផ្ទះសំណាក់គ្រូ មានចំនួន ៣បន្ទប់ ប្រើថវិកា គម្រោងកែ            លម្អគុណភាពអប់រំ អស់ទឹកប្រាក់ចំនួន ៣៥,០០០ ដុល្លារ            -នៅខែ ឧសភា ឆ្នាំ ២០២០ បានជួសជុសអគារមួយខ្នងមាន ៤បន្ទប់ និងបំពាក់សម្ភារៈពិសោធន៍ (លើមុខវិជ្ជា រូប គីមី ជីវៈ) ប្រើថវិកាអស់ ៣០២៨៦ ដុល្លារ -នៅខែ មករា ឆ្នាំ ២០២០ បានជួសជុសអគារពីរជាន់ចំនួន ១ខ្នង មាន ១២បន្ទប់ ដោយក្រុមហ៊ុនសំណង់ក្មេងវត្ត និង ឯកឧត្តម ហ៊ឺ បាវី (១៧,០០០ដុល្លារ)   -នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ទទួលបាន អគារទីចាត់ការថ្មី១ខ្នង ជាអំណោយដ៏ថ្លៃថ្លារបស់ ឯកឧត្ដម ហ៊ឺ បាវី (៥៨,៣២០ដុល្លារ)   -នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣ ចាក់ដីបំពេញទីលានកីឡា ថវិកាឧបត្ថម្ភរបស់ឯកឧត្ដម ហង្ស វិចិត្រ   ថវិកាសប្បុរសជន និងថវិកាសាលា ថវិកាសរុប ៖ ៣៨,៤៣០,០០០ រៀល -ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៣ សាងសង់រោងដោលធ្វើអំពីដែកប្រក់ស័ង្គសី ២បន្ទប់ និងតុសិស្សអង្គុយ ប្រើប្រាស់ ថវិកាសរុប ២០ លានរៀល  -នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៤ ក្រាលការ៉ូឡាខាងមុខទីចាត់ការ ៤០០ការ៉េ ចំណាយថវិការអស់ប្រមាណ ១៧លាន  -នៅថ្ងៃទី១៧ ខែ សីហា ឆ្នាំ ២០២៤ ដាំដើមឈប្រណិតប្រមាណជា១១៥០ដើម រៀបចំដោយ ស.ស.យ.កខេត្ត     ក្រោមអធិបតីភាពឯកឧត្តម. ខៀវ ភារិទ្ធ  -នៅខែ សីហា ឆ្នាំ ២០២៤ បានជួសជុសអគារមួយខ្នងមាន ៦បន្ទប់ ប្រើថវិកាសប្បុរសជនតាមរយៈ  ពិធីបុណ្យផ្កាសាមគ្គីអស់ ១៧,៧១៥,០០០ រៀល ។ p104pl6wdsudus23416re4tp5tpy626 0 53946 337517 2026-07-21T20:25:45Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[គុយវ៉ែត]] ទៅ [[គូវ៉ែត]]: ឈ្មោះសរសេរជាផ្លូវការតាមស្ថានទូត 337517 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[គូវ៉ែត]] q0mte5lvioqoctvk5qafx8h22o2sfc0 1 53947 337519 2026-07-21T20:25:45Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ការពិភាក្សា:គុយវ៉ែត]] ទៅ [[ការពិភាក្សា:គូវ៉ែត]]: ឈ្មោះសរសេរជាផ្លូវការតាមស្ថានទូត 337519 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ការពិភាក្សា:គូវ៉ែត]] afsql40ou362caxy9duj6qkrf71v3s9 0 53948 337523 2026-07-21T20:44:06Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ទីម័រខាងកើត]] ទៅ [[ទីម័រឡេស្តេ]] 337523 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ទីម័រឡេស្តេ]] g8fyashp90ll8d39lqt41vofb037r62 0 53949 337546 2026-07-22T03:33:23Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ម៉ាល់]] ទៅ [[ម៉ាលេ]] 337546 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ម៉ាលេ]] 5nzoq35soukji0ez1o77q7f9vugy0c0 10 53950 337557 2026-07-22T08:14:07Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គុយយ៉ាន]] ទៅ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ហ្កាយ៉ាណា]] 337557 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ហ្កាយ៉ាណា]] kwxta96rxpdhy1xsa4aokhydxh5xdaw 10 53951 337560 2026-07-22T08:16:04Z RalvahKaset 28236 RalvahKaset បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គុយវ៉ែត]] ទៅ [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គូវ៉ែត]] តាមរយៈការបញ្ជូនបន្ត 337560 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស គូវ៉ែត]] 3b68xqbvw7q07u716pggbw6r8g2ad44 10 53952 337572 2026-07-22T14:54:31Z TheRandomGoober 27248 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{Sidebar | image = {{{image|}}} | caption = {{{caption|}}} ---- | heading1 = {{{title|រដូវកាល}}} | content1 = {{startflatlist|class=nowraplinks}} {{{list}}} {{endflatlist}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 337572 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | image = {{{image|}}} | caption = {{{caption|}}} ---- | heading1 = {{{title|រដូវកាល}}} | content1 = {{startflatlist|class=nowraplinks}} {{{list}}} {{endflatlist}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hf1zb23v2r8fh9evlrpu6xjd1r0nsu5 10 53953 337578 2026-07-23T03:39:39Z TheRandomGoober 27248 បញ្ជូនបន្តទៅ [[ទំព័រគំរូ:Google Books URL]] 337578 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ទំព័រគំរូ:Google Books URL]] df50gzvjq8w5jedflikj6vw7jq0221v 10 53954 337579 2026-07-23T03:40:13Z TheRandomGoober 27248 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ <includeonly>{{Google books|plainurl=yes|id={{{1|{{{id|}}}}}}|page={{{p|{{{page|}}}}}}|pg={{{pg|}}}|text={{{text|{{{dq|}}}}}}|keywords={{{keywords|{{{q|}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 337579 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Google books|plainurl=yes|id={{{1|{{{id|}}}}}}|page={{{p|{{{page|}}}}}}|pg={{{pg|}}}|text={{{text|{{{dq|}}}}}}|keywords={{{keywords|{{{q|}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 79zu82beufw9eq1v8ve14iy732y76uq 0 53955 337582 2026-07-23T06:02:08Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[មហាវិថី ស៊ីវុត្ថា]] ទៅ [[មហាវិថីស៊ីវុត្ថា]] 337582 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[មហាវិថីស៊ីវុត្ថា]] gw7pvwg8yt4hhdxmo7dlzqpftf64s1i 0 53956 337586 2026-07-23T06:21:35Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ទៅ [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] 337586 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] kjy75xw46txlx235v22emxz7xlvza3k