វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2868 342185 321936 2026-10-23T12:51:49Z ~2026-56843-35 53587 342185 wikitext text/x-wiki {{coord|8|41|35|N|106|36|34|E|type:isle_region:CAM|display=title}} {{Location map many|Cambodia | caption = <b>ប្លង់នៃស្រុកព្រៃឈរ</b> | width= 500 | float= top | label1 = <b> [[ស្រុកព្រៃឈរ]]</b> | pos1 = top | mark1size = 8 | lat1_deg = 12.21 | lon1_deg = 105.2 | label2 = <b> </b> | pos2 = top | mark2size = 10 | lat2_deg = | lon2_deg = }}​ {{pagename}} ('''{{lang-en|Prey Chhor District}}''') ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ស្រុកព្រៃឈរ ជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមក្រុង ស្រុកទាំង ១០ នៃខេត្តកំពង់ចាម ដែលមានទីតាំងសាលាស្រុកស្ថិតនៅតាមបណ្តោយផ្លូវជាតិលេខ៧ ខាងលិចទីរួមខេត្តកំពង់ចាម ចម្ងាយ ២៥គីឡូម៉ែត្រ និងមានព្រំប្រទល់៖ ខាងកើតជាប់ស្រុកកំពង់សៀម ខាងលិចជាប់ស្រុកជើងព្រៃ ខាងត្បូងជាប់ស្រុកកងមាស និងខាងជើងជាប់ស្រុក ចំការលើ និងស្រុកតាំងគោក ខេត្តកំពង់ធំ និងមានផ្ទៃដី ៤៦៧.១៦៦៤គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ចែកចេញជា ១៥ឃុំ ស្មើនឹង ១៧៦ភូមិ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួនសរុប ១៥៦,៥១២នាក់ ស្រី ៧៩,៧១៣នាក់ ស្មើនឹង ៤៨,៧៥៩គ្រួសារ និងមានដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៣៣៣នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ប្រជាជនប្រមាណ ៨៥% ជាកសិករ ពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មដែលជាវិស័យចម្បងក្នុងការទ្រទ្រង់ជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋក្នុងស្រុក។ ក្រៅពីវិស័យកសិកម្មដែលជាការងារស្នូល និងចម្បង ក៏មានវិស័យផ្សេងៗទៀតដូចជា ឧស្សាហកម្ម សិប្បកម្ម និងទេសចរណ៍ ដែលបានរួមចំណែកបង្កើនការងារជូនប្រជាជនដើម្បីឱ្យមានជីវភាពកាន់តែរីកចម្រើន។ <ref name="NCDD-gZ">{{Cite web |url=http://db.ncdd.gov.kh/gazetteer |title= Cambodia Gazetteer Database Online |date=2019 |publisher= គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅថ្នាក់ក្រោមជាតិ (គ.ជ.អ.ប) |access-date= 2019-08-27}}</ref>÷ {| class="wikitable" ! colspan="4" |{{pagename}} |- ! លេខកូដឃុំ ! ឈ្មោះឃុំជាអក្សរខ្មែរ ! ឈ្មោះឃុំជាអក្សរអង់គ្លេស ! ចំនួនភូមិ |- |០៣១៣០១ |[[ឃុំបារាយណ៍ |ឃុំបារាយណ៍ ]] |Baray Commune |១៣ |- |០៣១៣០២ |[[ឃុំបឹងណាយ |ឃុំបឹងណាយ ]] |Boeng Nay Commune |១៧ |- |០៣១៣០៣ |[[ឃុំជ្រៃវៀន |ឃុំជ្រៃវៀន ]] |Chrey Vien Commune |១៨ |- |០៣១៣០៤ |[[ឃុំខ្វិតធំ |ឃុំខ្វិតធំ ]] |Khvet Thum Commune |៨ |- |០៣១៣០៥ |[[ឃុំគរ |ឃុំគរ ]] |Kor Commune |១០ |- |០៣១៣០៦ |[[ឃុំក្រូច |ឃុំក្រូច ]] |Krouch Commune |៧ |- |០៣១៣០៧ |[[ឃុំល្វា |ឃុំល្វា ]] |Lvea Commune |១០ |- |០៣១៣០៨ |[[ឃុំមៀន |ឃុំមៀន ]] |Mien Commune |១៩ |- |០៣១៣០៩ |[[ឃុំព្រៃឈរ |ឃុំព្រៃឈរ ]] |Prey Chhor Commune |៤ |- |០៣១៣១០ |[[ឃុំសូរ្យសែន |ឃុំសូរ្យសែន ]] |Sour Saen Commune |៨ |- |០៣១៣១១ |[[ឃុំសំរោង |ឃុំសំរោង ]] |Samraong Commune |១១ |- |០៣១៣១២ |[[ឃុំស្រង៉ែ |ឃុំស្រង៉ែ ]] |Sragnae Commune |៨ |- |០៣១៣១៣ |[[ឃុំថ្មពូន |ឃុំថ្មពូន ]] |Thma Pun Commune |៩ |- |០៣១៣១៤ |[[ឃុំតុងរ៉ុង |ឃុំតុងរ៉ុង ]] |Tong Rong Commune |១០ |- |០៣១៣១៥ |[[ឃុំត្រពាំងព្រះ |ឃុំត្រពាំងព្រះ ]] |Trapeang Preah Commune |២៤ |- ! colspan="3"|ចំនួនភូមិសរុប |១៧៦ |} [[ឯកសារ:ផែនទីស្រុកព្រៃឈរ.jpg|រូបភាពតូច]] '''ព្រំប្រទល់នៃ{{pagename}}''' {|class="wikitable" |+ !rowspan="3" style="background:#000080;color:white;"|{{pagename}} !colspan="4" style="background:#000080;color:white;"|ទិស |- ! |ខាងកើត (E) ! |ខាងលិច (W) ! |ខាងត្បូង (S) ! |ខាងជើង (N) |- |ស្រុកកំពង់សៀម |ស្រុកជើងព្រៃ |ស្រុកកងមាស |ស្រុកចំការលើ និងស្រុកតាំងគោក ខេត្តកំពង់ធំ |} =អប់រំ= ទូទាំងស្រុកព្រៃឈរ មានគ្រឹះស្ថានសិក្សាសាធារណៈចំណេះទូទៅរបស់រដ្ឋ ៧៧កន្លែង រួមមាន៖ សាលាបឋមសិក្សា ៥៩កន្លែង អនុវិទ្យាល័យ ១២កន្លែង វិទ្យាល័យ ៥កន្លែង និងមត្តេយ្យធនធាន ១កន្លែង និងមានអគារសិក្សាសរុបចំនួន ២០៦ខ្នង ស្មើនឹង ៩១៩បន្ទប់ ក្នុងនោះមានអគារជាអំណោយរបស់ សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ចំនួន ៥៧ខ្នង ស្មើនឹង ៣៤៥បន្ទប់។ ==បឋមសិក្សា== ស្រុកព្រៃឈរ មានសាលាបឋមសិក្សាចំនួន ៥៩កន្លែង - មានបុគ្គលិកសិក្សាសរុប៖ ចំនួន ៥៤៥នាក់ ស្រី ៣១៥នាក់។ - មានគ្រូកិច្ចសន្យាសរុប៖ ចំនួន ៤០នាក់ ស្រី ៣០នាក់។ - មានអគារសិក្សាសរុប៖ ចំនួន ១៣៩ខ្នង ស្មើនឹង ៦២២បន្ទប់ ក្នុងនោះមានអគារជាអំណោយ សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន សរុប ៤០ខ្នង ស្មើនឹង ២៤៤បន្ទប់។ - មានថ្នាក់រៀនសរុប៖ ចំនួន ៥៣១ថ្នាក់។ - មានសិស្សសរុប៖ ចំនួន ១៩,៩៣១នាក់ ស្រី ៩,៦៤៥នាក់។(ឆ្នាំ២០២៣) {| class="wikitable" |+ បញ្ជីឈ្មោះសាលារៀន និងអគារសិក្សា |- ! ឈ្មោះសាលារៀន !! ចំនួនអគារ !! ចំនួនបន្ទប់ |- | បឋមសិក្សាព្រៃទទឹង || ៩ || ៤០ |- |បឋមសិក្សាក្រឡោង || ២ || ៩ |- |បឋមសិក្សាខ្លែងពណ៌ || ២ || ១១ |- |បឋមសិក្សាត្រពាំងអំពិល || ៤ || ១៩ |- |បឋមសិក្សាណាំកិន || ៣ || ១៥ |- |បឋមសិក្សាខ្វិតធំ || ៣ || ១៣ |- |បឋមសិក្សាព្រីងបីដើម || ៤ || ១៦ |- |បឋមសិក្សាព្រៃស្រឡៅ || ១ || ៦ |- |បឋមសិក្សាមៀន || ៣ || ១៦ |- |បឋមសិក្សាឃ្លោយ || ៣ || ១១ |- |បឋមសិក្សាតាលន || ២ || ១០ |- |បឋមសិក្សាកោះតាភេម || ៣ || ១៣ |- |បឋមសិក្សាអូរដូនញា || ២ || ៦ |- |បឋមសិក្សាទួលព្រិច || ២ || ៦ |- |បឋមសិក្សាកំពង់សំណាញ់ || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាក្រុមព្រះរលួស || ២ || ៨ |- |បឋមសិក្សាកំពង់សំរិទ្ធ || ២ || ៨ |- |បឋមសិក្សាក្រសាំងពុល || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាត្រើង || ១ || ៤ |- |បឋមសិក្សាកកោះ || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាល្វា || ៣ || ១៦ |- |បឋមសិក្សាមេមាំង || ៤ || ១៥ |- |បឋមសិក្សាគោកទ្រា || ៣ || ១២ |- |បឋមសិក្សាព្រៃឈរ || ៣ || ១៥ |- |បឋមសិក្សាពោធិគ្រង || ៣ || ១២ |- |បឋមសិក្សាអំពិលធំ || ២ || ៦ |- |បឋមសិក្សាបារាយណ៍ || ២ || ១៦ |- |បឋមសិក្សាហ៊ុនសែនមុនីរង្សី || ៥ || ៥០ |- |បឋមសិក្សាពោធ្យារ៉ាម || ៣ || ១៥ |- |បឋមសិក្សាប្រាសាទ || ១ || ៤ |- |បឋមសិក្សាស្រង៉ែ || ៤ || ១៨ |- |បឋមសិក្សាស្រង៉ែកើត || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាតាកុច || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាត្រពាំងធំ || ២ || ៦ |- |បឋមសិក្សាប្រឹមប្រីយ៍ || ៤ || ១៦ |- |បឋមសិក្សាស្វាយព្រៃ || ៣ || ១៥ |- |បឋមសិក្សាទំពាំងឫស្សី || ២ || ១០ |- |បឋមសិក្សាត្រពាំងរាំង || ២ || ១០ |- |បឋមសិក្សាស្វាយរ័ក្ស || ១ || ៤ |- |បឋមសិក្សាសូរសែន្យ || ២ || ៨ |- |បឋមសិក្សាប៊ុនរ៉ានីឃុំគរ || ៧ || ៣២ |- |បឋមសិក្សាថ្មពូន || ៦ || ២៥ |- |បឋមសិក្សាអូរតាថុក || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាត្រពាំងបី || ៤ || ១៥ |- |បឋមសិក្សាព្រៃខ្ជាយ || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាទួលចំបក់ || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សាត្រពាំងបេង || ១ || ៥ |- |បឋមសិក្សារោងគោ || ២ || ៩ |- |បឋមសិក្សាគោកស្រឡៅ || ២ || ៨ |- |បឋមសិក្សារោលជ្រូក || ១ || ៣ |- |បឋមសិក្សាអ្នកតាស្នឹង || ៤ || ១៩ |- |បឋមសិក្សាថ្មដា || ២ || ៧ |- |បឋមសិក្សាឈើបាក់ || ១ || ៦ |- |បឋមសិក្សាកុមារាជ្យ || ២ || ៨ |- |បឋមសិក្សាបឹងណាយ || ១ || ៤ |- |បឋមសិក្សាក្បាលដំរី || ១ || ៣ |- |បឋមសិក្សាក្រូច || ២ || ៩ |- |បឋមសិក្សាទួលខ្ពស់ || ២ || ១០ |- |បឋមសិក្សាភូមិថ្មី || ១ || ៥ |} ==អនុវិទ្យាល័យ== អនុវិទ្យាល័យ ១២កន្លែង - បុគ្គលិកសិក្សាសរុប៖ ចំនួន ១៧៩នាក់ ស្រី ៨៦នាក់។ - មានអគារសិក្សាសរុប៖ ចំនួន ១៨ខ្នង ស្មើនឹង ៨៥បន្ទប់ (ក្នុងនោះអគារជាអំណោយ សម្ដេចតេជោ ហ៊ុន សែន មានចំនួន ២ខ្នង ស្មើនឹង ៩បន្ទប់)។ - មានថ្នាក់រៀនសរុប៖ ចំនួន ១៣៥ថ្នាក់។ - មានសិស្សសរុប៖ ចំនួន ៦,២៦៨នាក់ ស្រី ៣,៣៥៦នាក់។ គ.អនុវិទ្យាល័យ/វិទ្យាល័យឯកជន ១កន្លែង - មានគ្រូបង្រៀនសរុប៖ ចំនួន ៣៣នាក់ ស្រី ១៥នាក់។ - មានសិស្សសរុប៖ ចំនួន ៦១៦នាក់ ស្រី ៣១៥នាក់។ - មានថ្នាក់រៀន៖ ចំនួន ១៧ថ្នាក់។ =មណ្ឌលសុភាព= =មន្ត្រី= ==មន្ត្រីស្រុក== ==មន្ត្រីឃុំ== ==មន្ត្រីប៉ុស្ដិ៍== =សាសនា= ព្រះពុទ្ធសាសនា *[[វត្តទួលច័ន្ទ]] *[[វត្តជម្ពូសោភា]] *[[វត្តក្រឡោង]] *[[វត្តថ្មពូន]] *[[វត្តសូរសែន្យ]] *[[វត្តស្វាយទង]] *[[វត្តត្រពាំងព្រះ]] *[[វត្តសង្ឃាយមាស]] *[[វត្តកុមាររាជ]] *[[វត្តស្រង៉ែ]] *[[ឯករាជ្យ]] *[[វត្តខ្យោ]] *[[វត្តពោធិព្រឹក]] *[[វត្តគ្រោធារាម]] *[[វត្តព្រះធាតុដៃ៤]] *[[វត្តឥន្ទរង្សី]] *[[វត្តតាចិន]] *[[វត្តស្វាយព្រៃ]] *[[វត្តស្រោង]] *[[វត្តថ្មី]] *[[វត្តរវៀង]] *[[វត្តឈេីបាក់]] *[[វត្តជុណ្ឌនារាម]] *[[វត្តឧត្តមមុនីរតនារាម]] =ផ្សារ= =ប្រាសាទ= *[[ប្រាសាទព្រះធាតុទឹកឆា]] *[[ប្រាសាទគុកយាយហម]] =តំបន់ទេសចរណ៍= =តំណក្រៅ= *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kampong_cham.html វិបសាយ គ្រប់គ្រងភូមិបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210173438/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kampong_cham.html |date=2009-02-10 }} =ឯកសារពិគ្រោះ= *[http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911034133/http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm |date=2010-09-11 }} {{ខេត្តក្រុងខ្មែរ}} {{ខេត្តកំពង់ចាម}} [[Category:ខេត្តកំពង់ចាម]] qevfhhdptidqe77jqxsdtz3poinwbqy 0 3429 342210 341561 2026-10-23T21:59:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 342210 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title=Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft|access-date=2021-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131093152/http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|archive-date=2019-01-31|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=[https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack/page/95 95]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= [https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi/page/13 13], 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=[https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra/page/682 682] |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=dead|archivedate=7 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|url=https://archive.org/details/taxon_1998-02_47_1/page/67|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-2005_30_2/page/46 |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/strongborderssec0000frav |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/3 3] |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=dead |archivedate=2023-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] cyvz9wdysm3wrp3nq0ssc488hkb2rkl 0 3943 342219 315244 2026-10-24T02:21:16Z Ra47na4 52625 ការដកគោរមងារមិនចាំបាច់ 342219 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតី តេជោ | name = ហ៊ុន សែន | honorific-suffix = | image = Cambodian President of the Senate Hun Sen met United States Secretary of Defense Lloyd Austin during his visit to senior Cambodian government officials in Phnom Penh on June 4, 2024 (cropped).jpg | alt = | caption = | office = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃកម្ពុជា]] | term_start = ៣០ វិច្ឆិកា ១៩៩៨ | term_end = ២២ សីហា ២០២៣ | monarch = {{ubl|[[នរោត្តម សីហនុ]]<br />(ត្រឹមឆ្នាំ២០០៤)|[[នរោត្តម សីហមុនី]]<br />(២០០៤–២០២៣)}} | deputy = {{ubl|[[ស ខេង]]|[[ហោ ណាំហុង]]<br /> (២០០៤–២០២៣)|[[ទៀ បាញ់]]<br />(២០០៤–២០២៣)|[[ប៊ិន ឈិន]]<br />(២០០៧–២០២៣)|[[យឹម ឆៃលី]]<br />(២០០៨–២០២៣)|[[ម៉ែន សំអន]]<br />(២០០៨–២០២៣)|[[កែ គឹមយ៉ាន]]<br />(២០០៩–២០២៣)|[[ប្រាក់ សុខុន]]<br />(២០១៨–២០២៣)|[[អូន ព័ន្ធមុនីរ័ត្ន]]<br />(២០១៨–២០២៣)|[[ជា សុផារ៉ា]]<br />(២០១៨–២០២៣)}} | predecessor = [[អ៊ឹង ហួត]] | successor = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] | term_start1 = ១៤ មករា ១៩៨៥ | term_end1 = ២ កក្កដា ១៩៩៣<br />{{small|ស្ដីទី: ២៦ ធ្នូ ១៩៨៤ – ១៤ មករា ១៩៨៥}} | president1 = {{ubl|[[ហេង សំរិន]]<br />(ត្រឹមឆ្នាំ១៩៩២)|[[ជា ស៊ីម]]<br />(១៩៩២—១៩៩៣)|[[នរោត្តម សីហនុ]]<br />(១៩៩៣)}} | deputy1 = {{ubl|''ខ្លួនលោក''<br />(ត្រឹមឆ្នាំ១៩៨៥)|[[ប៊ូ ថង]]<br />(ត្រឹមឆ្នាំ១៩៩២)|[[ជា សុទ្ធ]]<br />(ត្រឹមឆ្នាំ១៩៩២)|[[ស ខេង]]<br />(ពីឆ្នាំ១៩៩២)}} | predecessor1 = [[ចាន់ ស៊ី]] | successor1 = [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] {{Infobox_officeholder | embed = yes | status = សហនាយករដ្ឋមន្ត្រីទីពីរ | 1blankname = នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីមួយ | 1namedata = {{ubl|[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]<br />(១៩៩៣–១៩៩៧)|[[អ៊ឹង ហួត]]<br />(១៩៩៧–១៩៩៨)}} | term_start = ២ កក្កដា ១៩៩៣ | term_end = ៣០ វិច្ឆិកា ១៩៩៨ | monarch = [[នរោត្តម សីហនុ]] | deputy = [[ស ខេង]] | predecessor = [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]<br />{{small|ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីផ្ដាច់មុខ}} | successor = ''ខ្លួនលោក''<br />{{small|ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីផ្ដាច់មុខ}} }} | office2 = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|ប្រធានគណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]] | deputy2 = {{ubl|[[ស ខេង]]<br />(២០១៥–បច្ចុប្បន្ន)|[[សាយ ឈុំ]]<br />(២០១៥–បច្ចុប្បន្ន)|[[ទៀ បាញ់]]<br />(២០២១–បច្ចុប្បន្ន)|[[ម៉ែន សំអន]]<br />(២០២១–បច្ចុប្បន្ន)}} | term_start2 = ២០ មិថុនា ២០១៥ | term_end2 = | predecessor2 = [[ជា ស៊ីម]] | successor2 = | office3 = [[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេស]] | primeminister3 = ''ខ្លួនលោក'' | term_start3 = ១៩៨៨ | term_end3 = ១៩៩០ | predecessor3 = [[គង់ គាំ]] | successor3 = [[ហោ ណាំហុង]] | primeminister4 = {{ubl|[[ប៉ែន សុវណ្ណ]]<br />(១៩៨១)|[[ចាន់ ស៊ី]]<br />(១៩៨២–១៩៨៤)|ខ្លួនលោក<br />(ពីឆ្នាំ១៩៨៥)}} | term_start4 = ៨ មករា ១៩៧៩ | term_end4 = ធ្នូ ១៩៨៦ | predecessor4 = [[អៀង សារី]] | successor4 = គង់ គាំ | office5 = [[បញ្ជីរាយនាមឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] | president5 = [[ហេង សំរិន]] | primeminister5 = {{ubl|[[ប៉ែន សុវណ្ណ]]<br />(១៩៨១)|[[ចាន់ ស៊ី]]<br />(១៩៨២–១៩៨៤)|''ខ្លួនលោក''<br />(ពីឆ្នាំ១៩៨៥)}} | term_start5 = ១៩៨១ | term_end5 = ១៩៨៥ | predecessor5 = | successor5 = | office6 = សមាជិក[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] | term_start6 = ១៤ មិថុនា ១៩៩៣ | term_end6 = | constituency6 = [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតខេត្តកំពង់ចាម|ខេត្តកំពង់ចាម]] (១៩៩៣–១៩៩៨)<br />[[មណ្ឌលបោះឆ្នោតខេត្តកណ្តាល|ខេត្តកណ្តាល]] (១៩៩៨–បច្ចុប្បន្ន) | majority6 = | predecessor6 = | office7 = ប្រធានក្រុមឧត្តមប្រឹក្សាផ្ទាល់នៃព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា | term_start7 = ២២ សីហា ២០២៣ | term_end7 = | monarch7 = [[នរោត្តម សីហមុនី]] | birth_name = ហ៊ុន ប៊ុនណាល់ | birth_date = {{Birth date and age|1952|8|5|df=yes}} | birth_place = [[ឃុំពាមកោះស្នា]], [[ស្រុកស្ទឹងត្រែង]], [[ខេត្តកំពង់ចាម]], [[សម័យអាណានិគមបារាំង|កម្ពុជា]] | alma_mater = | death_date = | death_place = | nationality = ខ្មែរ | party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]] | spouse = {{marriage|[[ប៊ុន រ៉ានី]]|5 January 1976}} | children = ៥ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ [[ហ៊ុន ម៉ាណែត|ម៉ាណែត]], [[ហ៊ុន ម៉ាណិត|ម៉ាណិត]] និង[[ហ៊ុន ម៉ានី|ម៉ានី]] | parents = [[ហ៊ុន នាង]]<br />ឌី ប៉ុក | signature = Hun Sen sig.png | website = {{URL|samdechhunsen.gov.kh|គេហទំព័ររបស់សម្តេច}} | allegiance = {{flagdeco|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]]/[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]<br />{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា}}<br />{{flag|រដ្ឋកម្ពុជា}}<br />{{flag|កម្ពុជា}} | branch = [[File:Flag of Democratic Kampuchea.svg|23px|border|link =]] [[ខ្មែរក្រហម]] <br /> [[File:Flag of the State of Cambodia (1989–1992).svg|23px|border|link =]] [[រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]]/[[កម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា]]<br />{{flagdeco|Cambodia|1989}} [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា|កងទ័ពប្រជាជនកម្ពុជា]]<br />{{flagdeco|Cambodia|1993}} [[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | rank = [[File:Cambodian Army OF-10.svg|10px]] ឧត្តមសេនីយ៍ផ្កាយប្រាំ<ref>{{cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/national/royal-letter-sihanouk-praises-five-star-leaders|title=ROYAL LETTER: Sihanouk praises five star leaders|first=|last=ppp_webadmin|date=31 December 2009|website=Phnom Penh Post|accessdate=5 December 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cppdailynews.blogspot.com/2009/12/his-majesty-promotes-cambodian-leaders.html|title=Welcome to Cambodian People's Party- CPP News and Information Wolrd Wide: His Majesty Promotes Cambodian Leaders to Five-Star General|first=Cambodian People's|last=Party|date=27 December 2009|publisher=|accessdate=5 December 2018}}</ref> | commands = [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] – ភូមភាគបូព៌ា | serviceyears = ១៩៧០–១៩៩៩ | awards = [[គ្រឿងឥស្សរិយយសជាតូបការ]] | battles = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]<br />[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] }} '''ហ៊ុន សែន''' គឺជាអ្នកនយោបាយខ្មែរ និងជាអតីតមេបញ្ជាការយោធាមួយរូប ដែលបានបម្រើការជា​[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ពីឆ្នាំ១៩៨៥ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣។<ref name="veconomist">{{cite news|title=Cambodia's prime minister has wrecked a 25-year push for democracy|url=https://www.economist.com/news/leaders/21730149-his-latest-ploy-disband-main-opposition-party-cambodias-prime-minister-has-wrecked|newspaper=The Economist|date=12 October 2017|access-date=29 សីហា 2023|archive-date=14 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014095342/https://www.economist.com/news/leaders/21730149-his-latest-ploy-disband-main-opposition-party-cambodias-prime-minister-has-wrecked|url-status=live}}</ref> លោកជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​ដែល​កាន់​អំណាចបាន​យូរ​បំផុតនៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66309249|title=Cambodia's Hun Sen to resign after four decades and appoint son as PM|work=BBC News|date=26 July 2023|accessdate=29 សីហា 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/cambodia-hun-sen-manet-politics-election-9d5f4bb91044ddecf58653e0f87b3390|title=Cambodia's Hun Sen, Asia's longest serving leader, says he'll step down and his son will take over|work=Associated Press|date=26 July 2023|accessdate=29 សីហា 2023}}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះផងដែរ លោក​គឺជាប្រធាន[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]] ដែលត្រូវជាបក្សកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ១៩៧៩​ និងជាសមាជិក[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]តំណាងឱ្យ[[មណ្ឌលបោះឆ្នោតខេត្តកណ្ដាល|ខេត្ដកណ្ដាល]]។ ​លោកមានគោរម​ងារពេញថា '''សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតី តេជោ ហ៊ុន សែន'''។ == ជីវប្រវត្តិ == លោកហ៊ុន-សែន កើតនៅថ្ងៃទី ៥ ខែ សីហា ឆ្នាំ ១៩៥២ (ក្នុង​ប្រវត្តិរូប​ផ្លូវការ ថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥១) នៅឃុំ ពាម​កោះស្នា ស្រុក ​ស្ទឹងត្រង់​ [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ ក្រោយពី​លោក​បញ្ចប់​បឋមសិក្សា នៅឯ​ស្រុកកំណើត នៅឆ្នាំ១៩៦៥​លោក​មករស់នៅ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]]ដោយ​ស្នាក់នៅ​វត្តនាគវ័ន និងសិក្សា​នៅ[[​វិទ្យាល័យ​ឥន្ទ្រទេវី​]]ដើម្បីបន្ត​ការសិក្សា​ ថ្នាក់អនុវិទ្យាល័យ។ នៅឆ្នាំ១៩៧០ ប្រទេសកម្ពុជា​បាន​ធ្លាក់ចូល​ក្នុង​ភ្លើង​សង្គ្រាម។ ដើម្បី​ឆ្លើយតប​ទៅនឹង​ការអំពាវនាវ​ពី សម្តេច [[នរោត្តម សីហនុ]] ឲ្យប្រជាជនកម្ពុជា​ចូលរួម​ក្នុង​ចលនា​ប្រឆាំង​នឹង​ពួកចក្រពត្តិនិយម​ក្នុង អាយុ ១៨ឆ្នាំ ហ៊ុន សែន បាន​ចូលរួម​ក្នុង​ចលនា​តស៊ូនេះ។ មុនថ្ងៃ ​ទទួល​ជ័យជំនះ ១៧មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មួយថ្ងៃ គឺថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោក ហ៊ុន សែន បាន​រងរបួស​ភ្នែកខាងធ្វេង។ ក្រោយពី​លោក បានជាសះស្បើយ​ឡើងវិញ ពីការ​ព្យាបាល​អស់រយៈពេល​យ៉ាងយូរ សម្តេច​បាន រៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍​ជាមួយ​លោកស្រី [[ប៊ុន រ៉ានី]] ​មានកូន​ប្រុស​បីនាក់ និងកូន​ស្រី​បីនាក់ ក្នុងនោះ​មានកូន​ស្រីម្នាក់​ជាកូនចិញ្ជឹម ( ហ៊ុន ម៉ាណែត, ហ៊ុន ម៉ាណា, ហ៊ុន ម៉ានីត, ហ៊ុន ម៉ានី, ហ៊ុន ម៉ាលី, និង ហ៊ុន ម៉ាលីស)។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ដោយ​មិនពេញចិត្ត​ទៅនឹង​របប​នយោបាយ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​ [[ប៉ុល ពត]] លោកបានចាកចោល​គ្រួសារ​ជាទី​ស្រលាញ់​ម្តងទៀត​ ដើម្បី​ដឹកនាំ​ចលនា​រំដោះ​ប្រទេស និង​ប្រជាជន​ពីរបប​ដ៏សាហាវ​យង់ឃ្នង​នេះ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៨ លោក​ជាស្ថាបនិក​មួយរូប នៃចលនា​សង្គ្រោះ​ជាតិកម្ពុជា ហៅថា[[​​រណសិរ្ស សាមគ្គី​សង្គ្រោះ​ជាតិ​កម្ពុជា]] ដែលមាន​កិច្ចសហ​ប្រតិបត្តការ​ជាមួយ​ចលនា​ស្នេហាមាតុភូមិ​ជាច្រើនទៀត និង​ការគាំទ្រ​ដោយ​កម្លាំង​កងទ័ព​ស្ម័គ្រចិត្ត​វៀតណាម។ ចលនានេះ​បាន​ជួយរំដោះ​ប្រទេស និង​ប្រជាជន​កម្ពុជា​អោយ​រួចផុតពី​របប​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​ប្រជាធិប​ តេយ្យកម្ពុជា នៅ ថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក ហ៊ុន សែន គឺជា​តំណាង​ហត្ថលេខី​ដ៏សំខាន់​មួយរូប​ក្នុងដំណើរ​ការ​ [[កិច្ចព្រមព្រៀង​សន្តិភាព​ទីក្រុង​ប៉ារីស]]​២៣ តុលា ឆ្នាំ១៩៩១ ជាលទ្ធផល​នៃកិច្ច​ព្រមព្រៀងនេះ គឺ ការ​បោះឆ្នោត​សកល និង​ដោយ​សេរី​មួយ​ ដែលបាន​ធ្វើឡើង​ជាលើកដំបូង​នៅកម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៣។ ពីឆ្នាំ១៩៩៣-១៩៩៨ លោក​កាន់តួនាទីជា​សហនាយករដ្ឋមន្ត្រី (នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី២) ក្នុង​រដ្ឋាភិបាល​ចម្រុះ​នីតិកាលទី១ នៃ[[រដ្ឋសភាជាតិ]]។ ការបោះឆ្នោតជាសកលនៅឆ្នាំ១៩៩៨ លោក​ដឹកនាំ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ក្នុងនាម​លោក​អនុប្រធាន រហូត​ទទួលបាន​ជោគជ័យ ហើយបាន​ក្លាយ​ជានាយក​រដ្ឋមន្ត្រី នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ​ដឹកនាំ​រដ្ឋាភិបាល​ចម្រុះ នីតិកាលទី២ នៃរដ្ឋសភាជាតិ ដែលមាន​គណបក្សធំៗពីរគឺ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] និង[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ីនប៉ិច]]។ ក្រោមការ​ដឹកនាំ​របស់លោក ប្រទេសកម្ពុជា​បានក្លាយ​ជា សមាជិកទី១០​នៃ​ប្រជាជាតិ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ក្នុងនាមលោក ហ៊ុន សែន ជាបេក្ខភាព​នាយករដ្ឋមន្ត្រី នៃគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លោក​ដឹកនាំអោយ​មានជ័យជំនះម្តងទៀត​ក្នុងការ​បោះឆ្នោត​ជាសកល​ក្នុង​ ខែកក្កដា​ឆ្នាំ២០០៣។ ក្រោយពី​មានការ​ជាប់គាំង​ខាងនយោបាយ​អស់រយៈពេល​ជាច្រើនខែ លោក​ទទួល​ជោគជ័យ​ក្នុងការ​បង្កើត រដ្ឋាភិបាលចំរុះ​ជាមួយ​នឹង​គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ីនប៉ិច​ក្នុងថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៤ ហើយបាន​ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៨ ក្រោយពី​ទទួលបាន​ជ័យជំនះ​ក្នុងការ​បោះឆ្នោត​ជាសកល ២៧កក្កដា ឆ្នាំ២០០៨ ដែល​គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា​ឈ្នះបាន៩០អាសនៈ​ក្នុង១២៣អាសនៈក្នុងសភាជាតិ លោក សែន បានឡើងកាន់​ដំណែង​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ក្នុង នីតិកាលទី៤ នៃរដ្ឋសភាជាតិ​សំរាប់ដំណាក់កាល​ប្រាំឆ្នាំ (២០០៨-២០១៣)។ ដោយសារ ​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ចំពោះ កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​ក្នុងការ​ផ្សះផ្សា​ជាតិ សន្តិភាព ព្រមជាមួយ​នឹងការ​ខិតខំ អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច លោក ហ៊ុន សែន ត្រូវបាន​ប្រទាន​ងារជា “ សម្តេច ” ដោយព្រះមហាក្សត្រ សម្តេចព្រះបាទព្រះ​[[នរោត្តម សីហនុ]]។ == ការ​សិក្សា == * ​លោកបាន​បញ្ចប់​បឋមសិក្សា នៅឯ​ស្រុកកំណើត នៅឆ្នាំ១៩៦៥​លោក​មករស់នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញដោយ​ស្នាក់នៅ​[[វត្តនាគវ័ន]] និងសិក្សា​នៅ​វិទ្យាល័យ​ឥន្ទ្រទេវី​ដើម្បីបន្ត​ការសិក្សា​ ថ្នាក់អនុវិទ្យាល័យ។ * នៅឆ្នាំ១៩៩១ សម្តេច​បាន​ទទួល បរិញ្ញាបត្រ​ផ្នែក​នយោបាយពី Cambodian Tertiary Education និង​បណ្ឌិត​វិទ្យា​សាស្ត្រ​នយោបាយ​ពី​National Political Academy នៅ[[ទីក្រុងហាណូយ]]។ * នៅឆ្នាំ១៩៩៥ លោក​ទទួល​បណ្ឌិត​កិត្តិយស “ បណ្ឌិតនយោបាយវិជ្ជាសាស្រ្ត ” ពី​សាកលវិទ្យាល័យ Southern California University for Professional Studies, USA [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ * នៅឆ្នាំ១៩៩៦ លោក​ទទួល​បណ្ឌិតច្បាប់​ពីមហាវិទ្យាល័យ IOWA Wesleyan College, USA សហរដ្ឋអាមេរិ * នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ នាទី[[ក្រុង​សេអ៊ូល]] គណៈកម្មាធិការ​ផ្តល់​រង្វាន់​នៃ​សាកលវិទ្យាល័យ Graduate School of Dankook University ក្នុងប្រទេស​[[កូរ៉េខាងត្បូង]] បានផ្តល់​បណ្ឌិត​កិត្តិយស ផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្ត​នយោបាយ ជូន​លោកនាយករដ្ឋមុន្រ្តី ហ៊ុនសែន ក្នុង​កិច្ចខិតខំ​ប្រឹប្រែង​ផ្សះផ្សាជាតិ ការស្តារ​ឲ្យមាន​សន្តិភាព និងស្ថិរភាព​ឡើងវិញ​ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ការបង្កើតឲ្យមាន​ទំនាក់ទំនង​ការទូត​រវាង​ប្រទេសកម្ពុជា និង​សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ និងការ​ខំប្រឹងប្រែង​របស់លោក លើកិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ចំពោះប្រទេស​ក្នុង [[អាស៊ាន]]។ * នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆកា ឆ្នាំ២០០១ លោក ហ៊ុន សែន ទទួលបាន​បណ្ឌិតកិត្តិយស​ផ្នែក"វិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយ "(Honoris Causa) ក្នុងវិស័យ​ទំនាក់ទំនង​អន្តរជាតិ ពីសាកលវិទ្យាល័យ University of Ramakamheng ប្រទេស [[ថៃឡង់ដ៍]]។ * នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៤ ទេសាភិបាល និងព្រឹទ្ធសភា នៃសាកលវិទ្យាល័យអន្តរជាតិ អាយរីស Irish International University នៃ​សហភាពអឺរ៉ុប​ក៏បានធ្វើ​អំណោយ​ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ​ ថ្នាក់​"បណ្ឌិតកិត្តិយសទស្សនវិជ្ជា" ក្នុង​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្រ្ត​នយោបាយ​ជូន​លោក ហ៊ុន សែន ជាការ​ឆ្លើយតប​ទៅនឹង​ការ​ទទួលស្គាល់​នូវការ​ លះបង់ និងការ​បង្កើត​សមិទ្ធផលធំៗ​របស់លោក។ ក្នុងឆ្នំា​ជាមួយគ្នា​នេះដែរ សាកលវិទ្យាល័យ អន្តរជាតិ អាយរីស​ក៏បាន​ប្រគល់​នូវមេដាយ កិត្តិយសខ្ពស់​បំផុត​ជូនលោក ហ៊ុន សែន ផងដែរ។ * នៅថ្ងៃទី០៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៤ សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា បាន​ប្រគល់​ថ្នាក់បណ្ឌិត​កិត្តិយស ផ្នែក​វិទ្យាសាស្រ្ត​នយោបាយ​ជូន​លោក ហ៊ុន សែន ជាការ​ឆ្លើយតប​ទៅនឹង​ការលះបង់​ដើម្បី​សម្រេច​បាន​នូវ​សមិទ្ធផលធំៗ ក្នុងការ​ការពារ ការកសាង និងការ​អភិវឌ្ឍន៍​ប្រទេសកម្ពុជា​ក្រោមការ​ដឺកនាំ​ដ៏ឈ្លាសវៃ​របស់​សម្តេច​តាម​ វិទ្យាសាស្រ្ត​នយោបាយ​ទំនើប​ជឿនលឿន​ក្នុង​ការកែទម្រង់​គ្រប់វិស័យ ជាពិសេស​វិស័យអប់រំ និងរក្សា​ការ​ផ្សះផ្សាជាតិ ស្ថិរភាព សន្តិភាព និង​ការ​បង្រួបបង្រួម​ក្នុងតំបន់។ * នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៦ ក្នុងដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​ផ្លូវរដ្ឋ​ទៅកាន់​សាធារណៈរដ្ឋកូរ៉េ​(កូរ៉េខាងត្បូង) សាកលវិទ្យាល័យ ស៊ូន ជុន ហ្យ៉ាង នាទីក្រុង សេអ៊ូល បានធ្វើ​ជាអំណោយ​ថ្នាក់បណ្ឌិត​កិត្តិយស​ទស្សនវិជ្ជា ផ្នែក​វិទ្យាសាស្រ្ត​នយោបាយ​ជូនលោក ហ៊ុន សែន ដើម្បី​ជា​សក្ខីភាព​នៃការ​ទទួលស្គាល់​លើការ​ដឹកនាំ​ប្រកប​ដោយ​គតិ​បណ្ឌិត ក្នុងការ​កសាងឡើងវិញ និងការ​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង លះបង់​កំលាំងកាយ កំលាំងចិត្ត​ក្នុងការ​ស្វែងរក​សន្តិភាព វិបុលភាព ក្នុង​ប្រទេសកម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ទាំងមូល និង​ជាពិសេស​លើការ​ពង្រឹង​ទំនាក់ទំនង​មិត្តភាព​ជាមួយ សាធារណៈរដ្ឋកូរ៉េ។ * ថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៦ ក្នុងអាកប្បកិរិយា ដោយក្តីគោរព និងកោតសរសើរ​អស់​ពីដូងចិត្ត ចំពោះ​ការ​ចូលរួម​ចំណែក​ដ៏មាន​សារៈសំខាន់​ដ៏សំបូរ​បែប​របស់ លោក ហ៊ុន សែន នៅក្នុង​ពិភពលោក​ដែល​មានការ​អប់រំ និងការ​សម្រេចចិត្ត​ដ៏ត្រឹមត្រូវ ចំពោះ​ប្រជាជន​របស់​លោក និង​ការពង្រឹង​ទំនាក់ទំនង កម្ពុជា-ថៃ​យ៉ាងទូលំទូលាយ។ ក្រុមប្រឹក្សា​នៃសាកលវិទ្យាល័យ​ បានសម្តេចចៅព្រះយ៉ារាជចាផាត់​ បានសម្រេច​ជាឯកច្ឆន្ទ​ប្រគល់​ថ្នាក់បណ្ឌិត​កិត្តិយស​ទស្សនវិជ្ជា​ផ្នែកអប់រំ សំរាប់ការ​អភិវឌ្ឍន៍​តំបន់ ជូន​លោក ហ៊ុន សែន ជាការ​ទទួលស្គាល់​តួនាទី​របស់​សម្តេច​ក្នុងការ​អភិវឌ្ឍន៍​ប្រទេស​តាមរយៈការ​ អប់រំ និងបាន​ចូលរួម​ចំណែក​ក្នុងការ​ពង្រឹង​ទំនាក់​ទំនង​ល្អ​រវាង​ប្រទេស​ទាំងពីរ។ * នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៧ ក្រសួងអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាល​[[ប្រទេស​វៀតណាម]] តាមរយៈ​សាកល​វិទ្យាល័យ​ជាតិអប់រំ នាទីក្រុង ហាណូយ​បានផ្តល់​ថ្នាក់បណ្ឌិត​កិត្តិយស(the Degree of Doctor Honoris Causa) ផ្នែក​អប់រំ​ជូន​លោក ហ៊ុន សែន ជាការ​ដឹងគុណ​ចំពោះការ​ចូលរួម​ចំណែក​របស់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការ​អភិវឌ្ឍន៍ សេដ្ឋកិច្ច​សង្គម ដែល​ទទួលបាន​លទ្ធផល​យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស​របស់ខ្លួន និង​ភាព​រីកចំរើន​គួរ​អោយគាត់​សំគាល់​ក្នុងប៉ុន្នាន​ឆ្នាំថ្មីៗនេះ។ * នៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៩ ក្នុង[[រាជធានីភ្នំពេញ]] គណៈកម្មាធិការ​ផ្តល់​រង្វាន់​នៃ​សាកលវិទ្យាល័យ Graduate School of Dankook University កូរ៉េខាងត្បូង បាន​ផ្តល់​ថ្នាក់​បណ្ឌិត​សេដ្ឋកិច្ច Honoris Causa ជូន​លោក ហ៊ុន សែន ជាការ​ទទួលស្គាល់​នូវការ​ចូលរួម​ចំណែក​របស់​សម្តេច ក្នុងដំណើរ​ឆ្ពោះទៅរក​ការ ពង្រឹង​កិច្ចសហ​ប្រតិបត្តការ​រវាង​សាធារណៈរដ្ឋកូរ៉េ និង​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ == បទពិសោធន៍ការងារ == ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៩-១៩៩៣ លោក ហ៊ុន សែន បានកាន់​តួនាទី​ជាច្រើន​ក្នុង​រដ្ឋបាល​កម្ពុជា​ (សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា និងបន្ទាប់មករដ្ឋកម្ពុជា) លោក​កាន់​តំណែង​ជា​រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ជា​ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស​ពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៥ និងពីឆ្នាំ១៩៨៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៤ លោក ហ៊ុន សែន បាន​ទទួលយក និង​ស្បថចូលកាន់​តំណែងជា​សមាជិក នៃសមាគម​មេធាវីកម្ពុជា ([[គណៈមេធាវីកម្ពុជា]])។ លោក ហ៊ុន សែន បច្ចុប្បន្នជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ប្រទេស​កម្ពុជា ហើយ​លោក​ជា​មេ​ដឹកនាំ​ដ៏​សំខាន់​មួយ​រូប​ក្នុង​ជួរគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាផងដែរ។ == កិត្ដិយស គ្រឿងឥស្សរិយយស == * នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៦ លោកបាន​ទទួល​"ពានរង្វាន់សន្តិភាពពិភពលោក" ពី​បណ្ឌិត​សភា​សន្តិភាព ពិភពលោក ជាវីរៈជនទី៦ និង​ជាអ្នក​ទីមួយ​ក្នុង​អាស៊ីខាងត្បូង​ដែល​ទទួលបាន​ពានរង្វាន់​មហាកិត្តិយស​នេះ។ * នៅថ្ងៃទី២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១ ស្រ៊ី ជិនម៉យ​នៃមជ្ឈមណ្ឌល​សន្តិភាព​អន្តរជាតិ បាន​ប្រគល់​ពានរង្វាន់ លើការ​ "លើកកម្ពស់​ពិភពលោក ដោយ​បេះដូង​មានតែមួយ" "Lifting Up the World with a Oneness-Heart" ជូន លោក ហ៊ុន សែន ជាការឆ្លើយតប​ទៅនឹង​ការ​ទទួលស្គាល់​សមិទ្ធផលធំៗ​ទាំងបរិមាណ និងគុណភាព។ ស្រ៊ីជិនម៉យ​បានលើកឡើងសំដៅ លោក ហ៊ុន សែន ជាសាវគ្គ​ដែលត្រូវ​បាន​ជ្រើសរើស​ដោយ​ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ អោយមក​ជួយ ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​រាប់លាននាក់​អោយរួចផុត​ពី​សេចក្តីស្លាប់​ហើយ​ ផ្តល់អោយ​ពួកគេ​នូវ​ចំណេះដឹង ម្ហូបអាហា និងទីជំរក និង​ការកសាង​សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ ប្រឡាយទឹក និង​ដឹកនាំ​ប្រទេសកម្ពុជា​ទៅក្នុង[[អាស៊ាន]]។ * នៅថ្ងៃទី០៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០២ លោក ហ៊ុន សែន ទទួលឋានៈ​ជា​សមាជិក​ពេញ​សិទ្ធ​របស់ បណ្ឌិតសភា​វិទ្យាសាស្រ្ត​ធម្មជាតិ នៃ[[សហពន្ធរុស្សី]] និងបំពាក់​មេដាយ​កិត្តិយស​ទទួលស្គាល់​ការដឹកនាំ​របស់សម្តេច​ក្នុងការ​ ធ្វើឲ្យ​កម្ពុជាមាន សន្តិភាព ស្ថិរភាព ការ​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច​សង្គម។ * នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០២ គណៈ​កម្មាធិការ​សហព័ន្ធ​វិស្វកម្ម​អាស៊ាន បានធ្វើ​ជាអំណោយ​ដែល​មិនអាច​កាត់ថ្ងៃ​បាន​ជូន លោក ហ៊ុន សែន នូវ​គោរមងារ​ថ្នាក់​កិត្តិយស​ខ្ពស់បំផុត​របស់សហព័ន្ធ​វិស្វកម្ម​អាស៊ានគឺ” សមាជិក​កិត្តិយស​ដ៏ចំណាន​អាស៊ាន​ដែល​ត្រូវបាន​ជ្រើសរើស​ពិសេស” "ASEAN Distinguished Honorary Fellow Member" និងជា​លើកដំបូង​ដែល​មិនធ្លាប់មាន​។ គោរមងារនេះ​គឺឆ្លើយតប​ទៅនឹងការ​ទទួលស្គាល់​នូវ​មនសិការជាតិ និង​សមត្ថភាព នៃអ្នកដឹកនាំ​ក្នុងការ​បញ្ចប់​សង្គ្រាម​ផ្ទៃក្នុង ការស្តារ និងអភិវឌ្ឍន៍ លើគ្រប់វិស័យ​ហើយ​ផ្តល់​ឳកាស​ឲ្យ​វិស្វករ​កម្ពុជា បាន​ចូលរួម​ក្នុង​ដំណើរ​ការអភវឌ្ឍន៍ និងការ​កសាង​ប្រទេសជាតិ​ឡើងវិញ។ * នៅថ្ងៃទី០៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៥ ស្រ៊ី ជិនម៉យ​នៃមជ្ឈមណ្ឌល​សន្តិភាព​អន្តរជាតិ បានផ្តល់​ពានរង្វាន់​មួយទៀត គឺពានរង្វាន់ សន្តិភាព​យ៉ូថាន់(the U Thant Peace Award) ជូនលោក ​ជាការ​កោតសរសើរ​អស់ពី​ដូងចិត្ត​ចំពោះសម្តេច​បានផ្តល់​សេវា​មិនចេះ​នឿយហត់ ធ្វើឲ្យ​មានការ​រីកចំរើន​ក្នុង​ប្រទេសកម្ពុជា និងបណ្តា​ប្រជាជាតិ​អាស៊ាន​ទាំងមូល។ * ថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៧ សមាគម​ទទួលស្គាល់ “ អ្នកការទូតដ៏ប៉ិនប្រសប់ ” ដែលជា​អង្គការ​ទទួលស្គាល់​អ្នកការទូត ហើយ​ក៏ជា​អង្គការ​ជំនាញ​អន្តរជាតិ​ឯករាជទី១ ប្រចាំ​នៅ​[[ទីក្រុងឡុងដ៍]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បាន​ទទួលស្គាល់ លោក ហ៊ុន សែន ថា​ជាអ្នក​ការទូតម្នាក់ ក្នុងចំណោម​អ្នកការទូត​ដែលមាន​ជំនាញ​ប៉ិនប្រសប់ ល្អឥតខ្ចោះ ប្រកបដោយ​កិត្តិយស ដែលមាន​សិទ្ធជានិច្ច ក្នុងការ​ទទួលយក​នូវកិត្តិយសជា” អ្នកការទូតដ៏ប៉ិនប្រសប់ “ C Dipl” ជាការតបស្នងទៅនឹង​ភាពជោគជ័យ និង​ការបំពេញ​បន្ថែម​នូវតំរូវការ​តាមបញ្ញត្ត​របស់សមាគម​ទទួលស្គាល់ “អ្នកការទូតដ៏ប៉ិនប្រសប់ “ (ACCD) និងតាមរយៈ​សេចក្តី​សុចរឹត ការប្តេជ្ញាចិត្ត និង​សមិទ្ធផល​លេចធ្លោរ​ផ្នែកការទូត និង​ការកសាង​សន្តិភាព។ ហើយនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៧ សមាគម​ទទួលស្គាល់ “អ្នកការទូតដ៏ប៉ិនប្រសប់ “ បានប្រគល់​ពានរង្វាន់ “អ្នកការទូតដ៏ប៉ិនប្រសប់ “ “C Dipl” ដែល​ជា​ភាតរភាព​កិត្តិយស មិត្តភាព​នៃអ្នក​ការទូត ជូនលោក ហ៊ុន សែន។ * នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៧ ព្រះករណា ព្រះបាទ សម្តេចព្រះបរមនាថ​ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​បាន​ប្រោសប្រទាន គោរមងារ​លោក ហ៊ុន សែនជា “ [[សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន]] ”​ដោយ​ទ្រង់យល់​ថា លោក គឺជា​ថ្នាក់ដឹកនាំ​ដែល​ទទួលបាន​ជោគជ័យ និង​កិត្តិសព្ទល្អៗ​យ៉ាងច្រើន​មិនអាច​កាត់ថ្លៃបាន ដោយ​ទទួលបាន​នូវ​ក្តីស្រឡាញ់​ពីប្រជាជន ដឹកនាំប្រទេស អាស្រ័យ​[[រដ្ឋធមនុញ្ញ​ឆ្នាំ]]១៩៩៣​នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] នាំមក​នូវ​សន្តិភាពជាតិទាំងមូល ស្ថិរភាព បង្រួប​បង្រួម​ជាតិ សេដ្ឋកិច្ច និងការ​អភិវឌ្ឍន៍​លើគ្រប់​វិស័យ ការពារ​លិទ្ធិ​ប្រជាធិប្ប​តេយ្យ សម្រេច​បាន​កិច្ចសហ​ប្រតិបត្តិការ អន្តរជាតិ​ជាវិជ្ជមាន រក្សានិងការពារ​ឯករាជ្យ​ជាតិ បូរណភាព​ទឹកដី ដើរតាម​[[សម័យ​សង្គម​រាស្រ្ត​និយម]] នាំមកនូវ​ការ​កសាង ការ​គោរព​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ និងភាព​រីកចំរើន​នៃ[[ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​]]ដែល​ជាសាសនា​របស់រដ្ឋ និង​សាសនា​ដ៏ទៃទៀត មានភក្តីភាព​ចំពោះ​រាជបល្ល័ង្ក និង​ការពារ​យុត្តិធម៌​ដើម្បី​និរន្តរភាព នៃរាជាធិបតេយ្យ ក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ * នៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ លោក ហ៊ុន សែន បាន​ទទួល​គោរមងារ​ជា “ ព្រឹទ្ធបុរសអស់មួយជីវិត” និង “ឯកអគ្គរាជទូតដ៏ឆ្នើមដឹកនាំពិភពលោក” ពីរដ្ឋសភា​អន្តរជាតិ​ដើម្បី​ស្ថិរភាព​និង​សន្តិភាព។ តាមរយៈ Universidad Empresarial de Costa Ricaក៏បានផ្តល់គោរមងារ​ជា “សាស្ត្រាចារ្យ​កិត្តិយស​នៃទំនាក់ទំនង​ការទូត និងអន្តរជាតិ” ជូនលោក ហ៊ុន សែន ជាការគោរព និងកោត​សរសើរ​អស់​ពី​ដួងចិត្ត​នូវភាព​វាងវៃ​ប្រកបដោយ​គតិបណ្ឌិត​ ដែលលោក មាន​សេចក្តី​ក្លាហាន​ក្រោកឈរ​ឡើង ក្នុងសតវត្សរ៍​ទីម្ភៃ​ដើម្បី​ជួយ​សង្គ្រោះ​អាយុជីវិត​មនុស្ស​រាប់លាននាក់ រួបរួមកំលាំង​ជាមួយគ្នា និងការ​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​ផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បី​ផ្តល់សេរីភាព​ជូនប្រជាជន​ក្នុងគ្រា​ដ៏យ៉ាងលំបាក ហើយ​រក្សាបាន​នូវ​វិបុលភាព សេរីភាព និងសុភមង្គល និងជ័យជំនះ​ថ្ងៃ៧មករា១៩៧៩ បានផ្តល់​អោយ​ប្រជាជនកម្ពុជា​នូវ អនាគតរុងរឿង វប្បធម៌រឹងមាំ និង​លិទ្ធិ​ប្រជា​ធិប្ប​តេយ្យ។ * នៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆកា ឆ្នាំ២០០៨ នៅទីក្រុងវៀងចន្ទ័ប្រទេសឡាវ ប្រធានាធិបតី ជុំម៉ាលី សាយ៉ាសន បានប្រគល់​មេដាយមាស​ថ្នាក់ជាតិឡាវជូន លោក ហ៊ុន សែន ជាការ​ទទួលស្គាល់​កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​របស់ សម្តេចតេជោ ក្នុងការបង្កើន​ទំនាក់ទំនង បង្កើត​ស្ថានភាព​ល្អ និងការ​អភិវឌ្ឍ​សេដ្ឋកិច្ច សង្គមកិច្ច និង​វប្បធម៌​រវាងឡាវ-កម្ពុជា។ == បក្ស == * គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា == មើលផងដែរ == * [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] * [[បញ្ជីរាយនាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] == ឯកសារ​យោង​ == {{reflist}} * បកប្រែក្រៅផ្លូវការពីគេហទំព័រ www.cnv.org.kh * [http://www.nida.gov.kh អាជ្ញាធរជាតិទទួលបន្ទុកកិច្ចការអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យាគមនាគមន៍ព័ត៌មានវិទ្យា ហៅ​ថា​NIDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525141512/http://www.nida.gov.kh/ |date=2009-05-25 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា​]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្កលមកពីខេត្តកំពង់ចាម]] * [http://www.manager.co.th/Politics/ViewNews.aspx?NewsID=9540000055099 Criticism of Hun Sen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507104119/http://www.manager.co.th/Politics/ViewNews.aspx?NewsID=9540000055099 |date=2011-05-07 }} click on the video to play (in Khmer, English and Thai) 76g2zs2p6rum79rebue3578f6t0o987 0 10531 342194 280334 2026-10-23T18:40:28Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 342194 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 5cizqlq5qbtm2tdsn9hvkfs3ju97q49 0 14441 342217 335175 2026-10-24T02:04:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342217 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Other uses}} {{Infobox Language |name=បាលី (បាលៃ) |nativename={{lang|pi|Pāḷi}} |pronunciation={{IPA-sa|paːli|}} |states=[[កម្ពុជា]], [[បង់ក្លាដេស]], [[ឥណ្ឌា]], [[ឡាវ]], [[ភូមា]], [[នេប៉ាល់]], [[ស្រី​លង្កា​|ស្រីលង្កា]], [[ថៃ]], [[វៀតណាម]] |iso1=pi |iso2=pli |iso3=pli |familycolor=Indo-European |fam2=[[ភាសាឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់|ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់]] |fam3=[[ភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យ|ឥណ្ឌូ-អារ្យ]] |script= [[Brāhmī script|Brāhmī]] and [[Brahmic family of scripts|derived scripts]] and [[Devanagari transliteration|Latin alphabet]] ([[Pali#Pali writing|refer to article]]) |extinct=No native speakers, used as a literary and liturgical language only |notice=Indic }} [[ឯកសារ:Sanskrit-Pali Faulmann Gesch T10.jpg|thumb|350px|Plate 10 from C. Faulmann: [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Illustrirte_Geschichte_der_Schrift_(Faulmann) Illustrirte Geschichte der Schrift] (1880). The upper half shows a text in [[Sanskrit]] (praise of [[Vishnu]]), written in [[Devanagari]]. For the script, while the lower half shows a text in Pali from a Buddhist ceremonial scripture called "Kammuwa" from Burma (probably in old [[Mon script]]). [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Illustrirte_Geschichte_der_Schrift_(Faulmann)_554.jpg pp.485f.] of that book.]] '''បាលី''' ('''Pā{{transl|sinh|ISO|ḷ}}i''')គឺជា[[ភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យមជ្ឈិម]]មួយ (ឬ [[ប្រាក្រឹត]]) នៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]] ។ បាលីជាភាសាបុរាណមួយបែប ដែលមនុស្សជំនាន់​​ដើម​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា ។ មនុស្ស​ខ្លះ​និយម​ហៅ​ភាសា​បាលី​ថា​ជា​ភាសារបស់ព្រះពុទ្ធ។ សព្វថ្ងៃ គេឃើញមានភាសានេះនៅក្នុងក្បួនច្បាប់មួយចំនួនធំ ដូចជាក្នុងព្រះពុទ្ធ​វចនៈ ([[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]]) ជាដើម​ និង មាន​[[ពុទ្ធបរិស័ទ]]ខាងនិកាយ​[[ថេរវាទ]]​យក​ទៅ​ប្រើ​តាម​ប្រទេស​រៀង​ខ្លួន ។ == ដើមកំណើត និង ការប្រែក្លាយ == === និរុត្តិសាស្ត្រនៃឈ្មោះ === ពាក្យថា ''បាលី'' បានសេចក្តីថា ជួរ ឬដងព្រៃ ,ស្ពាន , របៀប , ភាសាដ៏មានរបៀបមួយ ។ This name for the language seems to have its origins in commentarial traditions, wherein the ''Pali'' (in the sense of the line of original text quoted) was distinguished from the commentary or vernacular translation that followed it in the manuscript. As such, the name of the language has caused some debate among scholars of all ages; the spelling of the name also varies, being found with both long "ā" {{IPA|[aː]}} and short "a" {{IPA|[a]}}, and also with either a [[retroflex]] {{IPA|[a]}} or non-[[retroflex]] {{IPA|[l]}} "l" sound, as in the [[ISO 15919]]/[[ALA-LC]] rendering, '''Pāli'''. To this day, there is no single, standard spelling of the term; all four spellings can be found in textbooks. R.C. Childers translates the word as "series" and states that the language "bears the epithet in consequence of the perfection of its grammatical structure".<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 19.</ref> === ចំណាត់ថ្នាក់ === Pali is a [[literary language]] of the [[Prakrit]] language family. When the canonical texts were written down in [[Sri Lanka]] in the first century BCE, Pali stood close to a living language; this is not the case for the commentaries.<ref>Students' Britannica India, [http://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&pg=PA145&dq=history+of+the+pali+language&sig=ACfU3U2P8niEMFn9ME8litgG1xbStvlmLA#PPA145,M1].</ref> Despite excellent scholarship on this problem, there is persistent confusion as to the relation of {{transl|sinh|ISO|Pāli}} to the vernacular spoken in the ancient kingdom of [[Magadha]], which was located around modern-day [[Bihar (India)|Bihār]]. Pali as a [[Middle Indo-Aryan languages|Middle Indo-Aryan language]] is different from [[Sanskrit]] not so much with regard to the time of its origin as to its dialectal base, since a number of its morphological and lexical features betray the fact that it is not a direct continuation of {{transl|sinh|ISO|Rigvedic}} [[Vedic Sanskrit]]; rather it descends from a dialect (or a number of dialects) that was, despite many similarities, different from {{transl|sinh|ISO|Rigvedic}}.<ref>Oberlies, Thomas ''Pali: A Grammar of the Language of the {{transl|sinh|ISO|Theravāda Tipitaka}}'', Walter de Gruyter, 2001.</ref> === ប្រវត្តិដើម === ==== នៅក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ==== នៅក្នុងប្រភពនៃ [[ថេរវាទ]] ត្រូវបានស្គាល់ភាសាបាលីជាភាសា <big>'''[[មគធៈ]]'''</big> (Magadha). ភាសានេះត្រូវបានសរសេរនៅក្នុង[[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]], អដ្ឋកថា ជាដើម, ហើយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​ព្យាយាម​ប្រើ​ប្រាស់​ដោយ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​​ជា​ច្រើន ដើម្បី​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ប្រាស្រ័យ​ទាក់​ទង​នឹង​សាសន៍​ដទៃ​ដែល​​កាន់​​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ​សាសនា]]​ដូចគ្នា ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​បង្រៀន, ប្រទាន​ឱវាទ ដល់​ជន​ទាំង​ឡាយ​ជា​ភាសា​មគធៈ ប៉ុន្តែ​ទី​ស្ថាន​សំខាន់​ៗ​ ៤ ​កន្លែង​របស់​ព្រះអង្គ​ ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​តំបន់​នេះ​ទាំង​អស់ ។ វា​ប្រហែល​ជា​ភាសា​បាលី​ជា​គ្រាម​ភាសា​ដែល​ធ្វើ​អោយ​​មាន​ការ​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​ និង ​ងាយ​យល់​ពីសំណាក់​ប្រជាជន ឥណ្ឌូអារ្យមជ្ឈិម ។ គេ​ពុំ​ទាន់​ឃើញ​មាន​​ភស្តុតាង​​ណា​មួយ​ដែល​អាច​បញ្ជាក់ពីភាសា​ដទៃ​របស់​ពួក​ ឥណ្ឌូអារ្យមជ្ឈិម​ ដែល​ប្រសើរ​​ជាង​​ភាសា​បាលី​ទេ ។ គេ​ឃើញ​មាន​​ភាសា​បាលី​នៅ​ក្នុង​សិលា​ចារឹក​​ជា​ច្រើន​​របស់​ព្រះបាទ[[​អសោក]]នៅ ​Girnar​ ផ្នែកខាងលិច[[ប្រទេសឥណ្ឌា]], និង c នៅខាងកើត ។ Similarities to the Western inscription may be misleading, because the inscription suggests that the Ashokan scribe may not have translated the material he omreceived from មគធៈ into the vernacular of the people there. Whatever the relationship of the Buddha's speech to Pali, the [[Pali Canon|Canon]] was eventually transcribed and preserved entirely in it, while the commentarial tradition that accompanied it (according to the information provided by [[ព្រះពុទ្ធឃោសៈ]]) was translated into olk[[ភាសាសីហឡៈ]] and preserved local languages for several generations. In Sri Lanka, Pali is thought to have entered into a period of decline ending around the 4th or 5th century (as Sanskrit rose in prominence, and simultaneously, as Buddhism's adherents became a smaller portion of the subcontinent), but ultimately survived. The work of Buddhaghosa was largely responsible for its reemergence as an important scholarly language in Buddhist thought. The [[Visuddhimagga]] and the other commentaries that Buddhaghosa compiled codified and condensed the [[Sinhalese language|Sinhalese]] commentarial tradition that had been preserved and expanded in Sri Lanka since the 3rd century BCE. ==== ទិដ្ឋភាពនៅដើមបស្ចឹម ==== [[T.W. Rhys Davids]] in his book ''Buddhist India'',<ref>[http://fsnow.com/text/buddhist-india/chapter9.htm Buddhist India, ch. 9] Retrieved 14 June 2010.</ref> and [[Wilhelm Geiger]] in his book ''Pali Literature and Language'', suggested that Pali may have originated as a form of [[lingua franca]] or common language of culture among people who used differing dialects in North India, used at the time of the Buddha and employed by him. Another scholar states that at that time it was "a refined and elegant vernacular of all Aryan-speaking people."<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 11.</ref> Modern scholarship has not arrived at a consensus on the issue; there are a variety of conflicting theories with supporters and detractors.<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, pages 1-44.</ref> After the death of the Buddha, Pali may have evolved among Buddhists out of the language of the Buddha as a new artificial language.<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 29.</ref> R.C. Childers, who held to the theory that Pali was Old Magadhi, wrote: "Had Gautama never preached, it is unlikely that Magadhese would have been distinguished from the many other vernaculars of Hindustan, except perhaps by an inherent grace and strength which make it a sort of [[Tuscan dialect|Tuscan]] among the Prakrits."<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 20.</ref> According to [[K.R. Norman]], it is likely that the viharas in North India had separate collections of material, preserved in the local dialect. In the early period it is likely that no degree of translation was necessary in communicating this material to other areas. Around the time of Ashoka there had been more linguistic divergence, and an attempt was made to assemble all the material. It is possible that a language quite close to the Pali of the canon emerged as a result of this process as a compromise of the various dialects in which the earliest material had been preserved, and this language functioned as a lingua franca among Eastern Buddhists in India from then on. Following this period, the language underwent a small degree of Sanskritisation (i.e., MIA bamhana -> brahmana, tta -> tva in some cases).<ref>K.R. Norman, ''Pali Literature.'' Otto Harrassowitz, 1983, pages 1-7.</ref> ==== Modern scholarship ==== [[Bhikkhu Bodhi]], summarizing the current state of scholarship, states that the language is "closely related to the language (or, more likely, the various regional dialects) that the Buddha himself spoke." He goes on to write: {{quote|Scholars regard this language as a hybrid showing features of several Prakrit dialects used around the third century BCE, subjected to a partial process of Sanskritization. While the language is not identical with any the Buddha himself would have spoken, it belongs to the same broad linguistic family as those he might have used and originates from the same conceptual matrix. This language thus reflects the thought-world that the Buddha inherited from the wider Indian culture into which he was born, so that its words capture the subtle nuances of that thought-world.<ref>Bhikkhu Bodhi, ''In the Buddha's Words.'' Wisdom Publications, 2005, page 10.</ref>}} According to [[A.K. Warder]], the Pali language is a Prakrit language used in a region of western India.<ref>Warder, A.K. ''Indian Buddhism''. 2000. p. 284</ref> Warder associates Pali with the Indian realm (''[[janapada]]'') of [[Avanti (India)|Avanti]], where the [[Sthaviravada|Sthavira]] sect was centered.<ref>Warder, A.K. ''Indian Buddhism''. 2000. p. 284</ref> Following the initial split in the Buddhist community, the Sthavira branch of Buddhism became influential in western and southern India, while the [[Mahāsāṃghika]] branch became influential in central and eastern India.<ref>Hirakawa, Akira. Groner, Paul. ''A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.'' 2007. p. 119</ref> Akira Hirakawa and Paul Groner also associate Pali with west India and the Sthavira sect, citing inscriptions at [[Girnar]] in [[Gujarat]], India, which are linguistically closest to the Pali language.<ref>Hirakawa, Akira. Groner, Paul. ''A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.'' 2007. p. 119</ref> === បច្ចុប្បន្នភាពនៃភាសាបាលី === បច្ចុប្បន្ននេះ មុខវិជ្ជាភាសាបាលីត្រូវបានបញ្ចូល​ក្នុង​ផ្នែកពុទ្ធសាសនា ដើម្បីអោយ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​មាន​ភាព​ងាយ​ស្រូល​ក្នុង​ការ​អាន​គម្ពីរ និង​សូត្រ​នមស្សការជា​ប្រចាំ​រាល់​ថ្ងៃ។ ក្រៅពី​ខាង​ផ្នែក​សាសនា, ​អក្សរសាស្ត្រ កាលប្បវត្តិជាភាសាបាលី, ឯកសារ​ខាង​វិជ្ជាពេទ្យ​ និង​អក្សរ​ចារឹក​មួយ​ចំនួន គឺជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាង​សំខាន់​ផង​ដែរ ។ មជ្ឈមណ្ឌល​រៀន​ភាសា​បាលីដែល​គួរ​អោយ​កត់​សំគាល់​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ គឺ​មា​ននៅ​តែ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា​[[ថេរវាទ]] នៅ​ប្រទេស​អាស៊ីអាគ្នេយ៍មាន​ដូច​ជា: [[ភូមា]], [[ស្រីលង្កា]], [[ថៃ]], [[ឡាវ]], និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]។ ចាប់​តាំង​ពី​សតវត្យ​ទី​១៩, various societies for the revival of Pali studies in India have promoted awareness of the language and its literature, perhaps most notably the [[Maha Bodhi Society]] founded by [[Anagarika Dharmapala|Anagarika Dhammapala]]. In Europe, the [[Pali Text Society]] has been a major force in promoting the study of Pali by Western scholars since its founding in 1881. Based in the United Kingdom, the society publishes romanized Pali editions, along with many English translations of these sources. In 1869, the first ''Pali Dictionary'' was published using the research of [[Robert Caesar Childers]], one of the founding members of the Pali Text Society. It was the first Pali translated text in English and was published in 1872. Childers's dictionary later received the [[Volney Prize]] in 1876. The Pali Text Society was in part founded to compensate for the very low level of funds allocated to [[Indology]] in late 19th-century England and the rest of the UK; incongruously, the citizens of the UK were not nearly so robust in Sanskrit and [[Prakrit]] language studies as Germany, Russia, and even Denmark. Without the inspiration of colonial holdings such as the former British occupation of Sri Lanka and [[Burma]], institutions such as the [[Danish Royal Library]] have built up major collections of Pali manuscripts, and major traditions of Pali studies. == Lexicon == Virtually every word in {{transl|sinh|ISO|Pāḷi}} has [[cognate]]s in the other Prakritic [[Middle Indo-Aryan languages]], e.g., the [[Jain Prakrit]]s. The relationship to earlier Sanskrit (e.g., [[Vedic language]]) is less direct and more complicated. Historically, influence between Pali and Sanskrit has been felt in both directions. The Pali language's resemblance to Sanskrit is often exaggerated by comparing it to later Sanskrit compositions{{ndash}} which were written centuries after Sanskrit ceased to be a living language, and are influenced by developments in Middle Indic, including the direct borrowing of a portion of the Middle Indic lexicon; whereas, a good deal of later Pali technical terminology has been borrowed from the vocabulary of equivalent disciplines in Sanskrit, either directly or with certain phonological adaptations. Post-canonical Pali also possesses a few loan-words from local languages where Pali was used (e.g. Sri Lankans adding Sinhalese words to Pali). These usages differentiate the Pali found in the [[Sutta Pitaka|{{transl|sinh|ISO|Suttapiṭaka}}]] from later compositions such as the Pali commentaries on the canon and folklore (e.g., the stories of the [[Jataka|Jātaka]] commentaries), and comparative study (and dating) of texts on the basis of such loan-words is now a specialized field unto itself. ភាសាបាលីមិនត្រូវបានប្រើទាំងស្រុងដើម្បីបង្ហាញការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទេ ដូចដែលអាចសន្និដ្ឋានបានពីអត្ថិភាពនៃអត្ថបទខាងលោកិយមួយចំនួនដូចជា សៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រវេជ្ជសាស្រ្ត/ការណែនាំជាភាសាបាលី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការចាប់អារម្មណ៍របស់អ្នកប្រាជ្ញលើភាសាត្រូវបានផ្តោតលើអក្សរសិល្ប៍សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដោយសារតែបង្អួចតែមួយគត់ដែលវាបើកក្នុងដំណាក់កាលមួយក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ == Emic views of Pali == Although Sanskrit was said in the [[Brahmin|Brahmanical]] tradition to be the unchanging language spoken by the gods, in which each word had an inherent significance, this view of language was not shared in the early Buddhist tradition,{{Which?|date=April 2011}} in which words were only conventional and mutable signs.<ref>[[David Kalupahana]], ''Nagarjuna: The Philosophy of the Middle Way.'' SUNY Press, 1986, page 19. The author refers specifically to the thought of early Buddhism here.</ref> Neither the Buddha nor his early followers shared the Brahmins' reverence for the [[Vedic Sanskrit|Vedic]] language or its [[Veda|sacred texts]]. This view of language naturally extended to Pali, and may have contributed to its usage (as an approximation or standardization of local Middle Indic dialects) in place of Sanskrit. However, by the time of the compilation of the Pali commentaries (4th or 5th century), Pali was regarded as the natural language, the root language of all beings.<ref>''Dispeller of Delusion'', Pali Text Society, volume II, pages 127f</ref>{{Who|date=April 2011}} Comparable to [[Egyptian language|Ancient Egyptian]], [[Latin]] or [[Hebrew]] in the [[Mysticism|mystic]] traditions of the West, Pali recitations were often thought to have a [[supernatural]] power (which could be attributed to their meaning, the character of the reciter, or the qualities of the language itself), and in the early strata of Buddhist literature we can already see Pali [[dharani|{{transl|sinh|ISO|dhāraṇī}}]]s used as charms, e.g. against the bite of snakes. Many people in Theravada cultures still believe that taking a vow in Pali has a special significance, and, as one example of the supernatural power assigned to chanting in the language, the recitation of the vows of [[Angulimala|{{transl|sinh|ISO|Aṅgulimāla}}]] are believed to alleviate the pain of childbirth in Sri Lanka. In [[Thailand]], the chanting of a portion of the [[Abhidhamma|{{transl|sinh|ISO|Abhidhammapiṭaka}}]] is believed to be beneficial to the recently departed, and this ceremony routinely occupies as much as seven working days. Interestingly, there is nothing in the latter text that relates to this subject, and the origins of the custom are unclear. == សូរវិទ្យា == {{IPA notice}} With regard to its phonology, R.C. Childers compared Pali to [[Italian language|Italian]]: "Like Italian, Pali is at once flowing and sonorous: it is a characteristic of both languages that nearly every word ends in a vowel, and that all harsh conjunctions are softened down by [[Assimilation (linguistics)|assimilation]], [[elision]], or [[crasis]], while on the other hand both lend themselves easily to the expression of sublime and vigorous thought."<ref>Robert Caesar Childers, ''A Dictionary of the Pali Language.'' Published by Trübner, 1875, pages xii-xiv. Republished by Asian Educational Services, 1993.</ref> === ស្រៈ === {| class="wikitable" !rowspan="2"|លក្ខណៈសំឡេង !Colspan="4"|ទីតាំង |- !មុខ !កណ្តាល !ក្រោយ |- !ខ្ពស់ |align="center"|'''ិ '''ឬ '''ឥ''' {{IPA|[i]}} '''ី''' ឬ '''ឦ''' {{IPA|[iː]}} |style="background:silver"| |align="center"|'''ុ '''ឬ '''ឧ''' {{IPA|[u]}} '''ូ ឬ ឩ''' {{IPA|[uː]}} |- !មធ្យម |align="center"|'''េ '''ឬ ''' ឯ''' {{IPA|[e]}}, {{IPA|[eː]}} |align="center"|'''ៈ ''' ឬ '''អ''' {{IPA|[ɐ]}} |align="center"|'''ោ''' ឬ '''ឱ''' {{IPA|[o]}}, {{IPA|[oː]}} |- !ទាប |style="background:silver"| |align="center"|'''ា''' ឬ '''អា''' {{IPA|[aː]}} |style="background:silver"| |- |} Long and short vowels are only contrastive in open syllables; in closed syllables, all vowels are always short. Short and long '''e''' and '''o''' are in complementary distribution: the short variants occur only in closed syllables, the long variants occur only in open syllables. Short and long '''e''' and '''o''' are therefore not distinct phonemes. A sound called ''[[anusvara|anusvāra]]'' (Skt.; Pali: ''nigghahita''), represented by the letter '''{{transl|sinh|ISO|ṁ|}}''' ([[ISO 15919]]) or '''{{transl|sinh|ISO|ṃ}}''' ([[ALA-LC]]) in romanization, and by a raised dot in most traditional alphabets, originally marked the fact that the preceding vowel was nasalized. That is, '''{{transl|sinh|ISO|aṁ}}''', '''{{transl|sinh|ISO|iṁ}}''' and '''{{transl|sinh|ISO|uṁ}}''' represented {{IPA|[ã]}}, {{IPA|[ĩ]}} and {{IPA|[ũ]}}. In many traditional pronunciations, however, the anusvāra is pronounced more strongly, like the velar nasal {{IPA|[ŋ]}}, so that these sounds are pronounced instead {{IPA|[ãŋ]}}, {{IPA|[ĩŋ]}} and {{IPA|[ũŋ]}}. However pronounced, '''{{transl|sinh|ISO|ṁ}}''' never follows a long vowel; '''ā, ī''' and '''ū''' are converted to the corresponding short vowels when {{transl|sinh|ISO|ṁ}} is added to a stem ending in a long vowel, e.g. '''{{transl|sinh|ISO|kathā + ṁ}}''' becomes '''{{transl|sinh|ISO|kathaṁ}}''', not {{transl|sinh|ISO|*kathāṁ}}, '''{{transl|sinh|ISO|devī + ṁ}}''' becomes '''{{transl|sinh|ISO|deviṁ}}''', not *{{transl|sinh|ISO|devīṁ}}. === ព្យញ្ជនៈ === The table below lists the [[consonant]]s of Pali. In bold is the transliteration of the letter in traditional [[romanization]], and in square brackets its pronunciation transcribed in the [[International Phonetic Alphabet|IPA]]. {| class="wikitable IPA" border="1" |-align=center ! colspan="3" rowspan="2" | ! colspan="2" | ឱដ្ឋជៈ ! rowspan="2" | ទន្តជៈ ! colspan="2" | [[alveolar consonant|Alveolar]] ! colspan="2" | មុទ្ធជៈ ! rowspan="2" | តាលុជៈ ! rowspan="2" | កណ្ឋជៈ ! rowspan="2" | [[glottal consonant|Glottal]] |-align=center class=small ! ([[bilabial consonant|bilabial]]) ! ([[labiodental consonant|labiodental]]) ! central ! [[lateral consonant|lateral]] ! central ! [[lateral consonant|lateral]] |-align=center ! rowspan="5" | ព្យញ្ជនវគ្គ ! colspan="2" | នាសិក | '''ម''' {{IPA|[m]}} | | '''ន''' {{IPA|[n̪]}} | | | '''ណ''' {{IPA|[ɳ]}} | | '''ញ''' {{IPA|[ɲ]}} | ('''ង''' {{IPA|[ŋ]}}) | |-align=center ! rowspan="2" | <small>អឃោសៈ</small> ! <small>សិថិល</small> | '''ប''' {{IPA|[p]}} | | '''ត''' {{IPA|[t̪]}} | | | '''ដ''' {{IPA|[ʈ]}} | | '''ច''' {{IPA|[tʃ]}} | '''ក''' {{IPA|[k]}} | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | '''ផ''' {{IPA|[pʰ]}} | | '''ថ''' {{IPA|[t̪ʰ]}} | | | '''ឋ''' {{IPA|[ʈʰ]}} | | '''ឆ'''{{IPA|[tʃʰ]}} | '''ខ''' {{IPA|[kʰ]}} | |-align=center ! rowspan="2" | <small> ឃោសៈ</small> ! <small>សិថិល</small> | '''ព''' {{IPA|[b]}} | | '''ទ''' {{IPA|[d̪]}} | | | '''ឌ''' {{IPA|[ɖ]}} | | '''ជ''' {{IPA|[dʒ]}} | '''គ''' {{IPA|[ɡ]}} | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | '''ភ''' {{IPA|[bʱ]}} | | '''ធ''' {{IPA|[d̪ʱ]}} | | | '''ឍ''' {{IPA|[ɖʱ]}} | | '''ឈ''' {{IPA|[dʒʱ]}} | '''ឃ''' {{IPA|[ɡʱ]}} | |-align=center ! colspan="2" rowspan="3" | ព្យញ្ជនអវគ្គ ! colspan="1" | <small>ឧសុម</small> | | | | '''ស''' {{IPA|[s]}} | | | | | | '''ហ''' {{IPA|[h]}} |-align=center !colspan=1| <small>សិថិល</small> | | '''វ''' {{IPA|[ʋ]}} | | | '''ល''' {{IPA|[l]}} | '''រ''' {{IPA|[ɻ]}} | ('''ឡ''' {{IPA|[ɭ]}}) | '''យ''' {{IPA|[j]}} | | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | | | | | | | ('''ំ''' {{IPA|[ɭʱ]}}) | | | |} Of the sounds listed above only the three consonants in parentheses, '''ṅ''', '''ḷ''', and '''ḷh''', are not distinct [[phoneme]]s in Pali: '''ṅ''' only occurs before velar stops and '''ḷ''', and '''ḷh''' are [[allophone]]s of single '''ḍ''', and '''ḍh''' between [[vowel]]s. == រូបសព្ទ == ស្ទើរតែគ្រប់ពាក្យទាំងអស់ក្នុងភាសាបាលី​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្តូរទំរង់​ដើម សម្រាប់ប្រើក្នុងការ​តភ្ជាប់ពាក្យដើម្បី​អោយ​មានន័យ​អាច​ស្តាប់បាន។ គេអាច​យល់​ន័យ​នៅក្នុង​ប្រយោគ​នីមួយៗដោយ​ការ​សំគាល់​លើពាក្យដែលត្រូវ​បាន​បំលែងទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ ដូចជា គេ​អាច​ស្គាល់​ប្រធាន ឬស្គាល់កាល តាមរយៈការបំបែក​កិរិយាសព្ទក្នុង​ប្រយោគនោះ ជាដើម។​ === នាមសព្ទ === ភេទសម្រាប់​សំគាល់​នាមសព្ទ​នៅក្នុងវេយ្យាករណ៍​បាលី មានបី​គឺ បុំលិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ ឬភេទមិនប្រុសមិនស្រី)។ នាមនេះ​ត្រូវ​បានបែងចែង​ជាពីរ គឺ ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​ប្រើជាប្រយោគ​មួយៗ នាមសព្ទនេះ​ត្រូវបាន​បំបែកដើម្បី​បញ្ជាក់ន័យ​អោយ​ប្រធាន ឬកម្មបទ ដើម្បី​អោយ​​មានសេចក្តី​​ស្តាប់បាន ដែលគេហៅថាវិភត្តិ។ វិភត្តិនេះត្រូវបានចែកជា៨ប្រភេទគឺ បឋមា(ប្រធាន), ទុតិយា(កម្មបទ),តតិយា(អកម្ម,ធ្នាក់), ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល), បញ្ចមី(ទំរង់បែងចែក), ឆដ្ឋី(បញ្ជាក់កម្មសិទ្ធ), សត្តមី(អាយតនិបាត), អាលបន(សម្ពោធន)។ ==== អ-ការន្ត ==== អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ (ភេទប្រុស) និង នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ)។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" (ៈ)នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.រិ.សៈ), លោក(លោកៈ), ធម្ម(ធម្មៈ)ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''លោក'' "លោក") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''យាន'' "រទេះសេះកង់៤") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) | លោកោ ||rowspan="2"| លោកា ||rowspan="3"| {{transl|sinh|ISO|យានំ}} ||rowspan="3"| យានានិ |- ! អាលបន | លោក |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|លោកំ}} || លោកេ |- ! តតិយា(អកម្ម) | លោកេន ||rowspan="2"| លោកេហិ || យានេន ||rowspan="2"| យានេហិ |- ! បញ្ចមីAblative | លោកា (លោកម្ហា, លោកស្មា; លោកទោ) || យានា (យានម្ហា, យានស្មា; យានទោ) |- ! ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល) | លោកស្ស (លោកាយ) ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|លោកានំ}} || យានស្ស (យានាយ) ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|យានានំ}} |- ! ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) | លោកស្ស || យានស្ស |- ! សត្តមីLocative | លោកេ ({{transl|sinh|ISO|លោកស្មឹ}}) || លោកេសុ || យានេ ({{transl|sinh|ISO|យានស្មឹ}}) || យានេសុ |} ==== អា-ការន្ត ==== នាមដែលបញ្ចប់ដោយ "អា" (ា) ភាគច្រើនជាឥត្ថីលិង្គ។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| ឥត្ថីលិង្គ (''កថា'' "ពំនោល") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! (បឋមា)សព្វនាម | កថា ||rowspan="3"| កថាយោ |- ! អាលបន | កថេ |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|កថំ}} |- ! តតិយា(អកម្ម) |rowspan="4"| កថាយ ||rowspan="2"| កថាហិ |- ! បញ្ចមីAblative |- ! ចតុត្ថី Dative |rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|កថានំ}} |- ! ឆដ្ឋី (កម្មសិទ្ធ) |- ! សត្តមីLocative | កថាយ, {{transl|sinh|ISO|កថាយំ}} || កថាសុ |} ==== ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ==== ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ(ភេទប្រុស) ឬ នបុំសកលិង្គ(ភេទមិនប្រុស មិនស្រី)។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ (ភេទ) ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''ឥសិ-'' "ឥសី") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''អគ្គិ-'' "ភ្លើង") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) |rowspan="2"| ឥសិ ||rowspan="3"| ឥសយោ, ឥសី ||rowspan="3"| អគ្គិ, {{transl|sinh|ISO|អគ្គឹ}} ||rowspan="3"| អគ្គី, អគ្គីនិ |- ! អាលបន |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|ឥសឹ}} |- ! តតិយា(អកម្ម) | ឥសិនា ||rowspan="2"| ឥសិហិ, ឥសីហិ || អគ្គិនា ||rowspan="2"| អគ្គិហិ, អគ្គីហិ |- ! បញ្ចមីAblative | ឥសិនា, ឥសិទោ || អគ្គិនា, អគ្គិទោ |- ! ចតុត្ថី | ឥសិនោ ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|ឥសិនំ, ឥសីនំ}} || អគ្គិនោ ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|អគ្គិនំ, អគ្គីនំ}} |- ! ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) | ឥសិស្ស, ឥសិនោ || អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ |- ! សត្តមីLocative | {{transl|sinh|ISO|ឥសិស្មឹ}} || ឥសិសុ, ឥសីសុ || {{transl|sinh|ISO|អគ្គិស្មឹ}} || អគ្គិសុ, អគ្គីសុ |} {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''ភិក្ខុ-'' "អ្នកបួស") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''ចក្ខុ-'' "ភ្នែក") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) |rowspan="2"| ភិក្ខុ ||rowspan="3"| ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ ||rowspan="3"| {{transl|sinh|ISO|ចក្ខុ, ចក្ខុំ}} ||rowspan="3"| ចក្ខូនិ |- ! អាលបនVocative |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខុំ}} |- ! តតិយា |rowspan="2"| ភិក្ខុនា ||rowspan="2"| ភិក្ខូហិ ||rowspan="2"| ចក្ខុនា||rowspan="2"| ចក្ខូហិ |- ! បញ្ចមីAblative |- ! ចតុត្ថីDative | ភិក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខូនំ}} || ចក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខូនំ}} |- ! ឆដ្ឋីGenitive | ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនំ្ន}} || ចក្ខុស្ស, ចក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខូនំ, ចក្ខុន្នំ}} |- ! សត្តមីLocative | {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខុស្មឹ}} || ភិក្ខូសុ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខុស្មឹ}} || ចក្ខូសុ |} == ការវិភាគអត្ថបទក្នុងភាសាបាលី == ខាងក្រោមនេះជាគាថាដកស្រង់ពី [[គាថាធម្មបទ]]: :''មនោបុព្វង្គមា ធម្មា , មនោសេដ្ឋា មនោមយា;'' :''មនសា ចេ បទុដ្ឋេន , ភាសតិ វា ករោតិ វា ,'' :''តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ , ចក្កំវ វហតោ បទំ។'' ការប្រែពាក្យ: :មនោ = ចិត្ត, បុព្វ=មុន, គមា=ទៅ, ធម្មា=ធម៌; :សេដ្ឋ= ប្រសើរបំផុត, មយា=ធ្វើ(សម្រេច); :មនសា=ចិត្ត, ចេ= បើ, បទុដ្ឋេន=គឺទោសប្រទូស្ត, ភាសតិ=និយាយ, វា=ក្តី, ករោតិ=ធ្វើ; :តតោ នំ=ព្រោះអំពើនោះ, ទុក្ខមន្វេតិ= ទុក្ខតាម, ចក្ក=កង់(កាំ), វហតោ=នាំទៅ, បទ=ស្នាមជើង ប្រែថា: :'''មនោបុព្វង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា'''; :ធម៌ទាំងឡាយមានចិត្តជាធំ, មានចិត្តប្រសើរបំផុត សម្រេចមកពីចិត្ត : :'''មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា''', :បើបុគ្គលមានចិត្តត្រូវទោសប្រទូស្តរ៉ាយហើយ, ទោះបីនិយាយក្តី ធ្វើក្តី (ក៏អាក្រក់ដែរ) : :'''តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទំ'''. :ព្រោះអំពើអាក្រក់នោះឯង, សេចក្តីទុក្ខរមែងដេញជាប់​តាមក្រោយបុគ្គលនោះដូចកង់រទេះវិលតាមស្នាមជើងគោដែលអូសនឹមរទេះនោះ។ == បាលី និងអឌ្ឍមគធី == The most archaic of the Middle Indo-Aryan languages are the inscriptional Aśokan Prakrit on the one hand and បាលី and [[Ardhamāgadhī|អឌ្ឍមគធី]] on the other, both literary languages. The Indo-Aryan languages are commonly assigned to three major groups - Old, Middle and New Indo-Aryan -, a linguistic and not strictly chronological classification as the MIA languages are not younger than ('Classical') Sanskrit. And a number of their morphophonological and lexical features betray the fact that they are not direct continuations of Ṛgvedic Sanskrit, the main base of 'Classical' Sanskrit; rather they descend from dialects which, despite many similarities, were different from Ṛgvedic and in some regards even more archaic. MIA languages, though individually distinct, share features of phonology and morphology which characterize them as parallel descendants of Old Indo-Aryan. Various sound changes are typical of the MIA phonology: (1) The vocalic liquids 'ṛ' and 'ḷ' are replaced by 'a', 'i' or 'u'; (2) the diphthongs 'ai' and 'au' are monophthongized to 'e' and 'o'; (3) long vowels before two or more consonants are shortened; (4) the three sibilants of OIA are reduced to one, either 'ś' or 's'; (5) the often complex consonant clusters of OIA are reduced to more readily pronounceable forms, either by assimilation or by splitting; (6) single intervocalic stops are progressively weakened; (7) dentals are palatalized by a following '-y-'; (8) all final consonants except '-ṃ' are dropped unless they are retained in 'sandhi' junctions. The most conspicuous features of the morphological system of these languages are: loss of the dual; thematicization of consonantal stems; merger of the f. 'i-/u-' and 'ī-/ū-' in one 'ī-/ū-' inflexion, elimination of the dative, whose functions are taken over by the genitive, simultaneous use of different case-endings in one paradigm; employment of 'mahyaṃ' and 'tubhyaṃ' as genitives and 'me' and 'te' as instrumentals; gradual disappearance of the middle voice; coexistence of historical and new verbal forms based on the present stem; and use of active endings for the passive. In the vocabulary, the MIA languages are mostly dependent on Old Indo-Aryan, with addition of a few so-called 'deśī' words of (often) uncertain origin. == គីតសទ្ទោ == Although Pali cannot be considered a direct descendant of either [[Classical Sanskrit]] or of the older [[Vedic Sanskrit|Vedic dialect]] {{Dubious|date=July 2010}}, the languages are obviously very closely related and the common characteristics of Pali and [[Sanskrit]] were always easily recognized by those in India who were familiar with both. Indeed, a very large proportion of Pali and Sanskrit word-stems are identical in form, differing only in details of inflection. The connections were sufficiently well-known that technical terms from Sanskrit were easily converted into Pali by a set of conventional phonological transformations. These transformations mimicked a subset of the phonological developments that had occurred in Proto-Pali. Because of the prevalence of these transformations, it is not always possible to tell whether a given Pali word is a part of the old [[Prakrit]] lexicon, or a transformed borrowing from Sanskrit. The existence of a Sanskrit word regularly corresponding to a Pali word is not always secure evidence of the Pali etymology, since, in some cases, artificial Sanskrit words were created by back-formation from Prakrit words. The following phonological processes are not intended as an exhaustive description of the historical changes which produced Pali from its Old Indic ancestor, but rather are a summary of the most common phonological equations between Sanskrit and Pali, with no claim to completeness. === ស្រៈ និង ស្រៈផ្សំ === *Sanskrit '''ai''' and '''au''' always monophthongize to Pali '''e''' and '''o''', respectively ::Examples: '''maitrī''' → '''mettā''', '''auṣadha''' → '''osadha''' *Sanskrit '''aya''' and '''ava''' likewise often reduce to Pali '''e''' and '''o''' ::Examples: '''dhārayati''' → '''dhāreti''', '''avatāra''' → '''otāra''', '''bhavati''' → '''hoti''' *Sanskrit '''avi''' becomes Pali '''e''' (i.e. '''avi''' → '''ai''' → '''e''') ::Example: '''sthavira''' → '''thera''' *Sanskrit '''ṛ''' appears in Pali as '''a''', '''i''' or '''u''', often agreeing with the vowel in the following syllable. '''ṛ''' also sometimes becomes '''u''' after labial consonants. ::Examples: '''kṛta''' → '''kata''', '''tṛṣṇa''' → '''taṇha''', '''smṛti''' → '''sati''', '''ṛṣi''' → '''isi''', '''dṛṣṭi''' → '''diṭṭhi''', '''ṛddhi''' → '''iddhi''', '''ṛju''' → '''uju''', '''spṛṣṭa''' → '''phuṭṭha''', '''vṛddha''' → '''vuddha''' *Sanskrit long vowels are shortened before a sequence of two following consonants. ::Examples: '''kṣānti''' → '''khanti''', '''rājya''' → '''rajja''', '''īśvara''' → '''issara''', '''tīrṇa''' → '''tiṇṇa''', '''pūrva''' → '''pubba''' === ព្យញ្ជនៈ === ==== បម្រែបម្រួលសម្លេង ==== *The Sanskrit sibilants '''ś''', '''ṣ''', and '''s''' merge together as Pali '''s''' ::Examples: '''śaraṇa''' → '''saraṇa''', '''doṣa''' → '''dosa''' *The Sanskrit stops '''ḍ''' and '''ḍh''' become '''ḷ''' and '''ḷh''' between vowels (as in Vedic) ::Example: '''cakravāḍa''' → '''cakkavāḷa''', '''virūḍha''' → '''virūḷha''' ==== Assimilations ==== ===== ក្បួនច្បាប់ទូទៅ ===== *Many [[Assimilation (linguistics)|assimilations]] of one consonant to a neighboring consonant occurred in the development of Pali, producing a large number of [[Gemination|geminate]] (double) consonants. Since [[Aspiration (phonetics)|aspiration]] of a geminate consonant is only phonetically detectable on the last consonant of a cluster, geminate '''kh, gh, ch, jh, ṭh, ḍh, th, dh, ph''' and '''bh''' appear as '''kkh, ggh, cch, jjh, ṭṭh, ḍḍh, tth, ddh, pph''' and '''bbh''', not as ''khkh, ghgh'' etc. *When assimilation would produce a geminate consonant (or a sequence of unaspirated stop+aspirated stop) at the beginning of a word, the initial geminate is simplified to a single consonant. ::Examples: '''prāṇa''' → '''pāṇa''' (not ''ppāṇa''), '''sthavira''' → '''thera''' (not ''tthera''), '''dhyāna''' → '''jhāna''' (not ''jjhāna''), '''jñāti''' → '''ñāti''' (not ''ññāti'') *When assimilation would produce a sequence of three consonants in the middle of a word, geminates are simplified until there are only two consonants in sequence. ::Examples: '''uttrāsa''' → '''uttāsa''' (not ''utttāsa''), '''mantra''' → '''manta''' (not ''mantta''), '''indra''' → '''inda''' (not ''indda''), '''vandhya''' → '''vañjha''' (not ''vañjjha'') *The sequence '''vv''' resulting from assimilation changes to '''bb''' ::Example: '''sarva''' → savva → '''sabba''', '''pravrajati''' → pavvajati → '''pabbajati''', '''divya''' → divva → '''dibba''' ===== Total assimilation ===== Total assimilation, where one sound becomes identical to a neighboring sound, is of two types: progressive, where the assimilated sound becomes identical to the following sound; and regressive, where it becomes identical to the preceding sound. ====== Progressive assimilations ====== *Internal [[visarga]] assimilates to a following voiceless stop or sibilant ::Examples: '''duḥkṛta''' → '''dukkata''', '''duḥkha''' → '''dukkha''', '''duḥprajña''' → '''duppañña''', '''niḥkrodha''' (='''niṣkrodha''') → '''nikkodha''', '''niḥpakva''' (='''niṣpakva''') → '''nippakka''', '''niḥśoka''' → '''nissoka''', '''niḥsattva''' → '''nissatta''' *In a sequence of two dissimilar Sanskrit stops, the first stop assimilates to the second stop ::Examples: '''vimukti''' → '''vimutti''', '''dugdha''' → '''duddha''', '''utpāda''' → '''uppāda''', '''pudgala''' → '''puggala''', '''udghoṣa''' → '''ugghosa''', '''adbhuta''' → '''abbhuta''', '''śabda''' → '''sadda''' *In a sequence of two dissimilar nasals, the first nasal assimilates to the second nasal ::Example: '''unmatta''' → '''ummatta''', '''pradyumna''' → '''pajjunna''' *'''j''' assimilates to a following '''ñ''' (i.e., '''jñ''' becomes '''ññ''') ::Examples: '''prajñā''' → '''paññā''', '''jñāti''' → '''ñāti''' *The Sanskrit liquid consonants '''r''' and '''l''' assimilate to a following stop, nasal, sibilant, or '''v''' ::Examples: '''mārga''' → '''magga''', '''karma''' → '''kamma''', '''varṣa''' → '''vassa''', '''kalpa''' → '''kappa''', '''sarva''' → savva → '''sabba''' *'''r''' assimilates to a following '''l''' ::Examples: '''durlabha''' → '''dullabha''', '''nirlopa''' → '''nillopa''' *'''d''' sometimes assimilates to a following '''v''', producing vv → '''bb''' ::Examples: '''udvigna''' → uvvigga → '''ubbigga''', '''dvādaśa''' → '''bārasa''' (beside '''dvādasa''') *'''t''' and '''d''' may assimilate to a following '''s''' or '''y''' when a morpheme boundary intervenes ::Examples: '''ut+sava''' → '''ussava''', '''ud+yāna''' → '''uyyāna''' ====== Regressive assimilations ====== *Nasals sometimes assimilate to a preceding stop (in other cases epenthesis occurs; see below) ::Examples: '''agni''' → '''aggi''', '''ātman''' → '''atta''', '''prāpnoti''' → '''pappoti''', '''śaknoti''' → '''sakkoti''' *'''m''' assimilates to an initial sibilant ::Examples: '''smarati''' → '''sarati''', '''smṛti''' → '''sati''' *Nasals assimilate to a preceding stop+sibilant cluster, which then develops in the same way as such clusters without following nasals (see '''Partial assimilations''' below) ::Examples: '''tīkṣṇa''' → tikṣa → '''tikkha''', '''lakṣmī''' → lakṣī →'''lakkhī''' *The Sanskrit liquid consonants '''r''' and '''l''' assimilate to a preceding stop, nasal, sibilant, or '''v''' ::Examples: '''prāṇa''' → '''pāṇa''', '''grāma''' → '''gāma''', '''śrāvaka''' → '''sāvaka''', '''agra''' → '''agga''', '''indra''' → '''inda''', '''pravrajati''' → pavvajati → '''pabbajati''', '''aśru''' → '''assu''' *'''y''' assimilates to preceding non-dental/retroflex stops or nasals ::Examples: '''cyavati''' → '''cavati''', '''jyotiṣ''' → '''joti''', '''rājya''' → '''rajja''', '''matsya''' → macchya → '''maccha''', '''lapsyate''' → lacchyate → '''lacchati''', '''abhyāgata''' → '''abbhāgata''', '''ākhyāti''' → '''akkhāti''', '''saṁkhyā''' → '''saṅkhā''' (but also '''saṅkhyā'''), '''ramya''' → '''ramma''' *'''y''' assimilates to preceding non-initial '''v''', producing vv → '''bb''' ::Example: '''divya''' → divva → '''dibba''', '''veditavya''' → veditavva → '''veditabba''', '''bhāvya''' → bhavva → '''bhabba''' *'''y''' and '''v''' assimilate to any preceding sibilant, producing '''ss''' ::Examples: '''paśyati''' → '''passati''', '''śyena''' → '''sena''', '''aśva''' → '''assa''', '''īśvara''' → '''issara''', '''kariṣyati''' → '''karissati''', '''tasya''' → '''tassa''', '''svāmin''' → '''sāmī''' *'''v''' sometimes assimilates to a preceding stop ::Examples: '''pakva''' → '''pakka''', '''catvāri''' → '''cattāri''', '''sattva''' → '''satta''', '''dhvaja''' → '''dhaja''' ===== Partial and mutual assimilation ===== *Sanskrit [[Sibilant consonant|sibilants]] before a stop assimilate to that stop, and if that stop is not already aspirated, it becomes aspirated; e.g. '''śc''', '''st''', '''ṣṭ''' and '''sp''' become '''cch''', '''tth''', '''ṭṭh''' and '''pph''' ::Examples: '''paścāt''' → '''pacchā''', '''asti''' → '''atthi''', '''stava''' → '''thava''', '''śreṣṭha''' → '''seṭṭha''', '''aṣṭa''' → '''aṭṭha''', '''sparśa''' → '''phassa''' *In sibilant-stop-liquid sequences, the liquid is assimilated to the preceding consonant, and the cluster behaves like sibilant-stop sequences; e.g. '''str''' and '''ṣṭr''' become '''tth''' and '''ṭṭh''' ::Examples: '''śāstra''' → śasta → '''sattha''', '''rāṣṭra''' → raṣṭa → '''raṭṭha''' *'''t''' and '''p''' become '''c''' before '''s''', and the sibilant assimilates to the preceding sound as an aspirate (i.e., the sequences '''ts''' and '''ps''' become '''cch''') ::Examples: '''vatsa''' → '''vaccha''', '''apsaras''' → '''accharā''' *A sibilant assimilates to a preceding '''k''' as an aspirate (i.e., the sequence '''kṣ''' becomes '''kkh''') ::Examples: '''bhikṣu''' → '''bhikkhu''', '''kṣānti''' → '''khanti''' *Any dental or retroflex stop or nasal followed by '''y''' converts to the corresponding palatal sound, and the '''y''' assimilates to this new consonant, i.e. '''ty, thy, dy, dhy, ny''' become '''cc, cch, jj, jjh, ññ'''; likewise '''ṇy''' becomes '''ññ'''. Nasals preceding a stop that becomes palatal share this change. ::Examples: '''tyajati''' → cyajati → '''cajati''', '''satya''' → sacya → '''sacca''', '''mithyā''' → michyā → '''micchā''', '''vidyā''' → vijyā → '''vijjā''', '''madhya''' → majhya → '''majjha''', '''anya''' → añya → '''añña''', '''puṇya''' → puñya → '''puñña''', '''vandhya''' → vañjhya → vañjjha → '''vañjha''' *The sequence '''mr''' becomes '''mb''', via the epenthesis of a stop between the nasal and liquid, followed by assimilation of the liquid to the stop and subsequent simplification of the resulting geminate. ::Examples: '''āmra''' → ambra → '''amba''', '''tāmra''' → '''tamba''' ==== Epenthesis ==== An [[Epenthesis|epenthetic]] vowel is sometimes inserted between certain consonant-sequences. As with '''ṛ''', the vowel may be '''a''', '''i''', or '''u''', depending on the influence of a neighboring consonant or of the vowel in the following syllable. '''i''' is often found near '''i''', '''y''', or palatal consonants; '''u''' is found near '''u''', '''v''', or labial consonants. *Sequences of stop + nasal are sometimes separated by '''a''' or '''u''' ::Example: '''ratna''' → '''ratana''', '''padma''' → '''paduma''' ('''u''' influenced by labial '''m''') *The sequence '''sn''' may become '''sin''' initially ::Examples: '''snāna''' → '''sināna''', '''sneha''' → '''sineha''' *'''i''' may be inserted between a consonant and '''l''' ::Examples: '''kleśa''' → '''kilesa''', '''glāna''' → '''gilāna''', '''mlāyati''' → '''milāyati''', '''ślāghati''' → '''silāghati''' *An epenthetic vowel may be inserted between an initial sibilant and '''r''' ::Example: '''śrī''' → '''sirī''' *The sequence '''ry''' generally becomes '''riy''' ('''i''' influenced by following '''y'''), but is still treated as a two-consonant sequence for the purposes of vowel-shortening ::Example: '''ārya''' → arya → '''ariya''', '''sūrya''' → surya → '''suriya''', '''vīrya''' → virya → '''viriya''' *'''a''' or '''i''' is inserted between '''r''' and '''h''' ::Example: '''arhati''' → '''arahati''', '''garhā''' → '''garahā''', '''barhiṣ''' → '''barihisa''' *There is sporadic epenthesis between other consonant sequences ::Examples: '''caitya''' → '''cetiya''' (not ''cecca''), '''vajra''' → '''vajira''' (not ''vajja'') ==== Other changes ==== *Any Sanskrit sibilant before a nasal becomes a sequence of nasal followed by '''h''', i.e. '''ṣṇ''', '''sn''' and '''sm''' become '''ṇh''', '''nh''', and '''mh''' ::Examples: '''tṛṣṇa''' → '''taṇha''', '''uṣṇīṣa''' → '''uṇhīsa''', '''asmi''' → '''amhi''' *The sequence '''śn''' becomes '''ñh''', due to assimilation of the '''n''' to the preceding palatal sibilant ::Example: '''praśna''' → praśña → '''pañha''' *The sequences '''hy''' and '''hv''' undergo [[Metathesis (linguistics)|metathesis]] ::Examples: '''jihvā''' → '''jivhā''', '''gṛhya''' → '''gayha''', '''guhya''' → '''guyha''' *'''h''' undergoes metathesis with a following nasal ::Example: '''gṛhṇāti''' → '''gaṇhāti''' *'''y''' is geminated between '''e''' and a vowel ::Examples: '''śreyas''' → '''seyya''', '''Maitreya''' → '''Metteyya''' *Voiced aspirates such as '''bh''' and '''gh''' on rare occasions become '''h''' ::Examples: '''bhavati''' → '''hoti''', '''-ebhiṣ''' → '''-ehi''', '''laghu''' → '''lahu''' *Dental and retroflex sounds sporadically change into one another :: Examples: '''jñāna''' → '''ñāṇa''' (not ''ñāna''), '''dahati''' → '''ḍahati''' (beside Pali '''dahati''') '''nīḍa''' → '''nīla''' (not ''nīḷa''), '''sthāna''' → '''ṭhāna''' (not ''thāna''), '''duḥkṛta''' → '''dukkaṭa''' (beside Pali '''dukkata''') === Excptions === There are several notable exceptions to the rules above; many of them are common Prakrit words rather than borrowings from Sanskrit. *'''ārya''' → '''ayya''' (beside '''ariya''') *'''guru''' → '''garu''' (adj.) (beside '''guru''' (n.)) *'''puruṣa''' → '''purisa''' (not ''purusa'') *'''vṛkṣa''' → rukṣa → '''rukkha''' (not ''vakkha'') == សំណេរបាលី == === អក្ខរក្រមបាលី === ស្តេច [[អសោក]] (Ashoka) បានសាងសង់សរសរស្តំ (pillar)​ មួយចំនួន ព្រមទាំង​បាន​បញ្ញត្ត (ហាម)​ សរសេរភាសាប្រាក្រឹតតិចបំផុត ៣ តំបន់ ជាអក្សរ​ព្រាហ្មណ៍,<ref>''Inscriptions of Asoka'' by Alexander Cunningham, Eugen Hultzsch. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing. Calcutta: 1877</ref> ដែលភាសាទាំងនោះស្រដៀងនឹងភាសាបាលី។ តាមការស្រាវជ្រាវ ផ្អែកលើ​ការ​​សាក​សួរ និង សង្កេត, គេជឿថា [[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក​]]​បាលី ​​ត្រូវ​បានសរសេរជាភាសាសីហឡ (Sinhala, Sinhalese) មុនគេ ​។ នៅក្នុងគម្ពីរ[[មហាវង្ស]] (Mahavamsa) (កាលប្បវត្តិនៃ​ប្រទេស​ស្រីលង្កា), កំឡុងពេលមានទុរ្ភិក្ស (កង្វះ​អាហារ) ក្នុង​ប្រទេស, ព្រះសង្ឃជា[[សាវ័កព្រះពុទ្ធ|សាវ័កនៃព្រះពុទ្ធ]] បានចារ[[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]] ក្នុងកំឡុងរាជ នៃ​ស្តេច [[វដ្តគាមនី អភយៈ]] (Vattagamani Abhaya) ក្នុងពុទ្ធសករាជ ៤៤៤ (១០០ ឆ្នាំ មុនគ្រិស្ត​សករាជ) ។ ការ​សរសេរ​បាលី ​ត្រូវ​បាន​ថែ​រក្សា​ក្នុងប្រព័ន្ធអក្សរ​សកល តែ​វា​ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​ពី​តម្លៃ​ជាក់​ស្តែង​គួរ​ឲ្យ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៃ​អក្សរ​ដទៃ ៗ ។ ប្រទេស​កាន់​តាម​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ​នីមួយៗ បាន​កត់ត្រា​សំនៀង​អត្ថបទបាលី​ក្នុង​[[​ព្រះត្រ័យបិដក]]​ដោយ​ប្រើ​អក្សរ​នៃ​ជាតិ​របស់​ខ្លួន ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​សំនឿង​អាន​ ខុស​ប្លែក​ពី​គ្នា​ខ្លះ​ៗ ។ នៅប្រទេស[[កម្ពុជា]] អត្ថបទបាលីត្រូវបានសរសេរជា[[ភាសាខ្មែរ|អក្សរ​ខ្មែរ]], ប្រទេស[[ស្រីលង្កា]] ប្រើ​អក្សរ​[[សីហឡ]], នៅ​ប្រទេស​ភូមា (មីយ៉ាន់ម៉ា) ប្រើ​[[ភាសាមន|អក្សរ​មន]], នៅ​ប្រទេសថៃ​ ប្រើ​​[[ភាសាថៃ|អក្សរ​ថៃ]](ឆ្នាំ ១៨៩៣), នៅ​ប្រទេស​[[ឡាវ]] ប្រើ[[​អក្សរ​ឡាវ]], នៅ​ប្រទេស[[​ឥណ្ឌា]] ប្រើ​[[ទេវនាគរី]](Devanāgarī)។ ចាប់តាំងពីសតវត្យទី ១៩, ភាសាបាលីត្រូវបានសរសេរជាអក្សរ​ឡាតាំង (Latin) ទុក​ជា​គោល​សម្រាប់​ផ្ទៀង​ផ្ទាត់ និង​ សម្រាប់​អ្នក​សិក្សាស្រាវជ្រាវ ទូទៅ ។ An alternate scheme devised by [[Frans Velthuis]] allows for typing without [[diacritics]] using plain [[ASCII]] methods, but is arguably less readable than the standard [[Rhys Davids]] system, which uses [[diacritical]] marks. អក្ខរៈសម្រាប់​ប្រើក្នុងភាសាបាលីមាន៤១តួ គឺ សរៈ(ស្រៈ) ៨ តួ និង ព្យញ្ជនៈ ៣៣ តួ * ជាអក្សរឡាតំាង '''a-ā-i-ī-u-ū-e-o-ṃ-k-kh-g-gh-ṅ-c-ch-j-jh-ñ-ṭ-ṭh-ḍ-ḍh-ṇ-t-th-d-dh-n-p-ph-b-bh-m-y-r-l-ḷ-v-s-h''' * ជាអក្សរខ្មែរ៖ :: ស្រៈនិស្ស័យ= '''-ា-ិ-ី-ុ-ូ-េ-ោ''' :: ស្រៈពេញតួ= '''អ-អា-ឥ-ឦ-ឧ-ឩ-ឯ-ឱ''' :: ព្យញ្ជនៈ= '''ក-ខ-គ-ឃ-ង-ច-ឆ-ជ-ឈ-ញ-ដ-ឋ-ឌ-ឍ-ណ-ត-ថ-ទ-ធ-ន-ប-ផ-ព-ភ-ម-យ-រ-ល-វ-ស-ហ-ឡ-ំ''' === អក្សរសព្ទបាលីលើគណិតូបករណ៍ (កំណត់សូរ) === There are several fonts to use for Pali transliteration. However, older ASCII fonts such as Leedsbit PaliTranslit, Times_Norman, Times_CSX+, Skt Times, Vri RomanPali CN/CB etc., are not recommendable since they are not compatible with one another and technically out of date. ផ្ទុយទៅវិញ ពុម្ពអក្សរដែលមានមូលដ្ឋានលើស្តង់ដារ[[យូនីកូដ]]ត្រូវបានណែនាំ ពីព្រោះយូនីកូដហាក់ដូចជាអនាគតសម្រាប់ពុម្ពអក្សរទាំងអស់ ហើយដោយសារតែវាងាយស្រួលចល័តទៅគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមែនពុម្ពអក្សរយូនីកូដទាំងអស់មានតួអក្សរចាំបាច់នោះទេ។ ដើម្បីបង្ហាញឱ្យបានត្រឹមត្រូវនូវសញ្ញាសម្គាល់ទាំងអស់ដែលប្រើសម្រាប់ភាសាបាលីរ៉ូម៉ាំង (ឬសម្រាប់បញ្ហានោះជាភាសាសំស្ក្រឹត) ពុម្ពអក្សរយូនីកូដត្រូវតែមានជួរតួអក្សរខាងក្រោម៖ :* Basic Latin: U+0000 – U+007F :* Latin-1 Supplement: U+0080 – U+00FF :* Latin Extended-A: U+0100 – U+017F :* Latin Extended-B: U+0180 – U+024F :* Latin Extended Additional: U+1E00 – U+1EFF Some Unicode fonts freely available for typesetting Romanized Pali are as follows: :* Google's Chrome OS has 3 font families which can be downloaded from [http://code.google.com/webfonts Google Font Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206204359/http://code.google.com/webfonts |date=2011-02-06 }}. Even better, they can be used as embedded in websites to show the Pali text that users can view without having the fonts on their machines. :** ''Tinos'' is a serif font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Arimo'' is a sans-serif font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Cousine'' is a monospaced font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :*[http://www.palitext.com/subpages/PC_Unicode.htm The Pali Text Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213221143/http://www.palitext.com/subpages/PC_Unicode.htm |date=2021-02-13 }} recommends [http://zencomp.com/greatwisdom/fonts/ VU-Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224172613/http://zencomp.com/greatwisdom/fonts/ |date=2021-02-24 }} and [http://www.ebmp.org/p_dwnlds.php Gandhari Unicode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716182039/http://www.ebmp.org/p_dwnlds.php |date=2011-07-16 }} for Windows and Linux Computers. :*[http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html The Tibetan & Himalayan Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} recommends [http://www.bcca.org/services/fonts/ Times Ext Roman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617033953/http://www.bcca.org/services/fonts/ |date=2007-06-17 }}, and provides links to several Unicode diacritic [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/windows%20unicode%20diacritic%20fonts.html Windows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/windows%20unicode%20diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} and [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/macintosh%20unicode%20diacritic%20fonts.html Mac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/macintosh%20unicode%20diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} fonts usable for typing Pali together with ratings and installation instructions. It also provides [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html macros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} for typing diacritics in OpenOffice and MS Office. :*[http://www.sil.org/ SIL: International] provides [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=CharisSIL_download Charis SIL and Charis SIL Compact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224025123/http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=charissil_download |date=2010-02-24 }}, [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&cat_id=FontDownloadsDoulos Doulos SIL], [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_download Gentium], [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_basic Gentium Basic, Gentium Book Basic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226105845/http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_basic |date=2012-02-26 }} fonts. Of them, Charis SIL, Gentium Basic and Gentium Book Basic have all 4 styles (regular, italic, bold, bold-italic); so can provide publication quality typesetting. :*[http://www.linuxlibertine.org/ Libertine Openfont Project] provides the Linux Libertine font (4 serif styles and many Opentype features) and Linux Biolinum (4 sans-serif styles) at the [http://www.sourceforge.net/projects/linuxlibertine Sourceforge]. :*[http://junicode.sourceforge.net/ Junicode] (short for Junius-Unicode) is a Unicode font for medievalists, but it provides all diacritics for typing Pali. It has 4 styles and some Opentype features such as Old Style for numerals. :*[http://www.io.com/~hmiller/lang/ Thryomanes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725041925/http://www.io.com/~hmiller/lang/ |date=2010-07-25 }} includes all the Roman-alphabet characters available in Unicode along with a subset of the most commonly used Greek and Cyrillic characters, and is available in normal, italic, bold, and bold italic. :*[http://www.gust.org.pl/ GUST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610103043/http://www.gust.org.pl/ |date=2011-06-10 }} (Polish TeX User Group) provides [http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/latin-modern/download Latin Modern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603224918/http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/latin-modern/download |date=2011-06-03 }} and [http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/tex-gyre TeX Gyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622122721/http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/tex-gyre |date=2011-06-22 }} fonts. Each font has 4 styles, with the former finding most acceptance among the LaTeX users while the latter is a relatively new family. Of the latter, each typeface in the following families has nearly 1250 glyphs and is available in PostScript, TeX and OpenType formats. :** The ''TeX Gyre Adventor'' family of sans serif fonts is based on the URW Gothic L family. The original font, [[ITC Avant Garde|ITC Avant Garde Gothic]], was designed by Herb Lubalin and Tom Carnase in 1970. :** The ''TeX Gyre Bonum'' family of serif fonts is based on the URW Bookman L family. The original font, [[Bookman (typeface)|Bookman]] or Bookman Old Style, was designed by Alexander Phemister in 1860. :** The ''TeX Gyre Chorus'' is a font based on the URW Chancery L Medium Italic font. The original, [[ITC Zapf Chancery]], was designed in 1979 by Hermann Zapf. :** The ''TeX Gyre Cursor'' family of monospace serif fonts is based on the URW Nimbus Mono L family. The original font, [[Courier (typeface)|Courier]], was designed by Howard G. (Bud) Kettler in 1955. :** The ''TeX Gyre Heros'' family of sans serif fonts is based on the URW Nimbus Sans L family. The original font, [[Helvetica]], was designed in 1957 by Max Miedinger. :** The ''TeX Gyre Pagella'' family of serif fonts is based on the URW Palladio L family. The original font, [[Palatino]], was designed by Hermann Zapf in the 1940's. :** The ''TeX Gyre Schola'' family of serif fonts is based on the URW Century Schoolbook L family. The original font, [[Century Schoolbook]], was designed by Morris Fuller Benton in 1919. :** The ''TeX Gyre Termes'' family of serif fonts is based on the Nimbus Roman No9 L family. The original font, [[Times New Roman|Times Roman]], was designed by Stanley Morison together with Starling Burgess and Victor Lardent. :*John Smith provides [http://bombay.indology.info/software/fonts/induni/index.html IndUni] Opentype fonts, based upon URW++ fonts. Of them: :** ''IndUni-C'' is Courier-lookalike; :** ''IndUni-H'' is Helvetica-lookalike; :** ''IndUni-N'' is New Century Schoolbook-lookalike; :** ''IndUni-P'' is Palatino-lookalike; :** ''IndUni-T'' is Times-lookalike; :** ''IndUni-CMono'' is Courier-lookalike but monospaced; :*An English Buddhist monk titled Bhikkhu Pesala provides some [http://aimwell.org/Fonts/fonts.html Pali fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320233551/http://www.aimwell.org/Fonts/fonts.html |date=2012-03-20 }} he has designed himself. Of them: :** ''Akkhara'' is a derivative of Gentium with low profile accents, reduced line-spacing and high accents prevented from getting clipped. Maths symbols are the same width as figures. The additional arrows, symbols, and dingbats are designed to match the Caps height.Regular & Italic styles. :** ''Cankama'' is a Gothic, Black Letter script. Regular style only. :** ''Garava'' was designed for body text with a generous x-height and economical copyfit. It includes Small Caps, Bold Small Caps, and Heavy styles besides the usual four styles (regular, italic, bold, bold italic). :** ''Guru'' is another font family for body text with OpenType features. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Hattha'' is a hand-writing font. Regular, italic, and bold styles. :** ''Kabala'' is a distinctive Sans Serif typeface designed for display text or headings. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Lekhana'' is a Zapf Chancery clone, a flowing script that can be used for correspondence or body text. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Mandala'' is designed for display text or headings. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Pali'' is a clone of Hermann Zapf's Palatino. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Odana'' is a calligraphic brush font suitable for headlines, titles, or short texts where a less formal appearance is wanted. Regular style only. :** ''Talapanna'' and ''Talapatta'' are clones of Goudy Bertham, with decorative gothic capitals and extra ligatures in the Private Use Area. These two are different only in decorative gothic capitals in the Private Use Area. Regular and bold styles. :** ''Veluvana'' is another brush calligraphic font but basic Greek glyphs are taken from ''Guru''. Regular style only. :** ''Verajja'' is derived from Bitstream Vera. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''VerajjaPDA'' is a cut-down version of ''Verajja'' without symbols. For use on PDA devices. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** He also provides some [http://aimwell.org/Fonts/Keyboards/keyboards.html Pali keyboards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321073228/http://www.aimwell.org/Fonts/Keyboards/keyboards.html |date=2012-03-21 }} for Windows XP. :*[http://www.alanwood.net/unicode/fonts.html The font section] of Alanwood's Unicode Resources have links to several general purpose fonts that can be used for Pali typing if they cover the character ranges above. Some of the latest fonts coming with Windows 7 can also be used to type transliterated Pali: ''Arial'', ''Calibri'', ''Cambria'', ''Courier New'', ''Microsoft Sans Serif'', ''Segoe UI'', ''Segoe UI Light'', ''Segoe UI Semibold'', ''Tahoma'', and ''Times New Roman''. And some of them have 4 styles each hence usable in professional typesetting: ''Arial, Calibri'' and ''Segoe UI'' are sans-serif fonts, ''Cambria'' and ''Times New Roman'' are serif fonts and ''Courier New'' is a monospace font. === បាលីជា ASCII === The [[Devanagari transliteration#Velthuis|Velthuis scheme]] was originally developed in 1991 by Frans Velthuis for use with his "devnag" [[Devanāgarī]] font, designed for the [[TeX]] typesetting system. ប្រព័ន្ធតំណាងឱ្យសញ្ញាសម្គាល់ភាសាបាលីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងគេហទំព័រ និងបញ្ជីពិភាក្សាមួយចំនួន។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារគេហទំព័រខ្លួនវាផ្ទាល់ និងកម្មវិធីអ៊ីមែលវិវត្តន៍បន្តិចម្តងៗឆ្ពោះទៅរកស្តង់ដារការអ៊ិនកូដយូនីកូដ ប្រព័ន្ធនេះស្ទើរតែមិនចាំបាច់ និងលែងប្រើហើយ។ ខាងក្រោមនេះគឺជាតារាងប្រៀបធៀបន័យនិងការសន្មត់ប្រើឃីផ្សំ(key) {| class="wikitable" !អក្សរខ្មែរ ! អក្សរឡាតាំង ! ASCII rendering ! ឈ្មោះសំគាល់អក្សរ ! លេខយូនីកូដ ! ការផ្សំឃី(key) ! HTML កូដ |- | align="center"|អា||ā || aa || a macron || U+0101 || Alt+A || &amp;#257; |- | align="center"|ឦ||ī || ii || i macron || U+012B || Alt+I || &amp;#299; |- | align="center"|ឩ||ū || uu || u macron || U+016B || Alt+U || &amp;#363; |- | align="center"|ំ||ṃ || .m || m dot-under || U+1E43 || Alt​ Gr+M || &amp;#7745; |- | align="center"|ណ||ṇ || .n || n dot-under || U+1E47 || Alt+N || &amp;#7751; |- | align="center"|ញ||ñ || ~n || n tilde || U+00F1 || Alt+Ctrl+N || &amp;ntilde; |- | align="center"|ដ||ṭ || .t || t dot-under || U+1E6D || Alt+T || &amp;#7789; |- | align="center"|ឌ||ḍ || .d || d dot-under || U+1E0D || Alt+D || &amp;#7693; |- | align="center"|ង||ṅ || "n || n dot-over || U+1E45 || Ctrl+N || &amp;#7749; |- | align="center"|ឡ||ḷ || .l || l dot-under || U+1E37 || Alt+L || &amp;#7735; |} == ឯកសារយោង == {{Reflist|1}} *See entries for "Pali" (written by [[K. R. Norman]] of the Pali Text Society) and "India--Buddhism" in ''The Concise Encyclopedia of Language and Religion'', (Sawyer ed.) ISBN 0-08-043167-4 *{{cite book |last=Warder|first=A.K.|authorlink=A. K. Warder |title=Introduction to Pali|edition= third edition|year=1991|publisher=[[Pali Text Society]]|isbn=0860131971}} *{{cite book |last=de Silva|first=Lily|title=Pali Primer|edition= first edition|year=1994|publisher=Vipassana Research Institute Publications|isbn=817414014X}} *{{cite book |last=Müller|first=Edward|title=Simplified Grammar of the Pali Language|year=1884,1995|publisher=Asian Educational Services|isbn=8120611039}} == អានបន្ថែម == *Gupta, K. M. (2006). ''Linguistic approach to meaning in Pali''. New Delhi: Sundeep Prakashan. ISBN 81-7574-170-8 *Müller, E. (2003). ''The Pali language: a simplified grammar''. Trubner's collection of simplified grammars. London: Trubner. ISBN 1-84453-001-9 *Oberlies, T., & Pischel, R. (2001). ''Pāli: a grammar of the language of the {{transl|sinh|ISO|Theravāda Tipiṭaka}}''. Indian philology and South Asian studies, v. 3. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016763-8 *Hazra, K. L. (1994). ''Pāli language and literature: a systematic survey and historical study''. Emerging perceptions in Buddhist studies, no. 4-5. New Delhi: D.K. Printworld. ISBN 81-246-0004-X *American National Standards Institute. (1979). ''American National Standard system for the romanization of Lao, Khmer, and Pali''. New York: The Institute. * Russell Webb (ed.) ''An Analysis of the Pali Canon'', Buddhist Publication Society, Kandy; 1975, 1991 (see http://www.bps.lk/reference.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603122253/http://www.bps.lk/reference.asp |date=2013-06-03 }}) *Soothill, W. E., & Hodous, L. (1937). ''A dictionary of Chinese Buddhist terms: with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index''. London: K. Paul, Trench, Trubner & Co. *Collins, Steven (2006). ''A Pali Grammar for Students''. Silkworm Press. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{interwiki|code=pi}} {{wiktionarylang|code=pi}} * Glenn Wallis, ''[https://web.archive.org/web/20110803214020/http://www.pariyatti.org/Bookstore/productdetails.cfm?PC=1924 Buddhavacana: A Pali Reader]''(Onalaska, Wash: Pariyatti Press, 2011). * Pali Text Society, London. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/ The Pali Text Society's Pali-English dictionary]. Chipstead, 1921-1925. * [http://fsnow.com/text/buddhist-india/chapter9.htm Buddhist India by T.W. Rhys Davids, chapter IX, Language and Literature] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pli Pali at Ethnologue] * [http://www.palitext.com/ Pali Text Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921151757/http://www.palitext.com/ |date=2015-09-21 }} * [http://www.tipitaka.org] Free searchable online database of Pali literature, including the whole Canon *http://pali.pratyeka.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117061959/http://pali.pratyeka.org/ |date=2021-01-17 }} Eisel Mazard's excellent website on Pali resources, including ** [http://www.pratyeka.org/pali/ Resources for reading & writing Pāli in indigenous scripts: Burmese, Sri Lankan, & Cambodian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013341/http://www.pratyeka.org/pali/ |date=2007-09-27 }} ** [http://www.pratyeka.org/narada/ A textbook to teach yourself Pali (by Narada Thera)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013313/http://www.pratyeka.org/narada/ |date=2007-09-27 }} ** [http://www.pratyeka.org/duroiselle/ A reference work on the grammar of the Pali language (by G Duroiselle)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013423/http://www.pratyeka.org/duroiselle/ |date=2007-09-27 }} * [http://www.metta.lk/tipitaka/ Complete Pāli Canon in romanized Pali and Sinhala, mostly also in English translation (metta.lk)] * [http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html Pāli Canon selection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030601154657/http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html |date=2003-06-01 }} * [http://accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html A guide to learning the Pāli language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125354/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html |date=2007-09-29 }} * [http://www.vri.dhamma.org/publications/pali/primer/ "Pali Primer" by Lily De Silva (requires installation of special fonts)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041020090848/http://www.vri.dhamma.org/publications/pali/primer/ |date=2004-10-20 }} * [http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm "Pali Primer" by Lily De Silva (UTF-8 encoded)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211174604/http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm |date=2006-02-11 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/ele_pali.pdf Free/Public-Domain Elementary Pāli Course--PDF format] * [http://www.orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html Free/Public-Domain Pāli Course--html format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513070049/http://orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html |date=2008-05-13 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/paligram.pdf Free/Public-Domain Pāli Grammar (in PDF file)] * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf Free/Public-Domain Pāli Buddhist Dictionary (in PDF file)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008041234/http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf |date=2012-10-08 }} * [http://wikisource.org/wiki/Main_Page:Pali Comprehensive list of Pāli texts on Wikisource] * [http://www.metta.lk/pali-utils/Pali-Proper-Names/index.html Buddhist Dictionary of Pali Proper Names], HTML version of the book by G.P. Malalasekera, 1937-8 * [http://sourceforge.net/projects/palireader Pali Text Reader (software)] * [http://www.jainworld.com/scriptures/ Jain Scriptures] * [http://help.com/wiki/P%C4%81li Pali help at Help.com Wiki]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bodhimonastery.net/bm/programs/pali-class-online.html "A Course in the Pali Language,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019140517/http://www.bodhimonastery.net/bm/programs/pali-class-online.html |date=2011-10-19 }} audio lectures by [[Bhikkhu Bodhi]] based on Gair & Karunatilleke (1998). * [http://www.bps.lk/other_library/pdf_pali_tables.zip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419062420/http://www.bps.lk/other_library/pdf_pali_tables.zip |date=2012-04-19 }} Pali Conjugation and Declension Tables for Students * [http://www.bps.lk/other_library/reference_table_of_pali_literature.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420122923/http://www.bps.lk/other_library/reference_table_of_pali_literature.pdf |date=2012-04-20 }} Comprehensive Reference Table of Pali Literature {{Languages of South Asia}} {{Buddhism topics}} 6izf9zparz7c1w8k6a42amkud26glh3 0 15365 342220 310356 2026-10-24T02:21:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342220 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Mekkala_and_Ramasura.png|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| គូររូបអំពីនាងមេខលា និងរ៉ាមសុរា ពី សាមុតខូយ នៃកំណាព្យថៃនៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី 19 ។ ឥឡូវនេះនៅក្នុងបណ្តុំនៃ បណ្ណាល័យរដ្ឋ Bavarian [[អាល្លឺម៉ង់|ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]] ។]] '''មណីមេខលា''' ( {{Lang-pi|Maṇīmekhalā}} ) គឺជាព្រះអាទិទេពក្នុងទេវកថាហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនា។ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ការពារ​សមុទ្រ​គឺ [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា|​មហាសមុទ្រ​ឥណ្ឌា]] និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង|​សមុទ្រ​ចិន​ខាង​ត្បូង]] ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ទេវកថា​នៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ នាងត្រូវបានគេដាក់ដោយចាតុម្មហារាជិក ដើម្បីការពារសត្វមានគុណធម៌ពីការលិចសំពៅ។ <ref>G.P. Malalasekera. Dictionary of Pali Proper Names: Pali-English. Asian Educational Services, 2003</ref> នាងបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងរឿងព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើនរួមទាំង មហានិបតជាតក ( មហាជនកជាតក ) ដែលនាងបានជួយសង្គ្រោះព្រះអង្គម្ចាស់ មហាជនក ពីការលិចសំពៅ។ <ref name="Monius">[[Anne E. Monius|Anne Elizabeth Monius]]. Imagining a place for Buddhism: literary culture and religious community in Tamil-speaking South India. Oxford University Press US, 2001, pages 111-112</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុង [[ភាសាបាលី]], ''{{Lang|pi|maṇīmekhalā}}''សំដៅ​ទៅ​លើ​ខ្សែ​ក្រវាត់ ឬ​ខ្សែ​គ្រឿងអលង្ការ។ នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​តាម​ភាសា​ដើម​ភាគ​តិច​ផ្សេង​ៗ រួម​ទាំង​ឈ្មោះ​ថា '''មណិយខលា''' ( {{Lang|my|မဏိမေခလာ}} ) ជា [[ភាសាភូមា]] , ដូចជា '''មណីមេខលា''' ( {{Lang|th|มณีเมขลา}} ) ជា [[ភាសាថៃ]] ។ == នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក == [[ឯកសារ:วัดหน่อพุทธางกูร_อ.เมือง_จ.สุพรรณบุรี_(17)_(cropped).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| មណីមេខលា នៅ ''[[ទសជាតក|មហាជនក]]'' ។]] ភ័ស្តុតាងបុរាណវិទ្យានៃមណីមេខលាត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងទីក្រុង Zothoke [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] (នៅជិត ទីក្រុង Bilin ) ដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សមុនគ.ស។ <ref>{{Cite journal|last=MOORE|first=ELIZABETH|last2=WIN|first2=SAN|date=2007|title=The Gold Coast: Suvannabhumi? Lower Myanmar Walled Sites of the First Millennium A.D.|journal=Asian Perspectives|volume=46|issue=1|pages=202–232|issn=0066-8435|jstor=42928710}}</ref> មណីមេខលា ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ផ្ទាំង​គំនូរ [[វត្ត|​វត្ត]] ​ទូទាំង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ដីគោក]] ​ដែល​ពណ៌នា​ពី​ទិដ្ឋភាព​នៃ [[ទសជាតក|មហាជនក]] ។ <ref name="Monius">[[Anne E. Monius|Anne Elizabeth Monius]]. Imagining a place for Buddhism: literary culture and religious community in Tamil-speaking South India. Oxford University Press US, 2001, pages 111-112</ref> នៅ​ប្រទេស​ថៃ និង​កម្ពុជា នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​ទេពធីតា​នៃ​ផ្លេកបន្ទោរ និង​សមុទ្រ។ === មណីមេខលានិង រាមសុរ === រឿង​មណីមេខលា និង​រាមសុរា ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​ជា​ច្រើន​ដង​ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍​បុរាណ​កម្ពុជា និង​ថៃ ។ វាពណ៌នា មណីមេខលា រួមជាមួយនឹង រាមសុរា (ជាធម្មតាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការពិពណ៌នាអំពី [[រាមសូរ្យ|បរសុរាម]] ) និង អជ៌ុន ។ យោងទៅតាមរឿងព្រេង បាតុភូតនៃ [[ផ្លេតបន្ទោរ|ផ្លេកបន្ទោរ]] និង ផ្គរលាន់ គឺកើតចេញពីពន្លឺនៃបាល់គ្រីស្តាល់របស់ មណីមេខលា ងសំឡេងនៃពូថៅរបស់ រាមសុរា នៅពេលដែលគាត់ដេញតាមនាងឆ្លងកាត់មេឃ។ <ref name="Candelario">{{Cite journal|last=Candelario|first=Rosemary|date=2014-04-14|title=Moni Mekhala and Ream Eyso Edited by Prumsodun Ok (review)|url=https://muse.jhu.edu/article/542390|journal=Asian Theatre Journal|language=en|volume=31|issue=1|pages=324–326|doi=10.1353/atj.2014.0027|issn=1527-2109}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Cambodian Folktales {{!}} Southeast Asia Program |url=https://seap.einaudi.cornell.edu/cambodian-folktales |access-date=2019-11-22 |website=seap.einaudi.cornell.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617222440/http://seap.einaudi.cornell.edu/cambodian-folktales |archive-date=2016-06-17 |url-status=dead}}</ref> == នៅស្រីលង្កា == នៅប្រទេសស្រីលង្កា នាងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទេពធីតាសមុទ្រ។ នៅក្នុងកំណាព្យវីរភាព [[ភាសាទមិឡ|តាមីល]] [[នាងមេខលា|មណីមេខលា]] នាងដាក់វីរនារីដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញឱ្យដេកហើយនាំនាងទៅកោះ មណីពល្លវម ( Nainatheevu ) ។ នៅក្នុងវដ្តនៃទេវកថារបស់ព្រះ ទេវោល នៅពេលដែលក្រោយមកទៀតខិតជិតដល់ប្រទេសស្រីលង្កានិងអ្នកបង្កើតសំពៅរបស់គាត់វាគឺជា មណីមេខលា តាមការណែនាំរបស់ព្រះ សក្រ ដែលបង្កើតទូកថ្មដើម្បីជួយសង្រ្គោះគាត់។ == រាំ == [[ឯកសារ:Танец_Таиланд.jpg|រូបភាពតូច| របាំមេខលា តាមបែបថៃ។]] នៅក្នុងប្រពៃណីរបាំបុរាណរបស់ប្រទេសថៃ និងប្រទេសកម្ពុជា របាំដ៏ពិសិដ្ឋបង្ហាញពីរឿងរបស់ម៉ានីមណីមេខលា និងរាមសុរា។ === កម្ពុជា។ === ''[[របាំមណីមេខលា|Robam Moni Mekhala]]'' ( {{Lang-km|របាំមុនីមេខលា}} ) គឺជា [[របាំព្រះរាជទ្រព្យ|របាំបុរាណខ្មែរ]] ដែលបង្ហាញអំពីរឿងមណីមេខលា និងរឿងរាមឥសូ។ វាគឺជាផ្នែកមួយនៃឈុតរបាំ ''បួងសួង'' ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមរបាំបុរាណខ្មែរដ៏ពិសិដ្ឋបំផុត ដែលបម្រើក្នុងពិធីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀង។ <ref>Cravath, Paul. Asian Theatre Journal, Vol. 3, No. 2 (Autumn, 1986), pp. 179-203 (The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia) University of Hawai'i Press</ref> === ប្រទេសថៃ === នៅប្រទេសថៃ របាំមេខលា-រាមស៊ូន ត្រូវបានគេសំដែងជា ''របាំបូរុង'' ('របាំបុរេឡូ') មុនពេលសំដែងសំខាន់ៗនៃរបាំ ''ឡាខុនណៃ'' ឬរបាំ ''[[ល្ខោនខោលថៃ|ខុន]]'' ។ <ref>{{Cite web |title=เรียนรู้เรื่องรำไทย ระบำชุด เมขลารามสูร |url=http://www.natasinsamphan.com/%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%82%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3.html |access-date=15 March 2020 |website=natasinsamphan.com |language=th}}</ref> == នៅក្នុងការប្រើប្រាស់ទំនើប == * តារាចម្រៀងប៉ុបភូមា Maykhala យក ឈ្មោះឆាក របស់នាងពី មណីមេខលា ។ * ឈ្មោះ​របស់​នាង​ត្រូវ​បាន​ប្រទេស​ថៃ​ដាក់​បញ្ចូល​សម្រាប់​ឈ្មោះ​ព្យុះ​ស៊ីក្លូន​ត្រូពិច​ដែល​កើត​ឡើង​ថា​ជា ​ព្យុះ​ត្រូពិច​មេខឡា ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០២, ២០០៨, ២០១៥, និង​ឆ្នាំ ២០២០។ គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា ពានរង្វាន់មួយដែលបានផ្តល់ដល់ ឧស្សាហកម្មទូរទស្សន៍នៅក្នុងប្រទេសថៃ តាំងពីឆ្នាំ 1980 ត្រូវបានគេហៅថា ពានរង្វាន់ មេខលា ។ == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * ''[[នាងមេខលា|មណីមេកលៃ]]'' ដែលជាវីរភាពតាមីលពីប្រទេសឥណ្ឌា អំពីតួអង្គដែលក្លាយជាដូនជីព្រះពុទ្ធសាសនា * ''[[ជាតក|រឿងនិទានជាតក]]'' ពី ''[[ខុទ្ទកនិកាយ|ឃុទ្ទកនិកាយ]]'' * ''[[ទសជាតក|មហានិបត]]'' * ''[[របាំមណីមេខលា]]'' * [[​​ ព្រះម៉ែម៉ាជូ|មាសុ]]នាគរាជចិននៃសមុទ្រ * Nyai Roro Kidul ម្ចាស់ក្សត្រីនៃសមុទ្រខាងត្បូង គោរពបូជាដោយជនជាតិជ្វា និងស៊ុនដានៅឥណ្ឌូនេស៊ី [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]] ou5yx3iucwn1yfky2a7hk38wac9g7z7 10 21196 342197 280386 2026-10-23T18:50:09Z Nisetpdajsankha 5475 342197 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width:{{#if:{{{boxsize|}}}|{{{boxsize}}}|22em}}; | abovestyle = background-color: {{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}; | subheaderstyle = background-color: {{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}; | above = {{{name}}} | subheader = {{{altname|}}} | subheader2 = {{#if:{{{acceptance|}}}|({{{acceptance|}}})}} | label1 = ក្រុមជនជាតិ | data1 = {{{ethnicity|}}} | label2 = របាយភូមិសាស្ត្រ | data2 = {{{region|—}}} | label3 = {{#if:{{{extinct|}}} |[[ភាសាដែលផុតពូជ|ផុតពូជ]] |{{#if:{{{era|}}} |Era |{{#if:{{{creator|{{{speakers_label|}}}}}} |{{{speakers_label|Users}}} |{{longitem|Native {{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}}|speakers|speakers}}}} }} }} }} | data3 =<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}|{{#ifeq:{{{extinct}}}|?|(date missing)[[Category:Language articles with unknown extinction date]]|{{{extinct}}}}}<!-- extinct input used -->|{{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}<!-- era input used -->|<!-- no era, check for sign/spoken -->{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|silver|1}}<!-- check for signers/silver -->|<!-- SIGN language (silver) -->{{#if:{{{signers|}}}{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} |{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|?|<!-- -->|{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|none|''None'' |{{#if:{{{date|}}}|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}}&nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}}) |{{{signers|{{{speakers|–}}}}}}{{main other|[[Category:Language articles with speaker number undated]]}}}} }} }} }} }}<!--(end if:date, ifeq:date=na, if:signers. end of SIGN) -->|<!-- SPOKEN language (not silver) -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{speakers|–}}} |{{#ifeq: {{{date}}}|no date|(undated figure of {{{speakers}}})|<!-- The following changes the display depending on the age of the data. Limit set to 25 years, as a population can double in that time. -->{{#if:{{{date|}}}|{{#iferror:{{#expr: {{padleft:|4|{{{date}}}|}} }}||{{#ifexpr:(({{CURRENTYEAR}} - {{padleft:|4|{{{date}}}|}}) < 25)<!-- -->|<!-- regular-->{{{speakers|–}}}&nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}})<!-- -->|<!-- old (25+) -->({{{speakers}}} cited {{{dateprefix|}}}{{{date}}}){{main other|{{#ifeq:{{{ref}}}|e19|[[Category:Language articles with old Ethnologue 19 speaker data]]|{{#ifeq:{{{ref}}}|e18|[[Category:Language articles with old Ethnologue 18 speaker data]]|[[Category:Language articles with old speaker data]]}}}}}}}}}}<!--(end ifexpr:25+, iferror:) -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|?|<!-- -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|none|''None'' |<!-- no date input -->{{{speakers|–}}}{{main other|[[Category:Language articles with speaker number undated]]}}}} }} }}<!--(end if:date, before the 25+ expr check) -->}}<!--(end ifeq:date=no date) -->}}<!--(end ifeq:date=na) -->|<!--(no speakers number to be shown)-->}}}}<!--(end if:speakers (in 2nd param of silver-check), if:silver. end of SPOKEN) -->}} }}<!--(end if:era, if:extinct. No open #if:s left) If there is a ref, and there is any input for this row (data7), then we add the reference: -->{{#if:{{{ref|}}}|{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}{{{signers|}}}{{{speakers|}}}{{{date|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|sign_language}}|{{Infobox language/ref|{{{ref}}}|iso3={{{iso3|}}}|refname={{{refname|}}}|name={{{name|{{PAGENAME}}}}}|lc1={{{lc1|}}}|ld1={{Delink|{{{ld1}}}}}|lc2={{{lc2|}}}|ld2={{Delink|{{{ld2}}}}}|lc3={{{lc3|}}}|ld3={{Delink|{{{ld3}}}}}|lc4={{{lc4|}}}|ld4={{Delink|{{{ld4}}}}}|lc5={{{lc5|}}}|ld5={{Delink|{{{ld5}}}}}|lc6={{{lc6|}}}|ld6={{Delink|{{{ld6}}}}}|lc7={{{lc7|}}}|ld7={{Delink|{{{ld7}}}}}}}}}}}<!-- Add speakers2 after the ref: -->{{#if:{{{speakers2|}}}|<br />{{{speakers2|}}} }} | label4 = [[អំបូរភាសា|ចំនាត់ថ្នាក់ភាសា]] | data4 = {{{family|{{{fam1|{{Infobox language/genetic|{{{familycolor|Default}}}}}}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:15px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam2|}}} | {{{fam2}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam3|}}} | {{{fam3}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam4|}}} | {{{fam4}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam5|}}} | {{{fam5}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam6|}}} | {{{fam6}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam7|}}} | {{{fam7}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam8|}}} | {{{fam8}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam9|}}} | {{{fam9}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam10|}}} | {{{fam10}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam11|}}} | {{{fam11}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam12|}}} | {{{fam12}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam13|}}} | {{{fam13}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam14|}}} | {{{fam14}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam15|}}} | {{{fam15}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>'''{{{name}}}'''</li></ul> | '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul> }}} | label5 = {{longitem|{{#if:{{{ancestor2|}}}|ទម្រង់ដើម}}}} | data5 = {{#if:{{{ancestor|}}}|<div style="text-align:left;">{{{ancestor|}}} {{#if:{{{ancestor2|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:1.35em; padding-left:0"><li>{{{ancestor2}}} {{#if:{{{ancestor3|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor3}}} {{#if:{{{ancestor4|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor4}}} {{#if:{{{ancestor5|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor5}}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </div>}} | label6 = ភាសាដើម | data6 = {{{protoname|}}} | label7 = បំនែងចែករង | data7 = {{#if:{{{children|}}}|{{{children}}}}} {{#if:{{{child1|}}}|*{{{child1}}}}} {{#if:{{{child2|}}}|*{{{child2}}}}} {{#if:{{{child3|}}}|*{{{child3}}}}} {{#if:{{{child4|}}}|*{{{child4}}}}} {{#if:{{{child5|}}}|*{{{child5}}}}} {{#if:{{{child6|}}}|*{{{child6}}}}} {{#if:{{{child7|}}}|*{{{child7}}}}} {{#if:{{{child8|}}}|*{{{child8}}}}} {{#if:{{{child9|}}}|*{{{child9}}}}} {{#if:{{{child10|}}}|*{{{child10}}}}} {{#if:{{{child11|}}}|*{{{child11}}}}} {{#if:{{{child12|}}}|*{{{child12}}}}} {{#if:{{{child13|}}}|*{{{child13}}}}} {{#if:{{{child14|}}}|*{{{child14}}}}} {{#if:{{{child15|}}}|*{{{child15}}}}} {{#if:{{{child16|}}}|*{{{child16}}}}} {{#if:{{{child17|}}}|*{{{child17}}}}} {{#if:{{{child18|}}}|*{{{child18}}}}} {{#if:{{{child19|}}}|*{{{child19}}}}} {{#if:{{{child20|}}}|*{{{child20}}}}} | rowclass7 = {{{listclass|plainlist}}} | label10 = {{#if:{{{iso1|}}} | [[ISO 639-1]] }} | data10 = {{#if:{{{iso1|}}} |<samp>{{{iso1}}}</samp> }} | label11 = {{#if:{{{iso2|}}} | [[ISO 639-2]] / [[ISO 639-5|5]] |{{#if:{{{iso5|}}} |[[ISO 639-5]] }} }} | data11 = {{#if:{{{iso2|}}} |<samp>[[ISO639-3:{{{iso2}}}|{{{iso2}}}]]</samp> |{{#if:{{{iso5|}}} |<samp>[[ISO639-3:{{{iso5}}}|{{{iso5}}}]]</samp> }} }} | label12 = {{#if:{{{iso3|}}} | [[ISO 639-3]] }} | data12 = {{#if:{{{iso3|}}} |<samp>[http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id={{{iso3}}} {{{iso3}}}]</samp> }} | label13 = {{#if:{{{iso6|}}}<!--obsolete--> | [[ISO 639-6]] }} | data13 = {{#if:{{{iso6|}}} |<samp>{{{iso6}}}</samp> }} | label14 = [[Linguasphere Observatory|Linguasphere]] | data14 = {{#if:{{{lingua|}}} |<samp>{{{lingua}}}</samp> }} | label15 = [[Glottolog]] | data15 = {{#if:{{{glotto|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|''None''{{main other|[[Category:Families rejected by Glottolog]]}}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|na|(not evaluated){{main other|[[Category:Families not evaluated by Glottolog]]}} |<samp>{{glottolink|{{{glotto}}}}}</samp>{{#if:{{{glottoname|}}}|&nbsp; {{nowrap|({{{glottoname}}})}}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glotto|}}}|<br>|<!--no break when more than one info box on a page-->}}<samp>{{glottolink|{{{glotto2}}}}}</samp>{{#if:{{{glottoname2|}}}|&nbsp; {{nowrap|({{{glottoname2}}})}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glotto2|}}}|<br>|<!--no break-->}}<samp>{{glottolink|{{{glotto3}}}}}</samp>{{#if:{{{glottoname3|}}}|&nbsp; {{nowrap|({{{glottoname3}}})}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glotto3|}}}|<br>|<!--no break-->}}<samp>{{glottolink|{{{glotto4}}}}}</samp>{{#if:{{{glottoname4|}}}|&nbsp; {{nowrap|({{{glottoname4}}})}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glotto4|}}}|<br>|<!--no break-->}}<samp>{{glottolink|{{{glotto5}}}}}</samp>{{#if:{{{glottoname5|}}}|&nbsp; {{nowrap|({{{glottoname5}}})}}}}}} | label16 = [[គម្រោងភាសាដែលជិតផុតពូជ]] | data16 = {{Endangered Languages Project |ELP={{{ELP|}}} |ELPname={{{ELPname|}}} |qid={{{qid|}}} }} | data20 = {{#if:{{{map|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=300px|alt={{{mapalt|}}}}}{{#if:{{{mapcaption|}}} |<div style="text-align:left;">{{{mapcaption}}}</div> }} }} | data21 = {{#if:{{{map2|}}} | [[File:{{{map2}}}|{{#if:{{{mapsize|}}}|{{{mapsize}}}px|300px}}|alt={{{mapalt2|}}}]]{{#if:{{{mapcaption2|}}} |<br><div style="text-align:left;">{{{mapcaption2}}}</div> }} }} | data22 = {{{module|}}} | label23 = កំណត់ចំណាំ | data23 = {{{notes|}}} }}<!-- -->{{main other|{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=[[Category:Language articles with unsupported infobox fields|_VALUE_]] |preview=Page using [[Template:Infobox language family]] with unknown parameter "_VALUE_" |name|altname |region|ethnicity|acceptance |speakers |familycolor|fam1|fam2|fam3|fam4|fam5|fam6|fam7|fam8|fam9 |fam10|fam11|fam12|fam13|fam14|fam15|family |ancestor|ancestor2|ancestor3|ancestor4|ancestor5|protoname|extinct |children|child1|child2|child3|child4|child5|child6|child7|child8|child9|child10 |child11|child12|child13|child14|child15|child16|child17|child18|child19|child20 |listclass|module|notes |iso1|iso2|iso3|iso5|iso6 |lingua|glotto|glottoname|glotto2|glottoname2|glotto3|glottoname3|glotto4|glottoname4|glotto5|glottoname5|glottorefname|glottorefname2|glottorefname3|glottorefname4|glottorefname5 |ELP|ELPname |map|mapsize|mapalt|mapcaption|map2|mapalt2|mapcaption2|boxsize }}<!-- -->{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|<!--blank-->|[[Category:Languages without family color codes]]}}<!-- -->{{#if:{{{glotto|}}}{{{glotto2|}}}{{{glotto3|}}}{{{glotto4|}}}{{{glotto5|}}}|<!--ok-->|[[Category:Families missing Glottolog code]]}}<!-- -->{{#if:{{{glotto|}}}|{{#if:{{{glottorefname|}}}{{{glottoname|}}}|<!--ok-->|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|<!--ok-->|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|na|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glottoname2|}}}{{{glottorefname2|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glottoname3|}}}{{{glottorefname3|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glottoname4|}}}{{{glottorefname4|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glottoname5|}}}{{{glottorefname5|}}}|<!--ok-->|[[Category:Articles with unnamed Glottolog code]]}}}}<!-- -->}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ssqd83rxlpxm7wfcywv7gtfzsb3iae6 0 24005 342214 325941 2026-10-24T01:31:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342214 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Rumdoul.jpg | image_width = | image_caption = |regnum = [[រុក្ខជាតិ|Plant]]ae |unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]] |unranked_classis = [[Magnoliid]]s |ordo = [[Magnoliales]] |familia = [[Annonaceae]] |genus = ''[[Mitrella (plant)|Mitrella]]'' | species = '''''M. mesnyi''''' | binomial = ''Mitrella mesnyi'' | binomial_authority = (Pierre) Tien Bân<ref>{{Cite web |url=http://www.ppp-index.de/L1BQUF9TSE9XUExBTlQ_WklEPTc4ODg2MCZNSUQ9Mjc1Ng.html?UID=4C4929C3CE56CDF32FA2A9648CC72CB7442AFE71B9 |title=''Mitrella mesnyi'' - Taxonomy |access-date=2013-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219135056/http://www.ppp-index.de/L1BQUF9TSE9XUExBTlQ_WklEPTc4ODg2MCZNSUQ9Mjc1Ng.html?UID=4C4929C3CE56CDF32FA2A9648CC72CB7442AFE71B9 |archive-date=2012-02-19 |url-status=dead}}</ref> }} រំដួល (នាមភូតគ្រាសាស្ដ្រឡាតាំង''Sphaerocoryne lefevrei'',<ref name="Johnson & Murray">{{cite journal |last1=Johnson |first1=David M. |last2=Bunchalee |first2=Pasakorn |last3=Chalermglin |first3=Piya |last4=Chantaranothai |first4=Pranom |last5=Leeratiwong |first5=Charan |last6=Murray |first6=Nancy A. |last7=Saunders |first7=Richard |last8=Sirichamorn |first8=Yotsawate |last9=Su |first9=Yvonne |last10=Sutthisaksopon |first10=Phanom |title=Additions to Annonaceae in the Flora of Thailand |journal=Thai Forest Bulletin (Botany) |date=28 July 2021 |volume=49 |issue=2 |pages=163–172 |doi=10.20531/tfb.2021.49.2.02|doi-access=free }}</ref> វេវចននាម''Mitrella mesnyi'' ឬ ''Popowia aberrans'') គឺជាផ្កាតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា មានដើមកំណើតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជា ប្រភេទដើមឈើដែល មានកម្ពស់ចាប់ពី 3-15 ម. សំបកពណ៌ត្នោត រលោងរាបស្មើ ឬមានលក្ខណះ គ្រើមៗបែកមែកសាខា ស្លឹកទោលរៀង តែផ្ទុយគ្នា រលោង ស្រួចចុង ពណ៌បៃតងចាស់។ ចំណែកឯ ផ្នែកខាង ក្រោមរបស់ស្លឹកមានពណ៌បៃតងខ្ចី ចេញផ្កាតាមខ្នែងស្លឹក និងតាមចុងមែក មានពណ៌ លឿងក្លិនក្រអូប មាន២ស្រទាប់ ស្រទាប់ទាំងពីរមានលក្ខណះស្រដៀងគ្នា មានកម្រាស់ក្រាស់ ហើយរឹង។ ផ្ការំដួលមាន ៦ ត្របក រៀងគ្នាជា ២ ស្រទាប់ ក្នុង ១ ស្រទាប់មាន ៣ ត្របកហើយត្របក ខាងក្នុងមានខ្នាតតូច និងកោងជាង ចុងត្របកមានលក្ខណះស្រួច ចាប់ផ្តើមផ្កាពីខែធ្នូ - មីនា ផ្លែមានពណ៌បៃតងខ្ចី មូលតូចរលោង មានគ្រាប់ប្រមាណជា 1-2 គ្រាប់ ជាលក្ខណះកញ្ចុំ ពេលទុំ មានពណ៌ខ្មៅ រសជាតិជូរអែម។ រំដួលមានគុណប្រយោជន៍ខាងឱសថបុរាណដូចជាៈ សំបកជួយ បំបាត់អាការៈក្តៅក្នុងខ្លួន ផ្កាជួយបំបាត់ការវិលមុខ ខ្យល់គរ ជាឱសថជំនួយបេះដូង ជំនួយឈាម កេសរអាចផ្សំជាឱសថជំនួយកម្លាំង ជំនួយឈាម និងជួយបំបាត់អាការៈវិលមុខ ខ្យល់គរ។ ផ្ការំដួលមានក្លិនក្រអូប ជាពិសេសនៅពេលល្ងាច ដោយសារភាពទាក់ទាញនេះ ចាស់បុរាណខ្មែរ តែងតែប្រដូចស្រីក្រមុំមកផ្ការំដួលថាមានក្លិនក្រអូប និងរូបរាងស្រស់ស្អាត។ បច្ចុប្បន្នគេអាចរក មើលបាននៅតាមសួនច្បារមួយចំនួនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប៉ុន្តែក្រៅពីយកផ្ការំដួលដំណាងឲ្យប្រទេស កម្ពុជាហើយនោះខាងមន្ទីរកសិកម្មក៏បានយកផ្កានេះដំណាងឱ្យវិស័យកសិកម្មទៀតផង។ ដូចនេះ ប្រជាជនខ្មែរគ្រប់រូបពិសេសយុវជនខ្មែរទាំងអស់ចូរចងចាំ និងធ្វើខ្លួនឱ្យមានក្លិនក្រអូប និងស្រស់ស្អាត ដូចជាផ្ការំដួលដែលតំណាងឱ្យប្រទេសក៏ដូចជាខ្លួនផ្ទាល់។ ==ឯកសារយោង== * http://fruitcambodia.blogspot.com/2012/07/blog-post_5647.html * http://domneng.com/p/10526 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925065000/http://domneng.com/p/10526 |date=2013-09-25 }} {{Reflist}} {{អត្តសញ្ញាណនៃកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្តសញ្ញាណជាតិនៃកម្ពុជា]] fprwrtk1winbwnd3cjbo23e015n42u4 0 25852 342216 341735 2026-10-24T02:01:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342216 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:C_Hello_World_Program.png|រូបភាពតូច|ស្តាំ|342px|ឧទាហរណ៍នៃ[[ក្រមដើម]]បានសរសេរក្នុង[[ភាសាកម្មវិធីជ្វា]] ដែលនឹងចារឹកសារថា "Hello World!" (សួស្ដី ពិភពលោក!) ទៅកាន់[[ឆ្នេញបមាណីយ]]នៅពេលវាត្រូវ[[សំរាយ|បានបកស្រាយ]] និងដើរដោយ[[យន្តសិប្បនិម្មិត្តជ្វា]]។]] '''ភាសាកម្មវិធី'''មួយគឺជាភាសាសាងឡើងមួយបែបដែលរចនាឡើងដើម្បីធ្វើទំនាក់ទំនង[[លំណែនាំ]]មួយចំនួនទៅកាន់គ្រឿង[[យន្ត]] ជាពិសេស[[គណនូបករណ៍]]។ ភាសាកម្មវិធីត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបង្កើត[[កម្មវិធី (យន្តូបករណ៍)|កម្មវិធី]]គ្រប់គ្រងទង្វើនៃយន្តមួយគ្រឿង រឺក៏ដើម្បីកំណត់បញ្ជាក់[[នព្វន្តវិធាន]]នានា។ ភាសាកម្មវិធីដំបូងឡើយបានកើតមានឡើងមុន[[ប្រវត្តិគ្រឿងរឹងគណនូបករណ៍|ការបង្កើតគណនូបករណ៍តួលេខ]]ទៅទៀត ហើយត្រូវបានប្រើដើម្បីកំណត់ដៅនូវទង្វើរបស់គ្រឿងយន្តដូចជា[[កីតំបាញយន្ត]] និង [[ព្យែណូលេងឯង]]។<ref>Ettinger, James (2004) ''Jacquard's Web'', Oxford University Press</ref> ភាសាកម្មវិធីផ្សេងៗរាប់ពាន់ភាសាត្រូវបានគេបង្កើតឡើង ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគណនូបករណ៍ និងនៅតែមានការបង្កើតឡើងជាច្រើនភាសារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ភាសាកម្មវិធីភាគច្រើនតំរូវឱ្យមានគណនាកម្មកំណត់ក្នុងទំរង់[[សំណេរកម្មវិធីបញ្ជា|បញ្ជា]] (ឧ. ដំណើរនៃប្រតិបត្តិកម្មជាច្រើនស្ដែងឡើង) គ្រាដែលភាសាដទៃទៀតប្រើទំរង់ផ្សេងៗនៃយថាប្រភេទកម្មរបស់កម្មវិធីដូចជា ទំរង់[[សំណេរកម្មវិធីប្រកាស|ប្រកាស]] (ឧ. លទ្ធផលដែលចង់បានត្រូវបានកំណត់ជាក់លាក់ មិនមែនឱ្យវាសំរេចត្រូវធ្វើយ៉ាងណានោះទេ)។ ការពិពណ៌នាអំពីភាសាកម្មវិធីមួយជាធម្មតាត្រូវបានគេបំបែកទៅជាសមាសភាគពីរយ៉ាងតាមរយៈ[[វាក្យសម្ព័ន្ធ (ភាសាកម្មវិធី)|វាក្យសម្ព័ន្ធ]] (ទំរង់) និង [[សញ្ញាន័យវិទ្យា]] (អត្ថន័យ)។ ភាសាខ្លះត្រូវបានកំណត់ដោយឯកសារយថាប្រភេទកម្ម (ជាឧទាហរណ៍ ភាសាកម្មវិធី [[ស៊ី (ភាសាកម្មវិធី)|C]] ត្រូវបានគេកំណត់ដោយបមាណីយ[[អង្គការបមាណីយកម្មអន្តរជាតិ|អ.ប.អ.]]) ខណៈដែលបណ្ដាភាសាដទៃទៀត (ដូចជា [[ផឺល|Perl]]) មានបូរណកម្មលប់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជា[[បូរណកម្មលំយោង|លំយោង]]។ == និយមន័យ == ភាសាកម្មវិធីមួយជាខ្នត់មួយសំរាប់សរសេរ[[កម្មវិធីគណនូបករណ៍|កម្មវិធី]]នានា ដែលគឺជាបណ្ដាយថាប្រភេទកម្មនៃគណនាកម្ម រឺ [[នព្វន្តវិធាន]]មួយ។<ref name="Aaby 2004">{{cite book|last=Aaby|first=Anthony|title=Introduction to Programming Languages|year=2004|url=http://www.emu.edu.tr/aelci/Courses/D-318/D-318-Files/plbook/intro.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108043216/http://www.emu.edu.tr/aelci/Courses/D-318/D-318-Files/plbook/intro.htm |date=2012-11-08 }}</ref> ភាគខ្លះ តែមិនទាំងអស់ ពួកអ្នកប្រឌិតសង្កត់ធ្ងន់លើបច្ចេកសព្ទ "ភាសាកម្មវិធី" ចំពោះតែភាសាទាំងឡាយណានោះ ដែលអាចកំណត់បញ្ជាក់នព្វន្តវិធានទាំងឡាយដែលអាចមាន ''ទាំងឡាយ''។<ref name="Aaby 2004"/><ref>In mathematical terms, this means the programming language is [[Turing completeness|Turing-complete]] {{cite book|last=MacLennan|first=Bruce J.|title=Principles of Programming Languages|url=https://archive.org/details/principlesofprog0003macl|page=[https://archive.org/details/principlesofprog0003macl/page/1 1]|publisher=Oxford University Press|year=1987|isbn=0-19-511306-3}}</ref> វិសេសគុណរាល់ដងចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់រាល់អ្វីៗផ្សំឡើងទៅជាភាសាកម្មវិធីមួយរួមមាន: ; អនុគមន៍ និង គោលដៅ : A ''ភាសាកម្មវិធីគណនូបករណ៍'' មួយគឺជា[[ភាសាទំរង់|ភាសា]]មួយប្រើដើម្បីសរសេរ[[កម្មវិធីគណនូបករណ៍]]នានា ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[គណនូបករណ៍]] ដំណើរការប្រភេទនៃគណនាកម្ម<ref name=sigplan>{{cite web|author=[[Association for Computing Machinery|ACM]] SIGPLAN|title=Bylaws of the Special Interest Group on Programming Languages of the Association for Computing Machinery|url=http://www.acm.org/sigs/sigplan/sigplan_bylaws.htm|accessdate=19 June 2006|year=2003}}, ''The scope of SIGPLAN is the theory, design, implementation, description, and application of computer programming languages - languages that permit the specification of a variety of different computations, thereby providing the user with significant control (immediate or delayed) over the computer's operation.''</ref> រឺ [[នព្វន្តវិធាន]] ហើយទំនងជាអាចគ្រប់គ្រងឧបករណ៍ខាងក្រៅៗដូចជា[[ផ្នោះពុម្ព (គណនាការ)|ផ្នោះពុម្ព]] [[រង្វិលថាស]] [[រូបយន្ត]]នានា <ref name="robots">{{cite web|url=http://www.cs.brown.edu/people/tld/courses/cs148/02/programming.html |title=Programming Robots |accessdate=23 September 2006 |last=Dean |first=Tom |date= |year=2002 |work=Building Intelligent Robots |publisher=Brown University Department of Computer Science}}</ref> និងនៅមានទៀត។ ឧទាហរណ៍ ពួកកម្មវិធីរបស់[[ផូសថ៍ស្គ្រីបថ៍]] (PostScript) រាល់ដងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយកម្មវិធីផ្សេងមួយទៀតដើម្បីគ្រប់គ្រងផ្នោះពុម្ព រឺ គំហើញរបស់គណនូបករណ៍។ More generally, a programming language may describe computation on some, possibly abstract, machine. It is generally accepted that a complete specification for a programming language includes a description, possibly idealized, of a machine or processor for that language.<ref name=nara2>R. Narasimahan, Programming Languages and Computers: A Unified Metatheory, pp. 189--247 in Franz Alt, Morris Rubinoff (eds.) Advances in computers, Volume 8, Academic Press, 1994, ISBN 012012108, p.193 : "a complete specification of a programming language must, by definition, include a specification of a processor--idealized, if you will--for that language." [the source cites many references to support this statement]</ref> In most practical contexts, a programming language involves a computer; consequently, programming languages are usually defined and studied this way.<ref>{{cite book|last=Ben Ari|first=Mordechai|title=Understanding Programming Languages|url=https://archive.org/details/understandingpro0000bena_b4f3|publisher=John Wiley and Sons| year=1996|quote=Programs and languages can be defined as purely formal mathematical objects. However, more people are interested in programs than in other mathematical objects such as groups, precisely because it is possible to use the program—the sequence of symbols—to control the execution of a computer. While we highly recommend the study of the theory of programming, this text will generally limit itself to the study of programs as they are executed on a computer.}}</ref> Programming languages differ from [[natural language]]s in that natural languages are only used for interaction between people, while programming languages also allow humans to communicate instructions to machines. ; Abstractions : Programming languages usually contain [[abstraction (computer science)|abstractions]] for defining and manipulating [[data structure]]s or controlling the [[control flow|flow of execution]]. The practical necessity that a programming language support adequate abstractions is expressed by the [[abstraction principle (programming)|abstraction principle]];<ref>David A. Schmidt, ''The structure of typed programming languages'', MIT Press, 1994, ISBN 0-262-19349-3, p. 32</ref> this principle is sometimes formulated as recommendation to the programmer to make proper use of such abstractions.<ref>{{cite book|last=Pierce|first=Benjamin|title=Types and Programming Languages|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=0-262-16209-1|page=339}}</ref> ; Expressive power : The [[theory of computation]] classifies languages by the computations they are capable of expressing. All [[Turing completeness|Turing complete]] languages can implement the same set of [[algorithm]]s. [[SQL-92|ANSI/ISO SQL-92]] and [[Charity (programming language)|Charity]] are examples of languages that are not Turing complete, yet often called programming languages.<ref>{{cite web|author=Digital Equipment Corporation|title=Information Technology - Database Language SQL (Proposed revised text of DIS 9075)|url=http://www.contrib.andrew.cmu.edu/~shadow/sql/sql1992.txt|work=ISO/IEC 9075:1992, Database Language SQL|accessdate=29 June 2006}}</ref><ref>{{cite web|author=The Charity Development Group|title=The CHARITY Home Page|url=http://pll.cpsc.ucalgary.ca/charity1/www/home.html|date=December 1996|accessdate=29 June 2006|archivedate=18 កក្កដា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060718010551/http://pll.cpsc.ucalgary.ca/charity1/www/home.html|url-status=dead}}, ''Charity is a categorical programming language...'', ''All Charity computations terminate.''</ref> [[Markup languages]] like [[XML]], [[HTML]] or [[troff]], which define [[structured data]], are not usually considered programming languages.<ref>[http://www.w3.org/XML/1999/XML-in-10-points.html XML in 10 points] [[W3C]], 1999, ''XML is not a programming language.''</ref><ref>{{cite book|last=Powell|first=Thomas|title=HTML & XHTML: the complete reference|url=https://archive.org/details/htmlxhtmlcomplet0000powe|publisher=McGraw-Hill|year=2003|isbn=0-07-222942-X|page=[https://archive.org/details/htmlxhtmlcomplet0000powe/page/25 25]|quote=''HTML is not a programming language.''}}</ref><ref>{{cite book|last1=Dykes|first1=Lucinda|first2=Ed|last2=Tittel|title=XML For Dummies, 4th Edition|url=https://archive.org/details/xmlfordummies0004dyke|publisher=Wiley|year=2005|isbn=0-7645-8845-1|page=[https://archive.org/details/xmlfordummies0004dyke/page/20 20]|quote=''...it's a markup language, not a programming language.''}}</ref> Programming languages may, however, share the syntax with markup languages if a computational semantics is defined. [[XSLT]], for example, is a [[Turing completeness|Turing complete]] XML dialect.<ref>{{cite web|url=http://www.ibm.com/developerworks/library/x-xslt/|title=What kind of language is XSLT?|publisher=IBM.com|accessdate=3 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms767587(VS.85).aspx |title=XSLT is a Programming Language|publisher=Msdn.microsoft.com|accessdate=3 December 2010}}</ref><ref>{{cite book|last=Scott|first=Michael|title=Programming Language Pragmatics|url=https://archive.org/details/programminglangu0000scot_4edi|publisher=[[Morgan Kaufmann]]|year=2006|isbn=0-12-633951-1|page=[https://archive.org/details/programminglangu0000scot_4edi/page/802 802]|quote=''XSLT, though highly specialized to the transformation of XML, is a Turing-complete programming language.''}}</ref> Moreover, [[LaTeX]], which is mostly used for structuring documents, also contains a Turing complete subset.<ref>http://tobi.oetiker.ch/lshort/lshort.pdf</ref><ref>{{cite book|last=Syropoulos|first=Apostolos|coauthors=Antonis Tsolomitis, Nick Sofroniou|title=Digital typography using LaTeX|url=https://archive.org/details/digitaltypograph0000syro|publisher=Springer-Verlag|year=2003|isbn=0-387-95217-9|page=[https://archive.org/details/digitaltypograph0000syro/page/213 213]|quote=''TeX is not only an excellent typesetting engine but also a real programming language.''}}</ref> The term ''computer language'' is sometimes used interchangeably with programming language.<ref>Robert A. Edmunds, The Prentice-Hall standard glossary of computer terminology, Prentice-Hall, 1985, p. 91</ref> However, the usage of both terms varies among authors, including the exact scope of each. One usage describes programming languages as a subset of computer languages.<ref>Pascal Lando, Anne Lapujade, Gilles Kassel, and Frédéric Fürst, ''[http://www.loa-cnr.it/ICSOFT2007_final.pdf Towards a General Ontology of Computer Programs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429185753/http://www.loa-cnr.it/ICSOFT2007_final.pdf |date=2011-04-29 }}'', [http://dblp.uni-trier.de/db/conf/icsoft/icsoft2007-1.html ICSOFT 2007], pp. 163-170</ref> In this vein, languages used in computing that have a different goal than expressing computer programs are generically designated computer languages. For instance, markup languages are sometimes referred to as computer languages to emphasize that they are not meant to be used for programming.<ref>S.K. Bajpai, ''Introduction To Computers And C Programming'', New Age International, 2007, ISBN 81-224-1379-X, p. 346</ref> Another usage regards programming languages as theoretical constructs for programming abstract machines, and computer languages as the subset thereof that runs on physical computers, which have finite hardware resources.<ref>R. Narasimahan, Programming Languages and Computers: A Unified Metatheory, pp. 189--247 in Franz Alt, Morris Rubinoff (eds.) Advances in computers, Volume 8, Academic Press, 1994, ISBN 012012108, p.215: "[...] the model [...] for computer languages differs from that [...] for programming languages in only two respects. In a computer language, there are only finitely many names--or registers--which can assume only finitely many values--or states--and these states are not further distinguished in terms of any other attributes. [author's footnote:] This may sound like a truism but its implications are far reaching. For example, it would imply that any model for programming languages, by fixing certain of its parameters or features, should be reducible in a natural way to a model for computer languages."</ref> [[John C. Reynolds]] emphasizes that [[formal specification]] languages are just as much programming languages as are the languages intended for execution. He also argues that textual and even graphical input formats that affect the behavior of a computer are programming languages, despite the fact they are commonly not Turing-complete, and remarks that ignorance of programming language concepts is the reason for many flaws in input formats.<ref>John C. Reynolds, ''Some thoughts on teaching programming and programming languages'', [[SIGPLAN]] Notices, Volume 43, Issue 11, November 2008, p.109</ref> == History == {{main|History of programming languages|Programming language generations}} === Early developments === The first programming languages designed to communicate instructions to a computer were written in the 1950s. An early [[high-level programming language]] to be designed for a computer was [[Plankalkül]], developed for the German [[Z3 (computer)|Z3]] by [[Konrad Zuse]] between 1943 and 1945. However, it was not implemented until 1998 and 2000.<ref>[[Raúl Rojas|Rojas, Raúl]], et al. (2000). "Plankalkül: The First High-Level Programming Language and its Implementation". Institut für Informatik, Freie Universität Berlin, Technical Report B-3/2000. [http://www.zib.de/zuse/Inhalt/Programme/Plankalkuel/Plankalkuel-Report/Plankalkuel-Report.htm (full text)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018204625/http://www.zib.de/zuse/Inhalt/Programme/Plankalkuel/Plankalkuel-Report/Plankalkuel-Report.htm |date=2014-10-18 }}</ref> [[John Mauchly]]'s [[Short Code (computer language)|Short Code]], proposed in 1949, was one of the first high-level languages ever developed for an [[electronic computer]].<ref name="Sebesta">Sebesta, W.S Concepts of Programming languages. 2006;M6 14:18 pp.44. ISBN 0-321-33025-0</ref> Unlike [[machine code]], Short Code statements represented mathematical expressions in understandable form. However, the program had to be translated into [[machine code]] every time it ran, making the process much slower than running the equivalent machine code. [[ឯកសារ:Manchester Mark2.jpg|រូបភាពតូច|300px|The [[Manchester Mark 1]] ran programs written in [[Autocode]] from 1952.]] At the [[University of Manchester]], [[Alick Glennie]] developed [[Autocode]] in the early 1950s. A [[high-level programming language|programming language]], it used a [[compiler]] to automatically convert the language into machine code. The first code and compiler was developed in 1952 for the [[Manchester Mark 1|Mark 1]] computer at the University of Manchester and is considered to be the first [[compiler|compiled]] high-level programming language.<ref>{{Cite journal |last=Knuth|first=Donald E.|last2=Pardo|first2=Luis Trabb|title=Early development of programming languages|journal=Encyclopedia of Computer Science and Technology|volume=7|pages=419–493|publisher=Marcel Dekker |postscript=<!--None-->}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=kpYX_lNI0VMC|title=Digitized: The Science of Computers and how it Shapes Our World|author=Peter J. Bentley|year=2012|publisher=Oxford University Press|page=87}}</ref> The second autocode was developed for the Mark 1 by [[Tony Brooker|R. A. Brooker]] in 1954 and was called the "Mark 1 Autocode". Brooker also developed an autocode for the [[Ferranti Mercury]] in the 1950s in conjunction with the University of Manchester. The version for the [[EDSAC|EDSAC 2]] was devised by [[D. F. Hartley]] of [[University of Cambridge Mathematical Laboratory]] in 1961. Known as EDSAC 2 Autocode, it was a straight development from Mercury Autocode adapted for local circumstances, and was noted for its object code optimisation and source-language diagnostics which were advanced for the time. A contemporary but separate thread of development, [[Atlas Autocode]] was developed for the University of Manchester [[Atlas Computer (Manchester)|Atlas 1]] machine. Another early programming language was devised by [[Grace Hopper]] in the US, called [[FLOW-MATIC]]. It was developed for the [[UNIVAC I]] at [[Remington Rand]] during the period from 1955 until 1959. Hopper found that business data processing customers were uncomfortable with mathematical notation, and in early 1955, she and her team wrote a specification for an [[English language|English]] programming language and implemented a prototype.<ref>Hopper (1978) p.&nbsp;16.</ref> The FLOW-MATIC compiler became publicly available in early 1958 and was substantially complete in 1959.<ref>Sammet (1969) p.&nbsp;316</ref> Flow-Matic was a major influence in the design of [[COBOL]], since only it and its direct descendent [[AIMACO]] were in actual use at the time.<ref>Sammet (1978) p.&nbsp;204.</ref> The language [[Fortran]] was developed at IBM in the mid '50s, and became the first widely used high-level general purpose programming language. === Refinement === The period from the 1960s to the late 1970s brought the development of the major language paradigms now in use, though many aspects were refinements of ideas in the very first [[Third-generation programming language]]s: * [[APL (programming language)|APL]] introduced ''[[array programming]]'' and influenced [[functional programming]].<ref>Richard L. Wexelblat: ''History of Programming Languages'', Academic Press, 1981, chapter XIV.</ref> * [[PL/I]], originally called NPL, was designed in the early 1960s to incorporate the best ideas from FORTRAN and COBOL with block structures taken from ALGOL. * In the 1960s, [[Simula]] was the first language designed to support ''[[object-oriented programming]]''; in the mid-1970s, [[Smalltalk]] followed with the first "purely" object-oriented language. * [[C (programming language)|C]] was developed between 1969 and 1973 as a ''[[system programming]]'' language, and remains popular.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.berkeley.edu/~flab/languages.html|author=François Labelle|title=Programming Language Usage Graph|work=[[SourceForge]]|accessdate=21 June 2006|archivedate=17 មិថុនា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060617055109/http://www.cs.berkeley.edu/%7Eflab/languages.html|url-status=dead}}. This comparison analyzes trends in number of projects hosted by a popular community programming repository. During most years of the comparison, C leads by a considerable margin; in 2006, Java overtakes C, but the combination of C/C++ still leads considerably.</ref> * [[Prolog]], designed in 1972, was the first ''[[logic programming]]'' language. * In 1978, [[ML (programming language)|ML]] built a polymorphic type system on top of Lisp, pioneering ''[[Type system|statically typed]] [[functional programming]]'' languages. Each of these languages spawned an entire family of descendants, and most modern languages count at least one of them in their ancestry. The 1960s and 1970s also saw considerable debate over the merits of ''[[structured programming]]'', and whether programming languages should be designed to support it.<ref>{{cite journal|title=The Semicolon Wars|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_july-august-2006_94_4/page/n12|journal=American Scientist|first1=Brian|last1=Hayes|volume=94|issue=4|year=2006|pages=299–303}}</ref> [[Edsger W. Dijkstra|Edsger Dijkstra]], in a famous 1968 letter published in the [[Communications of the ACM]], argued that [[Goto|GOTO]] statements should be eliminated from all "higher level" programming languages.<ref>{{cite journal|last=Dijkstra|first=Edsger W.|authorlink=Edsger Dijkstra|title=Go To Statement Considered Harmful|journal=Communications of the ACM|volume=11|issue=3|date=March 1968|pages=147–148|url=http://www.acm.org/classics/oct95/|accessdate=29 June 2006|doi=10.1145/362929.362947|archive-date=3 កក្កដា 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703050443/http://www.acm.org/classics/oct95/|dead-url=yes}}</ref> The 1960s and 1970s also saw expansion of techniques that reduced the footprint of a program as well as improved productivity of the programmer and user. The [[Computer programming in the punch card era|card deck]] for an early [[Fourth-generation programming language|4GL]] was a lot smaller for the same functionality expressed in a [[Third-generation programming language|3GL deck]]. === Consolidation and growth === [[ឯកសារ:Bangalore India Tech books for sale IMG 5261.jpg|រូបភាពតូច|240px|ស្តាំ|A selection of textbooks that teach programming, in languages both popular and obscure. These are only a few of the thousands of programming languages and dialects that have been designed in history.]] The 1980s were years of relative consolidation. [[C++]] combined object-oriented and systems programming. The United States government standardized [[Ada (programming language)|Ada]], a systems programming language derived from [[Pascal (programming language)|Pascal]] and intended for use by defense contractors. In Japan and elsewhere, vast sums were spent investigating so-called [[Fifth-generation programming language|"fifth generation" languages]] that incorporated logic programming constructs.<ref>Tetsuro Fujise, Takashi Chikayama, Kazuaki Rokusawa, Akihiko Nakase (December 1994). "KLIC: A Portable Implementation of KL1" ''Proc. of FGCS '94, ICOT'' Tokyo, December 1994. http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/HomePage-E.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925132105/http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/HomePage-E.html |date=2006-09-25 }} KLIC is a portable implementation of a concurrent logic programming language [[KL1]].</ref> The functional languages community moved to standardize [[ML (programming language)|ML]] and Lisp. Rather than inventing new paradigms, all of these movements elaborated upon the ideas invented in the previous decade. One important trend in language design for programming large-scale systems during the 1980s was an increased focus on the use of ''modules'', or large-scale organizational units of code. [[Modula-2]], Ada, and ML all developed notable module systems in the 1980s, although other languages, such as [[PL/I]], already had extensive support for modular programming. Module systems were often wedded to [[generic programming]] constructs.<ref>{{cite web|author=Jim Bender|url=http://readscheme.org/modules/|title=Mini-Bibliography on Modules for Functional Programming Languages|work=ReadScheme.org|accessdate=27 September 2006|date=15 March 2004|archivedate=24 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060924085057/http://readscheme.org/modules/|url-status=dead}}</ref> The rapid growth of the [[Internet]] in the mid-1990s created opportunities for new languages. [[Perl]], originally a Unix scripting tool first released in 1987, became common in dynamic [[website]]s. [[Java (programming language)|Java]] came to be used for server-side programming, and bytecode virtual machines became popular again in commercial settings with their promise of "[[Write once, run anywhere]]" ([[UCSD Pascal]] had been popular for a time in the early 1980s). These developments were not fundamentally novel, rather they were refinements to existing languages and paradigms, and largely based on the C family of programming languages. Programming language evolution continues, in both industry and research. Current directions include security and reliability verification, new kinds of modularity ([[mixin]]s, [[Delegation (programming)|delegates]], [[aspect-oriented programming|aspects]]), and database integration such as Microsoft's [[Language Integrated Query|LINQ]]. The [[Fourth-generation programming language|4GLs]] are examples of languages which are domain-specific, such as [[SQL]], which manipulates and returns [[set (computer science)|sets]] of data rather than the scalar values which are canonical to most programming languages. [[Perl]], for example, with its '[[here document]]' can hold multiple 4GL programs, as well as multiple JavaScript programs, in part of its own perl code and use variable interpolation in the 'here document' to support multi-language programming.<ref>Wall, ''Programming Perl'' ISBN 0-596-00027-8 p. 66</ref> == Elements == All programming languages have some [[language primitive|primitive]] building blocks for the description of data and the processes or transformations applied to them (like the addition of two numbers or the selection of an item from a collection). These primitives are defined by syntactic and semantic rules which describe their structure and meaning respectively. === Syntax === [[ឯកសារ:Python add5 parse.png|រូបភាពតូច|ស្តាំ|367px|[[Parse tree]] of Python code with inset tokenization]] [[ឯកសារ:Python add5 syntax.svg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|292px|[[Syntax highlighting]] is often used to aid programmers in recognizing elements of source code. The language above is [[Python (programming language)|Python]].]] {{Main|Syntax (programming languages)}} A programming language's surface form is known as its [[syntax (programming languages)|syntax]]. Most programming languages are purely textual; they use sequences of text including words, numbers, and punctuation, much like written natural languages. On the other hand, there are some programming languages which are more [[visual programming language|graphical]] in nature, using visual relationships between symbols to specify a program. The syntax of a language describes the possible combinations of symbols that form a syntactically correct program. The meaning given to a combination of symbols is handled by semantics (either [[Formal semantics of programming languages|formal]] or hard-coded in a [[Reference implementation (computing)|reference implementation]]). Since most languages are textual, this article discusses textual syntax. Programming language syntax is usually defined using a combination of [[regular expression]]s (for [[lexical analysis|lexical]] structure) and [[Backus–Naur Form]] (for [[context-free grammar|grammatical]] structure). Below is a simple grammar, based on [[Lisp (programming language)|Lisp]]: <syntaxhighlight lang="bnf"> expression ::= atom | list atom ::= number | symbol number ::= [+-]?['0'-'9']+ symbol ::= ['A'-'Z''a'-'z'].* list ::= '(' expression* ')' </syntaxhighlight> This grammar specifies the following: * an ''expression'' is either an ''atom'' or a ''list''; * an ''atom'' is either a ''number'' or a ''symbol''; * a ''number'' is an unbroken sequence of one or more decimal digits, optionally preceded by a plus or minus sign; * a ''symbol'' is a letter followed by zero or more of any characters (excluding whitespace); and * a ''list'' is a matched pair of parentheses, with zero or more ''expressions'' inside it. The following are examples of well-formed token sequences in this grammar: <code>12345</code>, <code>()</code> and <code>(a b c232 (1))</code>. Not all syntactically correct programs are semantically correct. Many syntactically correct programs are nonetheless ill-formed, per the language's rules; and may (depending on the language specification and the soundness of the implementation) result in an error on translation or execution. In some cases, such programs may exhibit [[undefined behavior]]. Even when a program is well-defined within a language, it may still have a meaning that is not intended by the person who wrote it. Using [[natural language]] as an example, it may not be possible to assign a meaning to a grammatically correct sentence or the sentence may be false: * "[[Colorless green ideas sleep furiously]]." is grammatically well-formed but has no generally accepted meaning. * "John is a married bachelor." is grammatically well-formed but expresses a meaning that cannot be true. The following C language fragment is syntactically correct, but performs operations that are not semantically defined (the operation <tt>*p >> 4</tt> has no meaning for a value having a complex type and <tt>p->im</tt> is not defined because the value of <tt>p</tt> is the [[pointer (computer programming)|null pointer]]): <syntaxhighlight lang="c"> complex *p = NULL; complex abs_p = sqrt(*p >> 4 + p->im); </syntaxhighlight> If the [[type declaration]] on the first line were omitted, the program would trigger an error on compilation, as the variable "p" would not be defined. But the program would still be syntactically correct, since type declarations provide only semantic information. The grammar needed to specify a programming language can be classified by its position in the [[Chomsky hierarchy]]. The syntax of most programming languages can be specified using a Type-2 grammar, i.e., they are [[context-free grammar]]s.<ref>{{cite book|author=Michael Sipser|year=1996|title=[[Introduction to the Theory of Computation]]|publisher=PWS Publishing|isbn=0-534-94728-X |authorlink=Michael Sipser}} Section 2.2: Pushdown Automata, pp.101–114.</ref> Some languages, including Perl and Lisp, contain constructs that allow execution during the parsing phase. Languages that have constructs that allow the programmer to alter the behavior of the parser make syntax analysis an [[undecidable problem]], and generally blur the distinction between parsing and execution.<ref>Jeffrey Kegler, "[http://www.jeffreykegler.com/Home/perl-and-undecidability Perl and Undecidability] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817183115/http://www.jeffreykegler.com/Home/perl-and-undecidability |date=2009-08-17 }}", ''The Perl Review''. Papers 2 and 3 prove, using respectively [[Rice's theorem]] and direct reduction to the [[halting problem]], that the parsing of Perl programs is in general undecidable.</ref> In contrast to [[Lisp macro|Lisp's macro system]] and Perl's <code>BEGIN</code> blocks, which may contain general computations, C macros are merely string replacements, and do not require code execution.<ref>Marty Hall, 1995, [http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.html Lecture Notes: Macros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806054148/http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.html |date=2013-08-06 }}, [[PostScript]] [http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.ps version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000817211709/http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.ps |date=2000-08-17 }}</ref> === Semantics === The term [[Semantics#Computer science|Semantics]] refers to the meaning of languages, as opposed to their form ([[#Syntax|syntax]]). ==== Static semantics ==== The static semantics defines restrictions on the structure of valid texts that are hard or impossible to express in standard syntactic formalisms.<ref name="Aaby 2004"/> For compiled languages, static semantics essentially include those semantic rules that can be checked at compile time. Examples include checking that every [[identifier]] is declared before it is used (in languages that require such declarations) or that the labels on the arms of a [[case statement]] are distinct.<ref>Michael Lee Scott, ''Programming language pragmatics'', Edition 2, Morgan Kaufmann, 2006, ISBN 0-12-633951-1, p. 18–19</ref> Many important restrictions of this type, like checking that identifiers are used in the appropriate context (e.g. not adding an integer to a function name), or that [[subroutine]] calls have the appropriate number and type of arguments, can be enforced by defining them as rules in a [[logic]] called a [[type system]]. Other forms of [[static code analysis|static analyses]] like [[data flow analysis]] may also be part of static semantics. Newer programming languages like [[Java (programming language)|Java]] and [[C Sharp (programming language)|C#]] have [[definite assignment analysis]], a form of data flow analysis, as part of their static semantics. ==== Dynamic semantics ==== {{main|Semantics of programming languages}} Once data has been specified, the machine must be instructed to perform operations on the data. For example, the semantics may define the [[evaluation strategy|strategy]] by which expressions are evaluated to values, or the manner in which [[control flow|control structures]] conditionally execute [[Statement (computer science)|statements]]. The ''dynamic semantics'' (also known as ''execution semantics'') of a language defines how and when the various constructs of a language should produce a program behavior. There are many ways of defining execution semantics. Natural language is often used to specify the execution semantics of languages commonly used in practice. A significant amount of academic research went into [[formal semantics of programming languages]], which allow execution semantics to be specified in a formal manner. Results from this field of research have seen limited application to programming language design and implementation outside academia. ==== Type system ==== {{Main|Data type|Type system|Type safety}} A type system defines how a programming language classifies values and expressions into ''types'', how it can manipulate those types and how they interact. The goal of a type system is to verify and usually enforce a certain level of correctness in programs written in that language by detecting certain incorrect operations. Any [[Decidability (logic)|decidable]] type system involves a trade-off: while it rejects many incorrect programs, it can also prohibit some correct, albeit unusual programs. In order to bypass this downside, a number of languages have ''type loopholes'', usually unchecked [[Type conversion#Explicit type conversion|casts]] that may be used by the programmer to explicitly allow a normally disallowed operation between different types. In most typed languages, the type system is used only to [[type checking|type check]] programs, but a number of languages, usually functional ones, [[type inference|infer types]], relieving the programmer from the need to write type annotations. The formal design and study of type systems is known as ''[[type theory]]''. ===== Typed versus untyped languages ===== A language is ''typed'' if the specification of every operation defines types of data to which the operation is applicable, with the implication that it is not applicable to other types.<ref name="typing">{{cite web|url=http://www.acooke.org/comp-lang.html|author=Andrew Cooke|title=Introduction To Computer Languages|accessdate=13 July 2012|archivedate=15 សីហា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815140215/http://www.acooke.org/comp-lang.html|url-status=dead}}</ref> For example, the data represented by "<code>this text between the quotes</code>" is a [[String literal|string]]. In most programming languages, dividing a number by a string has no meaning; most modern programming languages will therefore reject any program attempting to perform such an operation. In some languages the meaningless operation will be detected when the program is compiled ("static" type checking), and rejected by the compiler; while in others, it will be detected when the program is run ("dynamic" type checking), resulting in a run-time [[Exception handling|exception]]. A special case of typed languages are the ''single-type'' languages. These are often scripting or markup languages, such as [[REXX]] or [[Standard Generalized Markup Language|SGML]], and have only one data type—most commonly character strings which are used for both symbolic and numeric data. In contrast, an ''untyped language'', such as most [[assembly language]]s, allows any operation to be performed on any data, which are generally considered to be sequences of bits of various lengths.<ref name="typing"/> High-level languages which are untyped include [[BCPL]] and some varieties of [[Forth (programming language)|Forth]]. In practice, while few languages are considered typed from the point of view of [[type theory]] (verifying or rejecting ''all'' operations), most modern languages offer a degree of typing.<ref name="typing"/> Many production languages provide means to bypass or subvert the type system, trading type-safety for finer control over the program's execution (see [[Type conversion#Explicit type conversion|casting]]). ===== Static versus dynamic typing ===== In ''[[Type system|static typing]]'', all expressions have their types determined prior to when the program is executed, typically at compile-time. For example, 1 and (2+2) are integer expressions; they cannot be passed to a function that expects a string, or stored in a variable that is defined to hold dates.<ref name="typing"/> Statically typed languages can be either ''[[Manifest typing|manifestly typed]]'' or ''[[Type inference|type-inferred]]''. In the first case, the programmer must explicitly write types at certain textual positions (for example, at variable [[declaration (computer science)|declarations]]). In the second case, the compiler ''infers'' the types of expressions and declarations based on context. Most mainstream statically typed languages, such as [[C++]], [[C Sharp (programming language)|C#]] and [[Java (programming language)|Java]], are manifestly typed. Complete type inference has traditionally been associated with less mainstream languages, such as [[Haskell (programming language)|Haskell]] and [[ML (programming language)|ML]]. However, many manifestly typed languages support partial type inference; for example, [[Java (programming language)|Java]] and [[C Sharp (programming language)|C#]] both infer types in certain limited cases.<ref>Specifically, instantiations of [[generic programming|generic]] types are inferred for certain expression forms. Type inference in Generic Java—the research language that provided the basis for Java 1.5's bounded [[polymorphism in object-oriented programming|parametric polymorphism]] extensions—is discussed in two informal manuscripts from the Types mailing list: [http://www.seas.upenn.edu/~sweirich/types/archive/1999-2003/msg00849.html Generic Java type inference is unsound] ([[Alan Jeffrey]], 17 December 2001) and [http://www.seas.upenn.edu/~sweirich/types/archive/1999-2003/msg00921.html Sound Generic Java type inference] ([[Martin Odersky]], 15 January 2002). C#'s type system is similar to Java's, and uses a similar partial type inference scheme.</ref> ''[[Type system|Dynamic typing]]'', also called ''latent typing'', determines the type-safety of operations at run time; in other words, types are associated with ''run-time values'' rather than ''textual expressions''.<ref name="typing"/> As with type-inferred languages, dynamically typed languages do not require the programmer to write explicit type annotations on expressions. Among other things, this may permit a single variable to refer to values of different types at different points in the program execution. However, type [[Software bug|errors]] cannot be automatically detected until a piece of code is actually executed, potentially making [[debugging]] more difficult. [[Lisp (programming language)|Lisp]], [[Perl]], [[Python (programming language)|Python]], [[JavaScript]], and [[Ruby (programming language)|Ruby]] are dynamically typed. ===== Weak and strong typing ===== ''[[Weak typing]]'' allows a value of one type to be treated as another, for example treating a [[String (computer science)|string]] as a number.<ref name="typing"/> This can occasionally be useful, but it can also allow some kinds of program faults to go undetected at [[compile time]] and even at [[Run time (program lifecycle phase)|run time]]. ''[[Strongly typed programming language|Strong typing]]'' prevents the above. An attempt to perform an operation on the wrong type of value raises an error.<ref name="typing"/> Strongly typed languages are often termed ''type-safe'' or ''[[type safety|safe]]''. An alternative definition for "weakly typed" refers to languages, such as [[Perl]] and [[JavaScript]], which permit a large number of implicit type conversions. In JavaScript, for example, the expression <code>2 * x</code> implicitly converts <code>x</code> to a number, and this conversion succeeds even if <code>x</code> is <code>null</code>, <code>undefined</code>, an <code>Array</code>, or a string of letters. Such implicit conversions are often useful, but they can mask programming errors. ''Strong'' and ''static'' are now generally considered orthogonal concepts, but usage in the literature differs. Some use the term ''strongly typed'' to mean ''strongly, statically typed'', or, even more confusingly, to mean simply ''statically typed''. Thus [[C (programming language)|C]] has been called both strongly typed and weakly, statically typed.<ref>{{cite web|url=http://www.schemers.org/Documents/Standards/R5RS/HTML/r5rs-Z-H-4.html|title=Revised Report on the Algorithmic Language Scheme|date=20 February 1998|accessdate=9 June 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citeseer.ist.psu.edu/cardelli85understanding.html|title=On Understanding Types, Data Abstraction, and Polymorphism|author=[[Luca Cardelli]] and [[Peter Wegner]]|work=Manuscript (1985)|accessdate=9 June 2006|archivedate=19 មិថុនា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060619072646/http://citeseer.ist.psu.edu/cardelli85understanding.html|url-status=dead}}</ref> It may seem odd to some professional programmers that C could be "weakly, statically typed". However, notice that the use of the generic pointer, the '''void*''' pointer, does allow for casting of pointers to other pointers without needing to do an explicit cast. This is extremely similar to somehow casting an array of bytes to any kind of datatype in C without using an explicit cast, such as <code>(int)</code> or <code>(char)</code>. === Standard library and run-time system === {{main|Standard library}} Most programming languages have an associated core [[Library (computing)|library]] (sometimes known as the 'standard library', especially if it is included as part of the published language standard), which is conventionally made available by all implementations of the language. Core libraries typically include definitions for commonly used algorithms, data structures, and mechanisms for input and output. A language's core library is often treated as part of the language by its users, although the designers may have treated it as a separate entity. Many language specifications define a core that must be made available in all implementations, and in the case of standardized languages this core library may be required. The line between a language and its core library therefore differs from language to language. Indeed, some languages are designed so that the meanings of certain syntactic constructs cannot even be described without referring to the core library. For example, in [[Java (programming language)|Java]], a string literal is defined as an instance of the <tt>java.lang.String</tt> class; similarly, in [[Smalltalk]], an [[anonymous function]] expression (a "block") constructs an instance of the library's <tt>BlockContext</tt> class. Conversely, [[Scheme (programming language)|Scheme]] contains multiple coherent subsets that suffice to construct the rest of the language as library macros, and so the language designers do not even bother to say which portions of the language must be implemented as language constructs, and which must be implemented as parts of a library. == Design and implementation == Programming languages share properties with natural languages related to their purpose as vehicles for communication, having a syntactic form separate from its semantics, and showing ''language families'' of related languages branching one from another.<ref name="Fischer">Steven R. Fischer, ''A history of language'', Reaktion Books, 2003, ISBN 1-86189-080-X, p. 205</ref><ref name="levenez">{{cite web|author=Éric Lévénez|title=Computer Languages History|year=2011|url=http://www.levenez.com/lang/}}</ref> But as artificial constructs, they also differ in fundamental ways from languages that have evolved through usage. A significant difference is that a programming language can be fully described and studied in its entirety, since it has a precise and finite definition.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.cornell.edu/info/Projects/Nuprl/cs611/fall94notes/cn2/subsection3_1_3.html|author=Jing Huang|title=Artificial Language vs. Natural Language|access-date=2014-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903084542/http://www.cs.cornell.edu/info/Projects/Nuprl/cs611/fall94notes/cn2/subsection3_1_3.html|archive-date=2009-09-03|url-status=dead}}</ref> By contrast, natural languages have changing meanings given by their users in different communities. While [[constructed languages]] are also artificial languages designed from the ground up with a specific purpose, they lack the precise and complete semantic definition that a programming language has. Many programming languages have been designed from scratch, altered to meet new needs, and combined with other languages. Many have eventually fallen into disuse. Although there have been attempts to design one "universal" programming language that serves all purposes, all of them have failed to be generally accepted as filling this role.<ref>IBM in first publishing PL/I, for example, rather ambitiously titled its manual ''The universal programming language PL/I'' (IBM Library; 1966). The title reflected IBM's goals for unlimited subsetting capability: ''PL/I is designed in such a way that one can isolate subsets from it satisfying the requirements of particular applications.'' ({{cite web|url=http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=PL/I&oldid=19175|title=PL/I|work=Encyclopedia of Mathematics|accessdate=29 June 2006|archivedate=26 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426010947/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=PL%2FI&oldid=19175|url-status=dead}}). [[Ada (programming language)|Ada]] and [[UNCOL]] had similar early goals.</ref> The need for diverse programming languages arises from the diversity of contexts in which languages are used: * Programs range from tiny scripts written by individual hobbyists to huge systems written by hundreds of [[programmer]]s. * Programmers range in expertise from novices who need simplicity above all else, to experts who may be comfortable with considerable complexity. * Programs must balance speed, size, and simplicity on systems ranging from [[microcontroller]]s to [[supercomputer]]s. * Programs may be written once and not change for generations, or they may undergo continual modification. * Finally, programmers may simply differ in their tastes: they may be accustomed to discussing problems and expressing them in a particular language. One common trend in the development of programming languages has been to add more ability to solve problems using a higher level of [[Abstraction (computer science)|abstraction]]. The earliest programming languages were tied very closely to the underlying hardware of the computer. As new programming languages have developed, features have been added that let programmers express ideas that are more remote from simple translation into underlying hardware instructions. Because programmers are less tied to the complexity of the computer, their programs can do more computing with less effort from the programmer. This lets them write more functionality per time unit.<ref>Frederick P. Brooks, Jr.: ''The Mythical Man-Month,'' Addison-Wesley, 1982, pp. 93-94</ref> [[Natural language processing|Natural language processors]] have been proposed as a way to eliminate the need for a specialized language for programming. However, this goal remains distant and its benefits are open to debate. [[Edsger W. Dijkstra]] took the position that the use of a formal language is essential to prevent the introduction of meaningless constructs, and dismissed natural language programming as "foolish".<ref>Dijkstra, Edsger W. [http://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD06xx/EWD667.html On the foolishness of "natural language programming."] EWD667.</ref> [[Alan Perlis]] was similarly dismissive of the idea.<ref>{{cite web|last=Perlis|first=Alan|url=http://www-pu.informatik.uni-tuebingen.de/users/klaeren/epigrams.html|title=Epigrams on Programming|work=SIGPLAN Notices Vol. 17, No. 9|date=September 1982|pages=7–13|access-date=2014-03-20|archivedate=1999-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990117034445/http://www-pu.informatik.uni-tuebingen.de/users/klaeren/epigrams.html|url-status=dead}}</ref> Hybrid approaches have been taken in [[Structured English]] and [[SQL]]. A language's designers and users must construct a number of artifacts that govern and enable the practice of programming. The most important of these artifacts are the language ''specification'' and ''implementation''. === Specification === {{Main|Programming language specification}} The '''specification''' of a programming language is intended to provide a definition that the language [[programmer|users]] and the [[programming language implementation|implementors]] can use to determine whether the behavior of a [[computer program|program]] is correct, given its [[source code]]. A programming language specification can take several forms, including the following: * An explicit definition of the syntax, static semantics, and execution semantics of the language. While syntax is commonly specified using a formal grammar, semantic definitions may be written in [[natural language]] (e.g., as in the [[C (programming language)|C language]]), or a [[formal semantics of programming languages|formal semantics]] (e.g., as in [[Standard ML]]<ref>{{cite book|last=Milner|first=R.|authorlink=Robin Milner|coauthors=[[Mads Tofte|M. Tofte]], [[Robert Harper (computer scientist)|R. Harper]] and D. MacQueen.|title=The Definition of Standard ML (Revised)|publisher=MIT Press|year=1997|isbn=0-262-63181-4}}</ref> and [[Scheme (programming language)|Scheme]]<ref>{{cite web|first=Richard |last=Kelsey|coauthors=William Clinger and Jonathan Rees|title=Section 7.2 Formal semantics|work=Revised⁵ Report on the Algorithmic Language Scheme|url=http://www.schemers.org/Documents/Standards/R5RS/HTML/r5rs-Z-H-10.html#%_sec_7.2|date=February 1998|accessdate=9 June 2006}}</ref> specifications). * A description of the behavior of a [[compiler|translator]] for the language (e.g., the [[C++]] and [[Fortran]] specifications). The syntax and semantics of the language have to be inferred from this description, which may be written in natural or a formal language. * A [[reference implementation|''reference'' or ''model'' implementation]], sometimes [[Meta-circular evaluator|written in the language being specified]] (e.g., [[Prolog]] or [[REXX|ANSI REXX]]<ref>[[American National Standards Institute|ANSI]] — Programming Language Rexx, X3-274.1996</ref>). The syntax and semantics of the language are explicit in the behavior of the reference implementation. === Implementation === {{Main|Programming language implementation}} An '''implementation''' of a programming language provides a way to execute that program on one or more configurations of hardware and software. There are, broadly, two approaches to programming language implementation: ''[[compiler|compilation]]'' and ''[[interpreter (computing)|interpretation]]''. It is generally possible to implement a language using either technique. The output of a [[compiler]] may be executed by hardware or a program called an interpreter. In some implementations that make use of the interpreter approach there is no distinct boundary between compiling and interpreting. For instance, some implementations of [[BASIC]] compile and then execute the source a line at a time. Programs that are executed directly on the hardware usually run several orders of magnitude faster than those that are interpreted in software.{{Citation needed|date=October 2008}} One technique for improving the performance of interpreted programs is [[just-in-time compilation]]. Here the [[virtual machine]], just before execution, translates the blocks of [[bytecode]] which are going to be used to machine code, for direct execution on the hardware. == Usage == Thousands of different programming languages have been created, mainly in the computing field.<ref>{{cite web|accessdate=1 June 2009|url=http://hopl.murdoch.edu.au/|title=HOPL: an interactive Roster of Programming Languages|publisher=[[Murdoch University]]|location=Australia|quote=This site lists 8512 languages.|archivedate=20 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220044217/http://hopl.murdoch.edu.au/|url-status=dead}}</ref> Programming languages differ from most other forms of human expression in that they require a greater degree of precision and completeness. When using a natural language to communicate with other people, human authors and speakers can be ambiguous and make small errors, and still expect their intent to be understood. However, figuratively speaking, computers "do exactly what they are told to do", and cannot "understand" what code the programmer intended to write. The combination of the language definition, a program, and the program's inputs must fully specify the external behavior that occurs when the program is executed, within the domain of control of that program. On the other hand, ideas about an algorithm can be communicated to humans without the precision required for execution by using [[pseudocode]], which interleaves natural language with code written in a programming language. A programming language provides a structured mechanism for defining pieces of data, and the operations or transformations that may be carried out automatically on that data. A [[programmer]] uses the [[Abstraction (computer science)|abstractions]] present in the language to represent the concepts involved in a computation. These concepts are represented as a collection of the simplest elements available (called [[language primitive|primitives]]).<ref>{{cite web|url=http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-10.html|title=Structure and Interpretation of Computer Programs|author=Abelson, Sussman, and Sussman|accessdate=3 March 2009|archivedate=26 កុម្ភៈ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226050622/http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-10.html|url-status=dead}}</ref> ''[[Computer Programming|Programming]]'' is the process by which programmers combine these primitives to compose new programs, or adapt existing ones to new uses or a changing environment. Programs for a computer might be [[Execution (computing)|executed]] in a [[Batch processing|batch process]] without human interaction, or a user might type [[Command (computing)|commands]] in an [[Session (computer science)|interactive session]] of an [[Interpreter (computing)|interpreter]]. In this case the "commands" are simply programs, whose execution is chained together. When a language is used to give commands to a software application (such as a [[Unix shell]] or other [[command-line interface]]) it is called a [[scripting language]].{{Citation needed|date=March 2009}} === Measuring language usage === {{Main|Measuring programming language popularity}} It is difficult to determine which programming languages are most widely used, and what usage means varies by context. One language may occupy the greater number of programmer hours, a different one have more lines of code, and a third utilize the most CPU time. Some languages are very popular for particular kinds of applications. For example, [[COBOL]] is still strong in the corporate data center, often on large [[Mainframe computer|mainframes]];<ref>{{cite web | url = http://www.computerworld.com.au/article/319269/cobol_turns_50/ | title = COBOL turns 50 | date = 2009-09-21 | accessdate = 2013-10-19 | author = Georgina Swan | publisher = computerworld.com.au | archivedate = 2013-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131019181128/http://www.computerworld.com.au/article/319269/cobol_turns_50/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.developer.com/lang/other/7-myths-of-cobol-debunked.html | title = 7 Myths of COBOL Debunked | date = 2012-05-03 | accessdate = 2013-10-19 | author = Ed Airey | publisher = developer.com | archivedate = 2013-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131019171802/http://www.developer.com/lang/other/7-myths-of-cobol-debunked.html | url-status = dead }}</ref> [[Fortran]] in scientific and engineering applications; and [[C (programming language)|C]] in embedded applications and operating systems. Other languages are regularly used to write many different kinds of applications. Various methods of measuring language popularity, each subject to a different bias over what is measured, have been proposed: * counting the number of job advertisements that mention the language<ref>{{cite web|author=Nicholas Enticknap |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2007/09/11/226631/sslcomputer-weekly-it-salary-survey-finance-boom-drives-it-job.htm |title=SSL/Computer Weekly IT salary survey: finance boom drives IT job growth |publisher=Computerweekly.com |date= |accessdate=2013-06-14}}</ref> * the number of books sold that teach or describe the language<ref>{{cite web|url=http://radar.oreilly.com/archives/2006/08/programming_language_trends_1.html|title=Counting programming languages by book sales|publisher=Radar.oreilly.com|date=2 August 2006|accessdate=3 December 2010}}</ref> * estimates of the number of existing lines of code written in the language{{spaced ndash}} which may underestimate languages not often found in public searches<ref>Bieman, J.M.; Murdock, V., Finding code on the World Wide Web: a preliminary investigation, Proceedings First IEEE International Workshop on Source Code Analysis and Manipulation, 2001</ref> * counts of language references (i.e., to the name of the language) found using a web search engine. Combining and averaging information from various internet sites, langpop.com claims that in 2013 the ten most popular programming languages are (in descending order by overall popularity): [[C (programming language)|C]], [[Java (programming language)|Java]], [[PHP]], [[JavaScript]], [[C++]], [[Python (programming language)|Python]], [[Shell script|Shell]], [[Ruby (programming language)|Ruby]], [[Objective-C]] and [[C Sharp (programming language)|C#]].<ref>{{cite web|url=http://www.langpop.com/ |title=Programming Language Popularity |publisher=langpop.com |date=2013-10-25 |accessdate=2014-01-02}}</ref> == Taxonomies == {{details|Categorical list of programming languages}} There is no overarching classification scheme for programming languages. A given programming language does not usually have a single ancestor language. Languages commonly arise by combining the elements of several predecessor languages with new ideas in circulation at the time. Ideas that originate in one language will diffuse throughout a family of related languages, and then leap suddenly across familial gaps to appear in an entirely different family. The task is further complicated by the fact that languages can be classified along multiple axes. For example, Java is both an object-oriented language (because it encourages object-oriented organization) and a concurrent language (because it contains built-in constructs for running multiple [[Thread (computer science)|threads]] in parallel). [[Python (programming language)|Python]] is an object-oriented [[scripting language]]. In broad strokes, programming languages divide into ''[[programming paradigm]]s'' and a classification by ''intended domain of use,'' with [[general-purpose programming language]]s distinguished from [[domain-specific programming language]]s. Traditionally, programming languages have been regarded as describing computation in terms of imperative sentences, i.e. issuing commands. These are generally called [[imperative programming]] languages. A great deal of research in programming languages has been aimed at blurring the distinction between a program as a set of instructions and a program as an assertion about the desired answer, which is the main feature of [[declarative programming]].<ref>Carl A. Gunter, ''Semantics of Programming Languages: Structures and Techniques'', MIT Press, 1992, ISBN 0-262-57095-5, p. 1</ref> More refined paradigms include [[procedural programming]], [[object-oriented programming]], [[functional programming]], and [[logic programming]]; some languages are hybrids of paradigms or multi-paradigmatic. An [[assembly language]] is not so much a paradigm as a direct model of an underlying machine architecture. By purpose, programming languages might be considered general purpose, [[system programming language]]s, scripting languages, domain-specific languages, or concurrent/distributed languages (or a combination of these).<ref>{{cite web|url=http://tunes.org/wiki/programming_20languages.html|title=TUNES: Programming Languages|access-date=2014-03-20|archivedate=2007-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020203251/http://tunes.org/wiki/programming_20languages.html|url-status=dead}}</ref> Some general purpose languages were designed largely with educational goals.<ref>{{cite journal|last=Wirth|first=Niklaus|authorlink=Niklaus Wirth|title=Recollections about the development of Pascal|journal=Proc. 2nd [[SIGPLAN|ACM SIGPLAN]] conference on history of programming languages|pages=333–342|year=1993|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=155378|accessdate=30 June 2006|doi=10.1145/154766.155378|isbn=0-89791-570-4}}</ref> A programming language may also be classified by factors unrelated to programming paradigm. For instance, most programming languages use [[English language]] keywords, while [[Non-English-based programming languages|a minority do not]]. Other languages may be classified as being [[Esoteric programming language|deliberately esoteric]] or not. == See also == {{Div col}} * [[Comparison of programming languages (basic instructions)]] * [[Comparison of programming languages]] * [[Computer programming]] * [[Computer science]] and [[Outline of computer science]] * [[Educational programming language]] * [[Invariant based programming]] * [[Lists of programming languages]] * [[List of programming language researchers]] * [[Literate programming]] * [[Dialect (computing)]] * [[Programming language theory]] * [[Pseudocode]] * [[Scientific language]] * [[Software engineering]] and [[List of software engineering topics]] {{Div col end}} {{portal bar|Computer science|Computer programming}} == References == {{Reflist|30em}} == Further reading == {{see also|History of programming languages#Further reading{{!}}History of programming languages: Further reading}} {{refbegin|2}} * {{cite book|last1=Abelson|first1=Harold|authorlink1=Harold Abelson|last2=Sussman|first2=Gerald Jay|authorlink2=Gerald Jay Sussman|title=Structure and Interpretation of Computer Programs|url=http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-4.html|edition=2nd|year=1996|publisher=MIT Press}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309173822/https://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-4.html |date=2018-03-09 }} * [[Raphael Finkel]]: ''[http://www.nondot.org/sabre/Mirrored/AdvProgLangDesign/ Advanced Programming Language Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022141742/http://www.nondot.org/sabre/Mirrored/AdvProgLangDesign/ |date=2014-10-22 }}'', Addison Wesley 1995. * [[Daniel P. Friedman]], [[Mitchell Wand]], [[Christopher T. Haynes]]: ''[[Essentials of Programming Languages]]'', The MIT Press 2001. * Maurizio Gabbrielli and Simone Martini: "Programming Languages: Principles and Paradigms", Springer, 2010. * [[David Gelernter]], [[Suresh Jagannathan]]: ''Programming Linguistics'', [[The MIT Press]] 1990. * [[Ellis Horowitz]] (ed.): ''Programming Languages, a Grand Tour'' (3rd ed.), 1987. * Ellis Horowitz: ''Fundamentals of Programming Languages'', 1989. * [[Shriram Krishnamurthi]]: ''[[Programming Languages: Application and Interpretation]]'', [http://www.cs.brown.edu/~sk/Publications/Books/ProgLangs/ online publication]. * [[Bruce J. MacLennan]]: ''Principles of Programming Languages: Design, Evaluation, and Implementation'', [[Oxford University Press]] 1999. * [[John C. Mitchell]]: ''Concepts in Programming Languages'', [[Cambridge University Press]] 2002. * [[Benjamin C. Pierce]]: ''[[Types and Programming Languages]]'', The MIT Press 2002. * [[Terrence W. Pratt]] and [[Marvin V. Zelkowitz]]: ''Programming Languages: Design and Implementation'' (4th ed.), Prentice Hall 2000. * [[Peter H. Salus]]. ''Handbook of Programming Languages'' (4 vols.). Macmillan 1998. * [[Ravi Sethi]]: ''Programming Languages: Concepts and Constructs'', 2nd ed., [[Addison-Wesley]] 1996. * [[Michael L. Scott]]: ''Programming Language Pragmatics'', [[Morgan Kaufmann Publishers]] 2005. * [[Robert W. Sebesta]]: ''Concepts of Programming Languages'', 9th ed., Addison Wesley 2009. * [[Franklyn Turbak]] and [[David Gifford]] with [[Mark Sheldon]]: ''Design Concepts in Programming Languages'', The MIT Press 2009. * [[Peter Van Roy]] and [[Seif Haridi]]. ''[[Concepts, Techniques, and Models of Computer Programming]]'', The MIT Press 2004. * [[David A. Watt]]. ''Programming Language Concepts and Paradigms''. Prentice Hall 1990. * David A. Watt and [[Muffy Thomas]]. ''Programming Language Syntax and Semantics''. Prentice Hall 1991. * David A. Watt. ''Programming Language Processors''. Prentice Hall 1993. * David A. Watt. ''Programming Language Design Concepts''. John Wiley & Sons 2004. {{refend}} == External links == {{Sister project links|wikt=programming language|commons=Category:Programming languages|v=Programming languages|q=Programming languages|s=no|b=Subject:Computer programming languages}} * [http://www.99-bottles-of-beer.net/ 99 Bottles of Beer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209194347/http://99-bottles-of-beer.net/ |date=2010-02-09 }} A collection of implementations in many languages. * {{dmoz|Computers/Programming/Languages|Computer Programming Languages}} {{Programming language}} {{Programming languages}} {{Computer language}} {{DEFAULTSORT:Programming Language}} 7avrwg8qkuhb6xxkunmqu9p7aj178gx 0 28817 342224 342182 2026-10-24T05:47:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342224 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |url=https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=[https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink/page/65 65]–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |url=https://archive.org/details/turkeybeyondnati0000unse |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |url=https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=[https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit/page/27 27]}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |url=https://archive.org/details/isbn_9780761924081 |publisher=SAGE Publications |page=[https://archive.org/details/isbn_9780761924081/page/181 181]}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |url=https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=[https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb/page/17 17]}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |url=https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3 |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=[https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3/page/602 602]}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |url=https://archive.org/details/forgottenmillion0000unse |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ពួកក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីនពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ បានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារជាបន្តកន្ទុយគ្នា]]លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=Andrés R. |last2=Bubola |first2=Emma |date=10 October 2023 |title=What We Know About the Hamas Attack and Israel's Response |url=https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143358/https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១,៣០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ត្រូវបានបាញ់ឬចាប់សម្លាប់នៅក្នុងសហគមន៍នានាជិតព្រំដែនតំបន់ហ្កាហ្សា និងក្នុងកំឡុងពេល[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមហាស្រពតន្ត្រីណូវ៉ា|មហោស្រពតន្ត្រី]]មួយកំពុងប្រារព្ធ។ មនុស្សជាង ២០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា។<ref name="Gillett">{{cite news |last1=Gillett |first1=Francesca |date=8 October 2023 |title=How an Israel music festival turned into a nightmare after Hamas attack |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143208/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |agency=BBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបោសសម្អាតវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីខ្លួនហើយអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ច្រើនមហិមាមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប]]<ref>{{cite news |date=31 December 2023 |title=Israeli bombardment destroyed over 70% of Gaza homes: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423191214/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |archive-date=23 April 2024 |access-date=28 September 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> ហើយក៏បានវាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលដៅវាយកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ នេះគឺជាសង្គ្រាមលើកទីប្រាំក្នុង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក ហើយវានេះផងដែរបានក្លាយជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងចំណោម[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ផ្សេងៗ<ref>{{Cite web |last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=28 September 2026 |website=AP News }}</ref> ហើយក៏ជាការប៉ះទង្គិចយោធាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ផងដែរ ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |archive-date=23 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=AP News}}</ref> [[គណៈកម្មាធិការពិសេសដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការអនុវត្តរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិមនុស្ស|គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ព្រមទាំងអ្នកជំនាញ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ បានសន្និដ្ឋានថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយសារតែការបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងបរិមាណអ្នកបាត់បង់ជីវិតច្រើនជាងប្រមាណជាជនស៊ីវិលក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម។<ref>{{bulleted list| {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip" | {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=28 September 2026 |work=Guardian}} | {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |url-status=live }} | {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់|United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met }} | {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. }} | {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today }} | {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ|International Federation for Human Rights]] |access-date=28 September 2026 |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza }} | {{harvnb|B'Tselem|2025|p=86}}: "The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip."}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ បន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារលើអ៊ីស្រាអែល ដែលបានធ្វើឱ្យកើតជា[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤]] ឡើង ហើយនិងជាជម្លោះវាយប្រហារគ្នាដោយផ្ទាល់ដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសទាំងពីរ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|ចូលឈ្លានពាន]]ប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចក្រុមហេស្បុលឡា ដែលជាក្រុមកូនចៅរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Federman |first1=Josef |last2=Lee |first2=Matthew |last3=Sewell |first3=Abby |date=1 October 2024 |title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238 |access-date=28 September 2026 |work=Associated Press}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាថ្មីលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីល ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងទីតាំង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]] រហូតដល់ផ្ទុះកើតជា[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំ]]ឡើង។<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=Michael R. |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |access-date=28 September 2026 |website=WSJ }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំកំពូលរបស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]] និងបង្កផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] និង[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦]]។ ការវាយប្រហារទាំងនេះមានគោលបំណងបំផ្លាញកងយោធា កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ និងព្រមទាំងប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |last1=Jackson |first1=Lauren |last2=McCoy |first2=Lara |date=28 February 2026 |title=The United States and Israel Attack Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/briefing/us-israel-strike-iran.html |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|កសិកម្មអ៊ីស្រាអែល|ជីវិតសត្វព្រៃអ៊ីស្រាអែល|បញ្ជីរាយព្រៃប្រឹក្សានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | caption_align = center | total_width = 220 | image1 = Satellite image of Israel in January 2003.jpg | width1 = 727 | height1 = 1731 | image2 = Israel at night.jpg | width2 = 425 | height2 = 934 | footer = [[រូបភាពផ្កាយរណប]]នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងតំបន់ជុំវិញកំឡុងពេលថ្ងៃនិងយប់ }} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលស្ថិតនៅក្នុងអនុតំបន់[[ឡឺវ៉ង់]]នៃតំបន់[[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]]។ ប្រទេសនេះស្ថិតនៅចុងខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេសលីបង់នៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ីរីនៅភាគឦសាន ប្រទេសហ្សកដានីនិងវ៉េសប៊ែងនៅភាគខាងកើត និងប្រទេសអេហ្ស៊ីបព្រមទាំងដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅភាគនិរតី។ ប្រទេសនេះផងដែរស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៩|២៩°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៣៤|៣៤° ខាងជើង]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៤|៣៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៦|៣៦° ខាងកើត]]។ ទឹកដីអធិបតេយ្យនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (យោងតាមខ្សែព្រំដែនដែលបានកំណត់ក្នុង[[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] និងមិនរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧) គឺមានទំហំប្រមាណ ២០,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,០១៩ ម៉ាយការ៉េ) ដែលក្នុងនោះ ២ ភាគរយជាផ្ទៃទឹក។<ref name="cia">{{cite web |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |access-date=29 September 2026 |website=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ដោយសារតែប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានទម្រង់ទឹកដីរាងចង្អៀតខ្លាំង (ដោយមានទទឹងត្រឹមតែ ១០០ គីឡូម៉ែត្រនៅត្រង់ចំណុចធំទូលាយបំផុត បើធៀបនឹងប្រវែង ៤០០ គីឡូម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង) ហើយនេះជាមូលហេតុដែល[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេគឺមានទំហំធំជាងផ្ទៃដីប្រទេសរហូតដល់ទៅពីរដង។<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Gili |date=9 January 2012 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |archive-date=22 May 2020 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើតនិងកំពូលហ្កូឡានគឺមានទំហំ ២២,០៧២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,៥២២ ម៉ាយការ៉េ)<ref>{{cite web |date=11 September 2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004120711/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |archive-date=4 October 2018 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ហើយផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអ៊ីស្រាអែល ដោយរួមមានទាំងវ៉េសប៊ែង ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងដោយផ្នែកដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានទំហំសរុប ២៧,៧៩៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១០,៧៣៣ ម៉ាយការ៉េ)។។<ref name="loc-geo">{{Cite book |last=Avruch |first=Kevin |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |page=85 |chapter=Geography}}</ref> ទោះបីជាមានទំហំទឹកដីតូចក្ដី អ៊ីស្រាអែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបច្រើន ដោយមានចាប់ពីវាលខ្សាច់[[ណេហ្គេវ]]នៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់[[ជ្រលងយីស្រាអែល]]ដ៏សម្បូរជីជាតិនៃតំបន់ខាងក្នុង ព្រមទាំងជួរភ្នំ[[ហ្កាលីឡេ]] [[ភ្នំការមែល]] និងតំបន់ឆ្ពោះទៅកាន់[[កំពូលហ្កូឡាន]]នៅភាគខាងជើង។ តំបន់[[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល]] ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ គឺជាទីកន្លែងសម្បូរមនុស្សរស់នៅច្រើនប្រចាំប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |title=The Coastal Plain |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7 January 2017 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Ministry of Tourism}}</ref> នៅភាគខាងកើតនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលគឺជា[[ជ្រលងក្រហែងហ្សកដង់]] ដែលជាផ្នែកមួយតូចនៃ[[ជ្រលងមហាក្រហែង]]ប្រវែងសរុប ៦,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។ [[ទន្លេហ្សកដង់]]​ហូរតាមបណ្តោយជ្រលងក្រហោងហ្សកដង់ ដោយចាប់ផ្តើមពី[[ភ្នំអ៊ែរម៉ុង]]កាត់[[ជ្រលងហ៊ូឡា]]និង[[សមុទ្រហ្កាលីឡេ]] រហូតដល់[[សមុទ្រមរណៈ]] ដែលជាចំណុចទាបបំផុតនៅលើផ្ទៃផែនដី។<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |title=The Living Dead Sea |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |year=1999 |isbn=978-0-8264-0406-0 |access-date=29 September 2026 |url-access=registration}}</ref> ដោយបន្តឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូងទៀតគឺតំបន់[[អារ៉ាបា]] ដែលលាតសន្ធឹងរហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រអាកាបា|ឈូងសមុទ្រអេឡាត]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សមុទ្រក្រហម]]។ ក្នុងចំណោមប្រទេសនានានៅតំបន់អាងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ អ៊ីស្រាអែលគឺមានចំនួនប្រភេទរុក្ខជាតិច្រើនជាងគេគិតក្នុងមួយម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="rinat">{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=29 May 2008 |title=More endangered than rain forests? |url=https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010225743/https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |archive-date=10 October 2017 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ព្រៃឈើបានគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៨.៥% នៃផ្ទៃដីសរុបគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ដែលបានកើនឡើងពី ២% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដោយសារតែកម្មវិធីដាំព្រៃឈើទ្រង់ទ្រាយធំមួយដែលអនុវត្តដោយ[[មូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ]]។<ref>{{cite book |last1=Tal |first1=Alon |title=All the Trees of the Forest |url=https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18950-6 |pages=[https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala/page/5 5], 66}}</ref><ref>{{Cite web |title=Forestry and Green Innovations |url=https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016185242/https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |archive-date=16 October 2023 |access-date=29 September 2026 |publisher=Jewish National Fund }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== {{Further|បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុនៅអ៊ីស្រាអែល}} សីតុណ្ហភាពនៅអ៊ីស្រាអែលគឺមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងអាស្រ័យទៅតាមតំបន់និងរដូវ ជាពិសេសក្នុងរដូវរងា។ តំបន់ឆ្នេរដូចជាទីក្រុងតែលអាវីហ្វា និងហៃហ្វាមាន[[អាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ|អាកាសធាតុបែបមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដែលមានរដូវរងាត្រជាក់និងមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន រីឯរដូវក្តៅវិញមានរយៈពេលវែងនិងក្តៅ។ ក្រុងបេអ៊ែលឆេវ៉ា និងភាគខាងជើងនៃតំបន់ណេហ្គេវគឺមានអាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួតហួតហែង ដែលមានរដូវក្តៅខ្លាំង រដូវរងាត្រជាក់ល្មម និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច។ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃណេហ្គេវ និងតំបន់អារ៉ាបាគឺមានអាកាសធាតុបែបវាលលំហ ពោលមានរដូវក្តៅខ្លាំងនិងស្ងួតហួតហែង ហើយរដូវរងាត្រជាក់ស្រាល និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួចបំផុត។ សីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុតគឺ ៥៤ °C (១២៩ °F) ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ក្នុងតំបន់សហគមន៍សាសនា[[ទីរ៉ាត់ស៊្វី]]។<ref name="watzman">{{cite news |last=Watzman |first=Haim |date=8 February 1997 |title=Left for dead |url=https://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031306/http://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |archive-date=14 November 2012 |access-date=30 September 2026 |newspaper=New Scientist}}</ref><ref>{{cite web |title=WMO Region 6: Highest Temperature |url=https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913230418/https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |archive-date=13 September 2021 |access-date=30 September 2026 |website=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University}}</ref> តំបន់ភ្នំក្នុងប្រទេសនេះអាចមានខ្យល់បក់ខ្លាំង និងអាកាសធាតុត្រជាក់ ហើយតំបន់ដែលមានកម្ពស់ចាប់ពី ៧៥០ ម៉ែត្រឡើងទៅជាធម្មតាគឺមានព្រិលធ្លាក់យ៉ាងហោចណាស់ម្តងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែកញ្ញា ភ្លៀងគឺកម្រនឹងធ្លាក់ណាស់ក្នុងប្រទេសមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=Average Weather for Tel Aviv-Yafo |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111750/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref><ref>{{cite web |title=Average Weather for Jerusalem |url=http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111740/http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref> ដោយសារតែមានទីតាំងស្ថិតនៅចន្លោះតំបន់អាកាសធាតុកម្រិតមធ្យមនិងតំបន់ត្រូពិក ដូចនេះអ៊ីស្រាអែលគឺមានតំបន់[[រុក្ខភូគព្ភលេខន៍]]ចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ទើបពពួកសត្វ និងរុក្ខជាតិនៅទីនោះមានភាពសម្បូរបែបយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រភេទរុក្ខជាតិក្នុងប្រទេសនេះដែលគេស្គាល់គឺមានចំនួន ២,៨៦៧ ប្រភេទ ហើយក្នុងចំណោមនោះ មានយ៉ាងហោចណាស់ ២៥៣ ប្រភេទត្រូវបាននាំចូល និងមិនមែនជាប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដើមកំណើតនៅទីនោះ។<ref>{{cite web |title=Flora of Israel Online |url=http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091717/http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-date=30 April 2014 |access-date=30 September 2026 |publisher=Flora.huji.ac.il}}</ref> ក្រៅពីនោះ អ៊ីស្រាអែលគឺមាន[[ឧទ្យានជាតិ និងតំបន់អភិរក្សនៃអ៊ីស្រាអែល|តំបន់អភិរក្សធម្មជាតិចំនួន ៣៨០ កន្លែង]]។<ref>{{cite web |title=National Parks and Nature Reserves, Israel |url=http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019042219/http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-date=19 October 2012 |access-date=30 September 2026 |publisher=ក្រសួងទេសចរណ៍អ៊ីស្រាអែល}}</ref> ដោយសារធនធានទឹកមានកម្រិត ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបច្ចេកវិទ្យាសន្សំសំចៃទឹកជាច្រើនរួមមានប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកជាដើម។<ref>{{Cite news |last=Degani |first=Corin |date=14 August 2023 |title=How Israel achieved one of the most secure water economies, drip by drip |url=https://www.haaretz.com/science-and-health/nature-environment/2023-08-14/ty-article-magazine/.premium/as-the-world-struggles-to-prepare-for-water-shortages-israel-is-sitting-pretty/00000189-f3f1-d975-a9cf-fbf3eb930000 |access-date=30 September 2026 |work=Haaretz }}</ref> ដោយសារតែទទួលបរិមាណពន្លឺព្រះអាទិត្យច្រើនធ្វើឱ្យអំណោយផលខ្លាំងដល់[[ថាមពលព្រះអាទិត្យ]] ដូចនេះហើយបានជាអ៊ីស្រាអែលបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ថាមពលព្រះអាទិត្យក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ដោយស្ទើរតែគ្រប់ផ្ទះសម្បែងទាំងអស់គឺសុទ្ធតែប្រើប្រាស់បន្ទះស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកប្រើប្រាស់។<ref name="Solar energy">{{cite web |last1=Grossman |first1=Gershon |last2=Ayalon |first2=Ofira |last3=Baron |first3=Yifaat |last4=Kauffman |first4=Debby |title=Solar energy for the production of heat Summary and recommendations of the 4th assembly of the energy forum at SNI |url=http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083312/http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-date=16 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=Samuel Neaman Institute for Advanced Studies in Science and Technology}}</ref> [[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថានអ៊ីស្រាអែល]]បានរាយការណ៍ថា បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ "នឹងជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់គ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃជីវិតរស់នៅ" ជាពិសេសនឹងប៉ះពាល់ខ្លាំងដល់ប្រជាជន។<ref name="MEP 2020">{{cite web |date=2 November 2020 |title=Climate Change Trends and Impact in Israel |url=https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015845/https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |archive-date=6 August 2021 |access-date=30 September 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថាន]] |newspaper=Gov.il}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|ប្រព័ន្ធនយោបាយអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Isaac Herzog, July 2021 (D1233-049).JPG | caption1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]]<br /><small>[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] </small> | image2 = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | caption2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] </small> }} [[File:PikiWiki Israel 7260 Knesset-Room.jpg|thumb|[[ឃ្នេសេត]] ដែលជាសភានៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមាន[[ប្រព័ន្ធសភា]] [[ប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ]] និង[[សិទ្ធិបោះឆ្នោតសកល|សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល]]។ សមាជិកសភាដែលទទួលបានការគាំទ្រពីសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភានឹងក្លាយខ្លួនជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ហើយបុគ្គលនេះជាធម្មតាតែងជាប្រធាននៃគណបក្សធំជាងគេក្នុងសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] និងជាប្រធាន[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]]។<ref name="cia2"/><ref>នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ការបោះឆ្នោតដើម្បីជ្រើសតាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយផ្ទាល់ត្រូវបានប្រកាសឡើង ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធនោះត្រូវបានប្រកាសថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព ហើយប្រព័ន្ធចាស់ក៏ត្រូវបានយកមកអនុវត្តឡើងវិញ។ ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមចូលអាន {{cite news |date=23 January 2003 |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) Israel's election process explained |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2683259.stm |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ដែលមានអំណាចតួនាទីភាគច្រើនជាលក្ខណៈផ្លូវការ (តាមពិធីការ)។<ref name="cia2">{{cite web |date=19 June 2007 |title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004001/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=30 September 2026 |work=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានដឹកនាំដោយសភាដែលមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២០ រូប ដែលគេស្គាល់ថា [[ឃ្នេសេត]]។ សមាជិកភាពនៃសភាគឺផ្អែកលើតំណាងសមាមាត្ររបស់[[បញ្ជីរាយនាមគណបក្សនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សនយោបាយ]]<ref>{{cite web |title=The Electoral System in Israel |url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm |access-date=30 September 2026 |publisher=The Knesset}}</ref> ដោយមានកម្រិតកំណត់អប្បបរមា ៣.២៥% សម្រាប់ការទទួលបានអាសនៈ ដែលតាមការអនុវត្តជាក់ស្តែងបានជំរុញឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះច្រើនបក្ស។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏មានសិទ្ធិបោះឆ្នោតដែរ<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> ហើយជាលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១៥|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៥]] សមាជិកសភាឃ្នេសេតចំនួន ១០ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ១២០ រូប (ស្មើនឹង ៨%) គឺជាអ្នករស់នៅក្នុងតំបន់តំណាំងលំនៅទាំងនោះ។<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ីស្រាអែល|ការបោះឆ្នោត]]សភាត្រូវបានកំណត់ធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តង ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលដែលទ្រុឌទ្រោម ឬទទួលបានការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្ត អាចនឹងធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រូវរំលាយមុនអាណត្តិបាន។<ref name="cnn">{{cite web |title=How Israel's electoral system works |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/02/05/israel.elections.explainer/index.html |access-date=30 September 2026 |website=CNN.com |publisher=CNN International}}</ref> គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ដំបូងត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨<ref>{{Cite news |last1=Halbfinger |first1=David M. |last2=McCann |first2=Allison |date=28 February 2020 |title=As Israel Votes Again (and Again), Arabs See an Opportunity |url=https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228100633/https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |archive-date=28 February 2020 |access-date=30 September 2026 |work=The New York Times }}</ref> ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់មានអាសនៈកាន់កាប់ប្រមាណ ១០% នៃសភា។<ref>{{Cite web |last=Abu Much |first=Afif |date=7 November 2022 |title=Arab Israeli parties trade blame for election fiasco |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/11/arab-israeli-parties-trade-blame-election-fiasco |access-date=30 September 2026 |website=Al-Monitor }}</ref> គណបក្សមួយមិនអាចចុះឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកឃ្នេសេតបានឡើយ ប្រសិនបើគោលបំណង ឬសកម្មភាពរបស់ខ្លួនរួមមាន "ការមិនចាត់ទុកអត្ថិភាពនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងនាមជារដ្ឋរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ"។ [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំពុងដើរតួនាទីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេស ដោយអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃមិនទាន់មានក្រមរដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាស់លាស់។ ច្បាប់នេះបានកំណត់អ៊ីស្រាអែលថាជារដ្ឋរបស់[[រដ្ឋជ្វីហ្វ និងប្រជាធិបតេយ្យ|ជនជាតិជ្វីហ្វនិងជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយព្រមទាំងជារដ្ឋជាតិសម្រាប់តែប្រជាជនជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះ។<ref name="freedomhouse2008">{{cite web |year=2020 |title=Israel |url=https://freedomhouse.org/country/israel/freedom-world/2020 |access-date=30 September 2026 |website=Freedom in the World |publisher=Freedom House}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ឃ្នេសេតបានចាប់ផ្តើមបើកដំណើរការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្លូវការមួយដោយផ្អែកលើច្បាប់អស់ទាំងនេះ។<ref name="cia"/>{{sfn |Mazie |2006 |p=34}} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមានសាសនារដ្ឋឡើយ<ref>{{cite book |last=Charbit |first=Denis |title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-137-38115-6 |editor1-last=Berlinerblau |editor1-first=Jacques |pages=167–169 |chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present |editor2-last=Fainberg |editor2-first=Sarah |editor3-last=Nou |editor3-first=Aurora |chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref><ref>{{cite book |last=Jacoby |first=Tami Amanda |url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2005 |isbn=978-0-7735-2993-9 |pages=53–54 }}</ref> ប៉ុន្តែការកំណត់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋថាជា "រដ្ឋជ្វីហ្វនិងប្រជាធិបតេយ្យ" បានបង្កើតជាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹង[[យូដាសាសនា]]។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨ ឃ្នេសេតបានអនុម័តច្បាប់មូលដ្ឋានមួយដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថាជា "រដ្ឋជាតិរបស់រាស្ត្រជ្វីហ្វ" ជាចម្បង និងកំណត់ភាសាហេប្រឺជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់មួយនេះដែរបានចាត់ភាសាអារ៉ាប់ដាក់ក្នុង "ឋានៈពិសេស" ដោយមិនបានកំណត់អ្វីច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web |title=Israel's Jewish Nation-State Law – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/9569 |website=adalah.org }}</ref> នីតិច្បាប់ដដែរបានផ្តល់សិទ្ធិពិសេសដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការកំណត់ជោគវាសនាខ្លួនឯងជាជាតិសាសន៍មួយ និងចាត់ទុកការអភិវឌ្ឍនៃតំណាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅក្នុងប្រទេសថាជា "ផលប្រយោជន៍ជាតិ" ដោយផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការ "ចាត់វិធានការផ្សេងៗដើម្បីលើកទឹកចិត្ត ជំរុញ និងចាប់យកផលប្រយោជន៍នេះ"។<ref>{{cite news |date=19 July 2018 |title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554 |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីអ៊ីស្រាអែលមានស្លាក}} រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលបន្តបែងចែកទៅជារដ្ឋបាលស្រុកធំៗចំនួនប្រាំមួយហៅថា ''មេហូហ្សូត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ מחוזות) មានដូចជា៖ [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|ស្រុកកណ្ដាល]] [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] និង[[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] ក៏ដូចជា[[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]]នៅវ៉េសប៊ែង។ តំបន់យូដា និងសាម៉ារីទាំងមូល និងផ្នែកមួយចំនួននៃយេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាស្រុកខាងជើងគឺមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលឡើយ។ ស្រុកធំៗដែលបានរៀបរាប់ត្រូវបែងចែកទៅជាអនុស្រុកចំនួន ១៥ ថែមទៀតហៅថា ''ណាហ្វុត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ נפות) ហើយវាត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាតំបន់ធម្មជាតិចំនួន ៥០ ទៀត។<ref>{{cite web |title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-date=21 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Central Bureau of Statistics |format=doc}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! rowspan="2"| ស្រុក ! rowspan="2"| ធានី ! rowspan="2"| ទីក្រុងធំបំផុត ! colspan="4"| ចំនួនប្រជាជន (២០២១)<ref name="districts_pop">{{cite web |date=15 September 2022 |title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_17.pdf |access-date=1 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> |- ! ជ្វីហ្វ ! អារ៉ាប់ ! សរុប ! class="unsortable"| សម្គាល់ |- ! [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] | colspan="2"| [[យេរូសាឡឹម]] | style="text-align:right"| {{percentage|802400|1209700}} | style="text-align:right"| {{percentage|389000|1209700}} | style="text-align:right"| {{sort|1209700|១,២០៩,៧០០}} | {{ref|jerusalemdistrict|ក}} |- ! [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] | [[ណូហ្វហាហ្កាលីល]] | [[ណាហ្សារ៉េត]] | style="text-align:right"| {{percentage|641500|1513600}} | style="text-align:right"| {{percentage|811700|1513600}} | style="text-align:right"| {{sort|1513600|១,៥១៣,៦០០}} | |- ! [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] | colspan="2"| [[ហៃហ្វា]] | style="text-align:right"| {{percentage|735200|1092700}} | style="text-align:right"| {{percentage|277600|1092700}} | style="text-align:right"| {{sort|1092700|១,០៩២,៧០០}} | |- ! [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]] | [[រ៉ាំឡា]] | [[រីស្យូនឡេតហ្ស៊ីអន]] | style="text-align:right"| {{percentage|2002100|2304300}} | style="text-align:right"| {{percentage|190300|2304300}} | style="text-align:right"| {{sort|2304300|២,៣០៤,៣០០}} | |- ! [[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] | colspan="2"| [[តែលអាវីហ្វ]] | style="text-align:right"| {{percentage|1362900|1481400}} | style="text-align:right"| {{percentage|25200|1481400}} | style="text-align:right"| {{sort|1481400|១,៤៨១,៤០០}} | |- ! [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] | [[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] | [[អាឆ្ដូដ]] | style="text-align:right"| {{percentage|982800|1386000}} | style="text-align:right"| {{percentage|303100|1386000}} | style="text-align:right"| {{sort|1386000|១,៣៨៦,០០០}} | |- ! [[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]] | [[អារីយ៉ែល (ទីក្រុង)|អារីយ៉ែល]] | [[មូឌីអ៊ីនអ៊ីលីត]] | style="text-align:right"| {{percentage|455700|465400}} | style="text-align:right"| {{percentage|900|465400}} | style="text-align:right"| {{sort|0465400|៤៦៥,៤០០}} | {{ref|judeaandsamaria|ខ}} |} :{{note|jerusalemdistrict|ក}} រួមមានប្រជាជនអារ៉ាប់ចំនួន ៣៦១,៧០០ នាក់ និងជ្វីហ្វចំនួន ២៣៣,៩០០ នាក់នៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។<ref name="jerusalem_pop">{{cite report |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |title=Jerusalem Facts and Trends 2022 |last1=Yaniv |first1=Omer |last2=Haddad |first2=Netta |last3=Assaf-Shapira |first3=Yair |date=2022 |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |page=25 |access-date=1 October 2026}}</ref> :{{note|judeaandsamaria|ខ}} គិតតែប្រជាពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលប៉ុណ្ណោះ។ ===ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល}} [[ច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់]]ឆ្នាំ១៩៥០ បានផ្តល់សិទ្ធិពេញលេញដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល។ បុគ្គលដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសនេះទទួលបានសញ្ជាតិដោយផ្អែកលើទីកន្លែងកំណើត ប្រសិនបើឪពុក ឬម្តាយណាម្នាក់ជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសនេះស្រាប់។<ref>{{cite report |title=Report on Citizenship Law: Israel |last1=Harpaz |first1=Yossi |last2=Herzog |first2=Ben |date=June 2018 |publisher=[[វិទ្យាស្ថានសាកលវិទ្យាល័យអឺរ៉ុប|European University Institute]] |hdl=1814/56024 |hdl-access=free}}</ref> ច្បាប់របស់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកំណត់ថា សញ្ជាតិជ្វីហ្វគឺជាសញ្ជាតិដាច់ដោយឡែកពីសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ហើយតុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់បានកាត់សម្រេចថា សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមាននោះទេ។<ref name="tekiner">{{cite journal |last=Tekiner |first=Roselle |year=1991 |title=Race and the Issue of National Identity in Israel |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1991-02_23_1/page/39 |journal=International Journal of Middle East Studies |publisher=Cambridge University Press |volume=23 |issue=1 |pages=39–55 |doi=10.1017/S0020743800034541 |jstor=163931 |s2cid=163043582}}</ref><ref>{{cite news |last=Goldenberg |first=Tia |date=4 October 2013 |title=Supreme Court rejects 'Israeli' nationality status |url=https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213205459/https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |archive-date=13 February 2020 |access-date=1 October 2026 |work=The Times of Israel}}</ref> សញ្ជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានគេកំណត់ថាជាបុគ្គលណាម្នាក់ដែលប្រតិបត្តិគោរព[[យូដាសាសនា]] ឬ/និងត្រូវជាកូនចៅនៃជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref name="tekiner"/> ===ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា=== {{Main|ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កំពូលហ្កូឡាន}} {{រដ្ឋបាលនៅតំបន់ប៉ាឡេស្ទីន}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង (រួមទាំងយេរូសាឡឹមខាងកើត) ពីប្រទេសហ្សកដានី តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានិងឧបទ្វីបស៊ីណៃពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងតំបន់កំពូលហ្កូឡានពីប្រទេសស៊ីរី។ បន្ទាប់ពីមានកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងស៊ីរី មួយឆ្នាំក្រោយចប់[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]] តំបន់ទ្រនាប់មួយដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសង្កេតការណ៍ដកកម្លាំង]] (UNDOF) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite web |title=Historical Documents - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v26/d88 |access-date=1 October 2026 |website=history.state.gov}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមយមគីបពួរដែរនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែលបានសម្រេចលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៨ និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-អេហ្ស៊ីបឆ្នាំ១៩៧៩]] ដែលសុទ្ធតែត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយអតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជីមី ខាទ័រ]]។ នៅក្នុងដំណើរសម្របសម្រួលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជាផ្លូវការ និងព្រមកាត់បន្ថយវត្តមានយោធានៅក្នុងតំបន់ស៊ីណៃ ជាថ្នូរនឹងការដែលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រគល់តំបន់ស៊ីណៃទាំងស្រុងមកឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញ ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨២។<ref>{{Cite web |title=Address to the Nation on United States Policy for Peace in the Middle East {{!}} Ronald Reagan |url=https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/address-nation-united-states-policy-peace-middle-east |access-date=1 October 2026 |website=www.reaganlibrary.gov }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបដិសេធមិនទទួលយកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាឡើយ ហេតុដូ​​ច្នេះបានជាហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលរហូតដល់ការដកខ្លួនដោយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{Cite web |title=Humanitarian update - OPT (Nov-Dec 2005) - The Gaza Strip after disengagement - OCHA report |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-192849/ |access-date=1 October 2026 |website=Question of Palestine }}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃអ៊ីស្រាអែល|ការទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលជាអន្តរជាតិ}} [[File:Countries recognizing Israel.svg|thumb|450px| {{legend|#000000|អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#007f24|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#00d500|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល ប៉ុន្តែបានកំពុងផ្អាកទំនាក់ទំនង}} {{legend|#b9b9b9|រដ្ឋប្រទេសដែលមិនទទួលស្គាល់ភាពជារដ្ឋរបស់អ៊ីស្រាអែល}}]] អ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អ.ស.ប.]] ចំនួន ១៦៥ ក៏ដូចជារដ្ឋមួយចំនួនទៀតដូចជា [[អាសនៈវិសុទ្ធ]] [[កូសូវ៉ូ]] [[ប្រជុំកោះឃុក]] និង[[នីវវេ]]។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានបេសកកម្មការទូតក្នុង ១០៧ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-date=20 April 2016 |access-date=1 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសដែលខ្លួនមិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយគឺភាគច្រើនជាប្រទេសមូស្លីម។ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ២២ ក្នុង[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] មានប្រទេសក្នុងនោះចំនួនប្រាំមួយដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលនៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការជាមួយប្រទេសស៊ីរី ដែលស្ថានភាពនេះបានអូសបន្លាយជាប់រហូតមកចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៨។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការស្រដៀងគ្នានេះដែរជាមួយនឹងប្រទេសលីបង់ ចាប់តាំងពីការបញ្ចប់[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]ក្នុងឆ្នាំ២០០០ មក ហើយព្រំដែនរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់សព្វថ្ងៃនៅតែមិនទាន់មានការព្រមព្រៀងគ្នាកំណត់ជាផ្លូវការតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាណាច្បាស់លាស់។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសលែងទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាម]]របស់ខ្លួន។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ ប្រទេសម៉ូរីតានី កាតា បូលីវី និងវេណេស៊ុយអេឡា បានផ្អាកទំនាក់ទំនងនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល<ref name="al-jaz-eng">{{cite news |date=17 January 2009 |title=Qatar, Mauritania cut Israel ties |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html |access-date=1 October 2026 |publisher=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈប្រទេសបូលីវីបានស្ដារទំនាក់ទំនងឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite news |last1=Flores |first1=Paola |date=29 November 2019 |title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746 |access-date=1 October 2026 |agency=ABC News}}</ref> [[File:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|លោកយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន និងយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ក្នុងពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ]] ជាមួយនឹងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] (កណ្ដាល)]] [[ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល|សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ីស្រាអែល|សហភាពសូវៀត]]គឺជាប្រទេសពីរដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយបានប្រកាសការទទួលស្គាល់ស្ទើរតែព្រមគ្នា។<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Philip Marshall |year=1948 |title=The Recognition of Israel |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1948-07_42_3/page/620 |journal=The American Journal of International Law |volume=42 |issue=3 |pages=620–627 |doi=10.2307/2193961 |jstor=2193961 |s2cid=147342045}}</ref> ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហភាពសូវៀតត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ហើយត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១។<ref>{{cite news |last=Yaakov |first=Saar |date=18 October 2017 |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) There Were Times (Hayu Zemanim) |publisher=Israel Hayom |page=30 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកចាត់ទុកអ៊ីស្រាអែលជា "ដៃគូដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តបំផុតរបស់ខ្លួននៅមជ្ឈិមបូព៌ា"<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm |access-date=1 October 2026 |website=U.S. Department of State}}</ref> ដោយផ្អែកលើ "គុណតម្លៃប្រជាធិបតេយ្យរួម ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកសាសនា និងផលប្រយោជន៍ផ្នែកសន្តិសុខ"។<ref>{{cite web |title=Israel: Background and Relations with the United States Updated |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-date=5 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Defense Technical Information Center}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាស្មើនឹងទឹកប្រាក់ ៦៨ ពាន់លានដុល្លារ និងជំនួយឥតសំណងចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក្រោម[[ច្បាប់ស្តីពីជំនួយបរទេស]] (ដែលបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តតាំងឆ្នាំ១៩៦២)<ref name="PNADR900">{{Cite web |title=U.S. Overseas Loans and Grants |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510063014/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |archive-date=10 May 2011}}</ref> ហើយវាជាជំនួយថ្លៃជាងជំនួយដល់ប្រទេសដទៃៗទាំងអស់ក្នុងកំឡុងពេលនោះរហូតមកដល់ឆ្នាំ២០០៣។<ref name="PNADR900"/><ref>{{cite web |title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-date=20 October 2011}}</ref> សហរាជាណាចក្រត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានទំនាក់ទំនងលក្ខណៈ "ធម្មជាតិ" ជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយសារតែរបប[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{cite web |title=The bilateral relationship |url=http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083311/http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |archive-date=16 January 2013 |access-date=1 October 2026 |website=UK in Israel |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបង់ប្រាក់សំណងចំនួន ២៥ ពាន់លានអឺរ៉ូដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងដល់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលបានរួសរានមានជីវិតរួចផុតពីរបបមហាប្រល័យអូឡូកុស្ត។<ref>{{cite web |title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2) |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |archive-date=6 February 2007 |access-date=1 October 2026}}</ref> ប្រទេសតួកគីនិងអ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១<ref>{{harvnb|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> ប៉ុន្តែបានចាប់ដៃសហការក្រៅផ្លូវការជាមួយគ្នាចាប់តាំងពីពេលដែលខ្លួនបានទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកម៉្លេះ។ ទំនាក់ទំនងរបស់តួកគីជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជួនកាលអាចរងប៉ះពាល់និងរំជើបរំជួលអាស្រ័យទៅលើសម្ពាធការទូតពីសំណាក់បណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងឥស្លាមដទៃ។ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ និងហេតុការណ៍ដែលអ៊ីស្រាអែលបានវាយឆ្មក់លើកងនាវាដឹកជំនួយចូលហ្កាហ្សា។<ref>{{cite journal |last=Uzer |first=Umut |date=26 March 2013 |title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall |url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall |journal=Middle East Policy |volume=XX |issue=1 |pages=97–110 |doi=10.1111/mepo.12007 |url-access=subscription |access-date=1 October 2026}}</ref> អាស៊ែបៃសង់គឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាមតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ដែលបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="adalah">{{Cite web |title=Inequality Report: The Palestinian Arab Minority in Israel – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/7404 |access-date=1 October 2026 |website=www.adalah.org }}</ref> កាហ្សាក់ស្ថានក៏មានភាពជាដៃគូផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=19 July 2016 |title=The Israel-Kazakhstan Partnership |url=https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518015549/https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |archive-date=18 May 2022 |website=The Diplomat }}</ref> ប្រទេសឥណ្ឌាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ ហើយតាំងពីពេលនោះមក បានពង្រឹងភាពជាដៃគូដ៏រឹងមាំជាមួយគ្នាលើវិស័យយោធា បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>{{cite web |last=Kumar |first=Dinesh |title=India and Israel: Dawn of a New Era |url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-date=12 May 2012 |access-date=1 October 2026 |publisher=Jerusalem Institute for Western Defense}}</ref> ឥណ្ឌាគឺជាអតិថិជនទិញគ្រឿងឧបករណ៍សព្វាវុធយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលធំជាងគេ ហើយអ៊ីស្រាអែលគឺជាដៃគូយោធាធំបំផុតទីពីររបស់ប្រទេសឥណ្ឌា បន្ទាប់ពីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |date=19 January 2010 |title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109132205/https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |archive-date=9 January 2026 |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Times of India}}</ref> ប្រទេស[[អេត្យូពី]]វិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តចម្បងរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក ដោយសារតែរដ្ឋប្រទេសពីរនេះផលប្រយោជន៍រួមខាងផ្នែកនយោបាយ សាសនា និងសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=4 February 2010 |title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2010/02/04/a-search-for-allies-in-a-hostile-world |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> ===យោធា=== {{Further|បញ្ជីរាយសង្គ្រាមពាក់ព័ន្ធអ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល និងអាវុធប្រល័យលោក}} [[File:The_Southern_Lions._Squadron_116._I.jpg|thumb|យន្តហោះចម្បាំង [[យន្តហោះចម្បាំងអេហ្វ-៣៥ ឡៃនីងពីរ|F-៣៥]] នៃ[[កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]]] [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] (ក.ក.អ.) គឺជាស្ថាប័នយោធាតែមួយគត់នៃ[[កម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល]] ហើយវាស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយ[[ប្រធានអគ្គសេនាធិការ (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានអគ្គសេនាធិការ]] (ហៅថា ''រ៉ាម៉ាត់កាល់'') ហើយជារួមស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់គណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ ក.ក.អ. មានបែងចែកបន្តទៅជា[[កងទ័ពជើងគោកអ៊ីស្រាអែល|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល|អាកាស]] និង[[កងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល|ទឹក]]។ កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨ ពីការច្របាប់បញ្ចូលគ្នានៃអង្គការយោធាប្រតិព័ន្ធជាច្រើនក្រុម ដោយក្នុងនោះមានហាហ្កាណាជាអង្គការចម្បង។<ref>{{cite web |year=2007 |title=History: 1948 |url=http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412082705/http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-date=12 April 2008 |access-date=8 October 2026 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក.ក.អ. ក៏មានស្ថាប័នស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា (អ៊ីស្រាអែល)|នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា]] (''អាម៉ាន់'')។ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនត្រូវបានកេណ្ឌទៅធ្វើទាហាននៅពេលពួកគេឈានដល់វ័យអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ បុរសៗបម្រើការហាត់យោធារយៈពេលពីរឆ្នាំ និងប្រាំបីខែ ហើយនារីៗវិញគឺបម្រើការរយៈពេលពីរឆ្នាំ។<ref>{{cite web |title=The Israel Defense Forces |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/The%20Israel%20Defense%20Forces |access-date=8 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់កាតព្វកិច្ចយោធា បុរសៗអ៊ីស្រាអែលនឹងចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងបម្រុង ហើយជាធម្មតាត្រូវបំពេញកាតព្វកិច្ចបម្រុងប្រមាណបីបួនសប្តាហ៍ក្នុងមួយឆ្នាំៗរហូតដល់វ័យសែសិបឆ្នាំ។ ស្ដ្រីភាគច្រើនត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចបម្រុង។ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល (លើកលែងតែជនជាតិឌ្រូស) និងអ្នកដែលចូលរួមក្នុងការសិក្សាសាសនាពេញម៉ោងត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចយោធា<ref>{{cite news |last=Shtrasler |first=Nehemia |date=16 May 2007 |title=Cool law, for wrong population |url=https://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118104941/http://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |archive-date=18 November 2010 |access-date=8 October 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> យ៉ាងណា នៅតែមានជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែលមួយភាគតូចស្ម័គ្រចិត្តបម្រើយោធា។<ref>{{Cite news |date=8 November 2016 |title=Israel's Arab soldiers who fight for the Jewish state |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37895021 |publisher=BBC News }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃកម្មវិធីកំណែនទ័ពបែបនេះ ក.ក.អ. មានចំនួនកងទ័ពសកម្មប្រមាណ ១៧៦,៥០០ នាក់ និងកម្លាំងបម្រុងប្រមាណ ៤៦៥,០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយដែលមានភាគរយប្រជាជនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលផ្នែកយោធាខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។<ref name="IISS_military">[[#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> [[File:IDF_Air_Defense_fighters_during_Operation_Guardian_of_the_Walls,_May_2021._I.jpg|thumb|[[ដោមដែក]]គឺជាប្រព័ន្ធការពារប្រឆាំងនឹងគ្រាប់រ៉ុក្កែតផ្លោងដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់។]] យោធាអ៊ីស្រាអែលគឺពឹងផ្អែកខ្លាំងលើប្រព័ន្ធអាវុធបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ ដែលត្រូវបានរចនានិងផលិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ព្រមទាំងអាវុធមួយចំនួនទៀតដែលនាំចូលពីបរទេស។ ឧទាហរណ៍ដូចជា ពពួកមីស៊ីមដែលមាននាមថា [[ព្រួញ (គ្រួសារមីស៊ីល)|ព្រួញ]] ដែលជាប្រព័ន្ធប្រឆាំងមីស៊ីលបាលីស្ទីកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=30 March 2007 |title=Arrow can fully protect against Iran |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=56544 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសប្រឆាំងមីស៊ីល [[ដោមដែក]] ជាដើម ដែលបានទទួលការកោតសរសើរពីជុំវិញពិភពលោក បន្ទាប់ពីវាបានស្ទាក់ចាប់រ៉ុក្កែតរាប់រយគ្រាប់ ដែលត្រូវបានបាញ់ដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref name="Johnson">{{cite news |author=Robert Johnson |date=19 November 2012 |title=How Israel Developed Such A Shockingly Effective Rocket Defense System |url=http://www.businessinsider.com/how-israel-developed-the-iron-dome-2012-11?op=1#ixzz2Cme6aQn5 |access-date=18 October 2026 |work=Business Insider}}</ref> តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ(សង្គ្រាម អ៊ីស្រាអែល-អារ៉ាប់លើកទី៤)|សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]មក អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបណ្តាញ[[ផ្កាយរណបស៊ើបការណ៍]]ផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ កម្មវិធី[[អូហ្វេក]]បានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសតែប្រាំពីរប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបប្រភេទបែបនេះ។<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=11 June 2007 |title=Analysis: Eyes in the sky |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64499 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> មនុស្សជាច្រើនទូទៅជឿថា អ៊ីស្រាអែលមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៃអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងដៃ]]<ref>{{cite web |last=ElBaradei |first=Mohamed |date=27 July 2004 |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |url=http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418221656/http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-date=18 April 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> ហើយយោងតាមរបាយការណ៍មួយកាលពីឆ្នាំ១៩៩៣ បានបង្ហាញថា អ៊ីស្រាអែលក៏មានទាំងអាវុធគីមី និងអាវុធជីវសាស្ត្រដែលមានសមត្ថភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រង់ទ្រាយធំផងដែរ។<ref>{{cite web |date=August 1993 |title=Proliferation of Weapons of Mass Destruction: Assessing the Risks |url=http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528155012/http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-date=28 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Office of Technology Assessment |pages=65, 84}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមិនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនរីកសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]នោះទេ ហើយនៅបន្តរក្សាគោលនយោបាយមិនច្បាស់លាស់ដោយចេតនា ពាក់ព័ន្ធនឹងសមត្ថភាពនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |date=27 May 2005 |title=Background Information |url=https://www.un.org/en/conf/npt/2005/background.html |access-date=18 October 2026 |website=2005 Review Conference of the Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) |publisher=United Nations}}</ref> ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មក គេហដ្ឋានទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវតម្រូវឱ្យមានបន្ទប់សុវត្ថិភាពដ៏រឹងមាំមួយ ដែលហៅថា "[[ម៉ឹលហាហ្វមូហ្កាំន]]" (ហេប្រឺ៖ מרחב מוגן) ដែលអាចការពារមិនឱ្យសារធាតុគីមីនិងជីវសាស្ត្រណាមួយជ្រៀតលិចចូលបាន។<ref>{{cite web |title=Glossary |url=http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517224030/http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-date=17 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Israel Homeowner}}</ref> ចាប់តាំងពីបានបង្កើតឡើងមក អ៊ីស្រាអែលបានចំណាយថវិកាធនធានជាច្រើនលើវិស័យយោធា ដោយបរិមាណចំណាយខ្ពស់បំផុតបង្អស់មិនធ្លាប់មានគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលការចំណាយលើវិស័យយោធាមានតម្លៃស្មើនឹង ៣០.៣% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួន។<ref>{{cite report |url=http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |title=Defence Expenditure in Israel, 1950–2015 |date=29 May 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archive-date=19 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archivedate=19 មិថុនា 2017 |deadurl=yes}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២១ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៥ នៅលើពិភពលោកចំពោះការចំណាយសរុបលើវិស័យយោធា ដែលមានចំនួន ២៤.៣ ពាន់លានដុល្លារ និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៦ ចំពោះការចំណាយលើវិស័យការពារជាតិគិតជាភាគរយនៃ ផសស ដែលស្មើនឹង ៥.២%។<ref>{{cite report |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2022-04/fs_2204_milex_2021_0.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2021 |date=April 2022 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=18 October 2026}}</ref> តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៤ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាដៃគូផ្តល់ជំនួយយោធាដ៏សំខាន់មួយ។ យោងតាមអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាដែលបានចុះហត្ថលេខានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានរំពឹងថានឹងផ្តល់ជំនួយស្មើនឹងថវិកាចំនួន ៣.៨ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំដល់ប្រទេសនេះ ដែលស្មើនឹងប្រហែល ២០% នៃថវិកាការពារជាតិរបស់អ៊ីស្រាអែល សម្រាប់រយៈពេលចាប់ពីឆ្នាំ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ២០២៨។<ref>{{cite news |last=Lake |first=Eli |date=15 September 2016 |title=The U.S.-Israel Memorandum of Misunderstanding |url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2016-09-15/the-u-s-israel-memorandum-of-misunderstanding |access-date=18 October 2026 |publisher=Bloomberg}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ២០២០–២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបីនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ការនាំចេញគ្រឿងសព្វាអាវុធ។<ref>{{Cite journal |last1=Wezeman |first1=Pieter D. |last2=Djokic |first2=Katarina |last3=George |first3=Mathew |last4=Hussain |first4=Zain |last5=Wezeman |first5=Siemon T. |date=March 2025 |title=Trends in international Arms Transfer 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |page=2 |doi=10.55163/XXSZ9056 |url-access=subscription |website=sipri.org}}</ref> អ៊ីស្រាអែលផងដែរត្រូវបាន[[សន្ទស្សន៍សន្តិភាពសកល]]វាយតម្លៃក្នុងកម្រិតទាបជាប្រចាំ ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី១៣៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៣ ក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="GPI">{{cite report |url=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2022/06/GPI-2022-web.pdf |title=Global Peace Index 2022 |date=June 2022 |publisher=Institute for Economics and Peace |page=11 |access-date=18 October 2026}}</ref> ===នីតិប្រព័ន្ធ=== {{Main|តុលាការអ៊ីស្រាអែល|ច្បាប់អ៊ីស្រាអែល}} [[File:Israel Supreme Court.jpg|thumb|[[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] អ៊ីស្រាអែលមានប្រព័ន្ធតុលាការចំនួនបីកម្រិត។ កម្រិតទាបបំផុតគឺតុលាការថ្នាក់មូលដ្ឋាន ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទីប្រជុំជនភាគច្រើនទូទាំងប្រទេស។ នៅកម្រិតបន្ទាប់គឺតុលាការថ្នាក់ស្រុក ដែលដើរតួនាទីទាំងជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ និងជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង (តុលាការថ្នាក់ដំបូង) ហើយតុលាការកម្រិតទីពីរនេះមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងស្រុកចំនួន ៥ ក្នុងចំណោមស្រុកទាំង ៦ របស់អ៊ីស្រាអែល។ កម្រិតទីបីនិងជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតគឺ [[តុលាការកំពូល (អ៊ីស្រាអែល)|តុលាការកំពូល]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលមានតួនាទីពីរយ៉ាង មួយគឺដើរតួជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ជាន់ខ្ពស់បំផុត និងជាតុលាការយុត្តិធម៌ជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងតួនាទីទីពីរក្រោយនេះ តុលាការកំពូលគឺដើរតួជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង ដែលអនុញ្ញាតឱ្យទាំងប្រជាពលរដ្ឋ និងអ្នកក្រៅសញ្ជាតិ អាចដាក់ពាក្យបណ្តឹងជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចណាមួយរបស់អាជ្ញាធររដ្ឋបាន។<ref>{{cite news |date=9 September 2007 |title=Israel's high court unique in region |url=http://bostonherald.com/news_opinion/opinion/editorials/2007/09/israel%E2%80%99s_high_court_unique_region |access-date=21 October 2026 |newspaper=Boston Herald}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Bursa11.jpg|thumb|[[តំបន់ផ្សារហ៊ុនពេជ្រ]]នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]]]] អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍជឿនលឿនបំផុតមួយនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]និងមជ្ឈិមបូព៌ា រាប់គិតទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម។<ref>{{Cite book |last1=Bramwell |first1=Martyn |url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}} |title=Northern and Western Asia |publisher=Lerner Publications Company |year=2000 |isbn=978-0-8225-2915-6}}</ref> គិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) នៃប្រទេសនេះគឺមានចំនួនស្មើនឹង ៥២១.៧ ពាន់លានដុល្លារ ហើយ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗគឺ ៥៣.២ ពាន់ដុល្លារ (ប្រាំម៉ឺនពីរពាន់ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៣ នៅលើពិភពលោក)។<ref>{{Cite web |date=October 2023 |title=Israel |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=21 October 2026 |work=IMF data mapper |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> ប្រទេសនេះផងដែរជាប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភបំផុតលំដាប់ទីបីនៅអាស៊ី (គិតតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ|ចំណូលក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]])<ref>{{Cite web |last=Team |first=FAIR |date=6 September 2023 |title=Top 10 Richest Countries in Asia [2023] |url=https://fairbd.net/top-10-richest-countries-in-asia/ |access-date=21 October 2026 |website=FAIR }}</ref> និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងមនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ|ទ្រព្យសម្បត្តិជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ]]ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="CS 2019-1">{{Cite web |title=Global wealth report |url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html |access-date=21 October 2026 |website=credit-suisse.com |publisher=[[ក្រេឌីតស្វីស|Credit Suisse]]}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន|ចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៨ នៅលើពិភពលោក។ អ៊ីស្រាអែលបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ហើយយោងតាមអង្គការដដែរនៅក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អ៊ីស្រាអែលកំពុងមានអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមបណ្ដាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite web |title=Israel |url=http://data.oecd.org/israel.htm |access-date=21 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD }}</ref> ថ្វីបើធនធានធម្មជាតិខ្លួនមានកំណត់ យ៉ាងណាការខិតខំប្រឹងប្រែងអភិវឌ្ឍនៃវិស័យកសិកម្មនិងឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ បានធ្វើឱ្យប្រទេសអ៊ីស្រាអែលអាចផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការស្បៀងអាហារដោយខ្លួនឯងបានស្ទើរតែទាំងស្រុង លើកលែងតែចំពោះគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងសាច់គោប៉ុណ្ណោះ។ ទំនិញនាំចូលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ មានតម្លៃសរុប ៩៦.៥ ពាន់លានដុល្លារ ដោយក្នុងនោះរួមមាន វត្ថុធាតុដើម គ្រឿងឧបករណ៍យោធា ទំនិញវិនិយោគ ពេជ្រឆៅ ប្រេងឥន្ធនៈ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងទំនិញប្រើប្រាស់ផ្សេងៗទៀត។<ref name="cia"/> ទំនិញនាំចេញសំខាន់ៗរួមមាន គ្រឿងចក្រ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ កម្មវិធីសូហ្វវែរ ពេជ្រកែច្នៃ កសិផល ផលិតផលគីមី វាយនភណ្ឌ និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ តម្លៃនៃការនាំចេញទាំងនេះបានកើនឡើងដល់ ១១៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="cia"/> [[ធនាគារនៃអ៊ីស្រាអែល|ធនាគារកណ្តាលអ៊ីស្រាអែល]]មានទុនបម្រុងរូបិយប័ណ្ណបរទេសចំនួន ២០១ ពាន់លានដុល្លារ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី១៧ នៅលើពិភពលោក។<ref name="cia"/> ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ មក អ៊ីស្រាអែលបានទទួលជំនួយយោធាជាច្រើនពីសហរដ្ឋអាមេរិក ព្រមទាំងការធានាលើប្រាក់កម្ចីផងដែរ ដែលចំនួននេះស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃបំណុលបរទេសរបស់អ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលមានកម្រិតបំណុលបរទេសទាបបំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នានា ហើយថែមទាំងជាម្ចាស់បំណុលក្រៅសុទ្ធ (ទ្រព្យសកម្មធៀបនឹងបំណុលបរទេស ពោលមានន័យថាមានទ្រព្យសកម្មនៅបរទេសច្រើនជាងបំណុលដែលជំពាក់គេនៅបរទេស) ដោយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ មានអតិរេកចំនួន ៦៩ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite press release |title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015 |date=20 September 2015 |publisher=Bank of Israel |url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |access-date=22 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archive-date=15 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archivedate=15 ធ្នូ 2018}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|thumb|ឧទ្យានបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់[[ម៉ាតាំ (ហៃហ្វា)|ម៉ាតាំ]]នៅទីក្រុងហៃហ្វា]] ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាទំនើបខ្ពស់របស់អ៊ីស្រាអែល ដូចក្នុងវិស័យកម្មវិធីសូហ្វវែរ គមនាគមន៍ និងវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត ត្រូវបានគេយកទៅប្រៀបធៀបជារឿយៗទៅនឹងតំបន់[[ស៊ីលីខូនវ៉ាល្លី]] (Silicon Valley) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=10 November 2005 |title=Israel's technology industry: Punching above its weight |url=https://www.economist.com/business/2005/11/10/punching-above-its-weight |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីមួយនៅលើពិភពលោកចំពោះការប្រើផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់ចាយវាយលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍<ref name="OECD_R&D">{{cite web |title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D |url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm |access-date=22 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសនេះបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៤ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍នវានុវត្តន៍សកល]]។<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/israel |access-date=22 October 2026 |website=WIPO}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ្នកបច្ចេកទេស និងវិស្វករចំនួន ១៤០ នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលិកការងារ ១០,០០០ នាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |last=Shteinbuk |first=Eduard |date=22 July 2011 |title=R&D and Innovation as a Growth Engine |url=http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102137/http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-date=8 August 2019 |access-date=22 October 2026 |publisher=National Research University – Higher School of Economics}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលចំនួនប្រាំមួយនាក់បានទទួលពានរង្វាន់ណូបែល (ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា)<ref name="nobel">{{cite news |author=Haviv Rettig Gur |date=9 October 2013 |title=Tiny Israel a Nobel heavyweight, especially in chemistry |url=https://www.timesofisrael.com/tiny-israel-a-nobel-heavyweight-especially-in-chemistry/ |access-date=22 October 2026 |website=The Times of Israel}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសនេះក៏មានឈ្មោះជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាញឹកញាប់ជាប្រទេសមួយដែលមានសមាមាត្រខ្ពស់បំផុតនៃចំនួនអត្ថបទស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Heylin |first=Michael |date=27 November 2006 |title=Globalization of Science Rolls On |url=http://www.achem.univ.kiev.ua/news/pdf/globalization_of_science_rolls_on.pdf |access-date=22 October 2026 |work=Chemical & Engineering News |pages=29–31}}</ref> [[បញ្ជីរាយសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល|សាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួន]]នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាប់ឈ្មោះក្នុងចំណោមបណ្ដាសាកលវិទ្យាល័យកំពូលៗទាំង ៥០ លើពិភពលោក លើមុខជំនាញវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រ ([[តិចនីអន – វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យតិចនីអន]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យតែលអាវីហ្វ]]) គណិតវិទ្យា ([[សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺយេរូសាឡឹម]]) និងគីមីវិទ្យា ([[វិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ត្រវ៉ៃស្មាំន]])។<ref name="ARWU">{{cite web |date=2016 |title=Israel |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817025723/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=22 October 2026 |publisher=Academic Ranking of World Universities}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអ៊ីស្រាអែល]]គឺជាស្ថាប័នសម្រាប់សម្របសម្រួលរាល់កម្មវិធីស្រាវជ្រាវអវកាសផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងពាណិជ្ជកម្ម ហើយបានរចនានិងសាងសង់ផ្កាយរណបយ៉ាងតិចបាន ១៣ គ្រឿង សម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម ការស្រាវជ្រាវ និងចារកម្ម។<ref>{{cite news |last=O'Sullivan |first=Arieh |date=9 July 2012 |title=Israel's domestic satellite industry saved |url=https://www.jpost.com/Features/InThespotlight/Article.aspx?id=276757 |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post |quote=The Amos 6 will be IAI's 14th satellite}}</ref> ផ្កាយរណបមួយចំនួនរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធអវកាសដ៏ទំនើបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news |last=Tran |first=Mark |date=21 January 2008 |title=Israel launches new satellite to spy on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/21/iran.marktran |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Guardian}}</ref> [[ឆាវីត ២|ឆាវីត]]គឺជាយានបាញ់បង្ហោះអវកាសដែលផលិតដោយអ៊ីស្រាអែលដើម្បីបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបតូចៗទៅកាន់គន្លងផែនដីកម្រិតទាប។<ref>{{cite web |title=Space launch systems – Shavit |url=http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Shavit_a001901001.aspx |access-date=22 October 2026 |publisher=Deagel}}</ref> វាត្រូវបានបាញ់បង្ហោះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ ដែលបានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំបីដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះយានទៅកាន់ទីអវកាស។ កង្វះទឹកប្រើប្រាស់ដែលនៅតែជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយវាបានជំរុញឱ្យសាមីខ្លួនបង្កើតនូវនវានុវត្តន៍ថ្មីក្នុងបច្ចេកទេសសន្សំសំចៃទឹក ហើយជាលទ្ធផល បច្ចេកទេសទំនើបកម្មកសិកម្មដ៏សំខាន់មួយគឺប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ លើសពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសឈានមុខគេខាងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាប និងការកែច្នៃទឹកប្រើប្រាស់ឡើងវិញផងដែរ។ រោងចក្របំប្លែងទឹកប្រៃសូរ៉េកគឺជាទីកន្លែងបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាបតាមបច្ចេកវិទ្យា ''reverse osmosis'' (ការច្រោះសម្ពាធខ្ពស់) ដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite magazine |last=Talbot |first=David |date=2015 |title=Megascale Desalination |url=https://www.technologyreview.com/s/534996/megascale-desalination/ |access-date=22 October 2026 |magazine=MIT Technology Review}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ កម្មវិធីបំប្លែងទឹកប្រៃបានផ្គត់ផ្គង់ទឹកសម្រាប់បរិភោគប្រមាណ ៣៥% ហើយត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងកើនឡើងដល់ ៧០% នៅក្នុងឆ្នាំ២០៥០។<ref>{{cite news |author=Federman, Josef |date=30 May 2014 |title=Israel solves water woes with desalination |url=https://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602041312/http://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-date=2 June 2014 |access-date=22 October 2026 |agency=Associated Press}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ទឹកជាង ៥០% ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រួសារ វិស័យកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម គឺជាទឹកដែលត្រូវបានផលិតដោយសិប្បនិម្មិត។<ref name="Kershner">{{Cite news |last=Kershner |first=Isabel |date=29 May 2015 |title=Aided by the Sea, Israel Overcomes an Old Foe: Drought |url=https://www.nytimes.com/2015/05/30/world/middleeast/water-revolution-in-israel-overcomes-any-threat-of-drought.html |access-date=22 October 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ===ថាមពល=== {{Main|ថាមពលនៅអ៊ីស្រាអែល}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] g8ralj2bapf2bwhcuc9jc534v0jscyd 0 34303 342195 280523 2026-10-23T18:40:33Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 342195 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 5cizqlq5qbtm2tdsn9hvkfs3ju97q49 0 34867 342212 340948 2026-10-24T00:47:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342212 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបារាំង |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសាបារាំង]])}} |common_name = បារាំង |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម^២ (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421134210/http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf |date=2013-04-21 }}, [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news |last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=25 មេសា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425150042/http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |url-status=dead }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010812044220/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm |date=2001-08-12 }} – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម^២។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=26 មិថុនា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054821/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |url-status=dead }}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work = Spero News | accessdate = 25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | archive-date = 4 តុលា 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | url-status = dead }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO₂ emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web|author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218142705/https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 |date=2021-02-18 }}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>{{Cite web |url=http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2017-07-11 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114060844/http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |url-status=dead }}</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>{{Cite web |url=http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |title=Licenses of the French Football Federation |access-date=2017-07-11 |archivedate=2017-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010115455/https://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |url-status=dead }}</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] 8229i7hthwe3jmwzbmh1znvdvl1psvz 0 40180 342221 341997 2026-10-24T03:41:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342221 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក | image = [[File:Napoleonic Wars (revision).jpg|250px]] | caption = '''រូបរាប់ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ និងពីលើចុះក្រោម'''៖ សមរភូមិប្រយុទ្ធនៅ[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍|អូស្ទែរលីត្ស៍]], [[សមរភូមិទីក្រុងប៊ែរឡាំង (១៨០៦)|ប៊ែរឡាំង]], [[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]], [[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង|អាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]], [[ម៉ូស្គូក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង|ម៉ូស្គូ]], [[សមរភូមិលែបស៊ីគ|លែបស៊ីគ]] និង[[សមរភូមិទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|ប៉ារីស]] | date = ១៨ ឧសភា ១៨០៣ – ២០ វិច្ឆិកា ១៨១៥<br> (រយៈពេល៖ ១២ឆ្នាំ, ៦ខែ​ និង ២ថ្ងៃ) | place = [[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] [[សមុទ្រខាងជើង]] [[រីអូដេឡាផ្លាតា]] [[គីនេបារាំង]] [[ឥណ្ឌីខាងលិច]] [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[អាមេរិកខាងជើង]] [[កូកាស]] | result = ណាប៉ូលេអុងបានទទួលបរាជ័យ/ជ័យជម្នះខាងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត<br/>[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]<br/>[[កិច្ចព្រមព្រៀងអឺរ៉ុប]]<small>{{Collapsible list|title='''លទ្ធផលសរុប'''៖|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:center;| *[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសលើកទីពីរ]] *ការនិរទេស[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១]] ទៅលើកោះ[[សាំងហេលីណា]]<ref>{{cite book|author=John Sainsbury|title=Sketch of the Napoleon Museum|url=https://books.google.com/books?id=TwNmAAAAcAAJ&pg=PA15|year=1842|location=London|page=15}}</ref> *[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]បានដួលរលំ *[[ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង|រាជវង្សបួរបុងបានឡើងកាន់អំណាច]]នៅបារាំងវិញ *[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]] និង[[ណាដឺម៉ាក-ន័រវែស]]ត្រូវបានរំលាយ *ឱនភាពអំណាចឥទ្ធិពលនៃ[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យអាមេរិកអេស្ប៉ាញ|ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] [[ចក្រភពហុល្លង់|ហុល្លង់]] និង[[ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] *[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]បានលេចឡើងជាមហាអំណាចពិភពលោក<ref name="The Royal Navy">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/511494/The-Royal-Navy|title=(អង់គ្លេស) The Royal Navy|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=15 កុម្ភៈ 2016}}</ref> *[[ស៊ុយអែត-ន័រវែស|សហរាជាណាចក្រស៊ុយអែត និងន័រវែស]]<ref>Schäfer, Anton (2002). Zeittafel der Rechtsgeschichte. Von den Anfängen über Rom bis 1919. Mit Schwerpunkt Österreich und zeitgenössischen Bezügen (ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) (3 ed.). Edition Europa Verlag. {{ISBN|3-9500616-8-1}}. p. 137</ref> និង[[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង<ref>Edward ''et al.'', pp. 522–524</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.parlement.com/id/vhnnmt7m42jk/de_grondwet_van_1815 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) De Grondwet van 1815 |website=Parlement & Politiek |accessdate=26 មិថុនា 2014}}</ref> *[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានក្លាយជាមហាអំណាចថ្មីមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&pg=PA255|title=The Rise of Prussia 1700–1830|publisher=|isbn=9781317887034|last1=Dwyer|first1=Philip G.|date=4 February 2014}}</ref> *ការចាប់ផ្តើមនូវ[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|ដំណើរបង្រួបបង្រួមប្រទេសអ៊ីតាលី]]<ref>{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|url=https://archive.org/details/italianunificati0000coll|year=2003|publisher=Heinemann|location=Oxford|isbn=0-435-32754-2|edition=First|page=[https://archive.org/details/italianunificati0000coll/page/2 2]|series=Heinemann Advanced History}}</ref><ref>{{cite book|last=Riall|first=Lucy|title=The Italian Risorgimento: state, society, and national unification|url=https://archive.org/details/italianrisorgime0000rial|year=1994|publisher=Routledge|location=London|isbn=0-203-41234-6|edition=First|page=[https://archive.org/details/italianrisorgime0000rial/page/1 1]}}</ref> និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]<ref>Jakob Walter, and Marc Raeff. ''The diary of a Napoleonic foot soldier''. Princeton, N.J., 1996.</ref> *ការរីករាលដាលនៃ[[ជាតិនិយម|លទ្ធិជាតិនិយម]] និង[[សេរីនិយម]]នៅទ្វីប[[អឺរ៉ុប]]<ref>Martyn Lyons p. 234–36</ref>{{sfn|Payne|1973|pp=432–433}} *តំហយចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបខាងលិច{{sfn|Esdaile|2009}} }} | combatant1 = '''[[កម្លាំងសម្ព័ន្ធភាពនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត]]៖'''<br/>{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} '''[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]'''{{collapsible list |bullets=yes |title={{flagicon|រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក}} '''[[រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក]]''' |{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} '''[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]''' {{refn|group=ស|[[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦]]។ សមាជិករដ្ឋជាច្រើននៃអតីតចក្រភពមួយនេះត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសបារាំងមុនពេលរំលាយដូចជា រដ្ឋនគរបាវីយែរ សាចសិន បាដ៍ និងវួធឹមប៊ឺកជាដើម។}} * {{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg|23px}} [[ក្សត្របុរីហាណូវើ|ហាណូវើ]]{{refn|ហាណូវើកាលនុះជាប់ក្នុង[[ឯកត្តសហភាព]]ជាមួយអង់គ្លេស។ វាត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងនគរវែស្តហ្វាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ហើយត្រូវបានស្តារមកវិញជា[[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤។ នៅក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំង រដ្ឋនគរហាណូវើបានផ្ដល់ទ័ពជំនួយឱ្យអង់គ្លេស និងដល់កម្លាំងលោកវែល្លីងតុននៅក្នុង[[យុទ្ធនាការវ៉ាតធឺលូ]]។|group=ស}} * {{flag|លិចតិនស្តាញ|1719}}<br/>''[[បញ្ជីរាយរដ្ឋសមាជិកនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|រដ្ឋសមាជិកជាច្រើនទៀត...]]'' |{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} '''[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]'''{{refn|group=ស|បច្ចេកពាក្យ ''ចក្រភពអូទ្រីស'' ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់បន្ទាប់ពីព្រះចៅរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋព្រះនាម[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២]]បានទទួលគោរមងារជា[[អធិរាជអូទ្រីស|អធិរាជប្រទេសអូទ្រីស]]ដើម្បីជាការឆ្លើយតបនឹងការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ណាប៉ូលេអុងជាព្រះចៅ[[អធិរាជនៃបារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៤។ [[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ដែលនាំឱ្យ "អធិរាជអូទ្រីស" ក្លាយជាគោរមងារចម្បងរបស់ព្រះចៅហ្វ្រង់។ ដោយហេតុនេះទើបបានជា "ចក្រភពអូទ្រីស" ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាទូទៅជំនួសឱ្យ "ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ" នៅក្នុងបរិបទសង្ខេបនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ទោះជាអង្គភាពទាំងពីរមានលក្ខណៈខុសគ្នាក្ដី។}}{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស|បន្ទាប់ពីបារាំងបានយកឈ្នះលើ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ|ទីប្រាំ]] ប្រទេស​អូទ្រីសរួមជាមួយនឹងព្រុសក៏បាន​ក្លាយ​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់​បារាំង​ ហើយបានផ្ដល់កម្លាំងទ័ពជំនួយខ្លះឱ្យទៅបារាំងក្នុង[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរុស្ស៊ីត្រូវបរាជ័យ រដ្ឋទាំងពីរក៏បានផ្ដាច់ចំណងជាមួយបារាំងរួចបានចុះចូលក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។}} * {{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ហុងគ្រី]]{{refn|[[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥៣៨–១៨៦៧)|អាណាចក្រហុងគ្រី]]បានចូលរួមចំណែកក្នុងសង្គ្រាមនេះដោយប្រើកងទ័ពរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ដាច់ដោយឡែកពីអូទ្រីស<ref>James R. Arnold: ''Napoleon Conquers Austria: The 1809 Campaign for Vienna'', ABC-Clio, 2003 [https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36]</ref><ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805 – 1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html]</ref> ប៉ុន្តែស្ថិតនៅក្នុងជួរកងកម្លាំងរាជាធិរាជអូទ្រីស និងព្រមទាំងដោយកងទ័ពប្រពៃណី ("insurrectio")។<ref>Todd Fisher: ''The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812'', Oshray Publishing, 2001 [https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7]</ref> សភាហុងគ្រី​បាន​បោះឆ្នោត​ចូលរួម​ក្នុង​សង្គ្រាម និង​បាន​យល់ព្រម​សងចំណាយសឹកមួយ​ភាគ​បីរបស់អូទ្រីស។|group=ស}} }} {{unbulleted list |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} '''[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]'''{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon|Russian Empire}} '''[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]'''{{refn|name="រុស្ស៊ី"|group=ស|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកនាំមុខមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំង ប៉ុន្តែរុស្ស៊ីបានប្រែជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំងវិញបន្ទាប់ពី[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]ត្រូវបានចុះនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែល[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|បារាំងបានបើកការឈ្លានពានចូលរុស្ស៊ី]]។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង រុស្ស៊ីបានប្រកាសសង្គ្រាមលើប្រទេស[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|ស៊ុយអែត]] [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ពែរ្ស (១៨០៤–១៨១៣)|អ៊ីរ៉ង់]] [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៨០៦–១៨១២)|ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និងព្រមទាំង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អង់គ្លេស (១៨០៧–១៨១២)|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ផងដែរ។}} |{{flagicon|Spain|1785}} [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]{{refn|group=ស|name="SpaFra"|នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី៤ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី៤]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយរបស់បារាំងក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] និង[[ការឈ្លានពានព័រទុយហ្កាល់ (១៨០៧)|យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់]]។ ឆាលស៍ទ្រង់ត្រូវបានព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះនាម [[ហ្វែឌីណង់ទី៧|ហ្វែឌីណង់]]ផ្តួលទម្លាក់ពីរាជបល្ល័ង្ក ដោយព្រះអង្គហ្វែឌីណង់ទ្រង់ចង់ចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេសវិញប្រសើរជាជាងបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយផ្ដួលទម្លាក់ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញទាំងពីរអង្គ ហើយបានលើកបងប្រុសសាមីខ្លូនផ្ទាល់នាម[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វ]]ជាស្តេចថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ ដែលនាំឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញធ្លាក់មកត្រឹមជារដ្ឋរណបរបស់បារាំង។ ទង្វើនេះបាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|សង្គ្រាមនៅអេស្ប៉ាញ]] ខណៈរាជអំណាចអេស្ប៉ាញចាស់បានចុះចូលជាមួយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងបារាំង។}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ស៊ុយអែត]]{{refn|name="ស៊ុយអែត"|group=ស|ក្នុងអំឡុងពេលរុស្ស៊ីជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងបារាំង រុស្ស៊ីបាន[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|វាយត្រួតត្រាហ្វាំងឡង់]]ដែលកាលនុះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ស៊ុយអែត។ បន្ទាប់ពីលោកសេនាប្រមុខ[[សាលទី១៤ ចន|ប៊ែរណាដុតទ៍]]ក្លាយជារជ្ជទាយាទរាជបល្ល័ង្កស៊ុយអែត ប្រទេសស៊ុយអែតនេះក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមស៊ុយអែត-អង់គ្លេស (១៨១០–១៨១២)|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]] ប៉ុន្តែភាគីទាំងពីរមិនដែលបានប៉ះទង្គិចគ្នានោះទេ។ ស៊ុយអែតបានក្លាយជាសមាជិកនាំមុខមួយនៃ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]] ហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមនឹងបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។}} |{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} [[ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប្លេស]]{{refn|ត្រឹមឆ្នាំ១៨០៦។|group=ស}} |{{flagicon image|Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ីស៊ីល៍|ស៊ីស៊ីល៍]] |{{flagicon image|Flag of the Papal States (pre 1808).svg|23px}} [[រដ្ឋប៉ាប]] |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ចក្រភពកាដចា|អ៊ីរ៉ង់]]{{refn|name="អ៊ីរ៉ង់"|រាជវង្សកាដចានៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បាន[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ពែរ្ស (១៨០៤–១៨១៣)|ច្បាំងជាមួយរុស្ស៊ី]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៣។ នៅដើមសង្គ្រាមនោះ អ៊ីរ៉ង់បានទទួលជំនួយគាំទ្រពីប្រទេសបារាំង។ ពេលដែលរុស្ស៊ីបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ជំនួយពីបារាំងទៅអ៊ីរ៉ង់ក៏ត្រូវកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុង ខណៈអង់គ្លេសបានមកផ្តល់ការគាំទ្រដល់អ៊ីរ៉ង់ជំនួសបារាំងវិញ។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]{{refn|name="ចក្រភពអូតូម៉ង់"|group=ស|ចក្រភពអូតូម៉ង់បានច្បាំងជាមួយកងទ័ពរបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការរបស់បារាំងនៅអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី]] ដែលត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង]]។ នៅក្នុងអំឡុងសម័យណាប៉ូលេអូនិករវាងឆ្នាំ១៨០៣ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ពួកអូតូម៉ង់បានច្បាំងនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេសក្នុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-តួកគី (១៨០៧–១៨០៩)]] និងចុងក្រោយគឺរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមតួកគី-រុស្ស៊ី (១៨០៦–១៨១២)]]។ រុស្ស៊ីធ្លាប់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ណាប៉ូលេអុងក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៨០៧–១៨១០។}} |{{flagicon image|Civil Flag and Civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៦១)|សាដេញ៉ា]] |{{flagicon image|Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg}} [[សង្ឃនាយក-ក្សត្របុរីម៉ុងតេណេគ្រោ|ម៉ុងតេណេគ្រោ]]{{refn|១៨០៦–១៨០៧, ១៨១៣–១៨១៤|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]{{refn|ចាប់ពីឆ្នាំ១៨១៣។|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Banner of Baden (3^2).svg}} [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|បារាំងបួរបុង]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} [[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|Flagge Herzogtum Braunschweig (1814-1830).svg|23px}} [[ពញារដ្ឋប៊្រូនស្វីគ|ប៊្រូនស្វីគ]]{{refn|name="year1815"|១៨១៥។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the House of Nassau Weilburg.svg}} [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|1785}} [[ប្រវត្តិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក#សតវត្សរ៍ទី១៩|ដាណឺម៉ាក]]{{refn|name="ដាណឺម៉ាក"|បន្ទាប់ពីសមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាកឆ្នាំ១៨០៧ បានបញ្ចប់ រដ្ឋដាណឺម៉ាក-ន័វវែសក៏បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងបារាំង។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក-ស៊ុយអែត (១៨១៣–១៨១៤)|បាត់បង់ន័រវែសទៅស៊ុយអែត]] ដាណឺម៉ាកក៏បានផ្ដាច់សម្ព័ន្ធភាពនឹងបារាំង រួចចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធភាពនឹងអង់គ្លេសវិញ។|group=ស}} |{{flagdeco|ស្វីស|civil}} [[ប្រត្យាស្ថាប័ន និងបុនភាកម្ម នៅស្វីស|ស្វីស]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|State flag simple of the Grand Duchy of Tuscany.svg}} [[មហាពញារដ្ឋទូស្កាន់|ទូស្កាន់]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} }} | combatant2 = {{collapsible list |bullets = yes |title={{flagdeco|បារាំង}} '''[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|ចក្រភពបារាំង]]'''{{refn|[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]នៅមុនឆ្នាំ១៨០៤។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]]{{refn|group=ស|ពីឆ្នាំ១៨០៣ ដល់ឆ្នាំ១៨០៦ មុនពេលក្លាយជា[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]}} |{{flagicon|Netherlands}} [[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់ (១៨០៦–១៨១០)|ហុល្លង់]]{{refn| group=ស|ត្រូវបានកាត់ចូលទឹកដីបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០។}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Etruria.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអេទ្រូរី|អេទ្រូរី]]{{refn|group=ស|ត្រូវកាត់ចូលក្នុងទឹកដីបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧។}} |{{flagicon image|Early Swiss cross.svg}} [[ស្វីសក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក#ច្បាប់សន្ធានកម្ម|ស្វីស]] |{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|អ៊ីតាលី]] |{{flagicon image|Flag of the Principality of Lucca (1805-1809).svg}} [[ក្សត្របុរីលុក្ក៍ និងព្យុំប៊ីណូ|លុក្ក៍ និងព្យុំប៊ីណូ]] | [[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]{{refn |group=ស|រដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់ចំនួនដប់ប្រាំមួយដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំង (រាប់ទាំងបាវីយែរ និងវួធឹមប៊ឺក) បានរួមគ្នាបង្កើត[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ឡើងនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ បន្ទាប់ពីបិទបញ្ចប់[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] (ធ្នូ ១៨០៥)។}} *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]{{refn|name="១៨១៣"|រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៣។|group=ស}} *{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី|វែស្តហ្វាលី]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Banner of Baden (3^2).svg}} [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Flag of the House of Nassau Weilburg.svg}} [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]]{{refn|រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៤។|group=ស}}<br/>''[[សហព័ន្ធរ៉ាំង#រដ្ឋសមាជិក|រដ្ឋសមាជិកជាច្រើនទៀត...]]'' |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប្លេស]]{{refn|group=ស|ពីឆ្នាំ១៨០៦។}} |{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]] |{{flagicon image|Bandera de España 1808-1813.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ (១៨០៨–១៨១៣)|បូណាប៉ារត៍និយមអេស្ប៉ាញ]]{{refn|name="SpaFra"|group=ស}} |{{flagicon image|Banner of the Lithuanian Provisional Governing Commission.svg}} [[គណៈកម្មការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នលីទុយអានី|លីទុយអានី]]{{refn|១៨១២។|group=ស}} }}<hr />'''សម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង៖'''{{unbulleted list |{{flagdeco|អេស្ប៉ាញ|1785}} [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ (១៧០០-១៨០៨)|អេស្ប៉ាញ]]{{refn|name="SpaFra"|group=ស}} |{{flagicon image|Royal Standard of Denmark (1731–1819).svg}} [[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]]{{refn|name="ដាណឺម៉ាក"|group=ស}} |{{flagicon|Russian Empire}} [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]{{refn|name="រុស្ស៊ី"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ស៊ុយអែត]]{{refn|name="ស៊ុយអែត"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ចក្រភពកាដចា|អ៊ីរ៉ង់]]{{refn|name="អ៊ីរ៉ង់"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]{{refn|name="ចក្រភពអូតូម៉ង់"|group=ស}} }} | commander1 = {{Unbulleted list |{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}}{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} [[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] |{{flagicon|Russian Empire}} [[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] |{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[ចចទី៣]] |{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[ចចទី៤|ព្រះរជ្ជទាយាទចច]] |{{flagicon|Spain|1785}} [[ហ្វែឌីណង់ទី៧]]{{refn|group=ស|មានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គហ្វែឌីណង់បានដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រកាសជាស្តេចតំណាងគណៈក្រុមប្រឹក្សាកំពូលដឹកនាំប្រទេសថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំដដែរ។ ថ្វីបើត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាព្រះមហាក្សត្រមែន តែទ្រង់មិនមានរាជអំណាចអ្វីនោះឡើយដោយអំណាចទាំងអស់ត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃក្រុមប្រឹក្សាកំពូលទាំងស្រុង។}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ហ្គូស្តាហ្វទី៤ អាដុលហ្វ៍]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ឆាលស៍ទី១៤ ហ្សង់|ឆាលស៍ ហ្សង់]] |{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} [[ហ្សង់ទី៦ (ព្រះមហាក្សត្រព័រទុយហ្កាល់)|ព្រះរជ្ជទាយាទហ្សង់]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}}{{flagicon image|Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg}} [[ហ្វែឌីណង់ទី១​ (ព្រះមហាក្សត្រស៊ីស៊ីលពីរ)|ហ្វែឌីណង់ទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ស៊ីលីមទី៣]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[មូស្តាហ្វាទី៤]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ម៉ះមូដទី២]] |{{flagicon|Netherlands}} [[វីល្លៀមទី១ (ព្រះមហាក្សត្រហុល្លង់)|វីល្លៀមទី១]] |{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[ល្វីទី១៨]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} }} | commander2 = {{Unbulleted list |{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] |{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ម៉ាស៊ីមីលានទី១ ហ្សូសែហ្វ]] |{{flagicon image|Royal_Standard_of_Denmark_(1731–1819).svg}} [[ហ្វ្រេដេរីកទី៦ (ព្រះមហាក្សត្រដាណឺម៉ាក)|ហ្វ្រេដេរីកទី៦]] |{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ចូសែហ្វ ប៉ូញ្ញាតូហ្វស្គី]] † |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}}​ [[រូតហ្គឺរ ហ្សង់ ស្ស៊ីមិលប៉ូលនិងក៍]] |{{flagicon|ហុល្លង់}} [[ល្វី បូណាប៉ារត៍|ល្វីទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg}} [[អឺជេន ដឺប៊ូហារណេរស៍]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg}} [[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]]{{Executed}} |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ហ្វាត់​ អាលី ឆ្យារកាដចា]] |{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}}{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រសាចសិន)|ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ ]] |{{flagdeco|អេស្ប៉ាញ|1785}}​ [[ឆាលស៍ទី៤ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី៤]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg}}{{flagicon image|Bandera de España 1808-1813.svg}}​ [[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វទី១]]{{refn|ជា[[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រណាប្លេស|ព្រះមហាក្សត្រណាប្លេស]]ពីឆ្នាំ១៨០៦ ដល់ឆ្នាំ១៨០៨ ហើយជា[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ]]ពីឆ្នាំ១៨០៨ ដល់ឆ្នាំ១៨១៣។|group=ស}} |{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}} [[ជេរ៉ូម បូណាប៉ារត៍|ជេរ៉ូម ណាប៉ូលេអុងទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ហ្រ្វេដេរីកទី១ (ព្រះមហាក្សត្រវួធឹមប៊ឺក)|ហ្រ្វេដេរីកទី១]] }} | strength1 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon|ចក្រភពរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ី'''៖ ៩០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១២){{sfn|Riehn|1991|p=50}} |'''​​{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} ព្រុស'''៖ ៣២០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៦){{sfn|Leggiere|2014}} |'''{{flagicon image|Flag of the United Kingdom (1-2).svg}} ចក្រភពអង់គ្លេស'''៖ ២៥០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣)<ref name="Oxford132">Chandler & Beckett, p. 132</ref> |'''{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} អូទ្រីស'''៖ ៣០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៩) |'''{{flagicon|Spain|1785}} អេស្ប៉ាញ'''៖ ១៩៨,៥២០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១២)<ref name="Elliott">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ywM9AAAAYAAJ&q=4+may+1814&pg=PR13|title=The Life of the Most Noble Arthur, Duke of Wellington|last=Elliott|first=George|year=1816|publisher=J. Cundee|location=London|page=xiii–xiv|access-date=27 November 2024|archive-date=8 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132731/https://books.google.com/books?id=ywM9AAAAYAAJ&q=4+may+1814&pg=PR13#v=snippet&q=4%20may%201814&f=false|url-status=live}}</ref>{{refn|ក្នុងចំណោមនោះមាន ៣៨,៥២០ នាក់ជាទ័ពព្រៃភ្នំ និងកងជីវពល<ref>Esdaile, Charles J. (2004). [https://books.google.com/books?id=c1S8MfavSxwC&q=corso&pg=PA193 ''Fighting Napoleon: Guerrillas, Bandits and Adventurers in Spain, 1808–1814'', p. 108. Yale University Press.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122054326/https://books.google.com/books?id=c1S8MfavSxwC&q=corso&pg=PA193 |date=22 November 2023 }} ''Google Books''. Retrieved 27 November 2024.</ref>|group=ស}} |'''{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} ព័រទុយហ្កាល់'''៖ ៥០,០០០​ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៩) |'''{{flagicon|Sweden|naval}} ស៊ុយអែត'''៖ ៥០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣) |'''{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} ហុល្លង់'''៖ ៣៥,៦០០ នាក់​ រាប់បញ្ចូលទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៥) |'''{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} ចក្រភពអូតូម៉ង់'''៖ ៣៥០,០០០ នាក់ដែលសុទ្ធតែជាកងកម្លាំងទូទៅ }} កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងៗទៀត៖ ១០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល សរុប៖ ៣,០០០,០០០ នាក់ (១៨១៣) | strength2 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} ចក្រភពបារាំង'''៖ ១,២០០,០០០ នាក់ ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣)<ref name="John France 2011 351">{{cite book|author=John France|title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power|url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran|url-access=registration|year=2011|publisher=Yale UP|page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351]|isbn=978-0300177442}}</ref> |'''កងកម្លាំងរដ្ឋចំណុះ និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំង'''៖ ៥០០,០០០ – ១,០០០,០០០ នាក់ ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣) }} សរុប៖ ២,០០០,០០០ នាក់ (១៨១៣) | casualties1 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} អូទ្រីស'''៖ ៣៥០,២២០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref>{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Clodfelter}} និង {{harvnb|Danzer}}</ref> (សរុបអ្នកស្លាប់ទាំងអស់ចំនួន ៥០០,០០០ នាក់) |'''{{flagicon|Spain|1785}} អេស្ប៉ាញ'''៖ ទាហានជាង ៣០០,០០០ នាក់បានស្លាប់<ref name="White 2014, Urlanis"/> និងមានអ្នកស្លាប់សរុបបន្ថែមទៀតជាង ៥៨៦,០០០ បូករួមទាំងជនស៊ីវិល{{sfn|Canales|2004}} |'''{{flagicon|ចក្រភពរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ី'''៖ ២៨៩,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref name="White 2014, Danzer">{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Danzer}}</ref> (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៦០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''​​{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} ព្រុស'''៖ ១៣៤,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៣០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''{{flagicon image|Flag of the United Kingdom (1-2).svg}} ចក្រភពអង់គ្លេស'''៖ ១២៥,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref name="auto2">{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Payne}}</ref> (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៣០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} ព័រទុយហ្កាល់'''៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនសរុបអាចមានដល់ទៅ ២៥០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល<ref name="auto2"/> |'''{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg}} អ៊ីតាលី'''៖ ១២០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួន រួមទាំងជនស៊ីវិល<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref> |'''{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} ចក្រភពអូតូម៉ង់'''៖ ៥០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួន<ref>{{harvnb|Clodfelter}}</ref> </small> <hr /> '''សរុប'''៖ ៤,០០០,០០០ នាក់​ ទាំងករណីស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនក្នុងជួរយោធា និងស៊ីវិល }} | casualties2 = '''{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} ចក្រភពបារាំង'''៖ * ទាហានបារាំងចំនួន ៣០៦,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម{{sfn|White|2014}} * ទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងចំនូន ៦៥,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម{{sfn|Philo|2010}} *​ ទាហានបារាំងចំនួន ៨០០,០០០ នាក់បានស្លាប់ដោយរោគជំងឺ របួសធ្ងន់ធ្ងរ និងឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ{{sfn|Philo|2010}} * ជនស៊ីវិលចំនួន ៦០០,០០០ នាក់បានស្លាប់{{sfn|Philo|2010}} <hr /> '''សរុប'''៖ ២,០០០,០០០ នាក់{{sfn|Bodart|1916}} {{hidden end}} | notes = | campaignbox = }} '''សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''{{lang|en|Napoleonic Wars}}'' និង[[ភាសាបារាំង]]៖ ''{{lang|fr|Guerres napoléoniennes}}'') (១៨០៣–១៨១៥) គឺជាជម្លោះសង្គ្រាមបន្តប្រទាក់ប្រទិនគ្នាដែលបង្កឡើងដោយ[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|អាណាចក្របារាំងទីមួយ]] និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនក្រោមការដឹកនាំដោយព្រះចៅអធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ប្រឆាំងនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តមហាអំណាចអឺរ៉ុបមួយចំនួនដែលហិរញ្ញប្បទាន និងនាំមុខដោយ[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]។ សង្គ្រាមនេះច្រើនបែងចែកចេញជាជម្លោះធំៗចំនួនប្រាំរួមមាន៖ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|ទីបួន]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ|ទីប្រាំ]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|ទីប្រាំមួយ]] និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ|ទីប្រាំពីរ]]។ វគ្គដំបូងនៃសង្រ្គាមនេះបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេស និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]របស់ខ្លួនបានរួមគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមលើប្រទេស[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|បារាំង]]នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣។ នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១ បានវាយឈ្នះកងទ័ពចម្រុះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]-[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]នៅ[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍|អ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] ធ្វើឱ្យ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ដួលរលំ រួចបានបង្ខំអូទ្រីសឱ្យចរចារកសន្តិភាព។ ដោយព្រួយបារម្ភពីកំណើនអំណាចរបស់បារាំង [[រាជាណាចក្រព្រុស]]បានដឹកនាំបង្កើត[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]]បន្តសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំងនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ ជាលទ្ធផល ណាប៉ូលេអុងក៏បានដឹកនាំទ័ពវាយឈ្នះព្រុសនៅ[[សមរភូមិយីណា|យីណា]] និងលើទ័ពរុស្ស៊ីនៅ[[សមរភូមិហ្រ្វៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]] បង្កើត[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|សុខសន្តិភាព]]មួយរយៈពេលខ្លី។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពក្រោយសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនមិនបានបញ្ចប់ជម្លោះសព្វគ្រប់អស់ទេ ដែលជាហេតុនាំឱ្យសង្គ្រាមផ្ទុះឡើងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ ដោយលើកនេះគឺដឹកនាំដោយអូទ្រីស។ បន្ទាប់ពីបានប្រកាសអនុវត្ត[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ក្នុងគោលបំណងផ្តាច់ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចអង់គ្លេស ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពចូល[[ការឈ្លានពានព័រទុយហ្កាល់ (១៨០៧)|ឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់]]ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តចុងក្រោយរបស់អង់គ្លេសនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់រាជធានី[[លីស្បោន]]ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៧ និងដោយសារកងទ័ពបារាំងមួយភាគធំកំពុងមានវត្តមាននៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញស្រាប់ផង ណាប៉ូលេអុងក៏ឈ្លាតឱកាសក្បត់នឹងអតីតសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនដោយដកហូតសិទ្ធិអំណាចពីគ្រួសារ[[រាជវង្សអេស្ប៉ាញ]] រួចប្រកាសលើកបងប្រុសខ្លួន[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វ]]ជាព្រះរាជាអេស្ប៉ាញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៨។ ដោយមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ព័រទុយហ្កាល់រួមទាំងអេស្ប៉ាញក៏បានធ្វើការរើបម្រះប្រឆាំងនឹងបារាំង ហើយទីបំផុតក៏បាន[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|វាយបណ្តេញ]]ពួកបារាំងចេញអស់ពី[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]ដោយជោគជ័យនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ប្រទេសរុស្ស៊ីដោយពុំពេញចិត្តនឹងគោលការណ៍[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]របស់បារាំងដែលកំពុងជិះជាន់លើវិស័យពាណិជ្ជកម្មរបស់ប្រទេសខ្លួន ក៏បានលួចធ្វើជំនួញជាមួយរដ្ឋក្រៅប្រព័ន្ធដូចជាអង់គ្លេសជាដើម ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យណាប៉ូលេអុងបើក[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|ការឈ្លានពានដ៏ធំចូលក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨១២។ ជាលទ្ធផល បារាំងបានទទួលបរាជ័យយ៉ាងសង្វេគ ហើយក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តដកទ័ពចេញពីទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរមិនរួច។ ដោយឃើញថាបារាំងកំពុងចាញ់សង្គ្រាមបែបនេះ ព្រុស អូទ្រីស អង់គ្លេស​ ស៊ុយអែត និងរុស្ស៊ីក៏បាននាំគ្នាបង្កើតក្រុម[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]ឡើង រួចផ្ដើមយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងបារាំង និងមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានយកឈ្នះលើទ័ពណាប៉ូលេអុងនៅ[[សមរភូមិលែបស៊ីគ|លែបស៊ីគ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨១៣។ បន្ទាប់មក ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ចាប់ផ្ដើម[[យុទ្ធនាការនៅបារាំងភាគឦសាន (១៨១៤)|រុញបារាំងពីទិសខាងកើត]]ចេញពីឧបទ្វិបអ៊ីបេរីរហូតចូលដល់[[យុទ្ធនាការនៅបារាំងភាគនិរតី (១៨១៤)|ទឹកដីភាគនិរតីនៃប្រទេសបារាំង]]។ កម្លាំងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានចូលកាន់កាប់[[សមរភូមិទីក្រុងប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]នៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤ រួចក៏[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ|បង្ខំណាប៉ូលេអុងឱ្យដាក់រាជ្យ]] និងចាប់ទ្រង់និរទេសទៅលើ[[ក្សត្របុរីអែលបា|កោះអែលបា]] ខណៈដែលរាជវង្សបួរបុងដើមរបស់បារាំងត្រូវបានលើកមកកាន់អំណាចសារជាថ្មី។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងបានរត់ចេញពីអែលបារួចចូលមកដឹកនាំប្រទេសបារាំងម្តងទៀតបានរយៈពេលប្រមាណ[[មួយរយថ្ងៃ]]។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានរួមគ្នាបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពលើកទីប្រាំពីរឡើង ហើយបានច្បាំងឈ្នះលើទ័ពណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ក្នុងអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥។ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានគេចាប់និរទេសម្តងទៀតដោយលើកនេះគឺទៅកោះ[[សាំងហេលីណា]]ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយជាទីកន្លែងដែលទ្រង់សោយទិវង្គតនៅប្រាំមួយឆ្នាំក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ១៨២១។<ref name="zamoy">{{cite book |last1=Zamoyski |first1=Adam |url=https://books.google.ca/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napolean: A Life |date=16 October 2018 |publisher=Basic Books |page=480 |location=London |isbn=9780465055937 |accessdate=7 November 2018}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានផ្តល់ផលជាច្រើនដល់ពិភពលោកមិនថាល្អអាក្រក់ដូចជា៖ ការរីករាលដាលនៃ[[លទ្ធិជាតិនិយម]] និង[[លទ្ធិសេរីនិយម|សេរីនិយម]] និងការលើកតម្កើង[[ក្រមណាប៉ូលេអុង|ច្បាប់រដ្ឋប្បវេណី]] ខណៈចក្រភពអង់គ្លេសវិញបានក្លាយជាកំពូលមហាអំណាចពិភពលោក ការលេចឡើងនូវចលនាដណ្ដើមឯករាជ្យនៅអាមេរិកឡាទីននិងការចុះថយឥទ្ធិពលអំណាចនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញនិងព័រទុយហ្កាល់ ការបង្រួបបង្រួមជាតិនិងទឹកដីអាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលី និងវិធីសាស្រ្តថ្មីៗក្នុងការធ្វើសឹកសង្គ្រាមជាដើម។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបញ្ចប់ [[សមាជទីក្រុងវីយែន]]បានរៀបចំ និងគូសផែនដីព្រំដែនអឺរ៉ុបឡើងវិញ នាំមកនូវសន្តិភាពដល់ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]] និង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៥៣។ == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]បាន[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ|ឡើងកាន់អំណាច]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៩ និងបង្កើតបានជា[[របបផ្តាច់ការយោធានិយម]]នៅប្រទេសបារាំង។{{sfn|Jones|1994|pp=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone_0/page/193 193–194]}} គេច្រើនចាត់ទុកថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ ថាជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកពោលគឺថ្ងៃ[[សង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទី៣]] ដែលត្រូវជាសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពដំបូងប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសខ្លួនជាមេដឹកនាំបារាំងថ្មី។{{sfn|Kagan|2007|pp=42-43}} ក្រង់ប្រឺតាញ (អង់គ្លេស) បានលុប[[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន]]ចោលហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមលើបារាំងនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣។ មូលហេតុចម្បងក្រោយការប្រកាសសង្គ្រាមរបស់អង់គ្លេសគឺ៖ ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអន្តរជាតិនៅអឺរ៉ុបខាងលិចដោយណាប៉ូលេអុង ជាពិសេសគឺនៅប្រទេសស្វីស អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី និងហុល្លង់។ ប្រវត្ដិវិទូម្នាក់នាមហ្វ្រេឌឺរិច កាហ្កានបានអះអាងថា ចក្រភពអង់គ្លេសបានកើតការខឹងសម្បារជាពិសេសបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានចូលត្រួតត្រាប្រទេស[[ស្វីសនៅក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក|ស្វីស]]។ លើសពីនេះទៅទៀត ណាប៉ូលេអុងបានថ្លែងថាប្រទេសអង់គ្លេសមិនគួរមានសម្លេងនៅក្នុងកិច្ចការបរទេសរបស់ទ្វីបអឺរ៉ុបនោះឡើយដែលជាហេតុនាំឱ្យអង់គ្លេសចាត់ទុកមតិមួយនេះថាជាការជេរប្រមាណនឹងប្រជាជាតិខ្លួន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីដែលបានមើលព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់នេះពីចម្ងាយបានសន្មតថា អន្តរាគមន៍របស់បារាំងនៅប្រទេសស្វីសបានបង្ហាញថាណាប៉ូលេអុងគឺមិនសម្លឹងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីជាមួយមហាអំណាចអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀតនោះឡើយ។{{sfn|Kagan|2007|pp=42-43}} អង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការបិទផ្លូវទឹកជុំវិញប្រទេសបារាំងដើម្បីបង្អត់ធនធាននាំចូល។ ណាប៉ូលេអុងបានឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពរបស់អង់គ្លេសវិញដោយដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចលើអង់គ្លេសហើយបានព្យាយាមវាយបំបែកសម្ព័ន្ធមិត្តអង់គ្លេសទាំងឡាយណាដែលមានវត្តមាននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ [[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដើម្បីបង្អាក់យុទ្ធនាការបិទខ្ទប់របស់អង់គ្លេសនិងពង្រឹងជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីជាមួយបារាំង។ អង់គ្លេសបានឆ្លើយតបទៅវិញដោយបានចូលកាន់កាប់កងនាវារបស់ដាណឺម៉ាក បំបែកសម្ព័ន្ធរបស់បារាំង និងមិនយូរប៉ុន្មានក៏អាចបង្កើតការត្រួតត្រាលើដែនសមុទ្រខាងលិចទាំងមូល។ ងាកមកនៅអឺរ៉ុបដីគោកវិញ ណាប៉ូលេអុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏សំខាន់នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៣]] ដែលជំរុញឱ្យ[[ចក្រភពអូទ្រីស]]ដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមភ្លាមៗនិងក្រោយមក[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ក៏ត្រូវបានរំលាយចោល។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក រដ្ឋ[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើបារាំងដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៤]]។ សង្រ្គាមនេះបានបញ្ចប់ទៅយ៉ាងដំណំសម្រាប់ព្រុសហើយខ្លួនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់បារាំងក្នុងរយៈពេលតែ ១៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយយុទ្ធនាការដំបូងបានចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់មក ណាប៉ូលេអុងបានយកឈ្នះលើកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅ[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]]ហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងប្រមាណបីបួនត្រូវបាននិម្មិតឡើងនៅតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើតរួចសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនក៏បានបញ្ចប់ជាស្ថាពរ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការបដិសេធរបស់ព័រទុយហ្កាល់ក្នុងការប្តេជ្ញាយល់ស្របជាមួយប្រព័ន្ធទ្វីបហើយការរំលោភលើប្រព័ន្ធមួយនេះដោយប្រទេសអេស្ប៉ាញបាននាំឱ្យបារាំងសម្រេចចិត្តចូលឈ្លានពានប្រទេសទាំងពីរដោយគេបានសម្តៅលើជម្លោះមួយនេះថា[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប]] និងមិនយូរប៉ុន្មាន [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ បារាំងបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសអេស្ប៉ាញដោយជោគជ័យរួចអេស្ប៉ាញក៏ក្លាយជារដ្ឋចំណុះមួយទៀតរបស់បារាំង។ បន្ទាប់ពីមិនអាចដណ្តើមទីក្រុង[[អានទ្វើប]]បាន អង់គ្លេសក៏បានងាកផ្តោតយុទ្ធនាការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរី។ បន្ទាប់ដឹងឮស្ថានភាពនេះ ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពមកវាយអេស្ប៉ាញម្តងទៀតហើយបានបណ្តេញកងទ័ពជំនួយរបស់អង់គ្លេសចេញពីឧបទ្វីបនោះបានដោយសម្រេច។ ដោយចង់ស្តារទឹកដីដែលបានបាត់បង់ទៅនៅអំឡុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីវិញ អូទ្រីសក៏សម្រេចចិត្តបើកយុទ្ធនាការចូលលុកលុយរដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងនៅឯតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើត។ ជាលទ្ធផល ណាប៉ូលេអុងបានយកឈ្នះលើអូទ្រីសសារជាថ្មីនៅឯតំបន់[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម|វ៉ាក្រាម]]។ ដោយខឹងនឹងសកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១២|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានចុះសម្ព័ន្ធភាពអ្វីជាមួយបារាំងនោះឡើយ។ ការតវ៉ាអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅប៉ូឡូញនិងការចុះចេញពីប្រព័ន្ធទ្វីបដោយរុស្ស៊ីបាននាំឱ្យណាប៉ូលេអុងផ្តើមការឈ្លានពានលើប្រទេសរុស្ស៊ីនៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១២។ យុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឈ្លាសវៃរបស់រុស្ស៊ីបានបំបាក់កងមហាយោធារបស់បារាំងនិងបូករួមទាំងសិសររដូវដ៏ត្រជាក់ចង់កកនៅរុស្ស៊ី កងទ័ពបារាំងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានក៏បាននាំគ្នាដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីវិញ។ ខណៈពេលដកថយចេញពីទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី អំណាចរបស់បារាំងនៅឯឧបទ្វីបអ៊ីបេរីបានកំពុងតែធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមខ្លាំងហើយទីបំផុតបារាំងក៏បាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅអ៊ីបេរីទាំងស្រុងក្នុង[[សមរភូមិវីតូរីយ៉ា]]។ ដោយឃើញបារាំងកំពុងទទួលបរាជ័យជាប់គ្នាៗដូច្នេះ អង់គ្លេសក៏បានឈ្លាតឱកាសបង្កើតដឹកនាំ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៦|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ដែលជាដើមហេតុបណ្តាលឱ្យណាប៉ូលេអុងធ្លាក់ចេញពីអំណាច និងទីបំផុតបានសម្រេចដាក់រាជ្យនៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ ថ្នាក់ដឹកនាំក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានបញ្ជាឱ្យគេនិរទេសណាប៉ូលេអុងទៅលើកោះអែលបារួចស្តាររបបរាជវង្សបួរបុងឡើងវិញនៅប្រទេសបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានរត់ចេញពីអែលបានៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ ហើយបានធ្វើដំណើរត្រឡប់មកបារាំងវិញដោយទទួលបាននូវការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនល្មមអាចផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមថ្មីរបស់ស្តេច[[ល្វីទី១៦]]។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបាននាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។ ណាប៉ូលេអុងត្រូវទទួលបរាជ័យជាចុងក្រោយនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] ហើយព្រះអង្គត្រូវបង្ខំដាក់រាជ្យម្តងទៀតនៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ព្រះអង្គបានសុំទទួលចុះចាញ់ចំពោះមុខកងកម្លាំងអង់គ្លេសនៅឯរ៉ូឆេហ្វត៍ ហើយត្រូវបាននិរទេសជាអចិន្ត្រៃយ៍ទៅលើកោះដ៏ដាច់ស្រយាលមួយឈ្មោះសាំងហេលីណា។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]]ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៥ បានបិទបញ្ចប់ឆាកសង្គ្រាមមួយនេះជាផ្លូវការ។ អំណាចរាជវង្សបួរបុងត្រូវបានស្តារឡើងវិញនៅប្រទេសបារាំងហើយក្រុមអ្នកឈ្នះបាននាំគ្នាផ្តើមកិច្ចប្រជុំ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ដើម្បីស្តារសន្តិភាពឡើងវិញនៅអឺរ៉ុប។ ជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃសង្រ្គាម [[រាជាណាចក្រព្រុស]]បានក្លាយជាមហាអំណាចថ្មីនៅក្នុងទ្វីប<ref name="auto3">{{Cite book |last=Dwyer |first=Philip G. |url=https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&q=napoleonic+wars+rise+of+prussia&pg=PA255 |title=The Rise of Prussia 1700–1830 |date=4 February 2014 |isbn=9781317887034 |access-date=20 តុលា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207044936/https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&q=napoleonic+wars+rise+of+prussia&pg=PA255 |archive-date=7 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ខណៈពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសដែលមានកងទ័ពជើងទឹកដ៏ខ្លាំងពូកែមិនអាចប្រៀបបាននោះក៏បានឡើងជាមហាអំណាចដ៏លេចធ្លោមួយនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |last=Ferguson |first=Niall |url=https://archive.org/details/empire00nial |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |publisher=Basic Books |year=2004 |isbn=0-465-02328-2 |url-access=registration}}</ref> [[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវបានរំលាយហើយ[[លទ្ធិជាតិនិយម|ទស្សនៈជាតិនិយម]]ដែលបានលេចចេញនៅដើមសង្រ្គាមបានរួមចំណែកយ៉ាងធំធេងដល់[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|ដំណើរបង្រួបបង្រួមនៃរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់]]និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|ឧបទ្វីបអ៊ីតាលី]]។ [[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|សង្រ្គាមនៅអ៊ីបេរី]]បានធ្វើឱ្យអំណាចឥទ្ធិពលរបស់អេស្ប៉ាញចុះខ្សោយដុនដាប ហើយចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏ចាប់ផ្តើមដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។ គិតដល់ឆ្នាំ១៨៣៣ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់កម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួននៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកស្ទើរតែទាំងអស់។ ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់ក៏បានចុះខ្សោយដូចអេស្ប៉ាញផងដែរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ឯករាជ្យភាពប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីលបានប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅឆ្នាំ១៨២២។{{sfn|Keen|Haynes|2012|loc=chpt. 8}} សង្គ្រាមមួយនេះបាននាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ផ្នែកសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបដូចជា ការធ្វើសមយុទ្ធទ្រង់ទ្រាយធំនិងយុទ្ធសាស្ត្រ[[សង្គ្រាមសរុប]]ដែលនាំឱ្យកើតមានយុទ្ធនាការដ៏ធំថ្មីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកដោយប្រជាជាតិទាំងមូលត្រូវប្តេជ្ញាចិត្តលះបង់នូវ[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម|ធនធានសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម]]ទាំងអស់របស់ពួកគេចំពោះកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្រ្គាមរួម។{{sfn|Bell|2007|p=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]}} ដោយសារតែសង្គ្រាមនេះមានរយៈពេលវែងឆ្ងាយ ដូច្នេះទើបវិសាលភាពនៃសញ្ជ័យរបស់ណាប៉ូលេអុងនិងប្រជាប្រិយភាពនៃឧត្តមគតិក្នុង[[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌និងសង្គមនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ បដិវត្តន៍បន្តបន្ទាប់ជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេស[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]ជាដើមបានប្រមើលទៅបារាំងថាជាប្រភពនៃការជម្រុញគំនិតបដិវត្តន៍របស់ពួកគេ{{sfnm |1a1=Shlapentokh |1y=1997 |1pp=220–228 |2a1=Palmer |2a2=Colton |2a3=Kramer |2y=2013 |2pp=81–83}} ខណៈដែលគោលការណ៍គ្រឹះស្នូលរបស់វាបានបានជះនូវឥទ្ធិពលចូលក្នុងសង្វៀន[[សិទ្ធិមនុស្ស]]និងព្រមទាំងបង្កើតនូវទស្សនវិជ្ជានយោបាយទំនើបៗដែលកំពុងតែនៅប្រើប្រាស់ដល់សព្វថ្ងៃ។{{sfn|Desan|Hunt|Nelson|2013|pp=3, 8, 10}} ==ផ្ទៃរឿង== {{See also|សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង}} [[File:Valmy Battle painting.jpg|thumb|ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ពបារាំងលើកងទ័ពព្រុសនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាល់មី]]នៃឆ្នាំ១៧៩២]] [[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានទទួលរងនូវការរិះគន់ និងការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំងពីក្រុមមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ ជាពិសេសគឺបន្ទាប់ពីការប្រហារជីវិតព្រះមហាក្សត្របារាំងព្រះនាម[[ល្វីទី១៦]] បូករួមជាមួយនឹងការផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមបារាំង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ [[ចក្រភពអូទ្រីស]] [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៨១)|ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា]] ណាប្លេស [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] និង[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]បានរួមគ្នាបង្កើត[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី១|សម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]ឡើងក្នុងគោលបំណងបញ្ឈប់ភាពវឹកវរនៅក្នុងប្រទេសបារាំង។ ដោយឃើញដូច្នេះ បារាំងក៏ចាត់វិធានការកេណ្ឌទ័ពក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ធ្វើកំណែទម្រង់យោធា និងបញ្ជូនធនធានដែលខ្លួនមានទាំងប៉ុន្មានចូលទៅក្នុងសង្គ្រាម។ យុទ្ធសាស្ត្រទាំងអស់នេះបាននាំឱ្យបារាំងអាចយកជ័យជម្នះបានលើក្រុមសម្ព័ន្ធភាព ថ្វីបើកំពុងតែជាប់ប្រយុទ្ធសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសខ្លួនក្តី។ [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]ដែលពេលនោះជាឧត្តមសេនីយ៍បារាំងម្នាក់នៃ[[កងទ័ពបដិវត្តន៍បារាំង]] បានបង្ខំអូទ្រីសឱ្យចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាកំប៉ូហ្វ័រមីអូ]] ដោយបន្សល់ទុកតែចក្រភពអង់គ្លេសតែមួយគត់នៅប្រឆាំងនឹងសាធារណរដ្ឋបារាំង។ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី២|ក្រុមសម្ព័ន្ធភាពទីពីរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៨ ដោយចក្រភពអង់គ្លេស [[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]] ណាប្លេស [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] [[រដ្ឋប៉ាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] និង[[ស៊ុយអែត]]។ ដំណើរគ្នានេះដែរ សាធារណរដ្ឋបារាំងដែលកំពុងស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គណៈឌីរ៉េកទ័រ]] (ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង) បានប្រឈមនឹងអំពើពុករលួយ និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ សាធារណរដ្ឋថ្មីថ្មោងនោះក៏បានកំពុងជួបនូវវិបត្តិថវិកាផងដែរដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនមួយភាគធំនៃប្រទេសបារាំងបានចាប់ផ្តើមកើតការស្អប់ខ្ពើមនឹងរដ្ឋាភិបាល។ ណាប៉ូលេអុងដោយលើកនេះជាមេបញ្ជាការនៃ[[កងទ័ពអ៊ីតាលី|កងទ័ពបារាំង]]ឈរជើងនៅអ៊ីតាលី បានបើក[[យុទ្ធនាការអេហ្ស៊ីប|យុទ្ធនាការយោធាមួយនៅអេហ្ស៊ីប]]ក្នុងគោលបំណងបិទផ្លូវទឹករារាំងលំហូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់អង់គ្លេសនៅឥណ្ឌា។ នៅឯបារាំងវិញ កាលត្រូវសត្រូវឡោមព័ទ្ធពីគ្រប់ទិសតំបន់ដូច្នោះក៏ជួបនូវបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតមិនអាចងើបមុខរួចយកឈ្នះដូចកាលសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពមុន។ [[File:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃកងទ័ពណាប៉ូលេអុងយកឈ្នះលើកងកម្លាំងអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិរីវ៉ូលី]]នៃឆ្នាំ១៧៩៧]] ណាប៉ូលេអុងបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសបារាំងវិញនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៧៩៩ បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការនៅអេហ្ស៊ីបបានទទួលបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។ ក្រោយមកដល់ប្រទេសបារាំង ណាប៉ូលេអុងបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលឌីរ៉េកទ័រនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា និងបានបង្កើត[[គណៈកុងស៊ុលបារាំង|គណៈកុងស៊ុល]]ជំនួសជារដ្ឋាភិបាលថ្មី។{{sfn|Jones|1994|pp=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone_0/page/193 193–194]}} ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងបានរៀបចាត់ចែងកងកម្លាំងយោធាបារាំងឡើងវិញដោយបានបង្កើតកងទ័ពបម្រុងដ៏ធំត្រៀមទុកដើម្បីគាំទ្រយុទ្ធនាការយោធានៅលើតំបន់[[រ៉ាំង]] ឬនៅ[[អ៊ីតាលី]]។ កងទ័ពរុស្ស៊ីត្រូវបានបារាំងវាយចេញពីសង្រ្គាមរួចទៅហើយ ខណៈក្រោមការដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង បារាំងបាន[[សមរភូមិម៉ារ៉េងហ្កូ|ច្បាំងឈ្នះនឹងកងកម្លាំងអូទ្រីស]]នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨០០ ដែលធ្វើឱ្យអូទ្រីសបាត់បង់អំណាចឥទ្ធិពលនៅអ៊ីតាលី។ ទីបំផុតនៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ អូទ្រីសក៏ត្រូវដួលបរាជ័យទាំងស្រុងក្រោមថ្វីដៃរបស់ឧត្តមសេនីយ៍បារាំងកំពូលម្នាក់រូបឈ្មោះ[[ហ្សង់ វិចទ័រ ម៉ារី ម៉ូរ៉ូ|ម៉ូរ៉ូ]]នៅរដ្ឋបាវីយែរ។ បរាជ័យរបស់អូទ្រីសត្រូវបានផ្សាភ្ជាប់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាលូនេវីល]]នៅដើមឆ្នាំបន្ទាប់ ដាក់បន្ថែមសម្ពាធឱ្យអង់គ្លេសបង្ខំចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន]]ជាមួយបារាំង ស្ដារសន្តិភាពបានមួយរយៈពេលខ្លីនៅអឺរ៉ុប។ ===កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើម និងនាមវលី=== បច្ចុប្បន្ន គ្មានការឯកច្ឆន្ទគ្នានោះទេថាពេលណាដែលសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងបានបញ្ចប់ ហើយពេលសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកចាប់ផ្តើម។ កាលបរិច្ឆេទដែលអាចទទួលទៅបានរួមមានថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ គឺនៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍ដណ្តើមអំណាចនៅថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ (បើយោងទៅតាម[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋបារាំង|ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋ]]ដែលប្រើប្រាស់នៅពេលនោះ),{{sfn|McLynn|1998|p=215}} ថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ នៅពេលដែលអង់គ្លេសនិងបារាំងបានបញ្ចប់សន្តិភាពមួយរយៈពេលខ្លីនៅរវាងឆ្នាំ១៧៩២ និងឆ្នាំ១៨១៤ ឬថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤ នៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍បានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះចៅអធិរាជបារាំង។<ref>{{Cite book |last=Spencer C. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=VljA5QEI9_wC&pg=PA499 |title=The Encyclopedia of the War Of 1812 |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=9781851099573 |page=499 |access-date=22 តុលា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930162308/https://books.google.com/books?id=VljA5QEI9_wC&pg=PA499 |archive-date=30 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាម្តងម្កាល ប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេសជាច្រើនរូបបានសម្ដៅទៅលើសម័យភ្លើងសង្រ្គាមបន្តកន្ទុយគ្នាពីឆ្នាំ១៧៩២ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ថាជាមហាសង្រ្គាមបារាំង (''Great French War'') ឬក៏ជាដំណាក់កាលចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្រ្គាមរយឆ្នាំលើកទីពីរ]]រវាងអង់គ្លេស-បារាំង ដែលចំណាយពេលពីឆ្នាំ១៦៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥។<ref>{{Cite book |last=Buffinton |first=Arthur H. |title=The Second Hundred Years' War, 1689–1815 |url=https://archive.org/details/secondhundredyea0000buff |year=1929}} មើលផងដែរ៖ {{cite journal|last=Crouzet|first=Francois|title=The Second Hundred Years War: Some Reflections|journal=French History|volume=10|year=1996|issue=4|pages=432–450|doi=10.1093/fh/10.4.432|postscript=,|issn=0269-1191 }} និង, {{cite journal|last=Scott|first=H. M.|title=Review: The Second 'Hundred Years War' 1689–1815|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1992-06_35_2/page/443|journal=The Historical Journal|volume=35|year=1992|pages=443–469|doi=10.1017/S0018246X00025887|s2cid=162306794 }}</ref> នៅប្រទេសបារាំង សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកជាទូទៅត្រូវបានរាប់បញ្ចូលជាមួយសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងក្រោមឈ្មោះថា៖ ''Les guerres de la Revolution et de l'Empire''។<ref>{{Cite web |title=France – Les guerres de la Révolution et de l'Empire |url=http://www.herodote.net/histoire/synthese.php?ID=560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723230200/http://www.herodote.net/histoire/synthese.php?ID=560 |archive-date=23 July 2012 |access-date=31 December 2024 |website=Herodote.net}}</ref> ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី, ១៨០៥== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី}} [[File:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|thumb|ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នារវាងនាវាចម្បាំងអង់គ្លេស (ជាយ) និងបារាំង (កណ្ដាល) ក្នុង[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]]] ចក្រភពអង់គ្លេសបានប្រមូលផ្តុំសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួននៅជុំវិញទ្វីបអឺរ៉ុបដើម្បីបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងថ្មីថ្មោងក្រោយបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាអធិរាជនៃប្រទេសបារាំង។{{sfn|Schroeder|1994|pp=231–86}}{{sfn|Kagan|2007|pp=141ff}} ណាប៉ូលេអុងបានពិចារណាត្រៀមនឹងឈ្លានពានចក្រភពអង់គ្លេសទៅហើយ<ref>{{Cite web |title=Invasion of Britain – National Maritime Museum |url=http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608211733/http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century |archive-date=8 June 2011 |access-date=1 January 2025 |publisher=Nmm.ac.uk |archivedate=8 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608211733/http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century }}</ref><ref>{{Cite web |title=O'Meara's account of Napoleon on the invasion of the England |url=http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/omeara_napo_invasion.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716183000/http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/omeara_napo_invasion.asp |archive-date=16 July 2011 |access-date=1 January 2025 |publisher=Napoleon.org}}</ref> ដោយបានប្រមូលផ្តុំកម្លាំងទ័ពចំនួន ១៨០,០០០ នាក់នៅ[[ប៊ូឡូញ្ញីសួមែរ|ប៊ូឡូញ្ញី]]។ ក៏ប៉ុន្តែមុនពេលព្រះអង្គបញ្ជាទ័ពចូលឈ្លានពាន ទ្រង់ត្រូវការពង្រឹងសមត្ថភាពនៃកងទ័ពជើងទឹកបារាំងជាមុនសិន ឬយ៉ាងណាត្រូវទាញកងនាវាអង់គ្លេសឱ្យចេញឆ្ងាយពី[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]]ដែលរត់ពុះកាត់អង់គ្លេស និងបារាំង។ បារាំងបានបង្កើតផែនការដ៏ធំមួយដើម្បីបំបែរកងនាវាអង់គ្លេសឱ្យដកថយពីផ្លូវទឹកនោះតាមរយៈការគំរាមកំហែងកម្មសិទ្ធិអាណានិគមអង់គ្លេសនៅ[[ឥណ្ឌីខាងលិច]] ប៉ុន្តែវាបានបរាជ័យនៅពេលដែលកងនាវារួមបារាំង-អេស្ប៉ាញក្រោមឧត្តមនាវី[[ព្យែរ-ឆាលស៍ វីល្លេនឺហ្វ|វីល្លេនឺហ្វ]]ត្រូវកម្លាំងអង់គ្លេសវាយរហូតដកថយចេញពី[[សមរភូមិកាប់ហ្វីនីស្តែរ៍ (១៨០៥)|កាប់ហ្វីនីស្តែរ៍]]នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៥។ កងនាវាអង់គ្លេសបានឡោមព័ទ្ធបិទកម្លាំងវីល្លេនឺហ្វនៅទីក្រុង[[កាឌីស]]នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញរហូតដល់ពេលលោកវីល្លេនឺហ្វដឹកនាំកម្លាំងបង្វែរទៅទីក្រុង[[ណាប្លេស]]វិញនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា។ កងនាវាអង់គ្លេសបានដេញតាមពីក្រោយ និងទីបំផុតបានវាយឈ្នះកងកម្លាំងរួមរបស់បារាំង-អេស្ប៉ាញក្នុង[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែតុលា។ ចាប់ពីពេលនោះមក ណាប៉ូលេអុងបានអស់ឱកាសទាំងប៉ុន្មានក្នុងការប្រជែងជាមួយអង់គ្លេសនៅលើផ្ទៃសមុទ្រ ហើយការគំរាមកំហែងឈ្លានពានអង់គ្លេសក៏បាត់សូន្យឈឹងដូចគ្នា។ ដោយដូច្នោះ ព្រះអង្គ​ក៏បាន​បង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍​មកសម្លឹងមើលក្រុមសត្រូវ​ទ្រង់នៅ​​ទ្វីបអឺរ៉ុបជាថ្មីម្តងទៀត។ [[File:Strategic Situation of Europe 1805.jpg|upright=1.2|thumb|left|ផែនទីយុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៥ មុនពេលសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីផ្ទុះឡើង]] នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៥ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពបារាំងចេញពី[[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]] (ប្រទេសហុល្លង់បច្ចុប្បន្ន) និង[[សហព័ន្ធស្វីស]]។ ប្រទេសអូទ្រីសបានចុះចូលក្នុងសម្ព័ន្ធភាពថ្មីនោះបន្ទាប់ពីបារាំងបានកាត់ក្រុង[[ហ្សឺណែវ]] និងការប្រកាសរបស់ណាប៉ូលេអុងជា[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|ព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសអ៊ីតាលី]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨០៥។ រីឯប្រទេសស៊ុយអែតវិញ កាលដែលខ្លួនបានយល់ព្រមជួលតំបន់[[ស៊ុយអែតប៉ូមេរ៉ានី|ប៉ូមេរ៉ានី]]ឱ្យអង់គ្លេសប្រើជាមូលដ្ឋានយោធាស្រាប់ទៅហើយ ក៏សម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងសម្ព័ន្ធភាពនៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា។ អូទ្រីសបានចាប់ផ្តើមសង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីដោយលើកទ័ពចូលឈ្លានពានបាវីយែរនៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៥<ref>{{Cite book |last=Сизенко |first=А.Г. |year=2011 |isbn=978-5-9567-1173-6 |pages=192 |publisher=Владис |script-title=ru:ВЕЛИКИЕ БИТВЫ ВЕЛИКОЙ РОСИИ}}</ref> ជាមួយនឹងកម្លាំងទ័ពប្រមាណ ៧០,០០០ នាក់ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[កាល់ ម៉ាក វន លែបអ៊ែរិច]]។ បារាំងក៏បានបញ្ជាទ័ពពីប៊ូឡូញ្ញីដើម្បីទៅបង្ក្រាបកម្លាំងអូទ្រីសនៅចុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៥។ មកដល់បរិវេណទីក្រុង[[សមរភូមិអ៊ូម|អ៊ូម]] (២៥ កញ្ញា ដល់ ២០ តុលា) ទ័ពណាប៉ូលេអុងក៏បានឡោមព័ទ្ធកម្លាំងរបស់លែបអ៊ែរិច បង្ខំឱ្យអូទ្រីសលើកទង់សសុំចុះចាញ់ដោយមិនមានការបង្ហូរឈាមគ្នាច្រើន។ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងអូទ្រីសចម្បងត្រូវទទួលបរាជ័យនៅឯភាគខាងជើងនៃភ្នំ[[អាល់ប៍]] (ក្រោមបញ្ជាការ[[ឆាលស៍ ល្វីនៃអូទ្រីស|ព្រះរជ្ជទាយាទឆាលស៍]] ប្រយុទ្ធចាញ់កងទ័ពបារាំងរបស់[[អង់ដ្រេ ម៉ាស្សេណា]]) ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពទៅកាន់កាប់ទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា។ ដោយនៅឆ្ងាយពីខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារ ណាប៉ូលេអុងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទ័ពអូទ្រីស-រុស្ស៊ីដ៏ធំជាងទ័ពសត្រូវមុនៗច្រើន ក្រោមបញ្ជារការបស់លោក[[មីខាអ៊ីល គូធូសឺហ្វ]] ដោយមានព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី ព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] ទ្រង់វត្តមាននៅសមរភូមិផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ណាប៉ូលេអុងបានវាយបែកកម្លាំងអូទ្រីស-រុស្ស៊ីដ៏ធំមួយនោះនៅឯទីក្រុង[[ម៉ូរ៉ាវី]]ក្នុង[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] (ដែលប្រវត្តិវិទូជាទូទៅចាត់ទុកវាថាជាជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយរបស់ណាប៉ូលេអុង)។ ក្នុងសមរភូមិនោះ កងទ័ពបារាំងបានសម្លាប់ទ័ពសត្រូវប្រមាណ ២៥,០០០ នាក់ ខណៈដែលកម្លាំងទ័ពសត្រូវនោះមានចំនួនច្រើនជាងកម្លាំងបារាំងផង រីឯទ័ពបារាំងវិញស្លាប់តែប្រមាណក្រោម ៧,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ [[File:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|ការចុះចាញ់របស់អូទ្រីសនៅ[[សមរភូមិអ៊ូម|អ៊ូម]], ២០​ តុលា ១៨០៥]] [[File:Entrée des Francaise dans Vienne le 13 Novembre 1805.jpg|left|thumb|កងទ័ពបារាំងចូលទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី១៣ វិច្ឆិកា ១៨០៥]] អូទ្រីសបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប្រែសប៊ួរ (១៨០៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ]] (ថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥) ដែលនាំឱ្យអូទ្រីសចុះចេញពីសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សន្ធិសញ្ញានោះ​ក៏បាន​តម្រូវ​ឱ្យ​​អូទ្រីស​ប្រគល់​តំបន់[[វេណេស៊ី]]ទៅ​ឱ្យ​[[ព្រះរាជាណាចក្រ​អ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|រាជាណាចក្រ​អ៊ីតាលី​]]ដែល​កាលនុះជារដ្ឋចម្រុះរបស់​បារាំង និងតំបន់[[អាល្លឺម៉ង់ធីរ៉ូល|ធីរ៉ូល]]ទៅ​ឱ្យបាវីយែរ។ ក្រោយពីទាត់អូទ្រីសចេញពីសង្រ្គាម ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានឈានដល់ភាពជាប់គាំង។ ថ្វីបើទ័ពណាប៉ូលេអុងកំពុងបន្តកំណត់ត្រានៃជ័យជំនះមិនដែលចាញ់មែន ប៉ុន្តែកងកម្លាំងពេញលេញរបស់រុស្ស៊ីនៅមិនទាន់បានបញ្ជូនមកទ្វីបអឺរ៉ុបនៅឡើយ។ ក្រោយបិទបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពប្រែសប៊ួរ ណាប៉ូលេអុងបានត្រឡប់មកបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ទ្រង់ក្នុងប្រទេសបារាំងវិញ ខណៈបារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក ហុល្លង់ ស្វីស និងអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចមួយភាគធំ និងប៉ែកខាងជើងនៃប្រទេសអ៊ីតាលី។ ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន, ១៨០៦–១៨០៧== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន}} [[File:Charles Meynier - Entrée de Napoléon à Berlin. 27 octobre 1806.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃការយាងចូលក្រុងប៊ែរឡាំងរបស់ព្រះចៅណាប៉ូលេអុង ក្រោយយកឈ្នះលើទ័ពព្រុសនៅឯ[[សមរភូមិយីណា|យីណា]], កងកម្លាំងរបស់បារាំងបានចូលទីក្រុងប៊ែរឡាំងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។]] ប៉ុន្មានខែក្រោយពីសម្ព័ន្ធភាពទីបីបានដួលរលំ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] (១៨០៦–១៨០៧) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយចក្រភពអង់គ្លេស ព្រុស រុស្ស៊ី [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]] និងស៊ុយអែត។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជាឱ្យបង្កើត[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ឡើងដោយមានរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗនៅក្នុង និងជុំវិញ[[រិនណានី|តំបន់រ៉ាំង]]ជាសមាជិក។ ព្រះអង្គថែមបានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋតូចៗមួយចំនួនបញ្ចូលគ្នាទៀតផង ដើម្បីធ្វើឱ្យរបបគ្រប់គ្រងនៅអាល្លឺម៉ង់មានភាពងាយស្រួលរលូនជាងមុន។ ចំពោះរដ្ឋធំៗនៅក្នុងសហព័ន្ធដូចជា សាចសិន និង[[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]វិញត្រូវបានណាប៉ូលេអុងតម្លើងជាព្រះរាជាណាចក្រ។ មកដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ ព្រះមហាក្សត្រព្រុស ព្រះអង្គ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] បានសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមទៅលើបារាំងដោយឯកឯងដោយមិនពិគ្រោះជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនជាមុន ជាពិសេសគឺរុស្ស៊ីដែលកម្លាំងទ័ពស្ថិតនៅឆ្ងាយពីដែនដីអាល្លឺម៉ង់នៅឡើយ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនកងកម្លាំងបារាំងទាំងអស់ឆ្លងទៅភាគខាងកើតនៃទន្លេរ៉ាំងចូលក្នុងទឹកដីនៃព្រុស។ ណាប៉ូលេអុងបានវាយកម្ចាត់កងទ័ពព្រុសនៅយីណា (១៤ តុលា ១៨០៦) ហើយលោក[[ល្វី-នីកូឡាស ដាវូត៍|ដាវូត៍]] (មេបញ្ជាការបារាំងដ៏ឆ្នើមម្នាក់) បានកម្ចាត់ទ័ពព្រុសមួយផ្សេងទៀតនៅ[[សមរភូមិអោអើស្តែដត៍|អោអើស្តែដត៍]]ក្នុងថ្ងៃតែមួយ។ ទាហានបារាំងចំនួន ១៦០,០០០ នាក់ (ចំនួនបានបន្តកើនឡើងនៅយុទ្ធនាការបន្តបន្ទាប់) បានវាយឆ្លងកាត់ទឹកដីព្រុស ដោយបោះជំហានក្នុងល្បឿនយ៉ាងលឿន វាយកម្ទេចទ័ពព្រុសដែលធ្លាប់មានឈ្មោះល្បីល្បាញខ្លាំងក្លាបានដ៏ងាយ។ ក្នុងចំណោមកងកម្លាំងព្រុសសរុប ២៥០,០០០ នាក់ មានទាហានព្រុសចំនួន ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត ខណៈ ១៥០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានចាប់ជាឈ្លើយសឹក រីឯកាំភ្លើងធំ ៤,០០០ គ្រឿង និងកាំភ្លើងវែង ១០០,០០០ ដើមត្រូវបានបំផ្លាញ ឬរឹបអូសដោយបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានយាងដល់ទីក្រុងប៊ែរឡាំងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ នៅទីនោះ ព្រះអង្គបានចូលទៅគោរពព្រះសុសានព្រះមហា[[ហ្វ្រីឌ្រិចទីពីរ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិច]] ហើយបានបង្គាប់មេទ័ពរបស់ព្រះអង្គឱ្យដោះមួករបស់ពួកគេ ដោយមានព្រះបន្ទូលថា "ប្រសិនបើព្រះអង្គ (សម្ដៅទៅហ្វ្រីឌ្រិច) នៅមានជីវិត នោះយើងក៏ពុំអាចឈរជើងនៅទីនេះក្នុងថ្ងៃនេះនោះដែរ"។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានប្រើពេលត្រឹមតែ ១៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះដើម្បីវាយបែករាជាណាចក្រព្រុសទាំងមូលដោយការកាន់កាប់ទីក្រុងប៊ែរឡាំង និងកម្ទេចកម្លាំងយោធាព្រុសទាំងអស់នៅយីណា និងអោអើស្តែដត៍។ ដោយឃើញដូច្នេះ នគរសាចសិនក៏បានដកខ្លួនពីសម្ព័ន្ធភាពជាមួយព្រុសភ្លាមៗ ហើយរួមគ្នាជាមួយរដ្ឋនគរតូចៗនៅអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងបានសម្រេចមកចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំងវិញ។ [[File:Friedland mazurovsky.jpg|thumb|left|ចម្បាំងទ័ពសេះរវាងបារាំង និងរុស្ស៊ីក្នុង[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់]]។]] នៅវគ្គបន្ទាប់នៃសង្រ្គាម បារាំងបានវាយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចេញពីទឹកដីប៉ូឡូញ ហើយបានប្រើទាហានប៉ូឡូញ និងអាល្លឺម៉ង់ជាច្រើននាក់ទៅធ្វើការឡោមព័ទ្ធនៅក្នុងតំបន់[[ស៊ីលេស៊ី]] និង[[ប៉ូមេរ៉ានី]] ដោយមានជំនួយបន្ថែមពីទាហានហុល្លង់ និងអ៊ីតាលីនៅវគ្គបញ្ចប់។ បន្ទាប់មក ណាប៉ូលេអុងបានបង្វែរទ័ពទៅភាគខាងជើងដើម្បីកម្ចាត់កងទ័ពរុស្ស៊ីដែលនៅសេសសល់ ហើយព្យាយាមដណ្តើមយករាជធានីបណ្ដោះអាសន្នរបស់ព្រុសនៅ[[ខូនីស្សប៊ឺក]]។ ការប្រទាញប្រទង់គ្នាក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូ]] (៧–៨ កុម្ភៈ ១៨០៧) បូករួមនឹងបរាជ័យនៅ[[ការឡោមព័ទ្ធក្រុងដង់ហ្ស៊ីក (១៨០៧)|ក្រុងដង់ហ្ស៊ីក]] (២៤ ឧសភា ១៨០៧) និងព្រមទាំង[[សមរភូមិអែលប៊ែក]] (១០ មិថុនា ១៨០៧) បានបង្ខំរុស្ស៊ីឱ្យបន្តដកថយកាន់តែជ្រៅទៅភាគខាងជើង។ នៅទីបំផុត ណាប៉ូលេអុងបានវាយឈ្នះកងទ័ពរុស្ស៊ីចុងក្រោយនៅ[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]] (១៤ មិថុនា ១៨០៧) មុនពេលព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺបង្ខំព្រះទ័យសុំសន្តិភាពជាមួយណាប៉ូលេអុងនៅក្រុង[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|ទីលស៊ីត]] (៧ កក្កដា ១៨០៧)។ នៅអាល្លឺម៉ង់ និងប៉ូឡូញ រដ្ឋចំណុះរបស់ណាប៉ូលេអុងថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង មានដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី]] [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]] និង[[សាធារណរដ្ឋដង់ហ្ស៊ីក]]ជាដើម។ នៅខែកញ្ញានៃឆ្នាំ១៨០៧ លោកសេនាប្រមុខ[[ហ្គីយ៉ូម ប៊្រុយន៍]] បានបញ្ចប់បេសកកម្មកាន់កាប់តំបន់ប៉ូមេរ៉ានីរបស់ស៊ុយអែត ដែលនាំឱ្យកងទ័ពស៊ុយអែតទាំងអស់ដកថយ។ ===ស្កង់ឌីណាវី និងហ្វាំងឡង់=== {{Main|សង្គ្រាមទូកកាំភ្លើង|សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក–ស៊ុយអែត (១៨០៨–១៨០៩)}} [[File:Battle of Trangen.JPG|thumb|[[សមរភូមិត្រង់គែន]]ក្នុង[[សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក–ស៊ុយអែត (១៨០៨–១៨០៩)]]។ កងទ័ពន័រវែសបានព្យាយាមប្រយុទ្ធដោយអស់ពីកម្លាំងចិត្តកម្លាំងកាយ និងទីបំផុតក៏យកឈ្នះលើទ័ពស៊ុយអែត។]] ការឆ្លើយតបដំបូងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសចំពោះប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺបើកការវាយប្រហារផ្លូវទឹកទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក។ ថ្វីបើដាណឺម៉ាកជាប្រទេសប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពមែនក្ដី តែក្នុងអំឡុងពេលនោះ ដាណឺម៉ាកត្រូវរងសម្ពាធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីបារាំង និងរុស្ស៊ីឱ្យរៀបចំកងនាវាខ្លួនត្រៀមជាជំនួយដល់ណាប៉ូលេអុង។ ដោយយល់ឃើញដូច្នេះ ទីក្រុងឡុងដ៍មិនអាចឈរស្ងៀមទុកឱ្យដាណឺម៉ាកធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលបារាំងងាយៗឡើយ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៧ កងនាវាអង់គ្លេសបានឡោមព័ទ្ធ និង[[សមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាក (១៨០៧)|វាយប្រហារទីក្រុងកូពែនហាក]] រួចរឹបអូសយកនាវាចម្បាំងដាណឺម៉ាក–ន័រវែសទាំងមូលក្នុងកំពង់ផែកូពែនហាក។ សកម្មភាពនេះបានធានាឱ្យអង់គ្លេសអាចបន្តចេញចូលផ្លូវសមុទ្រនៅភាគខាងជើង និងសមុទ្របាល់ទិក ពិសេសសម្រាប់នាវាពាណិជ្ជកម្ម។ ទីបំផុត ដាណឺម៉ាកក៏សម្រេចប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅខាងបារាំង ប៉ុន្តែដោយគ្មានកងនាវាដូចមុន ឥទ្ធិពលដាណឺម៉ាកនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺមានតិចតួចបំផុត។{{sfn|Ryan|1953}}{{sfn|Munch-Petersen|2007}} យ៉ាងណាក្ដី ដាណឺម៉ាកនៅតែបន្តសង្គ្រាមជើងទឹកដោយប្រើប្រាស់ទូកកាំភ្លើងតូចៗលបវាយប្រហារលើនាវាចម្បាំងអង់គ្លេសដែលមានវត្តមានក្នុងដែនទឹកដាណឺម៉ាក និងន័រវែស។ លើសពីនេះ ដាណឺម៉ាកក៏បានប្តេជ្ញាដែរថានឹងចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងស៊ុយអែតរួមគ្នាជាមួយបារាំងនិងរុស្ស៊ី។ កាលក្នុងកិច្ចពិភាក្សាគ្នានៅក្រុងទីលស៊ីត ណាប៉ូលេអុង និងអាឡិចសាន់ដឺបានយល់ស្របថា រុស្ស៊ីគួរតែបង្ខំស៊ុយអែតឱ្យចូលរួមក្នុងប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់បារាំង។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨០៨ រុស្ស៊ីក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|ការឈ្លានពានលើស៊ុយអែត]]ឆ្លងទឹកដីហ្វាំងឡង់ ហើយមួយខែក្រោយមក ដាណឺម៉ាកក៏ប្រកាសសង្គ្រាមលើស៊ុយអែតតាមរុស្ស៊ី។ ចំណែកបារាំងវិញ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនទ័ពទៅជំនួយនៅឯដាណឺម៉ាកដោយមានទាហានបារាំង អេស្ប៉ាញ និងហុល្លង់ ក្រោមការដឹកនាំរបស់សេនាប្រមុខលោក[[សាលទី១៤ ចន|ហ្សង់-បាធីស្ត ប៊ែរណាដុតទ៍]]។ យ៉ាងណាក៏ដោយ កងទ័ពជើងទឹកអង់គ្លេសបានធ្វើការរារាំងកម្លាំងទាំងនោះមិនឱ្យឆ្លងច្រកសមុទ្រ[[អឿរសុន]] ហើយសង្រ្គាមឈ្លានពានស៊ុយអែតបានវិវត្តត្រឹមតែជាជម្លោះតាមបណ្តោយព្រំដែនស៊ុយអែត-ន័រវែសប៉ុណ្ណោះ។ នៅក្នុង[[សមាជអ៊ែហ្វឺត]] (កញ្ញា–តុលា ១៨០៨) បារាំង និងរុស្ស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាបន្ថែមទៀតលើការបែងចែកប្រទេសស៊ុយអែតជាពីរផ្នែកដោយពុះកាត់តាម[[ឈូងសមុទ្រប៊ុតនី]] រីឯផ្នែកខាងកើតបានក្លាយជា[[មហាពញារដ្ឋហ្វាំងឡង់]]។ ជំនួយមនុស្សធម៌របស់អង់គ្លេសដើម្បីជួយស៊ុយអែតនៅមានដែនកម្រិតខ្លាំង ហើយមិនបានរារាំងស៊ុយអែតពីការអនុវត្តគោលនយោបាយលម្អៀងទៅណាប៉ូលេអុងឡើយ។{{sfn|Götz|2014|pp=519–539}} សង្រ្គាមរវាងដាណឺម៉ាក និងចក្រភពអង់គ្លេសបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុង[[សមរភូមិលូនហ្គឺរ]]នៃឆ្នាំ១៨១២ ដោយជ័យជម្នះបានទៅខាងអង់គ្លេស។ ===ប៉ូឡូញ=== {{Main|ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី}} [[File:January Suchodolski, Bitwa pod Somosierrą.jpg|thumb|ទ័ពសេះប៉ូឡូញក្នុង[[សមរភូមិសូម៉ូសៀរ៉ា]]នៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ ឆ្នាំ១៨០៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ណាប៉ូលេអុងបានបង្កើតបន្ទាយការពារដ៏ធំមាំមួយនៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ ប្រទេសប៉ូឡូញដែលទើបតែត្រូវបានកាត់បែងចែកដោយមហាអំណាចជិតខាងចំនួនបីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានណាប៉ូលេអុងបានបង្កើតមកវិញក្រោមឈ្មោះថា [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]]។ ទឹកដីរដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីលើកនេះគឺកើតចេញពីទឹកដីដែលបារាំងវាយដណ្ដើមបានពីអូទ្រីស និងព្រុស រីឯមេដឹកនាំនៃរដ្ឋនេះវិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទមួយរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺព្រះអង្គ[[ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រសាចសិន)|ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១]] ហើយក៏ជាព្រះមហាក្សត្រសាចសិនដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែជាក់ស្តែង ព្រះអង្គគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបក្សត្ររាជវង្សប៉ុណ្ណោះ ខណៈមេដឹកនាំប៉ូឡូញពិតប្រាកដគឺត្រូវណាប៉ូលេអុងជាអ្នកតែងតាំង។ រដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីនេះមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៤.៣ លាននាក់ ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១៤ វាបានបញ្ជូនទាហានប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ចូលក្នុងជួរយោធាណាប៉ូលេអុង។ ក្នុងនោះរួមមានទាហានប៉ូឡូញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ ដែលត្រូវបានកេណ្ឌទៅច្បាំងនឹងរុស្ស៊ីរៀបធ្វើដំណើររហូតដល់រាជធានីម៉ូស្គូនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងដំណើរនោះ។<ref>{{Cite book |last=Otto Pivka |url=https://books.google.com/books?id=ETYsTuIaKkQC&pg=PA8 |title=Napoleon's Polish Troops |publisher=Osprey Publishing |year=2012 |isbn=978-1-78096-549-9 |pages=8–10 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515091845/https://books.google.com/books?id=ETYsTuIaKkQC&pg=PA8 |archive-date=15 May 2016 |url-status=live}}</ref> ក្រោយចប់សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក មហាពញារដ្ឋវ៉ាសូរីត្រូវបានកាត់ចូលជាទឹកដីពាក់កណ្ដាលស្វយ័តនៃចក្រភពរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ ប៉ូឡូញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បរទេសរហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨ បន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រីបានដួលរលំក្នុងវគ្គបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]]។ ឥទ្ធិពលរបស់ណាប៉ូលេអុងលើប្រទេសប៉ូឡូញគឺមានសារៈសំខាន់មិនអាចកាត់ថ្លៃបានឡើយដោយក្រមច្បាប់របស់ណាប៉ូលេអុងបាននាំឱ្យមានការលុបបំបាត់ទាសភាព និងការនាំចូលការិយាធិបតេយ្យវណ្ណៈកណ្តាលសម័យ។{{sfn|Riley|2013|pp=27–28}}{{sfn|Grab|2003|pp=176–187}} ==សង្គ្រាមឧបទ្វីប, ១៨០៨–១៨១៤== {{Main|សង្គ្រាមឧបទ្វីប}} [[File:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|រូបគំនូរ ''ណាប៉ូលេអុងទទួលស្គាល់ការចុះចាញ់នៃរាជធានីម៉ាឌ្រីដ''។]] ជម្លោះក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែល[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]នៅតែបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយអង់គ្លេស ទោះបីជាត្រូវបារាំងរឹតបន្តឹងក្ដី។ បន្ទាប់ពីអេស្ប៉ាញមិនអនុវត្តតាមប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់បារាំង សម្ព័ន្ធភាពរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏ត្រូវដួលរលំទាំងស្រុង។ ជាការឆ្លើយតប ​បារាំង​ក៏បានលើកទ័ពចូលត្រួតត្រា​ទឹកដី​អេ​ស្ប៉ា​ញ​បន្តិចម្តងៗ រហូតដល់​ពួកគេ​កាន់កាប់​បានរាជធានី​ម៉ា​ឌ្រី​ដ ហើយ​ក៏តម្លើងរាជរដ្ឋាភិបាកចំណុះក្រោមបារាំងមួយនៅទីនោះ។ ទង្វើនេះបានធ្វើឱ្យមានការ[[ការបះបោរដូសដេម៉ាយ៉ូ|ផ្ទុះបះបោរ]]ពីសំណាក់ប្រជាជនអេស្ប៉ាញនៅគ្រប់ផ្ទៃប្រទេស ខណៈអង់គ្លេស​ក៏ឆ្លៀតឱកាសគាំទ្រចលនាបះបោរនៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញ។ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរបានវាយដណ្ដើមយករាជធានីម៉ាឌ្រីដវិញ ណាប៉ូលេអុងក៏បានចេញដឹកនាំទ័ពផ្ទាល់សម្រុកទៅម៉ាឌ្រីដសារជាថ្មី រួចវាយបង្ក្រាបចលនាបះបោរនៅទីនោះ រួមថែមទាំងបានវាយបណ្ដេញកងទ័ពអង់គ្លេសមួយក្រុមតូចចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីទៀតផង ([[សមរភូមិកូរូញ្ញា]], ១៦ មករា ១៨០៩)។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងយាងចាកចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញបាត់ទៅ ចលនាប្រឆាំងនឹងបារាំងក៏បានរើឡើងវិញនាំឱ្យទាហានបារាំងនៅអេស្ប៉ាញជាច្រើនចុះកម្លាំង។ ការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ]]បានរារាំងណាប៉ូលេអុងពីការវិលចូលមកស្ដារស្ថេរភាពនៅអ៊ីបេរីវិញដោយទ្រង់ត្រូវជាប់ដឹកនាំទ័ពនៅអូទ្រីស។ អង់គ្លេសជាម្តងទៀតក៏បានឆក់យកឱកាសនេះបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពថ្មីមកអ៊ីបេរី។{{sfn|Fremont-Barnes|2014}} សង្គ្រាមឧបទ្វីបបានក្លាយជាឧបសគ្គយ៉ាងធំសម្រាប់បារាំង។ របបបារាំងនៅអេស្ប៉ាញបានទទួលនូវស្ថេរភាពតែពេលណាប៉ូលេអុងមានវត្តមានផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ ហើយក្រោយពីទ្រង់យាងចេញទៅបាត់ ចលាចលថ្មីក៏បានផ្ទុះចេញមកវិញភ្លាមៗ។ ម្យ៉ាងទ្រង់មិននឹកស្មាន់ថាការគ្រប់គ្រងប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺត្រូវការកម្លាំងច្រើនខ្លាំងសោះ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងប៉ុន្មានរបស់បារាំងនៅអេស៉្បាញគឺជាការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងថវិកា កម្លាំងពលកម្ម និងកិត្យានុភាព។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានដឹងខ្លួនថាវាជាកំហុសដ៏ធំមួយរបស់ទ្រង់ ដោយសរសេរថា "សង្រ្គាមដ៏អកុសលនោះបានបំផ្លាញរូបយើង... គ្រប់កាលៈទេសៈទាំងអស់នៃការបរាជ័យរបស់យើងគឺសុទ្ធតែភ្ជាប់ទៅចំណងដ៏អាក្រក់នោះ"។{{sfn|Tone|2010|p=[https://books.google.com/books?id=E2WtMq4LF90C&pg=PA243 243]}} សង្គ្រាមឧបទ្វីបបាននាំឱ្យកើតមានសមរភូមិប្រយុទ្ធគ្នាធំៗចំនួន ៦០ និងការឡោមព័ទ្ធយោធាធំៗចំនួន ៣០ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងជម្លោះណាទាំងអស់នៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ហើយប្រើពេលជាង ៦ ឆ្នាំ ដែលយូរជាងជម្លោះណាទាំងអស់ក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកដូចគ្នា។ បារាំង​ និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបាត់បង់កម្លាំងទាហានយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ៩១,០០០ នាក់ និងរបួសប្រមាណ ២៣៧,០០០ នាក់ដោយសារសង្គ្រាមនេះ។{{sfn|Clodfelter|2017|page=157}}​ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨១២ ទៅ​ សង្គ្រាមឧបទ្វីបត្រូវបានបញ្ចូលទៅជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។ ==សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ, ១៨០៩== {{Main|សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ}} សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ (១៨០៩) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយចក្រភពអង់គ្លេស និងអូទ្រីសនៅពេលដែលបារាំងបានបំផ្ទុះសង្គ្រាមឧបទ្វីបឡើងនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់។ លើកនេះ ដែនសមុទ្របានក្លាយជាទីសមរភូមិដ៏សំខាន់នៃសង្គ្រាម។ អូទ្រីសដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងថ្មីៗ បានឆក់យកឱកាសផ្ដាច់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំងដើម្បីស្ដារទឹកដីដែលខ្លួនទើបតែបាត់បង់នៅអាល្លឺម៉ង់កាលប៉ុន្មានឆ្នាំមុន។ ក្នុងពេលដំណើរគ្នានៃសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ កងនាវាអង់គ្លេសក៏បានវាយឈ្នះសង្គ្រាមជាច្រើនផងដែរនៅតាមទឹកដីអាណានិគមរបស់បារាំង។ នៅឯដីគោក ក្រុមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំបានព្យាយាមអនុវត្តយុទ្ធនាការយោធាប្រកបដោយបច្ចេកទេស តែទោះយ៉ាងណា បារាំងនៅតែបន្តជាកម្លាំងដ៏ខ្លាំងគ្មានប្រៀប។ ក្នុងពេញមួយសង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ ប្រតិបត្តិការយោធារបស់អង់គ្លេសនៅដីគោកច្រើនតែអនុវត្តដោយកងនាវាអង់គ្លេស ដែលកាលនុះជាកម្លាំងដ៏មានឥទ្ធិពលលើផ្ទៃទឹកអឺរ៉ុប។ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវទឹករបស់អង់គ្លេសមានគោលដៅបំផ្លាញកងនាវាចម្បាំង និងបិទផ្លូវដឹកជញ្ជូនពាណិជ្ជកម្មរបស់បារាំងនៅជាយសមុទ្រ ក៏ដូចជាបំផ្លាញប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនង និងបន្ទាយបារាំងនានាតាមតំបន់ឆ្នេរ។ ជារឿយៗ នៅពេលដែលសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អង់គ្លេសចេញធ្វើសកម្មភាពយោធាដែលនៅក្បែរដែនសមុទ្រ នោះកងនាវាអង់គ្លេសនឹងឡើកគោក រួចបញ្ជូនកម្លាំងជើងគោក និងការផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារជាជំនួយដល់កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងបារាំង។ [[File:Strategic Situation of Europe 1809.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីយុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨០៩]] [[File:Europe 1812 map en.png|thumb|upright=1.35|វិសាលភាពចក្រភពបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២]] ចំពោះអូទ្រីសវិញ ពួកគេ​បាន​ទទួល​ជ័យ​ជម្នះ​ខ្លះៗលើ​កង​ទ័ព​បារាំងដែលស្ថិតក្រោមបញ្ជាការរបស់​សេនាប្រមុខលោក[[ល្វី-អាឡិចសង់ដឹ ប៊ែធារ|ប៊ែធារ]]។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនប៊ែធារនូវកម្លាំងទ័ពតែ ១៧០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារព្រំដែនខាងកើតទាំងមូលរបស់បារាំង (កាលពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៧៩០ កម្លាំងទ័ពបារាំងចំនួន ៨០០,០០០ នាក់បានបំពេញកិច្ចការដូចគ្នា គ្រាន់តែព្រំដែនកាលនុះមានប្រវែងខ្លីជាង)។ នៅភាគខាងកើត កងទ័ពអូទ្រីសបានវាយចូលទឹកដីពញារដ្ឋវ៉ាសូរី ប៉ុន្តែត្រូវរងបរាជ័យនៅក្នុង[[សមរភូមិរ៉ាហ្សីន (១៨០៩)|សមរភូមិរ៉ាហ្សីន]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩។ បន្ទាប់មក កងទ័ពវ៉ាសូរីក៏បានវាយត្រួតត្រាតំបន់[[ហ្កាលីស៊ីខាងលិច]]របស់អូទ្រីស ខណៈណាប៉ូលេអុង​បាន​ចេញដឹកនាំទ័ព​​ផ្ទាល់​​សម្រាប់​ធ្វើការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​អូទ្រីស។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នាប៉ុន្មានដងមក យុទ្ធនាការរបស់ណាប៉ូលេអុងបានរុញច្រានកម្លាំង​អូទ្រីស​​ចេញ​ពី​បាវីយែរ រួចបន្តរុល​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អូទ្រីសផ្ទាល់។ ការប្រញាប់ប្រញាល់របស់ទ្រង់ដើម្បីឆ្លងទន្លេ[[ដានូប]]ត្រូវបានរំខានដោយកម្លាំងអូទ្រីសរួចក៏វិវត្តជា[[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]] (២២ ឧសភា ១៨០៩)។ សមរភូមិនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាបរាជ័យដោយបច្ចេកទេសរបស់ណាប៉ូលេអុងដំបូងបង្អស់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។ ប៉ុន្តែជាសំណាងរបស់បារាំង ដែលកម្លាំងរបស់អូទ្រីសមិនបានបន្តវាយដេញ ដោយទុកឱ្យណាប៉ូលេអុងមានពេលគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការរៀបចំពង្រឹងទ័ពឡើងវិញ ដែលលើកនេះ ណាប៉ូលេអុងបានជោគជ័យក្នុងការចូលកាន់កាប់រាជធានីវីយែននៅដើមខែកក្កដា។ បារាំងទីបំផុតបានវាយឈ្នះអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម]] (៥–៦ កក្កដា)។ សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការដោយ[[សន្ធិសញ្ញាស្ហុនប៊្រុន]] ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៩។ ទោះជាសង្គ្រាមបានចប់មែន តែជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយចំនួននៅតែបន្តកើតមានដូចជា ឧទ្ទាមកម្មនៅតំបន់ធីរ៉ូលប្រឆាំងនឹងបារាំង-បាវីយែរ ( បញ្ចប់ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨០៩) និងសង្រ្គាមឧបទ្វីបរវាងអេស្ប៉ាញនឹងបារាំង។ សង្គ្រាម​សេដ្ឋកិច្ច​រវាង​អង់គ្លេស​នឹង​បារាំង​នៅបន្ត​ឆេះកញ្ជ្រោលតាមរយៈការបន្តបិទផ្លូវសមុទ្រហាមឃាត់នាវាគ្រប់ប្រភេទរបស់បារាំង និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន។ ដោយសារកង្វះកម្លាំងយោធា និងការរៀបចំទឹកដីមិនល្អដោយបារាំងបាននាំឱ្យសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងជាច្រើនរួមគ្នារំលោភបំពានប្រព័ន្ធទ្វីប និងបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយសម្ងាត់ជាមួយអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានដឹងថា ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រព័ន្ធទ្វីបកំពុងតែសកម្មនៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងរុស្ស៊ី ព្រះអង្គក៏បានបញ្ជាលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសទាំងពីរនោះ<ref>{{Cite book |last=Thompson |first=J. M. |title=Napoleon Bonaparte: His rise and fall |url=https://archive.org/details/napoleonbonapart00thom |year=1951 |pages=[https://archive.org/details/napoleonbonapart00thom/page/235 235]–240}}</ref> ខណៈដែលអង់គ្លេសបានជាប់រវល់ក្នុង[[សង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១២|សង្គ្រាមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក]]រវាងឆ្នាំ១៨១២ និងឆ្នាំ១៨១៥។ ដល់ឆ្នាំ១៨១០ វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពបារាំងបានឈានដល់ចំណុចដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ ណាប៉ូលេអុងបានរៀបអភិសេយជាមួយអ្នកម្នាង[[ម៉ារី ល្វី (ព្រះពញាក្សត្រីប៉ារម៉ា)|ម៉ារី-ល្វី]] ដែលត្រូវជារជ្ជទាយាទមួយអង្គនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងគោលបំណងធានានូវស្ថេរភាពដល់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយអូទ្រីស ហើយណាមួយម៉ារីអាចផ្តល់ណាប៉ូលេអុងនូវព្រះរាជបុត្រទុកស្នងមរតកបន្តពីព្រះអង្គ (អ្វីដែលភរិយាដើមព្រះអង្គគឺ[[ចូសេហ្វីន ដឺប៊ូហារណេរស៍|ចូសេហ្វីន]]មិនបានផ្ដល់ឱ្យ)។ មកដល់ចំណុចនេះ ក្រៅពីអាណាចក្របារាំង ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏ជាមេដឹកនាំនៃសហព័ន្ធស្វីស សហព័ន្ធរ៉ាំង ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី និងព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី។ ==ការឈ្លានពានរុស្ស៊ី, ១៨១២== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី}} [[File:Battle of Borodino.jpg|thumb|[[សមរភូមិបូរូឌីណូ]]ដែលត្រូវជាសមរភូមិរយៈពេលមួយថ្ងៃដែលមានទំហំធំ និងសាហាវបំផុតនៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកទាំងមូល។]] [[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]នៃឆ្នាំ១៨០៧ បាននាំឱ្យរុស្ស៊ីបង្វែរខ្លួនទៅ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐អង់គ្លេស (១៨០៧–១៨១២)|ប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]]វិញ (១៨០៧–១៨១២) ពិសេសបន្ទាប់ពីចក្រភពអង់គ្លេសបានបើកការរវាយប្រហារលើប្រទេសដាណឺម៉ាកនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៧។ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានជួយគាំទ្រកងនាវាស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សង្រ្គាមហ្វាំងឡង់]] ដែលនាំឱ្យស៊ុយអែតក្លាយជាកម្លាំងដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រហ្វាំងឡង់]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ជ័យជម្នះម្តងហើយម្តងទៀតរបស់រុស្ស៊ីនៅលើដីគោកបានបង្ខិតបង្ខំស៊ុយអែតឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងជាមួយប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ១៨១០ ដើម្បីចូលរួមក្នុងការបិទផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស។ ទំនាក់ទំនងបារាំង-រុស្ស៊ីបានចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗនៅក្រោយឆ្នាំ១៨១០ ខណៈសង្គ្រាមរុស្ស៊ីជាមួយអង់គ្លេសបានបញ្ចប់ដំណើលគ្នា។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨១២ ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី និងស៊ុយអែតបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសម្ងាត់មួយសម្ដៅប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។{{sfn|Palmer|1974}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ កំឡុងពេលដែលអំណាចរបស់បារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូល ណាប៉ូលេអុងក៏បានបញ្ជាលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលគេនិយមហៅឈ្មោះទ័ពនោះថា [[មហាកងទ័ព]] (''Grande Armée'') ដែលណាប៉ូលេអុងកេណ្ឌពីរដ្ឋប្រទេសអឺរ៉ុបជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងជាច្រើន មានកម្លាំងចំនួន ៤៥០,០០០ នាក់ (ក្នុងនោះមានទាហានបារាំងចំនួន ២០០,០០០ នាក់)។ កងទ័ពបារាំងដ៏ធំនោះបានឆ្លង[[ទន្លេនីមេន]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១២ ខណៈរុស្ស៊ីបានប្រកាសសង្រ្គាមស្នេហាជាតិត្រៀមប្រឈមនឹងបារាំង រីឯណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសវាជាសង្រ្គាមប៉ូឡូញលើកទីពីរ។{{sfn|Riehn|1990}} កងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប៉ែកខាងលិចទឹកដីរុស្ស៊ីដោយត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងរុស្ស៊ីខ្នាតតូចមួយចំនួន លើកលែងតែនៅក្នុង[[សមរភូមិស្មូលែនស្កិ៍]]ថ្ងៃទី១៦–១៨ ខែសីហា។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅក្រោមបញ្ជាការលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ពីទ័រ វីតគិនស្តែន]]បាន[[សមរភូមិប៉ូឡូតស្ក៍ទីមួយ|កាត់ផ្ដាច់ដំណើរ]]របស់កងទ័ពបារាំងមួយក្រុមក្រោមសេនាប្រមុខ[[នីកូឡាស អ៊ូឌីណូត៍]] មិនឱ្យបន្តរុញទៅរាជធានី[[សាំងពីទែស្បួរ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងចម្បងបានបន្តឆ្លងទឹកដីរុស្ស៊ីរហូតដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូ ដែលកាលនុះជាទីក្រុងសំខាន់បន្ទាប់ពីរាជធានីសាំងពីទែស្បួរ។ [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|left|ណាប៉ូលេអុង និងកងទ័ពបារាំងកំពុងដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី]] កងទ័ពរុស្ស៊ីចម្បងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែលបាក្លេ ដឺតូល្លី]] ដោយលោកជាអ្នកដែលមើលធ្លុះយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ណាប៉ូលេអុង ពោលគឺការចេញមកសម្ដៅវាយកម្ចាត់កងកម្លាំងរបស់លោកឱ្យបានលឿនបំផុតដែលអាចធ្វើទៅបាន។ ដោយយល់ឃើញដូច្នេះ លោកក៏បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីប្រើយុទ្ធសាស្ត្រដកថយដោយដុតអ្វីៗទាំងអស់ដែលខ្លួនឆ្លងកាត់ និងព្រមទាំងបញ្ជូនទ័ពសេះខ្នាតតូចខ្លះៗមកវាយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីពន្យាដំណើររបស់ពួកគេ។ ទោះឃើញដូច្នេះក៏ដោយក៏កងទ័ពបារាំងនៅតែបន្តយុទ្ធសាស្ត្រព្យាយាមបំបុកទៅរកកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចម្បងដដែរ។{{sfn|Riehn|1990|pp=138–140}} ចំពោះបារាំង ការបញ្ជាកងទ័ពដ៏ធំសម្បើមបែបនេះដោយត្រូវមានស្បៀងអាហារផ្គត់ផ្គង់គ្រប់គ្រាន់គឺជាកិច្ចការដ៏លំបាកបំផុតមួយ ហើយថែមទាំងបូករួមនឹងសណ្ឋានដីដ៏ធំល្វឹងល្វើយរបស់រុស្ស៊ី និងជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗទៀតបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់កម្លាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តរបស់ទាហានបារាំងជាខ្លាំង។ កត្តាទាំងនេះក៏ធ្វើឱ្យមហាកងទ័ពបារាំងបែកបាក់ ដែលក្នុងករណីមួយមានទាហានប្រមាណចំនួន ៩៥,០០០ នាក់បាននាំគ្នារត់ចោលជួរក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Riehn|1990|p=185}} បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចម្បងបានដកថយអស់រយៈពេលជិតបីខែ ពួកមន្ត្រីរុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្ដើមចេញរិះគន់ និងបាត់ជំនឿចិត្តលើលោកបាក្លេ ដឺតូល្លី (ណាមួយលោកជាជនជាតិអាល្លឺម៉ង់បាល់ទិកពីកំណើតផង ដែលនាំឱ្យវរជនរុស្ស៊ីកើតការមិនពេញចិត្តនឹងលោក) ហើយដោយដូច្នេះ អតីតយុទ្ធជនរុស្ស៊ីដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់គឺព្រះអង្គម្ចាស់[[មីខាអ៊ីល គូទូស៊ូហ្វ]]ក៏ត្រូវបានព្រះចៅអធិរាជរុស្ស៊ីតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការថ្មី។ ទីបំផុត កងទ័ពនៃប្រទេសទាំងពីរក៏បានប្រឈមនឹងគ្នាក្នុង[[សមរភូមិបូរូឌីណូ]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា នៅក្បែរទីក្រុងម៉ូស្គូ។{{sfn|Haythornthwaite|2012}} សមរភូមិមួយនេះបានវិវត្តជាសមរភូមិដ៏ធំមួយ និងវិនាសន្ត​រាយបំផុតមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ថ្វីបើត្រូវប្រើពេលតែមួយថ្ងៃមែន ដោយមានការចូលរួមពីទាហានសរុបជាង ២៥០,០០០ នាក់ និងបណ្តាលឱ្យទាហានប្រមាណ ៧០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិត។ ជាលទ្ធផល គេមិនអាចសន្និដ្ឋានថាភាគីណាជាអ្នកឈ្នះពិតប្រាកដបានឡើយ ទោះជាបារាំងបានវាយដណ្តើមយកទីតាំងសំខាន់ៗនៅលើសមរភូមិក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានវាយកម្ទេចកងទ័ពរុស្ស៊ីទាំងស្រុងនោះទេ។ គូទូស៊ូហ្វបានចេញទទួលស្គាល់ថាការចេញប្រឈមបែបនេះគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបម្រើដល់ផលប្រយោជន៍នយោបាយ ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្ត្រលោក[[បាក្លេ ដឺតូល្លី]]គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតនៅលើសមរភូមិ។ មកដល់ចំណុចនេះ កងទ័ពបារាំងបានកំពុងបាត់បង់ទាហានជាច្រើន និងរួមទាំងខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារផង ពោលបើកងទ័ពបារាំងនៅតែបោះជំហានចូលកាន់តែជ្រៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីបន្ត នោះពួកគេនឹងកាន់តែវិនាស។ វិបត្តិភស្តុភារបានរារាំងមិនឱ្យបារាំងបញ្ជូនទ័ពជំនួយមកបន្ថែម ខណៈកម្លាំងរុស្ស៊ីការដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីខ្លួនស្រាប់បានពង្រឹងកម្លាំងខ្លួនដោយគ្មានបញ្ហា។ ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពចូលទីក្រុងម៉ូស្គូនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា​ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តដកថយជាថ្មីម្តងទៀត។{{sfn|Riehn|1990|pp=253–254}} ប្រជាជនរុស្ស៊ីដែលនៅក្រុងម៉ូស្គូស្ទើរទាំងអស់បានភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុង ខណៈឧក្រិដ្ឋជនដែលជាប់ក្នុងពន្ធនាគារម៉ូស្គូត្រូវបានដោះលែងដើម្បីបង្កភាពអនាធិបតេយ្យនៅពេលកងទ័ពបារាំងចូលមកដល់។ មុននឹងរត់ចេញ អភិបាលក្រុងម៉ូស្គូលោក[[ហ្វីឌ័រ រ៉ូស្តូបឈីន]]បានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរដុតទីក្រុងចោល។<ref>{{Cite book |title=With Napoleon in Russia, The Memoirs of General Coulaincourt |publisher=William Morrow and Co |year=1945 |at=Chapter VI 'The Fire', pp. 109–107}}</ref> ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទ្រង់បានបដិសេធមិនព្រមចុះចាញ់ និងចរចារកសន្តិភាពអ្វីជាមួយណាប៉ូលេអុងនោះឡើយ។ ជាជាងបន្ត​ដកថយ​ទៅ​ទិសខាងកើត កងទ័ព​រុស្ស៊ី​បាន​បង្វែរទ័ពទៅភាគ​ខាង​ត្បូង ដោយ​បាន​ពង្រឹងកម្លាំង​ឡើងវិញ ហើយ​ត្រៀមរៀបចំ​ចូលវាយប្រហារ​ទ័ព​​បារាំងកាលណាបើណាប៉ូលេអុងសម្រេចដកថយពីម៉ូស្គូ។ មកដល់ខែតុលា ដោយគ្មានសញ្ញានៃជ័យជំនះច្បាស់លាស់អ្វីសោះ ណាប៉ូកេអុងក៏បានចាប់ផ្តើមដំណើរដកថយកងទ័ពទាំងមូលចេញពីទីក្រុងម៉ូស្គូ។ កងទ័ពបារាំងបានខំប្រឹងព្យាយាមបោះជំហានទៅកាន់ក្រុង[[កាលូហ្កា]] និងឆ្លងតាមតំបន់ភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី ដើម្បីស្វែងរកស្បៀងអាហារ និងធនធានទាំងឡាយដែលអាចផ្គត់ផ្គង់កម្លាំងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោម។ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបំបិទផ្លូវទៅកាលូហ្កា ដែលនាំឱ្យកើត[[សមរភូមិម៉ាឡូយ៉ារ៉ូស្លាវេត៍]]ឡើង។ ទោះជាខំប្រឹងវាយបំបែកយ៉ាងណា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏នៅតែមិនព្រមដកថយដែលបង្ខំឱ្យណាប៉ូលេអុងបង្វែរទ័ពថយតាមផ្លូវទៅស្មូលែនស្កិ៍វិញ ដែលខ្លួនធ្លាប់ឆ្លងកាត់ម្តងរួចមកហើយនៅដើមដំណើរឈ្លានពានចូលរុស្ស៊ី ហើយធនធានទាំងឡាយនៅតាមផ្លូវនោះក៏ត្រូវខ្លួនរឹបអូសនិងប្រើប្រាស់អស់ផងដែរ។ ក្នុងដំណើរកំពុងដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី ខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ ឬរលំទាំងស្រុង ដែលនាំឱ្យកងទ័ពបារាំងងាយនឹងរងការវាយប្រហារស្រួលៗពីកងទ័ព និងពលទាហានអនិយ័តរបស់រុស្ស៊ី។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រដូវរងាក៏បានធ្លាក់ចូលមកថែមទៀត ហើយដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ី រដូវរងានៅក្នុងប្រទេសនេះគឺមានសភាពត្រជាក់អាក្រក់ជាងតំបន់និងប្រទេសផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ កត្តានេះបានធ្វើឱ្យមហាកងទ័ពបារាំងដែលធ្លាប់មានមហិច្ឆតាធំធេង និងបោះដំណើរក្នុងល្បឿនលឿនៗ នៅសល់តែខ្សែដង្ហើមខ្សៀកៗស្ទើរដាច់ និងស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងបន្តដកថយ។ ចំពេលដែលកងទ័ពបារាំងកំពុង[[សមរភូមិបេរីហ្ស៊ីណា|ព្យាយាមតស៊ូឆ្លងទន្លេបេរីហ្ស៊ីណា]]នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏បានតាមទាន់ពីក្រោយរួចក៏បើកការវាយប្រហារភ្លាមៗ។ ជាលទ្ធផល ទាហានខាងភាគីបារាំងតែ ២៧,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចឆ្លងទន្លេផុតបន្តរស់រានមានជីវិត ដោយទាហានប្រមាណ ៣៨០,០០០ នាក់ទៀតបានស៊ូស្លាប់យ៉ាងវេទនា ឬបាត់ខ្លួន ហើយ ១០០,០០០ នាក់ឯទៀតត្រូវរុស្ស៊ីចាប់ជាឈ្លើយសឹក។{{sfn|Upshall|p=17|1993}} ក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងនិងគ្នីគ្នាមួយចំនួនក៏បានរត់ចេញទៅមុនកងទាហានដែលកំពុងដកថយឯទៀត សម្ដៅត្រឡប់ទៅប៉ារីសវិញ ដើម្បីរៀបចំកងកម្លាំងការពារត្រៀមទប់ទល់កងទ័ពរុស្ស៊ីដែលកំពុងច្រានចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី។ យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីដោយបារាំងនេះបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែលកងទ័ពបារាំងមួយក្រុមចុងក្រោយបានថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី។ ភាគីរុស្ស៊ីបានបាត់បង់កម្លាំងសរុបប្រមាណ ២១០,០០០ នាក់ ប៉ុន្តែខុសពីបារាំង ដោយសារសមរភូមិប្រយុទ្ធគឺស្ថិតនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីស្រាប់ ដូច្នេះពួកគេងាយនឹងជំនួសកងទ័ពដែលបានបាត់ទៅជាមួយនឹងកងទ័ពជំនួយថ្មីក្នុងពេលដ៏ខ្លី។ បើវិភាគទៅ រាល់ទាហានបារាំងចំនួនប្រាំមួយនាក់ដែលចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ី មានតែម្នាក់គត់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីបានវិញដោយនៅមានសល់ដង្ហើម។ ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ, ១៨១២–១៨១៤== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ}} ដោយមើលឃើញពីឱកាសយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុង រដ្ឋព្រុស ស៊ុយអែត និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនទៀតក៏បានប្តូរសម្ព័ន្ធភាពមកចូលរួមជាមួយរុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស និងបណ្ដាប្រទេសផ្សេងៗដែលប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងវិញ។{{sfn|Dwyer|2013|pages=431–474}} ដោយ‌ឮបែបនេះ ណាប៉ូលេអុងក៏ប្តេជ្ញាបង្កើតទ័ពថ្មីដែលមានទំហំធំដូចនឹងកងទ័ពដែលព្រះអង្គបានដឹកនាំចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ីពីមុនអញ្ចឹងដែរ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់ក៏បានកសាងពង្រីកកម្លាំងយ៉ាងឆាប់រហ័សពីភាគខាងកើតពី​ ៣០,០០០ ទៅ ១៣០,០០០ នាក់ ហើយចុងក្រោយឡើងរហូតដល់ ៤០០,០០០ នាក់។ កងទ័ពណាប៉ូលេអុង​បាន​ប្រល័យទាហានសត្រូវស្លាប់អស់ ៤០,០០០ នាក់​ក្នុង[[សមរភូមិលូតសិន (១៨១៣)|​សមរភូមិលូតសិន]]​ (២ ឧសភា ១៨១៣) និង[[សមរភូមិបោត៍សិន|បោត៍សិន]] (២០–២១ ឧសភា ១៨១៣)។ សមរភូមិទាំងពីរមានកម្លាំងប្រយុទ្ធសរុបជាង ២៥០,០០០ នាក់ ដែលនាំឱ្យមានឈ្មោះជាជម្លោះដ៏ធំបំផុតពីរនៅក្នុងសង្រ្គាម។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ក្លេមែនស៍ វន មេតទ័រនីច]]នៃអូទ្រីសបានផ្តល់សំណើមួយទៅឱ្យណាប៉ូលេអុង ដែលគេនិយមហៅថា [[សំណើហ្វ្រាំងហ្វឺត]]។ ក្នុងសំណើនោះ ក្រុមអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងអនុញ្ញាតឱ្យណាប៉ូលេអុងបន្តគង់ជាព្រះអធិរាជដដែរ ប៉ុន្តែទំហំទឹកដីប្រទេសបារាំងនឹងត្រូវកាត់ស្របតាមព្រំដែនកាលមុនសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើម ហើយបារាំងត្រូវបោះបង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅអ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ និងហុល្លង់។ ដោយមានទំនុកចិត្តថានឹងយកឈ្នះសង្រ្គាម ណាប៉ូលេអុងក៏បានបដិសេធមិនទទួលយល់ស្របនឹងសំណើនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៨១៤ នៅពេលដែលអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយខិតជិតដល់ទីក្រុងប៉ារីស ណាប៉ូលេអុងទីបំផុតក៏បានយល់ព្រមនឹងសំណើនោះ ប៉ុន្តែវាបានហួសពេលទៅហើយ ខណៈសម្ព័ន្ធមិត្តបានបញ្ជូនសំណើថ្មីមួយទៀតដែលមានលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងជាងមុនឆ្ងាយ។{{sfn|Riley|2013|p=206}} [[File:MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg|thumb|[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]មានទាហានចូលរួមប្រយុទ្ធរហូតដល់ទៅ ៦០០,០០០ នាក់ ដែលនាំឱ្យវាក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមដ៏ធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១។]] ងាកមកឧបទ្វីបអ៊ីបេរីវិញ កងកម្លាំងចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[អទ័រ វែស្លី]]បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសអេស្ប៉ាញនៅដើមឆ្នាំ១៨១២ រហូតដល់ដណ្ដើមបានទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ក៏ត្រូវដកថយមកព័រទុយហ្កាល់វិញបន្ទាប់ពីបារាំងបានប្រមូលកម្លាំងថ្មីចូលមកគ្រប់គ្រងអេស្ប៉ាញម្តងទៀត។{{sfn|Young|Lawford|2015}} លោកវេស្លីបានប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រដោយផ្លាស់ទីមូលដ្ឋានផ្គត់ផ្គង់ពីទីក្រុង[[លីស្បោន]]ក្នុងប្រទេសព័រទុយហ្កាល់មកទីក្រុង[[សានតាន់ឌែរ]]នៅភាគខាងជើងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ជាលទ្ធផល នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមិថុនា កងកម្លាំងរួមព័រទុយហ្កាល់ អង់គ្លេស និងអេស្ប៉ាញបានច្បាំងឈ្នះនឹងបារាំងក្នុង[[សមរភូមិវីតូរីយ៉ា]] ជាហេតុនាំឱ្យរបបរណបបារាំងនៅអេស្ប៉ាញក្រោមព្រះចៅ[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]ដួលរលំភ្លាមៗ ហើយបារាំងក៏បានដកថយឆ្លងជួរភ្នំភីរីនីស៍ចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញ។{{sfn|Glover|1963}} ពីថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ភាគីទាំងសងខាងបានប្រកាសបទឈប់បាញ់ដើម្បីសម្រួលដល់កងកម្លាំងទាហានរៀងៗខ្លួនក្រោយពីច្បាំងគ្នាឥតឈប់ឈរយ៉ាងយូរស្លាប់អស់ទាហានមួយភាគបួននៃកម្លាំងមួយលាននាក់សរុប។ ក្នុងអំឡុងពេលសមរភូមិសង្គ្រាមកំពុងចុះស្ងប់ស្ងាត់ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានចរចាបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យអូទ្រីសចេញប្រឆាំងនឹងបារាំងជាចំហឡើងវិញ។ កងទ័ព​អូទ្រីសចម្បង​ពីរ​ក្រុមបានចេញច្បាំងដែលមានកម្លាំងសរុបទាំងអស់ចំនួន ៣០០,០០០ នាក់​។ ការចូលរួមជាថ្មីរបស់អូទ្រីសបាននាំឱ្យចំនួនទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តនៅភាគខាងកើតហក់ឡើងដល់ ៨០០,០០០ នាក់បូករួមទាំងកម្លាំងជំនួយពីក្រោយចំនួន ៣៥០,០០០ បន្ថែមទៀត។{{sfn|Riley|2013|p=206}} [[File:General Nansouty at the battle of Hanau.jpg|thumb|left|[[សមរភូមិហាណូវ]] (៣០–៣១ តុលា ១៨១៣) រវាងកងកម្លាំងរួមអូទ្រីស-បាវីយែរ នឺងបារាំង។]] រីឯណាប៉ូលេអុងវិញទ្រង់បានប្រមូលកម្លាំងទ័ពថ្មីសរុប ៦៥០,០០០ នាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៥០,០០០ នាក់ស្ថិតនៅក្រោមព្រះរាជបញ្ជាការរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់ ខណៈ ១២០,០០០ នាក់ទៀតស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការលោកសេនាប្រមុខ[[នីកូឡាស អ៊ូឌីណូត៍]] ហើយ ៣០​,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតនៅក្រោមដាវូត៍។ កងកម្លាំងបារាំងទាំងប៉ុន្មានទៀតភាគច្រើនមានប្រភពចេញពីសហព័ន្ធរ៉ាំង ពិសេសពីសាចសិន និងបាវីយែរ។ ចំពោះសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅអ៊ីតាលីវិញ គេបានបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់ដើម្បីជាជំនួយដល់ណាប៉ូលេអុង។ នៅឧបទ្វីបអ៊ីបេរី កងទ័ពបារាំងចន្លោះពី ១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់បានកំពុងដកថយមកបារាំងវិញ ខណៈកងកម្លាំងចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់នៅអេស្ប៉ាញកំពុងពង្រឹងចំនួនបន្តិចម្តងៗឡើងដល់ ១០០,០០០ នាក់។​ សរុបមក កងកម្លាំងបារាំងសរុបប្រមាណ ៩០០,០០០ នាក់ត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានចំនួនសរុបរហូតដល់ទៅ ១,៨០០,០០០ នាក់ (រាប់ទាំងកម្លាំងជំនួយកំពុងប្រមូលផ្ដុំតាមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួន)។ គួរចំណាំដែរថាតួលេខទាំងនេះមានភាពមិនប្រក្រតីបន្តិចបន្តួច ដោយសារតែកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ដែលប្រយុទ្ធឱ្យបារាំងភាគច្រើនមិនបានចេញប្រយុទ្ធអស់ពីសមត្ថភាពឡើយ ហើយតែងតែប៉ងរត់ចោលជួរទៅខាងភាគីសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ដូច្នេះ គេអាចនិយាយបានដែរថា ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានពឹងផ្អែកលើកម្លាំងទាហានមិនលើសពី ៤៥០,០០០ នាក់ទេនៅខាងសមរភូមិអាល្លីម៉ង់ ពោលទាហានទ្រង់មួយនាក់ត្រូវប្រឈមនឹងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួនបួននាក់។{{sfn|Riley|2013|p=206}} បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បានបញ្ចប់ ណាប៉ូលេអុងក៏បានដឹកនាំទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សមរភូមិឌ្រែសអ៊ែន|ឌ្រែសអ៊ែន]]ដោយទទួលបាននូវជ័យជម្នះយ៉ាងឱឡារិកថ្វីបើកម្លាំងទ័ពរបស់ខ្លួនមានចំនួនតិចជាងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តក្ដី។ តែទោះជាយ៉ាងណា បារាំងត្រូវទទួលបរាជ័យនៅប្រយុទ្ធបន្តបន្ទាប់ដោយសារតែដំណើរដ៏យឺតយ៉ាវរបស់កម្លាំងណាប៉ូលេអុងក្នុងការបោះជំហានបន្តប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ បូករួមទាំងភាពបរាជ័យរបស់ឧត្តមសេនីយ៍យោធាបារាំងនៅក្នុងសមរភូមិផ្សេងៗទៀត។ នៅឯ[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ក្នុងរដ្ឋសាចសិន (១៦–១៩ តុលា ១៨១៣) ទាហានបារាំងប្រមាណ ១៩១,០០០ នាក់បានចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តជាង ៣០០,០០០០ នាក់ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យបារាំងដកថយកម្លាំងខ្លួនចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសបារាំងវិញ។ ក្រោយពីបារាំងបានដកថយចេញពីអាល្លឺម៉ង់អស់ សម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅភាគខាងជើងគឺអាណាចក្រ[[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]]ក៏ត្រូវបាន[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងឃីល|សម្ព័ន្ធមិត្តប្រួតវាយរហូតសុំទទួលចុះចាញ់]]។<ref>{{Cite book |last=Hofschroer |first=Peter |title=Leipzig 1813: The Battle of the Nations |url=https://archive.org/details/leipzig181300pete |year=1993}}</ref> [[File:Russparis.jpg|thumb|ពលទាហានរុស្ស៊ីដើរចូលរាជធានីប៉ារីស, ៣១ មីនា ១៨១៤]] ណាប៉ូលេអុងបានប្រឹងដឹកនាំទ័ពការពារប្រទេសជាតិទ្រង់ ប៉ុន្តែដោយសារគ្មានកម្លាំងប្រៀបនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ត្រូវទាហានសត្រូវវាយស្ទើរផ្ទប់។ ទីបំផុត កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានចូលដល់ទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤។ ក្នុងអំឡុងដំណើរទប់ទល់នឹងសម្ព័ន្ធមិត្តពីទីក្រុងប៉ារីសដែលគេនិយមហៅថា[[យុទ្ធនាការប្រាំមួយថ្ងៃ]]នោះ ណាប៉ូលេអុងបានច្បាំងឈ្នះសត្រូវជាច្រើនលើកច្រើនសារដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងមិនដល់ ៧០,០០០ នាក់នោះទេ (ខណៈទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តមានជាងកន្លះលាននាក់) តែទោះយ៉ាងណា វាក៏នូវតែមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរសត្រូវដ៏សែនសន្ធឹកសន្ធាប់។ នៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាឆាម៉ង់]] (ថ្ងៃទី៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤) ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានព្រមព្រៀងគ្នារក្សាទម្រង់សម្ព័ន្ធភាពខ្លួនរហូតដល់យកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងទាំងស្រុង ពោលគឺពេលណាប៉ូលេអុងសុំចុះចាញ់។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} ថ្វីបើទីក្រុងប៉ារីសកំពុងត្រូវឡោមព័ទ្ធ និងដួលរលំបណ្ដើរៗ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទ្រង់នូវតែប្តេជ្ញាបន្តដឹកនាំប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ។ ក្នុងអំឡុងយុទ្ធនាការនោះដូចគ្នា ទ្រង់បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយប្រកាសកេណ្ឌកម្លាំងទាហានថ្មីចំនួន ៩០០,០០០ នាក់បន្ថែម ប៉ុន្តែមានដោយសារពេលវេលាមានខ្លី និងភាពវឹកវរក្នុងរាជធានី ទ្រង់ក៏ចាប់ផ្ដើមដឹងខ្លួនបន្តិចម្តងៗថាជ័យជម្នះនឹងមិនអាចកើតមានទៀតឡើយទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ។ ព្រះអង្គក៏បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យចុះពីរាជបល្ល័ង្កនៅថ្ងៃទី៦ មេសា ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅអ៊ីតាលី ផ្នែកខ្លះនៃអេស្ប៉ាញ និងហុល្លង់បានកំពុងរលត់បណ្ដើរៗ។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} បទឈប់បាញ់មួយក៏ត្រូវបានចុះរវាងបារាំង និងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ ទីបំផុត [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព]]មួយក៏ត្រូវបានចុះនៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៤ ដោយបញ្ចប់សង្គ្រាមជាស្ថាពរ។ ថ្នាក់ដឹកនាំនៃមហាអំណាចខាងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ព្រមព្រៀងគ្នានិរទេសណាប៉ូលេអុងទៅកោះ[[អែលបា]]ក្បែរប្រទេសអ៊ីតាលី រួចបានស្ដាររាជអំណាចរបស់[[រាជវង្សបួរបុង]]នៅបារាំងឡើងវិញដោយមាន[[ល្វីទី១៨]] ជាព្រះមហាក្សត្រ។ បន្ទាប់មក មហាអំណាចទាំងនោះក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ]] (១១ មេសា ១៨១៤) ហើយបានបើកសម័យប្រជុំ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ដើម្បីគូរផែនទីព្រំដែនទ្វីបអឺរ៉ុបឡើងវិញ។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ, ១៨១៥== {{Main|មួយរយថ្ងៃ}} [[File:Wellington at Waterloo Hillingford.jpg|thumb|left|លោកវែល្លីងតុននៅក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ (១៨១៥) គឺជាជម្លោះចុងក្រោយរវាងបារាំង នឹងមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តមានដូចជា ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី ព្រុស ស៊ុយអែត ស្វីស អូទ្រីស ហុល្លង់ និងរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗមួយចំនួន។ ព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងសង្គ្រាមដែលគេនិយមស្គាល់ថាមួយរយថ្ងៃនោះបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានរត់គេចព្រះកាយពីអែលបា ហើយបានធ្វើដំណើរចូលមកដល់ទីក្រុង[[កានណ៍]]នៃប្រទេសបារាំងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៥។​ ព្រះអង្គបានបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងប៉ារីស ដោយទទួលបានការស្វាគមន៍និងគាំទ្រពីមហាជនទូទៅ ដោយខ្លះបានជូនដំណើរអមព្រះអង្គរហូតដល់រាជធានីទៀតផង។ ណាប៉ូលេអុង និងក្រុមអ្នកគាំទ្រទ្រង់បានផ្តួលទម្លាក់ព្រះចៅ[[ល្វីទី១៨]] ពីរាជបល្ល័ង្ក។ ដោយឃើញដូច្នេះ ប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តក៏​បាន​ចាប់ផ្ដើមប្រមូល​កេណ្ឌទ័ពភ្លាមៗដើម្បី​ត្រៀមប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងម្តងទៀត។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានកេណ្ឌទាហានសរុបចំនួន ២៨០,០០០ នាក់ ដោយព្រះអង្គបានបន្តបែងចែកទៅជាកងពលតូចៗ។ បន្ថែមលើកងទ័ពអាជីពចំនួន ៩០,០០០ នាក់ ព្រះអង្គបានអំពាវនាវដល់អតីតយុទ្ធជនពីសមរភូមិសង្គ្រាមមុនៗជាង ២៥០,០០០​ នាក់ ហើយបានចេញក្រឹត្យកំណែនមនុស្សប្រមាណ ២,៥ លាននាក់ចូលទៅក្នុងជួរកងយោធាបារាំង ក៏ប៉ុន្តែចុងក្រោយក្រឹត្យនោះមិនបានចាត់អនុវត្តឡើយ។ កម្លាំងថ្មីរបស់ណាប៉ូលេអុងត្រូវត្រៀមប្រឈមនឹងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តជាង ៧០០,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះសម្ព័ន្ធមិត្តបានគ្រោងបញ្ជូនទាហានសរុបមួយលាននាក់ទៅជួរមុខ គាំទ្រដោយកងយោធភូមិចំនួន ២០០,០០០ នាក់រួមទាំងកម្លាំងភស្តុភារ និងជំនួយផ្សេងៗទៀត។ ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពភូមិភាគខាងជើងប្រមាណ ១២៤,០០០ នាក់ទៅផ្ដើមការវាយប្រហារលើប្រទេសបែលហ្ស៊ិក។<ref>{{Cite book |last=Hofschroer |first=Peter |title=The Waterloo Campaign: Wellington, His German Allies and the Battles of Ligny and Quatre Bras |year=2006}}</ref> គោលដៅណាប៉ូលេអុងលើកនេះគឺវាយបំបែកកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមុនពេលសត្រូវអាចបង្រួមកម្លាំងគ្នាទាន់ វាយអង់គ្លេសចេញទៅដែនសមុទ្រ និងវាយព្រុសឱ្យធ្លាក់ចេញពីសង្គ្រាម។ ណាប៉ូលេអុងបានវាយបំបែកកងទ័ពអង់គ្លេស-ហុល្លង់ដែលកំពុងត្រៀមប្រជុំគ្នាដូចដែលខ្លួនគិតមែន ខណៈព្រុសវិញបានបង្កើនមានការប្រុងប្រយ័ត្នជាងមុន ដោយបញ្ឈរជើងកម្លាំងខ្លួនតែ ៧៥ ភាគរយប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ[[លីនី (បែលហ្ស៊ិក)|លីនី]]ក្នុងប្រទេសបែលហ្ស៊ិកដដែរ។ ព្រុសបានបញ្ជូនកងអង្គទ័ពទីមួយរបស់ខ្លួនទៅប្រយុទ្ធនឹងបារាំងអស់ពេញមួយថ្ងៃនៅខាងក្រៅភូមិលីនីក្នុងបំណងពន្យាដំណើរទ័ពណាប៉ូលេអុង។ មួយថ្ងៃក្រោយមកគឺនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៥ កងទ័ពណាប៉ូលេអុងក៏បានរុលទៅចូលភូមិលីនីដោយបង្ខំឱ្យព្រុស[[សមរភូមិលីនី|ប្រយុទ្ធក្នុងបរិវេណភូមិនោះតែម្តង]] មុនពេលពួកគេដកថយដោយក្ដីអាម៉ាស់។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ កងកម្លាំងភូមិភាគខាងជើងបារាំងមួយក្រុមក្រោមបញ្ជាការលោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែល នីយ]]បានបញ្ឈប់ដំណើរកងកម្លាំងជំនួយរបស់អង់គ្លេសក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកវែល្លីងតុនបានដោយជោគជ័យនៅ[[សមរភូមិកេទរ៍ប្រា|កេទរ៍ប្រា]]។ ដោយកាត់ផ្ដាច់ពីកម្លាំងព្រុស វែល្លីងតុនក៏បានបញ្ជាទ័ពខ្លួនឱ្យដកថយទៅដីខ្ពស់ក្បែរភូមិ[[មូងសាំងហ្សង់]] តែប៉ុន្មានគីឡូម៉ែត្រពី[[វ៉ាត់ធឺលូ (បែលហ្ស៊ិក)|ភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ប៉ុណ្ណោះ។ [[File:Waterloo Campaign map-alt3.svg|thumb|upright=1.35|(ជាភាសាអង់គ្លេស) ផែនទីបង្ហាញពីយុទ្ធនាការវ៉ាត់ធឺលូ]] ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានបែរមកដឹកនាំទ័ពបម្រុងវិញដោយទុកឱ្យកម្លាំងទ័ពចម្បងនៅក្រោមបញ្ជាលោកសេនាប្រមុខ[[អេម៉ានុយអែល ដឺក្រូឈី|ក្រូឈី]]។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជាទ័ពបម្រុងទៅបញ្ចូលរួមជាមួយកម្លាំងសេនាប្រមុខនីយក្នុងគោលបំណងប្រដេញតាមកងទ័ពលោកវែល្លីងតុន។ ខុសពីការគណនានិងប៉ាន់ស្មានរបស់ក្រូឈីនិងណាប៉ូលេអុង កងកម្លាំងព្រុសបានប្រមូលផ្ដុំតម្រៀបតាមក្បួនឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្រុង[[វ៉ាវរ]]។ ខណៈពេលដែលកងពលទី៤ ទី១ និងទី២ របស់ព្រុសបានកំពុងសម្រុកទៅកាន់វ៉ាត់ធឺលូ កងពលព្រុសទី៣ បានបិទផ្លូវពីត្រើយម្ខាងនៃទន្លេរារាំងមិនឱ្យកម្លាំងជំនួយបារាំងរបស់ក្រូឈីចូលជួយណាប៉ូលេអុង។ កម្លាំងជំនួយបន្ទាន់ក្រោមបញ្ជាការរបស់ក្រូឈីនោះក៏បានខិតខំវាយបំបែកកងការពារព្រុសដែលស្ថិតក្រោមបញ្ជារបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[យ៉ូហាន វនធីលម៉ាន|វនធីលម៉ាន]]នៅទីក្រុង[[សមរភូមិវ៉ាវរ|វ៉ាវរ]] (១៨–១៩ មិថុនា) ហើយក៏ទទួលបានជោគជ័យ ប៉ុន្តែវាត្រូវយឺតពេល ១២ ម៉ោងរួចទៅហើយ។ ជាចុងក្រោយ កងកម្លាំងការពារព្រុសប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់នោះបានរារាំងកម្លាំងជំនួយបន្ទាន់របស់បារាំងចំនួន ៣៣,០០០ នាក់បានដោយជោគជ័យ។ នៅព្រឹកថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ|សមរភូមិធំវ៉ាត់ធឺលូ]] ណាប៉ូលេអុងបានពន្យារពេលផ្តើមប្រយុទ្ធអស់រយៈពេលជាច្រើនម៉ោងដោយត្រូវរង់ចាំឱ្យសំណើមទឹកភ្លៀងពីយប់មុនស្ងួតអស់។ មកដល់ពេលរសៀល កងទ័ពបារាំងមិនបានទទួលផលអ្វីទាំងអស់ក្នុងការប្រដេញកម្លាំងវែល្លីងតុនចេញពីទីខ្ពស់ដែលពួកគេកំពុងឈរជើង។ នៅពេលកម្លាំងព្រុសចូលមកដល់ ពួកគេក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារលើកម្លាំងបារាំងម្តងហើយម្តងទៀត។ យុទ្ធសាស្ត្រដើមរបស់ណាប៉ូលេអុងក្នុងការបំបែកកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបានទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង ហើយកំណើនចំនួនទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយកន្ទ្រុបបារាំងរហូតដល់ដកថយ។<ref>{{Cite web |title=Napoleonic Wars {{!}} Summary, Combatants, & Maps {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars |access-date=2025-01-30 |website=www.britannica.com |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207144711/https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars |url-status=live }}</ref> ក្រោយចាញ់នៅវ៉ាត់ធឺលូ លោកសេនាប្រមុខក្រូឈីក៏បានដឹកនាំទ័ពត្រឡប់ទៅប៉ារីសវិញដោយជោគជ័យ ខណៈលោកដាវូត៍បានរៀបចំកម្លាំងចំនួន ១១៧,០០០ នាក់ត្រៀមការពាររាជធានី។ កម្លាំងលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដូមីនីក វ៉ង់ដាម|វ៉ង់ដាម]]នៅក្រៅទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត[[សមរភូមិអ៊ីស៊ី|វាយបំបែក]]នាំឱ្យបារាំងផ្ដើមការចរចាសុំចុះចាញ់។ [[File:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|thumb|upright=1.15|ទ័ពសេះបារាំងសម្រុកចូលទៅវាយទ័ពស្កុតរបស់អង់គ្លេសក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] បីថ្ងៃក្រោយបរាជ័យនៅវ៉ាត់ធឺលូ ណាប៉ូលេអុងក៏យាងត្រឡប់ចូលប៉ារីសវិញដោយរំពឹងថាប្រជាជនបារាំងនឹងផ្ដើមចលនាតស៊ូជាតិប្រឆាំងនឹងបរទេស ក៏ប៉ុន្តែ​ផ្ទុយទៅវិញ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានស្ថាប័នសភា​ទាំងពីរថ្នាក់ និងរួមទាំង​សាធារណជន​ជាទូទៅ​កើតកំហឹងលែងពេញ​ចិត្ត​នឹងព្រះអង្គ។ ដោយលែងមានការគាំទ្រតទៅទៀត ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានដាក់រាជ្យជាលើកទីពីរនៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៥ ហើយនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ណាប៉ូលេអុងក៏បានប្រគល់ខ្លួនឱ្យកងអស្សនិកអង់គ្លេសនៅទីក្រុង[[រ៉ូឆេហ្វត៍ (ឆារ៉ង់ត៍-ម៉ារីធីម)|រ៉ូឆេហ្វត៍]]។ បន្ទាប់មក កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏​បានចាប់​និរទេស​ណាប៉ូលេអុងទៅ​កោះ[[សាំងហេលីណា]]នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងត្បូង​ ជាទីដែលព្រះអង្គសោយទិវង្គត​នៅ​ថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨២១។ នៅតំបន់ខាងអ៊ីតាលីវិញ ព្រះរាជាណាប្លេសព្រះនាម[[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]] ថ្វីបើចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងណាប៉ូលេអុងនៅយុទ្ធនាការមុនៗក្ដី ត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តលើកលែងបន្តឱ្យកាន់អំណាចជាស្តេចណាប្លេស ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពេលណាប៉ូលេអុងត្រឡប់ពីនិរទេសនៅអែលបាវិញ មូរ៉ាតក៏បានសម្រេចចងសម្ព័ន្ធភាពជាថ្មីជាមួយណាប៉ូលេអុង បង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមណាប៉ូលីតាន]]ឡើង (ខែមីនាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥)។ ដោយសង្ឃឹមថានឹងស្វែងរកអ្នកគាំទ្រក្នុងចំណោមក្រុមជាតិនិយមអ៊ីតាលីដែលកាលនុះកំពុងតែខ្លាចឥទ្ធិពលរាជវង្សហាបស្បួកចូលអ៊ីតាលី មូរ៉ាតក៏បានចេញ[[សេចក្តីប្រកាសរីមីនី]] អំពាវនាវឱ្យអ្នកជាតិនិយមអ៊ីតាលីចូលធ្វើសង្រ្គាម។ សេចក្ដីប្រកាសនោះបាន​បរាជ័យ ហើយ​មិនយូរប៉ុន្មាន​ កម្លាំង​អូទ្រីស​ក៏បាន​វាយ​ឈ្នះទ័ពមូរ៉ាតនៅក្នុង​[[សមរភូមិតូលិនធីណូ]] (២–៣ ឧសភា ១៨១៥) ​បង្ខំ​ឱ្យមូរ៉ាតរត់លាក់ខ្លួន។ [[រាជវង្សបួរបុង-ស៊ីស៊ីល៍ពីរ|រាជវង្សបួរបុងអ៊ីតាលី]]ក៏ត្រឡប់មកកាន់អំណាចនៅណាប្លេសវិញនៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥។ មូរ៉ាតមិនអស់ចិត្តក៏បានព្យាយាមដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កមកវិញ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីត្រូវបរាជ័យ ព្រះអង្គក៏ត្រូវបានគេកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយបាញ់សម្លាប់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨១៥។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៥)|សន្ធិសញ្ញាក្រុងប៉ារីសលើកទីពីរ]]ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៥ បានបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |title=Treaties of Paris {{!}} Congress of Vienna, European Balance of Power, Peace of Paris {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Treaties-of-Paris-1814-1815 |access-date=2025-01-30 |website=www.britannica.com }}</ref> ==ឥទ្ធិពលនយោបាយ== សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបាននាំមកនូវគំនិត និងបម្លាស់ប្តូរខាងផ្នែកនយោបាយជាច្រើនដល់ប្រជាជាតិអឺរ៉ុប ប៉ុន្តែចំពោះបារាំងខ្លួននៅតែស្ថិតក្រោមរាជវង្សបួរបុងចាស់ដដែរក្រោយស្ដារឡើងវិញ។ ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ណាប៉ូលេអុងបានគ្រប់គ្រងទឹកដីមួយភាគធំនៃតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិច។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសអឺរ៉ុបដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចបារាំងបានទទួលរងនូវឥទ្ធិពលនយោបាយកើតចេញពីបដិវត្តន៍បារាំងរួមមាន អំណាចប្រជាធិបតេយ្យ ដំណើរការនីតិវិធីក្នុងតុលាការ លុបបំបាត់សេវកជន កាត់បន្ថយអំណាចព្រះវិហារកាតូលិក និងការទាមទារឱ្យមានការកំណត់អំណាចរាជាធិបតេយ្យក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ កំណើនសំឡេងរបស់ពួកវណ្ណៈកណ្តាលរួមជាមួយនឹងកំណើនពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មបានធ្វើឱ្យការស្តាររបបចាស់មុនសង្គ្រាមមានការលំបាកខ្លាំងដោយរាជអំណាចអឺរ៉ុបត្រូវបង្ខំរក្សាកំណែទម្រង់មួយចំនួនដែលបានប្រកាសអនុម័តកាលសម័យណាប៉ូលេអុង។ [[File:Europe 1815 map en.png|thumb|upright=1.4|ព្រំដែនប្រទេសក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបក្រោយសមាជវីយែនបានសម្រេច (១៨១៥)]] សម្រាប់បារាំង កាលដែលត្រូវជាប់ប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាប់ៗគ្នាអស់ជាច្រើនឆ្នាំបែបនេះបានធ្វើឱ្យប្រទេសខ្លួនធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមជាលំដាប់ ពិសេសក្រោយពី[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]បានអនុម័តនូវ "[[តុល្យភាពអំណាច]]" ដែលតម្រូវឱ្យមហាអំណាចអឺរ៉ុបមានអំណាចឥទ្ធិពលប្រហាក់ប្រហែលគ្នា មិនមាននរណាឈរលើនរណា។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ទឹកដីរាជាណាចក្រព្រុសចាស់នៅមុនសង្គ្រាមត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសថែមទាំងបានទទួលនូវទឹកដីមួយកំណាត់ធំពីប៉ូឡូញ និងសាចសិនទៀតផង។ ការរីកលូតលាស់នៃទឹកដីនេះបានធ្វើឱ្យព្រុសក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចថ្មីមួយទៀតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ដើម្បីឱ្យតុល្យភាពអំណាចមានប្រសិទ្ធភាព សមាជវីយែនបានកាត់តំបន់រ៉ាំង និងវែស្តហ្វាលីឱ្យព្រុសបន្ថែម។ ទឹកដីថ្មីៗទាំងនេះបានប្រែសេដ្ឋកិច្ចព្រុសពីរដ្ឋពឹងលើវិស័យកសិកម្មទៅរដ្ឋឧស្សាហកម្មដ៏លេចធ្លោមួយនៃសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref name="auto3" /> ចក្រភពអង់គ្លេសវិញបានលេចខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប ខណៈកងនាវាខ្លួននៅបន្តរក្សាឧត្តមភាព និងកិត្យានុភាពល្បីល្បាញរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។<ref name="The Royal Navy" /> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លទ្ធិជាតិនិយមក៏បានផុសឡើង និងបន្តរីករាលដាលនៅពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រជាប្រិយភាពនៃជាតិនិយមបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង និងបាននាំមកនូវបម្លាស់ប្តូរក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំមកទ្វីបអឺរ៉ុបដោយក្នុងនោះ រដ្ឋប្រទេសមួយចំនួនត្រូវរលំរលាយទាំងស្រុង ខណៈរដ្ឋប្រទេសថ្មីមួយចំនួនបានផុសឡើងស្នងបន្តពីរដ្ឋរបបចាស់។ មួយវិញទៀត របបអំណាចសក្តិភូមិ និងអភិជនាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយមនោគមវិជ្ជាជាតិដែលផ្អែកលើពូជកំណើតដើម និងវប្បធម៌រួមតែមួយ។ រជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់បូណាប៉ារត៍នៅអឺរ៉ុបបានសាបព្រួសគ្រាប់ពូជសម្រាប់រដ្ឋប្រជាជាតិថ្មីធំៗចំនួនពីរគឺ [[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]តាមរយៈការបង្រួបបង្រួមក្សត្របុរី និងរដ្ឋនគរតូចៗ។ នៅភាគខាងជើងវិញ ដាណឺម៉ាកត្រូវបានបង្ខំកាត់ទឹកដីន័រវែសឱ្យទៅប្រទេសស៊ុយអែតទុកជាសំណងសម្រាប់ការបាត់បង់ហ្វាំងឡង់ទៅរុស្ស៊ី (ដោយមានការយល់ស្របពីសមាជិកសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងអស់) ក៏ប៉ុន្តែដោយសារន័រវែសមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្ទាល់ខ្លួនស្រាប់ (ក្រោយបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៤) ប្រទេសស៊ុយអែតក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមស៊ុយអែត–ន័រវែស|សង្គ្រាមវាយយក]]ផ្ទាល់តែម្តង។ សង្រ្គាមនោះមានរយៈពេលខ្លីពីចន្លោះថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨១៤ ហើយជ័យជម្នះក៏បានទៅប្រទេសស៊ុយអែត ដែលនាំឱ្យន័រវែសចូលជា[[ស៊ុយអែត–ន័រវែស|ឯកត្តសហភាពជាមួយស៊ុយអែត]]។ [[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងទុកជា​រដ្ឋ​ទ្រនាប់​នឹង​​បារាំង​ ប៉ុន្តែដល់ឆ្នាំ១៨៣០ វាក៏បាន​រំលាយផ្ដាច់ចេញ​ជាប្រទេសហុល្លង់ និងបែលហ្ស៊ិកពីរផ្សេងគ្នា។<ref>{{Cite book |last1=Gingras |first1=Yves |url=https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |title=Les Transformations des Universités du Xiiie Au Xxie Siècle |last2=Roy |first2=Lyse |year=2006 |isbn=978-2-7605-1914-5 |access-date=31 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715013939/https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |archive-date=15 July 2021 |url-status=live}}</ref> សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាដណ្ដើមឯករាជ្យនៃបណ្ដារដ្ឋអាណានិគមនៅអាមេរិកឡាទីនពីប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់។ ភ្លើងសង្គ្រាមនៅប៉ែកអឺរ៉ុបបាន​ធ្វើ​ឱ្យរដ្ឋបាល និង​អំណាច​យោធា​របស់​អេស្ប៉ាញ​ធ្លាក់ចុះ​ទន់ខ្សោយជាលំដាប់ ជាពិសេស​ក្រោយ​[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]។ ចលនា​បះបោរ​ប្រឆាំងនឹងរបបអាណានិគមជា​ច្រើន​នៅផ្ទុះឡើងនៅទឹកដី​អាមេរិក​ក្រោមអាណានិគមអេស្ប៉ាញ រួចក៏បានបន្តវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំងអេស្ប៉ាញ|មហា​សង្គ្រាមដណ្ដើម​ឯករាជ្យ]]។ ចំពោះទឹកដីអាណានិគមព័រទុយហ្កាល់វិញដូចជាប្រេស៊ីលជាដើម បានទទួលនូវស្វ័យភាពកាន់តែធំជាងមុន ពិសេសបន្ទាប់ពីព័រទុយហ្កាល់បានប្តូរទីអាសនៈរាជវង្សមកតាងនៅប្រេស៊ីល។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះក៏ជាមូលហេតុមួយជំរុញឱ្យកើត[[បដិវត្តន៍សេរីនិយមឆ្នាំ១៨២០|បដិវត្តន៍សេរីនិយម]]នៅព័រទុយហ្កាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ និង[[ឯករាជ្យភាពនៃប្រេស៊ីល|ឯករាជ្យភាពនៃប្រទេសប្រេស៊ីល]]នៅឆ្នាំ១៨២២។ សតវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ៗបាននាំមកនូវភាពស្ងប់ស្ងាត់លើមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក{{sfn|Keeling|1999|p=39}} ដែលជាកត្តាចម្បងនាំឱ្យកើតមានចលនាចំណាកស្រុកអន្តរទ្វីបដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។<ref>{{cite book|last=Scott|first=Franklin D.|title=The Peopling of America: Perspectives of Immigration|year=1984|page=24}} {{cite book|last=Hansen|first=Marcus|title=The Atlantic Migration|url=https://archive.org/details/atlanticmigratio0000hans|year=1940|pages=[https://archive.org/details/atlanticmigratio0000hans/page/79 79]–106|postscript=,}}}}</ref> លំហូរជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើននាក់បាននាំឱ្យចំនួនប្រជាជននៅសហរដ្ឋអាមេរិកហក់ឡើងរាប់ស្ទើរមិនអស់ (កំណត់ត្រាខ្ពស់បំផុតគឺឡើង ១.៦ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ១៨៥០–៥១){{sfn|Keeling|2007|pages=267–268}} ដោយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ គេរកឃើញថាប្រជាជនអឺរ៉ុបប្រមាណ ៣០ លាននាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។{{sfn|Jones|1992|pp=78–79}} == កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last=Bell |first=David Avrom |url=https://books.google.com/books?id=Pw5jup_LyHAC |title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know it |date=2007 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-618-34965-4}} * {{Citation |last=Canales |first=Esteban |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) 1808–1814: demografía y guerra en España |url=http://www.uclm.es/ab/humanidades/profesores/descarga/manuel_ortiz/crisisregimen.pdf |year=2004 |publisher=Autonomous University of Barcelona |access-date=8 February 2025 |archivedate=15 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100415065418/http://www.uclm.es/ab/humanidades/profesores/descarga/manuel_ortiz/crisisregimen.pdf |deadurl=yes }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. |date=2017 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-2585-0}} * {{Cite book |last1=Desan |first1=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=jAyeDgAAQBAJ |title=The French Revolution in Global Perspective |last2=Hunt |first2=Lynn |last3=Nelson |first3=William Max |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6747-9}} * {{cite book | last=Dwyer | first=Philip | year=2013 | title=Citizen Emperor: Napoleon in Power| url=https://archive.org/details/citizenemperorna0000dwye }} * {{Cite book |last=Esdaile |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=qOR1NQEACAAJ |title=Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815 |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-311628-8}} * {{Cite book |last=Fremont-Barnes |first=Gregory |url=https://books.google.com/books?id=NpeHCwAAQBAJ |title=The Napoleonic Wars (3): The Peninsular War 1807–1814 |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0975-9}} * {{Cite book |last=Glover |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7R68zQEACAAJ |title=Wellington's Peninsular Victories: Busaco, Salamanca, Vitoria, Nivelle |date=1963 |publisher=Macmillan}} * {{Cite journal |last=Götz |first=Norbert |date=2014-06-06 |title=The Good Plumpuddings' Belief: British Voluntary Aid to Sweden During the Napoleonic Wars |journal=The International History Review |volume=37 |issue=3 |pages=519–539 |doi=10.1080/07075332.2014.918559 |issn=0707-5332 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Grab |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=d48dBQAAQBAJ |title=Napoleon and the Transformation of Europe |date=2003 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-4039-3757-5}} * {{cite book |title=Borodino 1812: Napoleon's great gamble |first=Philip |last=Haythornthwaite |collaboration=Illustrations and graphics by Peter Dennis |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781849086974 |date=20 September 2012 |url=https://books.google.com/books?id=UaW6CwAAQBAJ |via=Google Books |editor1-first=Marcus |editor1-last=Cowper |series=Campaign |volume=246 |publication-place=[[ឡុងដ៍]], [[អង់គ្លេស]], សហរាជាណាចក្រ |access-date=8 February 2025 }} * {{Cite book |last=Jones |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=EVNGNIojGgMC |title=The Cambridge Illustrated History of France |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66992-4}} * {{Cite book |last=Jones |first=Maldwyn Allen |url=https://books.google.com/books?id=r2jUy7SJo04C |title=American Immigration |date=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-40633-6 |editor-last=Boorstin |editor-first=Daniel J.}} * {{Cite book |last=Kagan |first=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=XZdjTr7DCcgC |title=The End of the Old Order: Napoleon and Europe, 1801–1805 |date=2007 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-306-81645-1}} * {{Cite journal |last=Keeling |first=Drew |year=1999 |title=The Transportation Revolution and Transatlantic Migration |journal=Research in Economic History |volume=19}} * {{Cite journal |last=Keeling |first=Drew |date=1 January 2007 |title=Transport Capacity Management and Transatlantic Migration, 1900–1914 |journal=Research in Economic History |publisher=Emerald Group Publishing Limited |volume=25 |pages=225–283 |doi=10.1016/s0363-3268(07)25005-0 |isbn=978-0-7623-1370-9}} * {{Cite book |author1-link=Benjamin Keen |last1=Keen |first1=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=yZIJAAAAQBAJ |title=A History of Latin America |last2=Haynes |first2=Keith |date=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-133-70932-9}} * {{Cite book |last=Leggiere |first=Michael V. |url=https://books.google.com/books?id=twXBAgAAQBAJ |title=Blücher: Scourge of Napoleon |date=2014 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-4567-9}} * {{Cite book |last=McLynn |first=Frank |url=https://books.google.com/books?id=FRj1MNP-3xwC |title=Napoleon: A Biography |date=1998 |publisher=Pimlico |isbn=978-0-7126-6247-5}} * {{Cite book |last=Munch-Petersen |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=lP70HAAACAAJ |title=Defying Napoleon: How Britain Bombarded Copenhagen and Seized the Danish Fleet in 1807 |date=2007 |publisher=Sutton |isbn=978-0-7509-4280-5}} * {{Cite book |last=Palmer |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=C3FpAAAAMAAJ&q=Alexander%20I:%20Tsar%20of%20War%20and%20Peace. |title=Alexander I: Tsar of War and Peace |date=1974 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=978-0-297-76700-8}} * {{Cite book |last1=Palmer |first1=R. R. |url=https://books.google.com/books?id=Vmt6CgAAQBAJ |title=A History of the Modern World: 11th Edition |last2=Colton |first2=Joel |last3=Kramer |first3=Lloyd |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Higher Education |isbn=978-0-07-759962-1}} * {{Cite book |last=Payne |first=Stanley G. |url=https://archive.org/details/historyofspainpo00payn |title=A History of Spain and Portugal: Eighteenth Century to Franco |date=1973 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299062705 |volume=2 |location=Madison |access-date=6 February 2025 }} * {{Citation |last=Philo |first=Tom |title=Military and Civilian War Related Deaths Through the Ages |url=http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml/ |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420103253/http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml |archive-date=20 April 2010 |accessdate=8 កុម្ភៈ 2025 |archivedate=20 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100420103253/http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml |deadurl=yes }} * {{Cite book |last=Riehn |first=Richard K. |url=https://books.google.com/books?id=ZdZnAAAAMAAJ |title=1812: Napoleon's Russian Campaign |date=1990 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-052731-7}} * {{Citation |last=Riehn |first=Richard K. |title=1812: Napoleon's Russian Campaign |year=1991 |edition=Paperback |place=New York |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-54302-2}} * {{Cite journal |last=Ryan |first=A. N. |date=1953 |title=The Causes of the British Attack upon Copenhagen in 1807 |url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1953-01_68_266/page/37 |journal=The English Historical Review |volume=68 |issue=266 |pages=37–55 |doi=10.1093/ehr/lxviii.cclxvi.37 |issn=0013-8266}} * {{Cite book |last=Riley |first=J. P. |url=https://books.google.com/books?id=beq3AAAAQBAJ |title=Napoleon and the World War of 1813: Lessons in Coalition Warfighting |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-32135-1}} * {{Cite book |last=Schroeder |first=Paul W. |url=https://books.google.com/books?id=BS2z3iGPCigC |title=The Transformation of European Politics, 1763–1848 |date=1994 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-820654-5}} * {{Cite book |last=Shlapentokh |first=Dmitry |url=https://books.google.com/books?id=eVKOSX0E2bUC |title=The French Revolution and the Russian Anti-Democratic Tradition: A Case of False Consciousness |date=1997 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-2397-5}} * {{Cite book |last=Tone |first=John Lawrence |title=War in an Age of Revolution, 1775–1815 |publisher=Cambridge UP |year=2010 |isbn=978-0-521-89996-3 |editor-last=Chickering |editor-first=Roger |page=243 |chapter=Partisan Warfare in Spain and Total War |editor-last2=Förster |editor-first2=Stig |chapter-url=https://books.google.com/books?id=E2WtMq4LF90C&pg=PA243}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=IeQ5AAAACAAJ |title=The Wordsworth Pocket Encyclopedia |date=1993 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-301-9 |editor-last=Upshall |editor-first=Michael}} * {{Citation |last=White |first=Matthew |title=Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century |url=http://necrometrics.com/wars19c.htm#Napoleonic |year=2014 |access-date=8 February 2025}}. ប្រភពនេះបានប្រើឯកសារយោងដូចខាងក្រោម៖ ** {{Citation |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars |year=1916}} ** {{Citation |last=Dumas |first=Samuel |title=Losses of Life Caused By War |year=1923}} ** {{Citation |last=Urlanis |first=Boris |title=Wars and Population |year=1971}} ** {{Citation |last=Payne |first=Stanley G. |title=A History of Spain and Portugal |volume=2}} ** {{Citation |last=Danzer |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Arme-Zeitun }} ** {{Citation |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991}} * {{Cite book |last1=Young |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=tOOoCgAAQBAJ |title=Wellington's Masterpiece: The Battle and Campaign of Salamanca |last2=Lawford |first2=J. P. |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-39728-1}} ==អានបន្ថែម== ===សៀវភៅទូទៅ និងឯកសារយោង=== * Bruun, Geoffrey. ''Europe and the French Imperium, 1799–1814'' (1938) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.183653/2015.183653.Europe-And-The-French-Imperium-1799-1814_text.pdf online], political and diplomatic context * Bruce, Robert B. et al. ''Fighting Techniques of the Napoleonic Age 1792–1815: Equipment, Combat Skills, and Tactics'' (2008) [https://www.amazon.com/Fighting-Techniques-Napoleonic-Age-1792%C2%96/dp/0312375875/ excerpt and text search] * Clausewitz, Carl von (2018). ''Napoleon's 1796 Italian Campaign.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-2676-2}} * Clausewitz, Carl von (2020). ''Napoleon Absent, Coalition Ascendant: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 1.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-3025-7}} * Clausewitz, Carl von (2021). ''The Coalition Crumbles, Napoleon Returns: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 2.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-3034-9}} * Gates, David. ''The Napoleonic Wars 1803–1815'' (NY: Random House, 2011) * Gulick, E.V. "The final coalition and the Congress of Vienna, 1813–15," in C.W. Crawley, ed. ''The New Cambridge Modern History: IX. War and Peace in an age of upheaval 1793–1830'' (Cambridge University Press, 1965) pp.&nbsp;629–668; [https://archive.org/details/newcambridgemode0009unse online]. * Markham, Felix. "The Napoleonic Adventure" in C.W. Crawley, ed. ''The New Cambridge Modern History: IX. War and Peace in an age of upheaval 1793–1830'' (Cambridge University Press, 1965) pp.&nbsp;307–336; [https://archive.org/details/newcambridgemode0009unse online]. * Palmer, Alan. ''An Encyclopaedia of Napoleon's Europe'' (Weidenfeld & Nicolson, 1984) {{ISBN|978-0-29778-394-7}} * {{Cite book |last=Pope |first=Stephen |title=The Cassel Dictionary of the Napoleonic Wars |url=https://archive.org/details/casselldictionar0000pope |publisher=Cassel |year=1999 |isbn=0-304-35229-2}} * Ross, Steven T. ''European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe'' (1969) * Ross, Steven T. ''The A to Z of the Wars of the French Revolution'' (Rowman & Littlefield, 2010); 1st ed. was ''Historical dictionary of the wars of the French Revolution'' (Scarecrow Press, 1998) * {{Cite journal |last=Rothenberg |first=Gunther E. |author-link=Gunther E. Rothenberg |year=1988 |title=The Origins, Causes, and Extension of the Wars of the French Revolution and Napoleon |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_spring-1988_18_4/page/771 |journal=Journal of Interdisciplinary History |volume=18 |pages=771–793 |doi=10.2307/204824 |jstor=204824 |number=4}} * Rothenberg, E. Gunther. ''The Art of Warfare in the Age of Napoleon'' (1977) * {{Cite book |last=Schneid |first=Frederick C. |url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025334 |title=The French Revolutionary and Napoleonic Wars |publisher=Institute of European History |year=2011 |location=Mainz}} * Schneid, Frederick C. ''Napoleon's Conquest of Europe: The War of the Third Coalition'' (2005) [https://www.amazon.com/Napoleons-Conquest-Europe-Coalition-International-ebook/dp/B000VI5O02/ excerpt and text search] * Schneid, Frederick C. ''Napoleonic Wars: The Essential Bibliography'' (2012) [https://www.amazon.com/Napoleonic-Wars-Essential-Bibliography/dp/1597972096/ excerpt and text search] 121 pp. [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no26ashby.pdf online review in H-FRANCE] * Smith, Digby George. ''The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards, and Artillery'' (1998) * Stirk, Peter. "The concept of military occupation in the era of the French Revolutionary and Napoleonic Wars." ''Comparative Legal History'' 3#1 (2015): 60–84. ===ណាប៉ូលេអុង​ និងបារាំង=== * Chandler, David G., ed. ''Napoleon's Marshals'' (1987) short scholarly biographies * Dwyer, Philip. ''Napoleon: The Path to Power'' (2008) [https://www.amazon.com/Napoleon-Path-Power-Philip-Dwyer-ebook/dp/B00280LN5G/ excerpt vol 1] * Elting, John R. ''Swords Around a Throne: Napoleon's Grand Armée'' (1988). * Forrest, Alan I. ''Napoleon's Men: The Soldiers of the Empire Revolution and Empire'' (2002). * Forrest, Alan. ''Conscripts and Deserters: The Army and French Society during Revolution and the Empire'' (1989) [https://www.amazon.com/Conscripts-Deserters-French-Society-Revolution/dp/0195059379/ excerpt and text search] * Gallaher, John G. ''Napoleon's Enfant Terrible: General Dominique Vandamme'' (2008). [https://www.amazon.com/Napoleon%C2%92s-Enfant-Terrible-Dominique-Commanders/dp/0806138750/ excerpt] * Griffith, Paddy. ''The Art of War of Revolutionary France, 1789–1802'' (1998) [https://www.amazon.com/Art-War-Revolutionary-France-1789-1802/dp/1853673358/ excerpt and text search] * Haythornthwaite, Philip J. ''Napoleon's Military Machine'' (1995) [https://www.amazon.com/Napoleons-Military-Machine-Philip-Haythornthwaite/dp/1885119186/ excerpt and text search] * Hazen, Charles Downer. ''The French Revolution and Napoleon'' (1917) [https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon online free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922121101/https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon |date=2018-09-22 }} * Nester, William R. ''Napoleon and the Art of Diplomacy: How War and Hubris Determined the Rise and Fall of the French Empire'' (2011). [https://www.amazon.com/Napoleon-Art-Diplomacy-Hubris-Determined-ebook/dp/B006P7PV9W/ excerpt] * Parker, Harold T. "Why Did Napoleon Invade Russia? A Study in Motivation and the Interrelations of Personality and Social Structure," ''Journal of Military History'' (1990) 54#2 pp.&nbsp;131–146 [https://www.jstor.org/stable/1986039 in JSTOR]. * Riley, Jonathon P. ''Napoleon as a General'' (Hambledon Press, 2007) * Mikaberidze, Alexander. ''The Napoleonic Wars: A Global History'' (Oxford University Press) February 2020 * Wilkin Bernard and Wilkin René: ''Fighting for Napoleon: French Soldiers’ Letters 1799–1815'' Pen and Sword Military (2016) * Wilkin Bernard and Wilkin René: ''Fighting the British: French Eyewitness Accounts from the Napoleonic Wars'' Pen and Sword Military (2018) * Geerts, Gérard A. ''Samenwerking en Confrontatie: De Frans-Nederlandse militaire betrekkingen, voornamelijk in Franse tijd'' (Bataafschse Leeuw, 2002) ===តួនាទីព្រុស រុស្ស៊ី និងអូទ្រីស=== * Esdaile, Charles. "The Napoleonic Period: Some Thoughts on Recent Historiography," ''European History Quarterly,'' (1993) 23: 415–432 [https://archive.today/20130202043148/http://ehq.sagepub.com/content/23/3/415.extract online] * Forrest, Alan et al. eds. ''War Memories: The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture'' (2013) * Gill, John H. "From Great Captains to Common Grognards: research opportunities in Napoleonic military history." ''War & Society'' 41.1 (2022): 69–84. {{doi|10.1080/07292473.2022.2021752}} * Hyatt, Albert M.J. "The Origins of Napoleonic Warfare: A Survey of Interpretations." ''Military Affairs'' (1966) 30#4 pp.&nbsp;177–185. * Linch, Kevin. "War Memories: The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture." ''Social History'' 40#2 (2015): 253–254. * Martin, Jean-Clément. "War Memories. The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture." ''Annales Historiques De La Revolution Francaise''. (2015) No. 381. * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VT7fAQAAQBAJ&pg=PA391 |title=Reader's Guide to Military History |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-1-135-95970-8 |editor-last=Messenger |editor-first=Charles |pages=391–427}} evaluation of the major books on Napoleon and his wars published by 2001. * Mikaberidze, Alexander. "Recent Trends in the Russian Historiography of the Napoleonic Wars," ''Journal of Military History'' (2010) 74#1 pp.&nbsp;189–194. ===ប្រភពបឋម=== * Dwyer, Philip G. "Public remembering, private reminiscing: French military memoirs and the revolutionary and Napoleonic wars," ''French Historical Studies'' (2010) 33#2 pp.&nbsp;231–258 [http://fhs.dukejournals.org/content/33/2/231.short online] * Kennedy, Catriona. ''Narratives of the Revolutionary and Napoleonic Wars: Military and Civilian Experience in Britain and Ireland'' (Palgrave Macmillan, 2013) * Leighton, James. ''Witnessing the Revolutionary and Napoleonic Wars in German Central Europe'' (2013), diaries, letters and accounts by civilians [https://wayback.archive-it.org/all/20171020101956/https://academic.oup.com/gh/article-abstract/33/1/142/2726747/Witnessing-the-Revolutionary-and-Napoleonic-Wars Online review] ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|Napoleonic Wars|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|travel information}} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' ដោយ Leo Tolstoy ក្នុង Project Gutenberg * [https://web.archive.org/web/20220521033428/https://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមបារាំង–អង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះពិភពលោក]] rspbu5yyyhxgqjzmqy9f858cbzh7u26 0 40234 342222 336368 2026-10-24T04:35:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342222 wikitext text/x-wiki '''សោម ដូរ៉េ (កើតនៅថ្ងៃទី១៣ ខែ ឱសភា ឆ្នាំ១៩៨៩ )''' ជាកវីនិពន្ធម្នាក់<ref>{{Cite web |title=៤​បទ​របស់​អ្នក​និពន្ធ សោម ដូរ៉េ អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​ស្រក់​ទឹក​ភ្នែក​បាន |url=https://news.sabay.com.kh/article/618054}}</ref> មានសមត្ថភាពសិល្បៈពហុជំនាញ មានដូចជា និពន្ធមេឡូឌីនិងទំនុកច្រៀង ខ្សែភាពយន្ត ទស្សនាវដ្ដី ដឹកនាំសម្តែង និង និពន្ធប្រលោមលោក សៀវភៅត្លុកកំប្លែង រួមទាំងដឹកនាំកម្មវិធីទូរទស្សន៍ ជាវិចិត្រករ គូរStoryboard ថែមទាំងជាអ្នកឆ្នៃម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទៀតផង មិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានបង្កើតកម្មវីធីអប់រំ ជម្រុញយុវវ័យតាមរយៈការអានសៀវភៅ ហើយកែឆ្នៃទៅជាកម្មវិធីសប្បុរសធម៌ដ៏មានប្រយោជន៍នៅក្នុងសង្គមថែមទៀតផង ។ បង្ហាញស្នាដៃនិងឈ្មោះស្ទើរតែគ្រប់ផលិតកម្ម គ្រប់ស្ថាប័ន និងស្ទើរតែគ្រប់កំពូលតារាចម្រៀងក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ មានសមត្ថភាពក្នុងការនិពន្ធបែបផ្សាភ្ជាប់មនោសញ្ចេតនា កំប្លែងជាមូយការអប់រំ បញ្ចូលទៅក្នុងបទចម្រៀង ដែលនៅលើបណ្តាញសារព័ត៌មាននានាក្នុងស្រុកត្រូវបានចុះផ្សាយយ៉ាងព្រោងព្រាត ។ បទចម្រៀងដែលគេស្គាល់ជាច្រើន មានដូចជាបទ លើលោកនេះខ្ញុំស្រលាញ់ម៉ាក់ខ្ញុំជាងគេ បោកខោអាវនឹកស្នេហ៍ សង្សារផ្ទាល់ខ្លួន រាំជាន់អាចម៍គោ ស្វារាំគ្រវីលីអូ ស្នេហាអាថ៍កំបាំង សង្សារលេងៗ បេះដូងមនុស្សយន្ត កូនក្រមុំបងគ្រាន់តែជាមនុស្សស្រីធម្មតា រលឹមប្រុយៗ និងបទ ប៉េវៗ រាត្រីសួស្តីអង្គរ អារម្មណ៍សល់ ចាក់ក្រឡេកទយ ។ល។ {| class="wikitable" |- !ប្រវត្តិរូបសង្ខេប[[File:Som dore portrait.jpg|thumb|Official portrait of som dore, Cambodian Author]]<br /> ![[ឯកសារ:Som_dore_Khmer_Author.jpg|រូបភាពតូច|Official portrait of som dore, Cambodian Author in tv show]]ការវិវឌ្ឃន៍ខ្លួនទៅជាអ្នកនិពន្ធសម័យឌីជីថលAI ផលិតមាតិកាអ្នកនិពន្ធ ដែលត្រៀមបង្ហាញស្នាដៃ Contentជាច្រើន ក្នុងឆ្នាំំ ២០២៥ ជាមួយ ម្ចាស់ស្បនស័រនានា ។ ឆ្នាំ២០២៥ ជាឆ្នាំរបស់សោមដូរ៉េ ក្នុងការបញ្ចេញ បេសសកកម្ម៖ ( ខ្ញុំចង់ឲ្យមនុស្សមួយចំហៀងប្រទេសកម្ពុជា ក្លាយជាអ្នកនិពន្ធ ) --- សោមដូរ៉េ Quote/ |- !'''ឈ្មោះពីកំនើត''' |សោម ដូរ៉េ |- !'''ឈ្មោះហៅក្រៅ''' |ផ្លយ |- !'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំនើត''' |១៩៨៩ |- !'''ទីកន្លែងកំនើត''' |ប្រទេសកម្ពុជា |- !'''សញ្ជាតិ''' |[[ខ្មែរ|កម្ពុជា]] |- !'''ឆ្នាំប្រកបវិជ្ជាជីវៈ''' |២០១០ –បច្ចុប្បន្ន |- !'''មុខដំណែង''' | -ប្រធានគ្រប់គ្រងគម្រោងផលិតក្រុមហ៊ុនថោន'''(២០១៩)''' -ទីប្រឹក្សាផលិតកម្មថោន '''( ២០១៨ )''' |- !'''វិជ្ជាជីវៈ''' |អ្នក​និពន្ធមេឡូឌី&ទំនុកច្រៀង/ខ្សែភាពយន្ត/Sitcom/ Storyboader/ទស្សនាវដ្តី/ប្រលោមលោក/វិចិត្រករត្លុក ដឹកនាំសម្តែង-អ្នកកាត់ត/ផលិតករកម្មវិធីទូរទស្សន៍, រចនាម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ /Content Creator/Digital Marketing |- !'''ស្លាកតន្ត្រី''' |រស្មីហង្សមាស/ថោន/សាន់ដេ/VEVO/Big Man/ KH Promotion/WEប្រូដាក់សិន/Phleng Record/ TOP MUSIC/KhmerTree/S7Production/GMB/AKASA/GENZmusic/MC Club/Miracle Picure/Frame360 |- !'''ឪពុកម្តាយ''' |សោម រស្មី (ម្តាយ) អគ្គលេខាធិការដ្ឋាន [[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |- !'''បងប្អូន''' |ជាកូនបង មានប្អូនស្រីពៅ មួយនាក់ |- !'''មិត្តភក្តិជិតស្និទ្ធ''' '''ក្នុងសិល្បៈ''' |ពេជ្រ សោភា - សាសា - មាស សុខសោភា |- !'''កម្រិតវប្បធម៌''' |សិក្សាផ្នែកគំនូរជាមួយប្រធាននាយកដ្ឋានសិល្បៈ សូនរូប និងភាពយន្ត/សិក្សាផ្នែកបរិញ្ញាបត្រ័ Interior Design SETEC Institute / Khmer Culture Instrumental / Khmer Fine Art ( 2017 ) |- !Website |[https://www.somdore.com/ សោម ដូរ៉េ] |} ='''ជីវិត និង អាជីព'''= រូបភាពតូច|សោម ដូរ៉េផ្តល់បទសម្ភាសន៍កម្ពុជាថ្មី === ២០០៨–២០១០: ចំនុចផ្តើម និងឈានចូលសិល្បៈ === តាមរយៈបទសម្ភាសន៍ជាមួយអ្នកកាសែត<ref>{{Cite web |title=លោក សោម ដូរ៉េ៖ ផ្នែកនិពន្ធនេះហើយដែលខ្ញុំយកធ្វើជាឆ្នាំងបាយដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត |url=https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9F%80%E1%9E%8F/%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D/20230414-%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80-%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%98-%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9F%81%E1%9F%96-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%82%E1%9E%80%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9F%87%E1%9E%A0%E1%9E%BE%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9F%82%E1%9E%9B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%92%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%BE%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B9%E1%9E%98%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F}}</ref> កវីនិពន្ធសោមដូរ៉េ បានលាតត្រដាងនូវជីវប្រវត្តិពិតរបស់ខ្លួនថា ឈ្មោះសោម ដូរ៉េ គឺជាឈ្មោះកំនើត ហើយមានទីកន្លែងកំនើតនៅទីក្រុងមូស្គូប្រទេសរុស្សី ខណៈពេលដែលម្តាយរបស់លោក បានទៅបំពេញកម្មសិក្សានៅទីនោះ ហើយក៏បានបង្កើតលោកនៅទីនោះផងដែរ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលលោកមានអាយុ២ឆ្នាំ លោកក៏ត្រូវបានបញ្ជូនឱ្យមករស់នៅទីក្រុងភ្នំពេញជាមួយ និងយាយតាវិញ ក្រោយពីម៉ាក់ប៉ាបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅទីនោះ ។ ក្រោយពីបែកបាក់គ្រួសារ ម្តាយរបស់លោកបានក្លាយជាស្ត្រីម៉េម៉ាយម្នាក់ នៅក្រោមដំបូលគ្រួសារដែលសុទ្ធតែស្រីៗ មានតែលោកដូរ៉េ ដែលជាប្រុសតែម្នាក់ ក្រោយមកម្តាយរបស់លោកក៏បានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយគ្រួសារថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ដោយបង្កើតបានកូនស្រីម្នាក់ ។ ចំពោះរឿងរ៉ាវលោកពុកបង្កើត លោកមិនបានរៀបរាប់លម្អិតនោះទេ គ្រាន់តែប្រាប់ថាមិនចាំមុខរបស់គាត់ ព្រោះនៅក្មេងពេក គ្រាន់តែដឹងថា ពេលនេះគាត់រស់នៅសុខសប្បាយជាមួយប្រពន្ធកូនក្រោយរបស់គាត់ហើយ ។ ក្រោយមកលោកក៏បានបញ្ចេញអារម្មណ៍មួយ តាមរយៈបទចម្រៀងមួយបទដែលលោកបានសរសេរ គឺបទ តែងសេចក្តីអំពីឳពុក ដែលច្រៀងដោយ លោកករុណាពេជ្រ បានដាស់ទឹកភ្នែកអ្នកស្តាប់ឱ្យហូរទឹកភ្នែកតាមបទចម្រៀងខ្សែរជីវិតដ៏កម្សត់នេះ ដោយមិនបានដឹងថាគឺជាខ្សែរជីវិតពិតរបស់លោកនោះទេ ! ហើយលោកក៏បានបង្ហាញពីការខកចិត្ត និងសោកស្តាយដែលអ្នកដឹកនាំសម្តែងបទនេះបានបង្កើតសាច់រឿងនិរាស្តឈឺចាប់ ប្រាស់ចាកពីរឿងដើមជីវិតពិតរបស់លោកទៅវិញ ! ធ្វេង|រូបភាពតូច|សោម ដូរ៉េ និងនាងកាតុ === ២០១០–២០១២: ចាប់ផ្តើមអាជីព === ក្នុងរង្វង់គ្រួសាររបស់លោក មិនមានអ្នកណាម្នាក់ជាអ្នកសិល្បៈឡើយ ហើយក៏មានអ្នកខ្លះយល់ច្រលំថា លោកគឺជាកូនបង្កើតរបស់សិល្បៈរៀមច្បងគឺលោក សោម ដូរិន ។ ការឈានជើងចូលសិល្បៈលើកដំបូង លោក បានស្គាល់ អ្នកនិពន្ធនិងដឹកនាំសម្តែងម្នាក់ គឺនាង ប៊ុនចាន់និមល និងធ្វើជាអ្នកគូរ Storyboad ឱ្យនាង ហើយក៏អាច និយាយបានថា លោកគឺមនុស្សដែលមានសំណាងនិងឱបនិស្ស័យស្រលាញ់សិល្បៈ និងការផ្តល់ឱកាសពី លោក អឹង សុងលាភ ជាកូនថៅកែផលិតកម្មរស្មីហង្សមាស បានច្រានឱ្យលោកក្លាយជា អ្នកនិពន្ធវ័យក្មេង ដែលមានបទពិសោធន៍តិចបំផុត រហូតទទួលបានការគាំទ្រគួរឱ្យនឹកស្មានមិនដល់ <ref>{{Cite news|title=រំលឹក​អតីតកាល ដែល សោម ដូរ៉េ មិន​នឹក​ស្មាន​អាច​ក្លាយ​ជា​អ្នក​និពន្ធ​ល្បី​ឈ្មោះ​ដូច​សព្វ​ថ្ងៃ|url=https://entertainment.sabay.com.kh/article/1207176|url-status=live}}</ref>។ បទដំបូងរបស់ លោកគឺបទ ហោប៉ៅធូរបាត់ស្នេហ៍ ជាពិសេសនោះគឺបទ សង្សារលេងៗ ដែលធ្វើ​ឱ្យប្រជាប្រិយភាពលោក ណុបប៉ាយ៉ារិទ្ធដែលបានលិចកប់អស់រយៈពេលជាច្រើន ឆ្នាំឱ្យលេចត្រដែតស្ទើរតែមិនគួូរឱ្យជឿ ជិះទៅដល់ណាក៏ឮតែចាក់បទនេះ គ្រប់ពេលវេលា ។ បន្ទាប់មកគឺបទ ល្បីៗជាច្រើនទៀត ដូចជាបទ សង្សារផ្ទាល់ខ្លួន របស់នាង ឱកសុគន្ធកញ្ញា និងបទ ស្រលាញ់អូន366ថ្ងៃ ច្រៀងដោយលោក ឆនសុវណ្ណរាជ និងនាង ពេជ្រ សោភា ។ ទំនាក់ទំនងរបស់លោក ជាមួយអ្នកនាងពេជ្រ សោភា ដែលអ្នកណាៗក៏ដឹងដែរថា ពួកគេទាំងពីរគឺជា បងប្អូនល្អនិងគ្នា ហើយអ្នកនាងពេជ្រ សោភា ក៏ធ្លាប់បានប្រកាស់ Live Video នៅក្នុង Facebook ដែរ ថានាងធ្លាប់បានជួយជ្រោមជ្រែងលោក មុនលោកចូលជាអ្នកនិពន្ធក្នុងផលិតកម្មរស្មីហង្សមាសឯណោះ ៕ នៅពេលដែលលោកកំពុងធ្វើការនៅផលិតកម្មរស្មីហង្សមាស គេក៏បានដឹងថាលោក ក៏ជាអ្នកនិពន្ធម្នាក់ឱ្យទស្សនាវដ្តីម៉ូដដ៏ល្បីល្បាញមួយ ក្នុងស្រុកផងដែរ គឺ ទស្សនាវដ្ដី SOVRIN ៕ អស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅ ផលិតកម្មរស្មីហង្សមាស លោកធ្វើជាអ្នកគូរ Storboad សម្រាប់ការថតស្ប៉ថផ្សាយពាណិជ្ជកម្មជាច្រើន ក្រៅពីនោះផលិតកម្មរស្មីហង្សមាស បានចេញបទចម្រៀងដែលលោកសរសេរ ត្រឹមតែជាងដប់បទតែប៉ុណ្ណោះ ហើយក្នុងមួយវុលមានមួយបទ ឬពីរបទប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែគេសង្កេតឃើញថាបទដែលលោកសរសេរ ៩០ភាគរយគឺនៅលើគម្របឌីស ទាំងសីឌី និងវិសីឌី ។ ខណៈពេលដែលបទ សង្សារផ្ទាល់ខ្លួន ចេញមក ស្រាប់តែខាងផលិតកម្មមានកំហុសបច្ចេកទេស​ បានច្រលំ ដាក់ឈ្មោះ អ្នកផ្សេងទៅវិញ ធ្វើឱ្យ កវីម្នាក់នេះ អាក់អន់ស្រពន់ចិត្ត ហើយធ្វើការបង្ហោះលើហ្វេសបុក បង្ហាញពីអារម្មណ៍ផងដែរ ធ្វើឱ្យអ្នកលេងចូលទៅខមមិន យ៉ាងច្រើន ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏កវីរូបនេះនៅតែតូចចិត្ត ហើយបានបង្ហោះសារខូចចិត្ត នៅលើបណ្តាញសង្គម Facebook ជាហូរហែរ រហូតដល់មួយរយៈក្រោយក៏ឃើញសារព័ត៌មានចុះផ្សាយថា លោកបានសម្រេចចិត្តផ្លាស់ទៅទ្រនំផលិតកម្មថ្មី យ៉ាងតក់ក្រហល់ ជាទីបំផុត ។ រូបភាពតូច|សោម ដូរ៉េ និង តារាស្រីថោន === ២០១២–២០១៦: ការផ្លាស់ទ្រនំ === ស្របពេលដំណឹងការចាកចេញពីផលិតកម្មហង្សមាស គេបែរជាឃើញស្នាដៃអ្នកនិពន្ធសោម ដូរ៉េ នៅផលិតកម្មប៊ិកមេន ទៅវីញ ក្រោមឈ្មោះថា ផ្លយ គឺមានបទ មេអណ្តើក និងបទ ចង់ធ្វើសង្សារគេឡើងញ័រខ្លួន ច្រៀងដោយ កញ្ញាណយ ។ អ្វីដែលគួរ ឱ្យចាប់អារម្មណ៍នោះ គឺបទទាំងពីរនេះក៏បានធ្វើឱ្យអ្នកចម្រៀងថ្មីម្នាក់ ត្រូវបានគេស្គាល់ និងគាំទ្រយ៉ាងច្រើនផងដែរ តាមរយៈទឹកដៃរបស់កវី ប៉ិនប្រសព្វ ។ បទ ចាក់សោរបេះដូង ៩ខែដប់ថ្ងៃ ចេញភ្លាម បានឆក់យកបេះដូងទស្សនិកជនឱ្យ សរសើរនាងកាតុ ដែលជាតារាកំប្លែងចាប់អាជីពបន្ថែមជាអ្នកចម្រៀង ធ្វើឱ្យកេរ្ត៍ឈ្មោះនាងឡើងស្រឺតៗ តាមរយៈទឹកដៃកវីម្នាក់នេះផងដែរ ជាពិសេសនោះគឺបទ៩ខែដប់ថ្ងៃ ដែលនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ពីជីវិត របស់នាងដល់កវីម្នាក់នេះ ហើយដឹកនាំសម្តែងឱ្យនាងទាំងនាងមានផ្ទៃជិត៩ខែពិតៗតែម្តង កាន់តែអង្រួនចិត្តអ្នកស្តាប់ ឱ្យរំជើបរំជួល ហើយអ្នកណាក៏ដឹងដែរថា បទ៩ខែដប់ថ្ងៃ គឺជារឿងពិតរបស់នាង ហើយនាងក៏បានច្រៀងឱ្យកូនរបស់នាង ក្នុងផ្ទៃស្តាប់ ។ ធ្វេង|រូបភាពតូច|សោម ដូរ៉េ នៅស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍បាយន័ កវីម្នាក់នេះបានបង្កើតប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងផលិតកម្មថោន តាមរយៈបង្កើតអាល់ប៊ុមពិសេស មុនគេដូចជា អាល់ប៊ុម មនុស្សស្រី ដោយតារាចម្រៀងស្រីថោន ច្រៀងរូួមគ្នា សម្តែងសាច់រឿងតគ្នា ដែលមិនធ្លាប់ទាល់តែសោះកាលពីមុន និង អាល់ប៊ុមព្រះអាទីត្យទារជួបព្រះចន្ទ ដោយ លោកករុណាពេជ្រ នាងសុគន្ធ និសា លោក BIG ធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្រចាំមិនភ្លេច នូវសាច់់រឿងកំប្លែងនិងអត្ថន័យហួសចិត្ត ។ ​ ការបើកទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរលើឱស្សាហកម្មតន្ត្រីអន្តរជាតិ លើកដំបូងនៅប្រទេសកម្ពុជា បីបទរបស់អ្នកនិពន្ធសោម ដូរ៉េ ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុង VEVOមុនគេបង្អស់ ដែលធ្វើការបក ស្រាយដោយ នាង មាសសុខសោភា ដែលជាប្រភេទបទលាយភាសាបរទេស ធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្រ ស្ញើចសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ ។ កវីម្នាក់នេះហាក់ដូចជាសម្បូររឿងឱ្យគេចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនខណៈពេលដែលផ្លាស់មកក្រុមហ៊ុនថ្មី ដូចជាកម្មវិធីសប្បុរសធម៌ ការលក់សៀវភៅកំប្លែង ការចេញបទចម្រៀងអត្ថន័យប្លែកៗ ធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្រមួយចំនួនគ្រាន់តែចេញបទចម្រៀងមកក៏ដឹងថាជាទឹកដៃអ្នកនិពន្ធណាទៅហើយ ។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៥ កវីសោមដូរ៉េាចាប់ផ្តើមចេញស្នាដៃរៀងរង្វើលមិនដូចមុន បទចម្រៀងខ្លះត្រូវបានរាំងស្ទះ មិនបានចេញ អាល់ប៊ុមពិសេសដែលបានបង្ហោះត្រូវបានលុបចោល ពីរអាល់ប៊ុម ដូចជាកំពុងមានរឿងចម្រូងចម្រាស់ ល្អក់កករ ដូចជា អាល់ប៊ុម សង្សារចេក មុនការចាកចេញរបស់លោក ណាំប៊ុណ្ណារត្ន័ ជាមួយនាង សាសា និងអាល់ប៊ុម Photoshop របស់នាងសាសា និងលោកសុគន្ធថេរាយុ ធ្វើឱ្យបាត់មុខនាងសាសាពីសិល្បៈស្ទើរតែទស្សនិកជនភ្លេចមុខទៅហើយ មិនដឹងមកពីមូលហេតុអ្វីនៅពីក្រោយបញ្ហានេះ ។ ហើយអ្វីដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់នោះ គឺពីរឆ្នាំក្រោយ នៃរដូវកាលបទចម្រៀងចូលឆ្នាំកវីម្នាក់នេះ លែងនិពន្ធបទចង្វាក់ញាក់ដូចរាល់ឆ្នាំ បែររជាចេញបទចង្វាក់រាំវង់ រាំក្បាច់ សារវ៉ាន់ ឡាំលាវយ៉ាងច្រើន ធ្វើឱ្យអ្នកតាមដានងឿងឆ្ងល់គ្រប់គ្នា ។ មួយរយៈក្រោយកវីម្នាក់នេះបានបង្ហោះសារតូចចិត្តទៀត ពីការត្អូញត្អែនិងភាពចម្រូងចម្រាស់នៅក្នុងផលិតកម្មចំពោះខ្លួន ស្របពេលដែលប្រជាប្រិយភាពផលិតកម្មថោន បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក ។ រូបភាពតូច|រឿងផ្កាទីងមោង​ និពន្ធដោយសោមដូរ៉េ ស្របពេលនៃការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពរបស់ផលិតកម្មខណៈពេលដែលផលិតកម្មហង្សមាសដណ្តើមយកប្រជាប្រិយភាពបានវិញ កវីម្នាក់នេះហាក់បានត្រូវបាត់ស្នាដៃពីក្នុងផលិតកម្មថោនមួយរយៈធំ តែបែជាចេញស្នាដៃមួយបង្ករឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលតាមរយៈខ្សែភាពយន្តខ្នាតខ្លីចំនួនពីររឿង គឺរឿងម៉ាក់ប៉ាខ្ញុំប្រជែងកម្ម និងរឿងផ្កាទីងមោង ។ រឿងផ្កាទីងមោងបានស្តារកេរ្ត៍ឈ្មោះរបស់កវីម្នាក់នេះឱ្យងើបមកវិញ ។ បន្ទាប់ពីកឿងស្នាដៃអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំ ស្នាដៃរបស់កវីសោម ដូរ៉េ ហាក់ដូចជាមិនត្រូវបានបញ្ចេញ ស្របពេលដែល មានអ្នកចម្រៀងថ្មីៗជាច្រើនបានសម្រុកចូលផលិតកម្មថោន ប៉ុន្តែទីបញ្ចប់ កវីម្នាក់នេះបានបញ្ចប់ពាក្យចចាមអារាមនិង ព័ត៌មានរស៊ើបៗ ដែលថាលោកនិងចាកចេញពីផលិតកម្មថោន ខណៈពេលដែលអាល់ប៊ុមពិសេស ល្ខោនស្នេហ៍ភ្លើងសុបិន និងការងារចាស់ៗជាច្រើនរបស់លោក បានសម្រុកចេញក្នុងពេលដំណាលគ្នា ធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្រមានការងឿងឆ្ងល់ និងភន្ត័ច្រឡំជាច្រើ​ន ។ ហើយអ្វីដែលកាន់តែធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្រលោកភ្ញាក់ផ្អើល នោះគឺការសម្រេចចិត្តវិលត្រលប់ទៅ ទ្រនំចាស់ ដែលផ្តល់ឱ្យកំណើតឱ្យលោកនោះ គឺផលិតកម្មរស្មីហង្សមាស ស្របគ្នាជាមួយនិង នាង សុគន្ធនិសា ដែរ។ អ្នកតាមដានសិល្បៈនាំគ្នា និយាយថា ផលិតកម្មហង្សមាស បានសំឡឹងឃើញស្នាដៃខ្សែភាពយន្តភាគដែលនិងត្រូវបញ្ចាំងក្នុងទូរទស្សន៍ហង្សមាសឆាប់ៗនេះ ។ === ២០១៦–២០១៨: ការវិលត្រលប់ និងអភិវឌ្ឍន៍ទេពកោសល្យ === បាត់មុខមួយរយៈ អ្នកនិពន្ធសោម ដូរ៉េបានប្រកាស់នៅលើទំព័រហ្វេសបុកផ្ទាល់ខ្លួនថា ឆ្នាំ២០១៧ខ្លួនមិនបានសរសេរបទចម្រៀងចូលឆ្នាំទេ ដោយប្តូរមកវិញជា ស្នាដៃប្រភេទកុនខ្នាតធំ និងរឿងភាគទូរទស្សន៍របស់ស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍យក្សនៅក្នុងស្រុកគឺ ប៉ុស្ត៍ហង្សមាស មានចំនងជើងរឿង '''បិសាចគួរឲ្យស្រលាញ់''' ដែលធ្វើឲ្យទស្សនិកជននិងអ្នកតាមដានភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង ។ ខណៈពេលដែលចេញផ្សាយ Poster ធ្វើឲ្យល្បីល្បាញនិងទទួលបាន ចំណាប់អារម្មណ៍ ទោះបីជាពេលចេញរឿងមក មានសន្ទុះនៃការរិះគន់កម្រិតគុណភាពក៏ដោយ ក៏ខ្សែភាពយន្តមួយនេះ នៅតែស្ថិតលើលំដាប់រឿងដែល ល្បី ដោយទទួលបានស្បនស័រយ៉ាងកកកុញ រហូតធ្វើឲ្យផ្ទុះការធុញទ្រាន់ពីអ្នកមើលថែមទៀតផង ដោយសារផ្សាយពាណិជ្ជកម្មយូរៗពេក ៕ ឆ្នាំ២០១៧បទ Dance and Smile ទើបតែចេញវិដេអូជាផ្លូវការ ផ្តិតយកសិល្បៈភ្លេងខ្មែរ គ្រប់ឱបករណ៍ និងល្បែងប្រជាប្រិយរបស់ខ្មែរជាច្រើន លាយជាមួយអត្ថន័យកំប្លែងត្រូវចិត្តយុវវ័យ ពីអ្នកនិពន្ធ សោម ដូរ៉េ អ្នកនិពន្ធ សោមដូរ៉េ ក៏បានរៀបរ៉ាប់ពីអារម្មណ៍ខកចិត្ត និងប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្តជាមួយនិងនាងពេជ្រ សោភា ខណៈពេលដែល តារាចម្រៀងលំដាប់កំពូលពេជ្រ សោភាបានប្រេះឆាជាមួយនិង ងួនចាន់ដេវីត ទៅស្រវ៉ាចាប់ដៃគូជាមួយ នាង ទេព បូព្រឹក្ស ដោយគ្រប់គ្នា ក៏បានដឹងដែរថានាងគឺជាសត្រូវស៊ីសាច់ហុតឈាមជាមួយនាង ពេជ្រ សោភា ធ្វើឱ្យមានការប្រទូស្តសារ៉ាយ ពេលនោះផងអ្នកដែរ គេសង្កេតឃើញថាប្រជាប្រិយភាពច​ម្រៀងចូលឆ្នាំ ឆ្នាំនេះ របស់នាងត្រូវបានធ្លាក់ចុះ វ៉ៃផ្តាច់ដោយបទ ( រាំអញ្ចេក ) របស់ លោកព្រាប សុវត្តិ និង នាង ឱក សុគន្ធកញ្ញា ដោយសារការរិះគន់និងការចាប់អារម្មណ៍ផ្ទុះឡើងព្រមគ្នា ។ === ២០១៨–២០១៩: ការបកក្រោយជាថ្មីម្តងទៀត === អ្នកនិពន្ធសោមដូរេ៉ បានធ្វើឲ្យទស្សនិកជនដែលតាមដានស្នាដៃ ធ្វើការវិលមុខនិងងឿងឆ្ងល់<ref>{{Cite news|title=កវីនិ​ពន្ធ សោម ដូរ៉េ អន់​ចិត្ត​នឹង​ «ថោន» បង្កក​បទ​ចម្រៀង​មិន​ឲ្យ​ចេញ​​​ជិត១​ឆ្នាំ សម្រេច​ដើរ​ចូល​មក|url=http://m.camnews.com.kh/Detail.aspx?id=14773|url-status=live}}</ref> ចំពោះស្នាដៃដែលថោនទើបតែបង្ហោះជាផ្លូវការ គឺជាបទ អំបុកផ្កាម្លិះ របស់ អ្នកនាងយក់ថិតរដ្ឋា ជាស្នាដៃរបស់កវីវ័យក្មេងការបើកទំព័រថ្ងៃបុណ្យអ៊ំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ រំលេចដោយMV យ៉ាងស្រស់ស្អាត ជាពិសេសគឺការ​ឆ្នៃម៉ូដ សម្លៀកបំពាក់បូកបញ្ចូលជាមួយនិងក្រម៉ា ស្រូវ ធ្វើឲ្យអ្នកគាំទ្រកាន់តែស្ញើចសរសើរនូវសមត្ថភាពរបស់កវីម្នាក់នេះ ចំពោះជំនាញទេព្យកោសល្យ និពន្ធបទចម្រៀង ដឹកនាំសម្តែង និងឆ្នៃម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ ធ្វើឲ្យអ្នកទស្សនាពោលពាក្យសរសើរគ្រប់គ្នា មិនដាច់ពីមាត់ ព្រោះជាបទដែលដឹងគុណកសិករ និងបញ្ចូលឈ្មោះអង្ករខ្មែរទាំងអស់បានយ៉ាងជួនរណ្តំណែងណង យ៉ាងពិរោះ ជាពិសេស គឺការបញ្ចូលនូវរបាំប្រជាប្រិយ ខ្មែរគឺរបាំកសិករ កាន់តែរំលេចឲ្យ MV លើកដំបូងនៃការវិលត្រឡប់មកផលិតកម្មថោន របស់កវីម្នាក់នេះ ពិតជាមិនធម្មតាមែន ។ គេនិងរង់ចាំមើល ថាតើការហោះហើរ ដូរទ្រនុំចុះឡើង របស់កវីម្នាក់នេះអ្នកគាំទ្រនិងចាំតាមដានទៅជាយ៉ាងណា គ្រាន់តែត្រឡប់មកថោនវិញមិនទាន់បានប៉ុន្មានផង ក៏មានឱកាសក្លាយជាគណៈកម្មការជាមួយនិង មាសសុខសោភា ក្នុងកម្មវិធីប្រកួតជ្រើសរើសអ្នកនិពន្ធស្នាដៃកូនខ្មែរសម្រាប់មាសសុខសោភា របស់ ភេសជ្ជៈអូឡាតេ ដោយផេកផ្លូវការបានបង្ហោះយ៉ាងព្រោងព្រាត​។ === ២០១៩–២០២០: ការទទួលដំណែងធំ === អ្នកដែលគាំទ្រនិងចាំតាមដានស្នាដៃរបស់លោកសោមដូរ៉េ ច្បាស់ជាភ្ញាក់ផ្អើលជាមួយការប្រកាស់ជាផ្លូវការ <ref>{{Cite news|title=ចេញពីហង្សមាសលើកទី2 សោម ដូរ៉េ ប្រកាសតំណែងធំនៅថោន|url=https://lareine.com.kh/news/economy/38668/|url-status=live}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>និងសាធារណៈនៅលើ អាខោនហ្វេសបុក របស់លោក ចំពោះការឡើងតួនាទី ឋាន្តរសក្តិ័ថ្មីដែលត្រូវបានប្រគល់ដោយនាយកក្រុមហ៊ុនផ្ទាល់ ជា​ប្រធានគ្រប់គ្រងគម្រោងផលិតបទចម្រៀង ប្រចាំផលិតកម្មថោន<ref>{{Cite news|title=ចេញពីហង្សមាសលើកទី2 សោម ដូរ៉េ ប្រកាសតំណែងធំនៅថោន|url=https://lareine.com.kh/news/economy/38668/|url-status=live}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ។ សង្កេតឃើញថាគ្រប់គ្នា ហាក់ដូចជាសប្បាយចិត្តនិងអំណរដល់ដំណែងថ្មី របស់អ្នកនិពន្ធម្នាក់នេះ ។ ឃើញថា ដំណែងធំលើកនេះហាក់ជាការពេញចិត្ត និងការជឿជាក់របស់ផលិតកម្ម ព្រោះបានឃើញយ៉ាងច្បាស់ថា លោកសោមដូរ៉េ បញ្ចេញស្នាដៃសម្រាប់ផលិតកម្មសម្រាប់បទចម្រៀងរដូវកាលចូលឆ្នាំ ឆ្នាំនេះហាក់ទទួលបានផ្លែផ្កានិងការសរសើរ ពីសំណាក់ទស្សនិកជនគ្រប់គ្នា ដោយសារតែការប្រើយុទ្ធសាស្ត្រប្លែកពី ដៃគូប្រកួតខណៈពេលដែលគ្រប់ផលិតកម្មធំៗនាំគ្នាសម្រុកដណ្តើមប្រជែងបទញាក់ ដែលគេដាក់រហ័សនាមឲ្យថា ជាបទបែកស្លុយ ស្របពេលដែលលោក បញ្ចេញបទចម្រៀង ( ប៉ក់កន្ទ្រឹមអើយ ) ​របស់មាសសុខសោភា ដែលបង្កប់អត្ថន័យផ្លែផ្កាយ៉ាងមុតស្រួច ត្រង់ឃ្លាថា ( បទញាក់គេរាំរាល់ថ្ងៃ បទប្រពៃណីគេរាំចូលឆ្នាំ )ធ្វើឲ្យផ្ទុះនូវបរិយាកាសប្រទូស្តសារាយចំពោះកូនខ្មែរដែលស្រលាញ់និយមរាំបទញាក់ថ្ងៃចូលឆ្នាំ ។ គ្រប់គ្នាសំឡឹងឃើញថា ថោនកំពុងទាញប្រជាប្រិយភាពក្នុងបរិយាកាសបទកន្ទ្រឹមខ្មៃរកាលពី៤ឆ្នាំមុនត្រឡប់មកវិញ ខណៈពេលដែលគេទស្សទាយថា ជំនោរបទបែកស្លុយថ្ងៃចូលឆ្នាំហាក់ត្រូវបានសាបរលាបបន្តិចម្តងៗ ខណៈដែលបរិមាណច្រើនពេក ហើយបែបផែនដដែលៗ ស្របជាមួយនិង សន្ទុះនៃការបះបោលពុះកញ្ជ្រោលភាពមិនប្រក្រតីបែបឈ្លក់វង្វេងជ្រុលវៀងពីវប្បធម៌ខ្មែរ ។ អ្នកនិពន្ធសោមដូរ៉េ មានកិត្តិយសក្នុងការជ្រើសរើសជាអ្នកនិពន្ធបទចម្រៀងបើកឆាកសម្រាប់កម្មវិធីប្រកួតបវកញ្ញា Miss Universe Cambodia 2019 ដែលបកស្រាយដោយកញ្ញាមាសសុខសោភា ។ មួយរយៈនេះគេសង្កេតឃើញថា ការចាប់ដៃគូសហការជាមួយ តារាចម្រៀងល្បី កំពូលលំដាប់ប្រទេសហាក់មានសន្ទុះខ្លាំង ស្របពេលដែលបទចម្រៀង រលឹមប្រុយៗរបស់ មាសសុខសោភា ផ្ទុះខ្លាំងដែលនឹកស្មានមិនដល់ ស្របជាមួយបទ នៃការវិលត្រឡប់ជាថ្មីរបស់លោកពាក់មី គឺបទ ប៉េវៗនិងស្រលាញ់មេម៉ាយស្តាយក្រមុំ ក្នុងឱកាសបុណ្យចូលឆ្នាំ ស្របនិងការប្រជែងយ៉ាងច្រជាមួយ បទបែកស្លុយតាមដេញពីក្រោយប្រកៀកពីតារាចម្រៀងជាច្រើន ដូចជា យូរី រាបី នីកូ ពេជ្រសោភា ឱកសុគន្ធកញ្ញា ព្រាបសុវត្តិ និងចុងក្រោយគឺ នាយចឺម ។ === ២០២០–២០២៥: ការបង្អាក់ស្នាដៃ === បើកក្បាលឆ្នាំ២០២០ អ្នកនិពន្ធសោមដូរ៉េ បានបង្ហោះលើអាខោនហ្វេសបុកផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយការប្រុងប្រៀងបង្ហាញស្នាដៃថ្មីដូចជា អាល់ប៊ុមចូលឆ្នាំ ដែលប្លែកមិនធ្លាប់មានពីមុនមក រួមជាមួយការបង្ហាញមុខអ្នកឆ្នៃម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ថ្មីប្រចាំផលិតកម្មថោន រួមទាំងរឿងភាគថ្មីស្រឡាង គឺរឿង ព្រហ្មលិខិតដុះស្លាប ដែលនិងត្រៀមចូលមកបម្រើអារម្មណ៍ទស្សនិកជនយ៉ាងខ្លាំង កាន់តែអន្ទះសារចង់ឃើញស្នាដៃសាច់រឿងរបស់កវីវ័យក្មេងម្នាក់នេះ បន្ទាប់ពីការបង្ហាញជាផ្លូវការនូវតួសម្តែងដែលគួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលគឺ អ្នកនាងចេនសាយចៃ ដែលជាលើកទី១ក្នុងការប្រឡូកចូលសិល្បៈភាពយន្ត រិតតែធ្វើឲ្យ សារព័ត៌មាននិងទស្សនិកជន កាន់តែកញ្ជ្រោលចង់ទស្សនាហើយជឿជាក់លើស្នាដៃរបស់កវីដ៏ប៉ិនប្រសព្វម្នាក់នេះ។ បន្ទាប់ពីស្ងប់ស្ងាត់មួយរយៈ គេឃើញការភ្ញាក់ផ្អើលសារជាថ្មី តាមរយៈការដឹកនាំសម្តែងនិងនិពន្ធបទចម្រៀង សុដនម៉ែ របស់ កាតុ ដែលឆក់ យការកោតសរសើរពីសំណាក់ទស្សនិក រួមជាមួយការរិះគន់ព្រោងព្រាត រហូតធ្វើឲ្យក្នុងប្រទេស ដោយមានការបញ្ចេញយោបល់ជួយការពារ អ្នកនិពន្ធវ័យ ក្មេងម្នាក់នេះ ក្នុងជួររាជរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសគឺ អ្នកនាងគិមលក្ខិណា<ref>{{Cite news|title=គឹម លក្ខិណា ចេញមុខលើកទឹកចិត្ត អ្នកដឹកនាំ សោម ដូរ៉េ|url=https://www.khmerload.com/article/112970|url-status=live}}</ref> ដែលគាស់កកាយអារម្មណ៍អ្នកគាំទ្រ និងសារព័ត៍មានផ្អើលភ្លូកទឹកភ្លូកដៃ តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី ភាពល្អស្អាតនៃអត្ថន័យរួមបញ្ចូលជាមួយអត្ថន័យពន្យល់ប្លង់ និងរចនាសម្លៀកបំពាក់ ធ្វើឲ្យលុបបំបាត់ភាពអាក្រក់នៃការរិះគន់ ។ ស្របពេលវិបត្តិពិភពលោកនៃការផ្ទុះជំងឺកូរូណា COVID19 បានធ្វើឲ្យសិល្បៈចម្រៀងហាក់ស្ងៀមទ្រឹង គេក៏ឃើញថាឆ្នាំនេះអ្នកនិពន្ធសោមដូរ៉េបញ្ចេញបទចម្រៀងត្រឹមតែប៉ុន្មានបទប៉ុណ្ណោះសម្រាប់អបអរពិធីចូលឆ្នាំខ្មែរ គឺបទរបស់ មាសសុខសោភា គឺរាំម៉ៃ ធ្វើឲ្យមាសសុខសោភានៅតែរក្សាដំណៃងបានល្អ ជាបទផ្ទុះដូចកាលពីឆ្នាំមុន គឺរលិមប្រុយៗ ។ និងចាប់ដៃគ្នាជាមូយ ពន្លកថ្មី គឺលឹមដារាជ និងធឿងដាណុច ក្រោយពីគេឃើញកវីរូបនេះបង្ហោះអារម្មណ៍ពេញចិត្ត ពេញថ្លើមនៅលើគណនីយ្យហ្វេសបុក គឺបទ កន្ទ្រឹមកងកែវ ធ្វើឲ្យមានការកោតសរសើរនិងគាំទ្រ ថែមមួយកម្រិតទៀត ដែលជាជំហានថ្មីមួយទៀតសម្រាប់ផលិតកម្មថោន ខុសពីឆ្នាំមុនដែលស្នាដៃកវីរូបនេះដល់ទៅជាង២០បទ។ ភាពប្រេះឆាបែកបាក់នៃផ្ទៃក្នុងរបស់ផលិតកម្មថោនកាន់តែក្តៅគគុកយ៉ាងណាក្តីកវីសោម ដូរ៉េ នៅតែប្រកាន់គោលជំហ៊រអត់ធ្មត់ ដែលនូវតែបង្ហាញក្តីស្រលាញ់ចំពោះអ្នកចម្រៀងចាស់ៗក្នុងផលិតកម្ម ដូចជា មាសសុខសោភា-យក់ថិតរដ្ឋា-លីអ៊ីវ៉ាធីណា-ឈិតសុវណ្ណបញ្ញា ។ ការប្រកាសជាផ្លូវការក្នុងខែឩសភា ឆ្នាំ២០២០ របស់ អ្នកនិពន្ធសោមដូរ៉េ ឆ្នាំ២០២០គឺជាឆ្នាំគម្រប់ខួបមួយទស្សវត្តន៍នៃអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ។ ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០២០កើតមានភាពរំជើបរំជួលក្នុងពិភពសិល្បៈក្រោយពេលដែល ការប្រកាសលាឈប់ពីផលិតកម្មថោនរបស់មាសសុខសោភា និងលោកខេមបានទាញការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងពីអ្នកគាំំទ្រជុំវិញបញ្ហាបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង ដោយគេសង្កេតឃើញថាបុគ្គលស្ថាបនិកនៅទីនោះបាននាំគ្នាចាកចេញជាច្រើន កើតមានមន្ទិលសង្ស័យបញ្ហាបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង ធ្វើឲ្យសារព័ត៌មានចុះផ្សាយព្រោងព្រាត ហាក់ដូចជាព្យុះបក់បោកមកលើ កវីសោមដូរ៉េ ដែលកំពុងតែប្រឈមមុខម្នាក់ឯង បន្ទាប់ពីមាសសុខសោភា និងបងប្រុសដែលជាមិត្តជិតស្និទ្ធបំផុតនៅក្នុងអាជីពបានចាកចេញ តាមរយៈការLiveរៀបរាប់ បង្ហាញពីភាព តប់ប្រមល់និងការងារ រួមផ្សំនិងបញ្ហាកូវីត ធ្វើឲ្យកើតមានវិបត្តិគ្រប់វិស័យ ! ទោះជាយ៉ាងណាក្តីក៏ឃើញមានអ្នកស្រលាញ់គាំទ្រផ្តល់កម្លាំងចិត្តច្រើនដល់កវីម្នាក់នេះយ៉ាងផ្លូកទឹកផ្លូកដី ដែលជាកម្លាំងមួយជម្រុញឲ្យកវីរូបនេះរឹងមាំក្នុងការខិតខំបម្រើអាជីពនេះបន្តទៀត <ref>{{Cite news|title=អ្នកនិពន្ធល្បីឈ្មោះ សោម ដូរ៉េ ប្រកាសដើរចេញពីផលិតកម្មថោន បន្ទាប់ពីជ្រកកោនអស់ជិត១០ឆ្នាំ|url=https://troryorng.com/article/42901.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422121218/https://troryorng.com/article/42901.html|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-03-30}}</ref>។ កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អច្ឆរិយៈ MISS UNIVERSE CAMBODIA បានរំលេចនូវបទចម្រៀងរបស់ សោមដូរ៉េ រយៈពេល៣ឆ្នាំជាប់គ្នា តាមរយៈការបង្ហាញពីតារាចម្រៀងលំដាប់ប្រទេស គឺមាសសុខសោភា និង ពេជ្រសោភា ។ ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០២១ បទមកុដស្រ្តីរបស់ពេជ្រសោភា ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់សោមដូរ៉េ បានទាញការភ្ញាក់ផ្អើលជាថ្មី ជាមួយការបញ្ចូលសិល្បៈល្ខោនខោល រិតតែធ្វើឲ្យអ្នកគាំទ្ររំជួលចិត្ត ។ ក្រោយពីផ្អាកការងារនិពន្ធចម្រៀងចូលឆ្មាំខ្មែរអស់រយៈពេលជាង៣ឆ្នាំ សោមដូរ៉េបានវិលត្រឡប់មកធ្វើបទចូលឆ្នាំសារជាថ្មី ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ជាមួយការចាប់ដៃគូ ជាមួយសុគន្ធនិសា និងរូលីន ក្នុងនាមជាតារាចម្រៀងឯករាជ្រ បទ ចាក់ក្រឡេកទយ បានអង្រួនសិល្បៈសារជាថ្មី ទទួលជោគជ័យនឹកស្មានមិនដល់ តាំងពីចេញ Teaser ដំបូងទទួលបាន 1M View ក្នុងរយៈពេល១២ម៉ោង ។ ជាភាពជោគជ័យថ្មីដ៏សែនភ្ញាក់ផ្អើលដល់គ្រប់គ្នា បន្ទាប់ពី Trending រង្គើគ្រប់សឹងបណ្តា Platform ធ្វើឲ្យតារាទាំង២កើបលុយ ទទួលEVENT សន្ធឹកសន្ធាប់ទាំងមិនទាន់ចូលឆ្នាំ ។ <ref>{{Cite news|last=ដូរ៉េ|first=សោម|title=និពន្ធបទចូលឆ្នាំឱ្យ សុគន្ធ និសា និង រ៉ូលីន ផ្ទុះខ្លាំង ស្រាប់តែលោក សោម ដូរ៉េ ថាមានអ្នកចេញមតិប្រមា-ថលោក|url=https://www.popular.com.kh/%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%85%E1%9E%BC%E1%9E%9B%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%B1%E1%9F%92%E1%9E%99-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%82/|url-status=live}}</ref> === ២០២៥–បច្ចុប្បន្ន: ការងាកមកកាន់វប្បធម៌ និងធ្វើជាគ្រូបង្រៀននិពន្ធ === ការបង្ហាញស្នាដៃបែបបញ្ជ្រាបថាមពលអប់រំជាមួយវប្បធម៌ ជាពិសេសទាក់ទងនិងប្រាសាទ ក្នុងឆ្នាំថ្មីអ្នកនិពន្ធសោមដូរ៉េបានបញ្ចេញស្នាដៃជាច្រើនទាក់ទងជាមួយវប្បធម៌ ដូចជាចុះទៅតាមប្រាសាទ ការផលិតបទចម្រៀងប្លែកៗត្រចៀកទាក់ទងនិងប្រាសាទ ជាពិសេសការបង្ហាញវេបសាយផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានបង្រៀនតែងនិពន្ធដោយឥតគិតថ្លៃនិងការលក់សៀវភៅត្លុកបែបBlack Comedy ចំណងជើងថា(សុបិននិករ) ។<ref>{{Cite web |title=សុបិននិករ |url=https://www.somdore.com/ |website=សោម ដូរ៉េ}}</ref> ការវិលត្រឡប់ម្តងទៀតនៃស្ទីលរសជាតិចម្រៀងចូលឆ្នាំដែលល្បីកាលពីឆ្នាំមុនគឺបទចាក់ក្រឡេកទយ ជាមួយអត្ថន័យថ្មីតែរសជាតិដដែល ចំណងជើងថា កាឌិនហយ<ref>{{Cite news|title=ចម្រៀងរួមគ្នា នីសា-រ៉ូលីន បទ«កាឌិនហយ» កាន់តែអង្រួនបេះដូងអ្នកគាំទ្រ ក្រោយចេញ Full MV|url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/1093108|url-status=live}}</ref> បកស្រាយដោយ សុគន្ធនីសាជាមួយរូលីន គ្រាន់តែបង្ហោះTeaserខ្លីត្រឹម7ម៉ោងមានគេចុចទស្សនាដល់ទៅជាង២លានView ។ ចាត់ទុកថានេះគឺជាការភ្ញាក់ផ្អើលមួយសម្រាប់អ្នកគាំទ្រស្នាដៃរបស់សោមដូរ៉េ គឺនៅតែមិនថយចុះ ។ <ref>https://www.facebook.com/reel/2511464829465623</ref> = '''ជីវិតស្នេហានិងទំនាក់ទំនង''' = ធ្វេង|រូបភាពតូច|សោម ដូរ៉េ និង នាងពេជ្រសោភា គេកម្រឃើញកវីម្នាក់នេះបង្ហាញមុខសង្សារ ឬបណ្តើរគូស្នេហ៍ណាស់ ដោយតាមរយៈការវិភាគនូវចរឹកក្មេង ចូលចិត្តលេងសើច និងពូកែតូចចិត្តរបស់កវីម្នាក់នេះ តាមរយៈការបង្ហោះហ្វេសបុក ជារឿយៗ និងការលេងពាក្យសំដី ជាពិសេសគ្រប់ពេលសម្ភាសន៍ជាមួយអ្នកសារព័ត៌មាន។ ទំនាក់ទំនងដែលជិតស្និទ្ធិជាងគេនៅក្នុងរង្វង់សិល្បៈដែលគ្រប់គ្នាបានដឹងនោះគឺ នាងសាសា អ្នកខ្លះនិយាយថាពួកគេមានផ្ទះនៅជិតគ្នា ហើយក៏សង្កេតឃើញថា សាសាត្រូវបានកវី សោមដូរ៉េ សរសេរបទចម្រៀងនិងជ្រោមជ្រែងខ្លាំងជាងតារាចម្រៀងឯទៀតក្នុងផលិតកម្ម ។ ដែលគ្រប់ពេលតែងតែបង្ហោះសារលើកទឹកចិត្ត និងបង្ហាញពីអារម្មណ៍រាប់អានចំពោះកវីម្នាក់នេះ ក្នុងបណ្តាញសារព័ត៌មាន ឬទស្សនាវដ្ដី បន្ទាប់ពី នាងពេជ្រ សោភា និង នាង មាសសុខសោភា ដែលកវីម្នាក់នេះតែងតែហៅថាបងស្រីពេញៗមាត់ ។ ភាគច្រើនកវីម្នាក់នេះហាក់ដូចជាមានទំនាក់ទំនងល្អច្រើនជាមួយតារាច្រៀងស្រីៗ មិនសូវឃើញថតរូបជាមួយអ្នកចម្រៀងប្រុសឡើយ ៕ = '''ការងារក្នុងសង្គម''' = សម្រាប់យុវវ័យដែលចូលចិត្តតាមដានស្នាដៃរបស់កវីម្នាក់នេះប្រាកដជាជញ្ជក់មាត់ ពេញចិត្តនូវកម្រងកូនសៀវភៅត្លុកកំប្លែង ដែលបាននិពន្ធ និងគូរដោយកវី សោមដូរ៉េ ។ គឺជាកម្រងរឿងកំប្លែងរូបភាពអានយ៉ាងជក់ចិត្ត ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះថវិការដែលបានមកពីការលក់សៀវភៅនេះ កវីម្នាក់នេះបានបរិច្ចាគជាប្រាក់សុប្បុរសធម៌១០០ភាគរយ ជួយដល់ទុរគតជន ក្មេងរើសសម្រាមនៅជើងឯក និងមន្ទីរពេទ្រគន្ធបុផ្ផាផងដែរ ដែលអ្នកនិពន្ធម្នាក់នេះបានបង្កើតចំនួនបីដងរួចមកហើយ ៖ ទីមួយនៅមុខផ្សារទំនើបឡាក់គី ផ្លូវព្រះសីហនុ / ទីពីរនៅមុខអតីតមជ្ឃមណ្ឌលកម្សាន្ត ឌ្រីមលែន / ទីបីគឺធ្វើការសហការជាមួយភេសជ្ជៈឆាតថាម ។ = '''CONTENT CREATOR''' = {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !Project !Mentor !ប្រភេទ !Plateform !ចំនួនភាគ !Schedule !Publish !Sponser !Supporter !Production |- | rowspan="6" |២០២៥ | rowspan="3" |ឈ្លេចអ្នកនិពន្ធ | rowspan="3" |សោមដូរ៉េ | rowspan="3" |Podcast |Facebook | rowspan="3" |3Episode | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |GMB |- |Youtube |- |Tiktok |- | rowspan="3" |HOT-Writer | rowspan="3" |ខាត់សុឃីម+សោមដូរ៉េ | rowspan="3" |Vlog/Challenge |Facebook | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA | rowspan="3" |TBA |- |Youtube |- |Tiktok |} = '''ការងារសិល្បៈ និងស្នាដៃ''' = === ខ្សែភាពយន្ត === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+បង្រួញAA !ឆ្នាំ !ចំនងជើងរឿង !តួសម្តែង !ប្រភេទខ្សែភាពយន្ត !ចំនួនភាគ !ចាក់បញ្ចាំង !ថ្ងៃចេញផ្សាយ |- | rowspan="2" |'''២០១៦''' |ផ្កាទីងមោង |មានសូនិតា - វៃហាំង - មួយហ្គិច | rowspan="2" |Short Film | rowspan="3" |8 Episode |Bayon TV (Origin)-CTN-MyTV-Etv |មិនា |- |ម៉ាក់ប៉ាខ្ញុំប្រជែងកម្ម |ចនចន្ទលក្ខិណា-ទេព រិនដារ៉ូ-ណាខុន- ពន្លក- ថមមី |Bayon TV |ឱសភា |- | rowspan="2" |'''២០១៧''' |ផ្កាទីងមោង II |មានសូនិតា & វៃហាំង | rowspan="4" |ខ្សែភាពយន្តភាគ |មិនទាន់បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |- |បិសាចគួរ ឲ្យស្រលាញ់ |ពេជ្រ សោភា-រេតស៊ូហ្សាណា-Step- ឈឹមសក្កដា-ខាត់សុឃីម-វង្សតារារតនា-ជាសុវណ្ណនរាហ៍-យាយយ៉យ-ប៉ាចគីមមួយ |42 Episode |ហង្សមាស HDtv |១ កុម្ភះ |- |'''២០១៩''' |កាឡៃ |ណាខុន- និច្ច-សាពូនដារាភិមាន-លឹមតិចម៉ុង - គៀតថារាវ៉ាត់ |8 Episode |Bayon TV |កក្កដា |- |'''២០២០''' |ម៉ែក្មេកចេញពីក្នុងព្រះចន្ទ |រេតស៊ូហ្សាណា-ដួងវិរៈសិដ្ឋ-រិនសាវេត-ខាត់សុឃីម-ឌីសុនីតា-យក់ដួងតារា-កែវសុបញ្ញា |17 Episode |ហង្សមាស HDtv |តុលា |- |'''២០២១''' |ព្រហ្មលិខិតដុះស្លាប (ល្បែងស្នេហ៍បះសក់ Series 0១) |បានមន្នីលក្ខ៍-ម៉ៅហាជី-កាតុ-ចេនសាយចៃ-រូលីន-ដាសុម៉ាវត្តី-សៅឱត្តម-ណារីតា-កុលដាវី-ឆៃលីដាឡែន-ញឹមចន្ទថន | rowspan="2" |TV Series | rowspan="2" |16 Episode | rowspan="2" |TOWN HDtv |៥ កក្កដា |- | rowspan="4" |'''២០២២''' |(ល្បែងស្នេហ៍បះសក់ Series 0២) |មិនទាន់បង្ហាញ |មិនទាន់បង្ហាញ |- |ល្បែងស្នេហ៍ល្បិចសិង្ហ |លីប៊ែរ-សេងរដ្ឋា-វាន់ថៃ-តាវ៉ាន់ដែង-នាងវ៉ាន់សាន់-ចូអី-ហេងកូសីន | rowspan="6" |ខ្សែភាពយន្ត ភាគខ្នាតវែង |84 Episode | rowspan="8" |TV5 |១០ មករា |- |ទឹកភ្នែកពណ៌ភ្លើង |ដានីអារីយ៉ា-ស្វែងសុជាតា-ជាជូលី-ពៅសៀវហ្វុង-សួនីសា-គៀតថាវ៉ាត់ |86 Episode |១៦​ ឩសភា |- |វិញ្ញាណឃ្លានស្រឡាញ់ |ហង្សសម្បើមសក្ត័-គៀតថារាវ៉ាត់-មន្នីរស្មី-ជ្រូកព្រៃ-ហេងកូសីន-នាងវ៉ាន់សាន់-ឆារ៉ាត់-សំណាងលីលី |81 Episode |១២ កញ្ញា |- | rowspan="2" |'''២០២៣''' |កែវបាបកែវបុណ្យ |សាវីនហ្វីលីប-សំណាងលីលី-គីមហាប់-ពៅធីតា-សីវឡាម-ភួងសុធី-សុវិឡា-ឆារ៉ាត់-DJមីមី |84 Episode |១៨ មករា |- |ផ្កាយពេជ្រ |សាននី-រូឡា-ចនសាន់-កក្កដាសុភណ្ឌ-ភីហ្សា-អិនសុភី-សុវិឡា-ឆារាត់-ចែរូហ្សា-ចែញាញ់-ខេវិន |85 Episode |០១ មិថុនា |- | rowspan="2" |'''២០២៤''' |ទេវបុត្រ4G រាជនី 79 |ដានីអារីយា-អេងវ៉ាណង-កែវបូរ៉ា-ចាស្ទីនអិន-ជីហ្សង់-វ៉ាហៀង-ជាសុភា-សៀងអី-ភីហ្សា-ហេងកូសីន-ប៊ុនខេវិន-ដាណេត-ទីវន័- |87 Episode |០៦ ធ្នូ |- | rowspan="2" |ពេជ្រកាត់ភ្លើង | rowspan="2" |ដានីអារីយ៉ា-ជាសោភា-វាសនា-ផៃរិទ្ធី-ហារីពិសិដ្ឋ | rowspan="2" |TV Series | rowspan="2" |4 Episode | rowspan="2" |៣ វិច្ឆិការ |- |'''២០២៥''' |} === ភាពយន្តSITCOM === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !កម្មវិធី !រដូវកាល !ចំនួនភាគ !ចំនួនវគ្គ !ចាក់បញ្ចាំង !ថ្ងៃចាកផ្សាយ |- |'''២០១៦''' |On Fleek |Season 01 |8 Episode |2 Series |Bayon TV |2016 - 2017 |- |'''២០២០''' |ល្បែងស្នេហ៍បះសក់ Series 0១ : ព្រហ្មលិខិតដុះស្លាប |Season 01 |24​ Episode |10 Series |ថោន HDtv |2020 |- |'''២០២៤''' |Radio Silence |Season 01 |4 Episode |2 Series |TV5 |2024 - Present |} === ភាពយន្ត COMMERCIAL === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ខ្សែភាពយន្ត !ប្រភេទ !ចំនួននាទី !ម្ចាស់ផលិតផល !ថ្ងៃចេញផ្សាយ !ផលិតករ |- | rowspan="3" |'''២០២៥''' |កូនប្រសារយុគ៩ | rowspan="3" |Short Film |៦នាទី | rowspan="2" |CAMBODIA BEER |២៤ មករា | rowspan="2" |AKASA Media Soloutions |- |អភិនីហារស្នេហ៍ |៦នាទី |២៨​ មករា |- |បេះដូងSIZE S |១១ នាទី |KINAL CAMBODIA |២៣ កុម្ភៈ |FRAM 360 |} === កម្មវិធីទូរទស្សន៍ === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !កម្មវិធី !ប្រភេទកម្មវិធី !អ្នកបង្ហាញ !ចំនួនភាគ !ចាក់បញ្ចាំង !ថ្ងៃចាកផ្សាយ !មុខងារ |- |'''២០១៧''' |អ្នកនិពន្ធវ័យក្មេង (Super Writer) |Writing Competition show |សុគន្ធថេរាយុ/សាសា |១៤ ភាគ |ថោន HDtv |មករា ២០១៧ |មេប្រយោគ/អ្នកដឹកនាំ |- |'''២០១៨''' |ស្នាដៃកូនខ្មែរសម្រាប់មាសសុខសោភា |Writing Competition show |មាសសុខសោភា |១២ ភាគ |Ollatte Page/CTN |ធ្នូ-២០១៨ |មេប្រយោគ |- |'''២០២១''' |និយាយដើមវិញ្ញាណ |Scary Talkshow |ជ្រូកព្រៃ/អិលអេ |១៤ភាគ |ថោន HDtv |មិនទាន់បង្ហាញ |អ្នកដឹកនាំ |} === កម្មវិធីសប្បុរសធម៌ === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !កម្មវិធី !បទចម្រៀង !លុយលក់បាន !តារាកិត្តិយស !តារាមូឌែល !ទីតាំង !កាលបរិច្ឆេទ |- |'''២០១៣''' |ពេលវេលា របស់យុវវ័យ |មិនមាន |៤០,៩០០០ រៀល |Pey Pey Dy | -TiRano -Rayno coco -Oun Yanin |ផ្សារឡាក់គី ផ្លូវសីហនុ |៦,៧ ឱសភា ២០១៣ |- |'''២០១៤''' |ពេលវេលា របស់យុវវ័យ ( វគ្គពីរ ) |លើលោកនេះខ្ញុំស្រលាញ់ម៉ាក់ខ្ញុំជាងគេ |២៥៣,៥៥០០ រៀល |មាស សុខសោភា | -Lim Liza -Mary -Chun Li -Vannara |ឌ្រីមលេន |៤,៥,៦ ធ្នូ ២០១៤ |- |'''២០១៥''' |ពេលវេលា របស់យុវវ័យ ( វគ្គបី ) |ធនាគារទឹកភ្នែក |៨០,៩៩០០ រៀល |សុគន្ធថេរាយុ | -DaraMario -lux -Rola -Rath | -ផ្សារអង្គរ សេនត្រល (សៀម រាប) -ក្លឹបថោន |៦,៧,៩,១០វិច្ឆិការ ២០១៥ |- |'''២០២៦''' |ពេលវេលា របស់យុវវ័យ ( វគ្គបួន ) |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |} === សៀវភៅ === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ចំនងជើងរឿង !វគ្គ !តម្លៃ !ចេញលក់ !បោះពុម្ព |- |'''២០១៣''' |'''ក្មេងខ្ទើយលូលូ''' |Little Lulu |២៥០០រៀល |៦,៧ ឱសភា ២០១៣ |១០០០ក្បាល |- |'''២០១៤''' |'''ក្មេងខ្ទើយលូលូ II''' |ម៉ាក់ខ្ញុំជាSuper Mum |២៥០០រៀល |៤,៥,៦ ធ្នូ ២០១៤ |២០០០ក្បាល |- |'''២០១៥''' |'''ក្មេងខ្ទើយលូលូ III''' |ឃាតុករក្លៀកក្រអូប |២៥០០រៀល |៦,៧,៩,១០វិច្ឆិកា ២០១៥ |២០០០ក្បាល |- |'''២០១៩''' |'''ផ្កាទីងមោង''' |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |មិនទាន់​បង្ហាញ |- | rowspan="3" |'''២០២៦''' |'''សុបិននិករ(១)''' |អាថ៍កំបាំងប្រាសាទយំ | | |១០០០ក្បាល |- |'''សុបិននិករ(២)''' | | | |១០០០ក្បាល |- |'''សុបិននិករ(២)''' | | | | |} === STORYBOARD === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ក្រុមហ៊ុនផលិត !Director !Company !Type |- |'''២០១៥''' |ស្រាបៀកម្ពុជា |Sok Chomnor |HM Production |TVC |- |'''២០១៧''' |សំឡីអនាម័យCC |Kham Phuri |HM Production |TVC |- |'''២០១៩''' |it's Cool Collagen |ខ្លួនឯង |Emerald Beauty |Story Comercial |- |'''២០២១''' |Kid Paradise |Ma Chanpanha |Color Nine |TVC |- |'''២០២១''' |Baby Outlet |Ma Chanpanha |Color Nine |Music Comercial |} === បទចម្រៀង === ==== បទចម្រៀងសម័យ ==== {| class="wikitable sortable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង |- |'''២០១១''' |សង្សារផ្ទាល់ខ្លួន - សង្សារលេងៗ - ស្រលាញ់អូន៣៦៦ថ្ងៃ - ជួលបងធ្វើសង្សារទេ - សង្សារថ្នាក់ទី១២ - My First Love - Love.com - បេះដូងរាបស្មើ - គួរប្រាប់ចិត្តស្មោះបែបណា - បេះដូងបងមិនមែនជ័រទេ - បងធម៌ - ហៅប៉ៅធូរបាត់ស្នេហ៍ - សង្សារសុំបែកកណ្តាលផ្សារ |- |'''២០១២''' |មេអណ្តើក - ចង់ធ្វើសង្សារគេឡើងញ័រខ្លួន - ខ្លួនឯងឮអត់ខ្ញុំស្រលាញ់ខ្លួនឯង - មានអ្នកថ្មីគឺអ្នកចាស់ - ខូចចិត្តមុនគេ - ខូចចិត្តក្រោយគេ - សង្សារឡូយពេក - កែវភ្នែកមួយគូ - កាលណាមេឃភ្លឺ - កាលវិភាគសម្រាប់នឹក - ខ្ជិលរកសង្សារថ្មី - បងជាឳសង្សារ - ចង់ទៅអាមេរិកបំភ្លេចសង្សារចាស់ - ត្រូវតែរកស្នេហ៍ពិតឱ្យឃើញយប់នេះ - ថើបប៉ះទឹកភ្នែក - I Love PP - បេះដូងចេះសរសេរបទចម្រៀង - Magic Love - ខ្លាចខ្លួនឯង |- |'''២០១៣''' |លើលោកនេះខ្ញុំស្រលាញ់ម៉ាក់ខ្ញុំជាងគេ - តែងសេចក្តីអំពីឳពុក - ចាក់សោរបេះដូង - ៩ខែ១០ថ្ងៃ - ស្រលាញ់គេទៅ - ចាក់សោរបេះដូង - រាំរញ្ជួយជើងគ្រែ - បេះដូងនៅហ្សីន - សង្សារខ្ញុំជិះឱបអ្នកផ្សេង - សំឡេងបេះដូងអូន |- |'''២០១៤''' |Love you Forever - ស្នេហ៍ អាថ៍កំបាំង - ធនាគារទឹកភ្នែក - លេបថ្នាំអ្វីដើម្បីឈប់ស្រលាញ់អូន - បងប្រែកាយហើយ - តួឈ្នានីសគេ - ខួបកំណើតឆ្នាំនេះចង់មានអ្នកក្បែរ - Sexy i'm shy - រង្គើបេះដូង - I Like selfie - កុងសីហ្វាឆាយវួអាយនី - ឆ្នាំថ្មីកុំនៅលីវយូរ - មុងសាយកម្ល៉ោះ - គួរឱ្យស្រលាញ់ - ថាមពលបេះដូង - ទឹកភ្នែកទេវតា - សង្សារគ្មានគុណ - លាក់ទឹកភ្នែកក្រោយខ្នង - ឆ្កែលោតខាំគូថ |- |'''២០១៥''' |មនុស្សម្នាក់នេះរស់បានមួយថ្ងៃទៀតហើយ - ត្រឡប់ខ្នើយ - ឆក់ - បង្រៀនមនុស្សស្មោះឱ្យចេះសាវា - ទឹកភ្នែកមួយរយគីឡូ - អង់តែន - ខ្យល់អាកាស - Happy Birthday to me - ពួកម៉ាកថ្មីខ្ញុំឈ្មោះភាពឯការ - សុំទោសពួកម៉ាក - ថើបមួយពាន់ដង - គេងលើព្រះចន្ទ - សង្សារអូនមុខអ៊ាក់ៗ - សង្សារក្រៅខោ - បើបងលក់ត្រកូនបងស្រលាញ់អូនទេ - សង្សារថ្មីបងមុខអ៊ាក់ៗ |- |'''២០១៦''' |មិនមានបទចម្រៀង |- |'''២០១៧''' |ភ្លើងក្នុងភ្នែក - បែកគ្នាហាមនិយាយដើមបង - បែកគ្នាហាមនិយាយដើមអូន - Dance and Smile - ឈាមសុវណ្ណ - គេថោកបានអូន បងថ្លៃបាត់អូន - ខូចចិត្តមានគ្នា - ចង្កេះGoal - បបរឈាមជ្រូក - ងោះ - ចំអន់លេងតើ |- |'''២០១៨''' |ឃើញមុខគេខ្ញុំខឹង - រាំជាន់អាចម៍គោ២០១៨ - ញិញសន្លប់ - ចប់ដោយបរិបូរណ៍ - Playboy HipHop - កាលពីក្មេង - ស្មោះស្រដៀងក្បត់ -Hello Goodbye - ផាត់មុខ3D - បើស្រលាញ់អូនទ្រអូនទៅ - សុំស្រលាញ់មិនបានសុំច្រៀងមួយបទ - បេះដូងពាក់វែនតា - ថើបស្រមោលក៏បាន - រំកិលភ្នំ - ទន្សាយឆ្កួត - អំបុកផ្កាម្លិះ - ដេញស្អប់ដេញស្រលាញ់ - ប្រុសមួយណាឲ្យអូនជិះជាន់ - កូនក្រមុំបងគ្រាន់តែជាមនុស្សស្រីធម្មតា |- |'''២០១៩''' |កូនកម្លោះអូនគ្រាន់តែជាមនុស្សប្រុសធម្មតា - អរគុណម៉ាប់ៗ - និរន្តន៍ - ឡាំលាវកាលីប - រាំឡករង្វើល - សុំទ្រីសុំគ្រលាស់មួយ - ស្រលាញ់ស្រីសក់ចង - កន្ទ្រឹមប៉ក់ - រាំវង់សូឡូ - រលឹមប្រុយៗ - មេម៉ាយក៏ស្រីពោះម៉ាយក៏ប្រុស - ម៉ាឌីហ្សុនឈូសស្បែកជើង - រាំចេញស៉ៃម៉ៃ - ស្រលាញ់មេម៉ាយស្តាយក្រមុំ - សុភាពបែបសំភី - រាំកាលីងបាយសង - Beauty of my Kingdom - ចង់នៅក្មេង - មិត្តអាលាក់ហ្សី(MSP-Ratha Duet) - ស្ពានសុភ័គដួងចិត្ត - ជាំក្សាន្តរឿងខ្ញុំ -​ មិត្តអាលាក់ហ្សី(SopheaVersion) - មិត្តអើយទៅវត្ត - គ្មានថ្ងៃអាទិត្យសម្រាប់អ្នកខូចចិត្ត - មិត្តអាលាក់ហ្សី(Ratha Version) - ទឹកលិចចុងកន្ត្រើយ - ព្រះរស់អង្អែល​ - មេឃធ្លាក់បុផ្ផា - ទឹកប៊ិកពណ៌ឈាម - បោះបាយបិណ្ឌជុំគ្នា - សុដនម៉ែ​ - ​ផ្កាក្រដាស - អារម្មណ៍សល់ |- |'''២០២០''' |រាំម៉ៃ - កន្ទ្រឹមកងកែវ - អូនមួយច្រមិចៗ - រាំលូលូអូឡាឡា - នៅក្មេងរហូត - ទន្សាយជិះជណ្តើរយន្ត(សោភា) - ទន្សាយជិះជណ្តើរយន្ត(គូម៉ា) - ឱផ្កាម៉ោងដប់​ - ស្រលាញ់ប្រុសសៀតខ្លុយ​ - វិមានកប្រេត - មួយឆ្នាំភ្ជុំម្តង - ទៅវត្តកុំស្លៀកខ្លី - សុំមួយញេបមក - មាត់ទិព្វ - ខ្ញុំជាមនុស្សអត់ហុងស៊ុយ - Super Lonely |- |'''២០២១''' |មេម៉ាយឡើងស្តុប​ - សុំស្រឡាញ់សុំអាំងប៉ាវ - ស្រឡាញ់អូន៣៦៦ថ្ងៃ(Remake) - តែជ្រក់ - ស្រណោះរាំវង់ - ផ្ទុះសេ - អផ្សុកLonely - បេះដូងខ្ញុំរលេម - មនុស្ស៩កន្លះ - ខ្ញុំស្រឡាញ់មនុស្ស៩កន្លះ - ស្រឡាញ់បងជាប់ក្លេ - ស្មោះពេកចោលលុយ - ស្រឡាញ់មួយឆាវពីរឆាវ - ខ្លុយដិត(ពាក់មី) - ខ្លុយដិត(សុវត្តិឌីធារិកា) - មកុដស្ត្រី(Remake Withខោល) |- |'''២០២២''' |ក្តីសុខក្បែរដៃ - តុកកែខាំគូទ - មួយកែវSadចេញSadចូល(សុខពិសី) - មួយកែវSadចេញSadចូល(កែវវាសនា) - កាលីបហ្មង - ទឹកភ្នែកពណ៌ភ្លើង - វិញ្ញាណឃ្លានស្រឡាញ់ - កន្សៃប្រពន្ធ |- |'''២០២៣''' |ជំពាក់លុយម៉ែ - គ្រប់យ៉ាងគឺអូខេ - សង្សារឡបល់យ៎(ជាតា) - សង្សារឡាបល់យ៎(រាយុ) |- |'''២០២៤''' |ឈប់ខ្មឺតឆាប់មានសង្សារ - កៅឆាយមួយសិន - ចូលឆ្នាំដល់ហើយBookingមួយ - បេះដូងកាលួង​ - Yucky - ហ្សឹម(DJCake) - ស្រីបាចិញ្ចឹមកូន - ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល(ជាតា) - ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល(រាយុ) - នង្គ័លស្នេហ៍ - អារម្មណ៍សល់(Remake Ftពូឃ្លាំង) - លួចមើលStoryសង្សារចាស់-ខ្ចីPowerbankសិនមក-ដាក់ស្នេហ៍មួយសិន-សង់ទីម៉ង់-បន្ទន់ចិត្ត-ស្រលាញ់បងFreeបាប |- |'''២០២៥''' |ដោះអាវស្ទាវពាក់អាវអាចារ្យ - សុំស្រលាញ់សុំអាំងប៉ាវ(Remake/Remix) - សន្លប់តឺង - Toxic តិចៗ - ចាក់ក្រឡេកទយ - បេះដូងស្រក់ឈាម - ភ្លើងអាប់រស្មី |- |'''២០២៦''' |ឍាមរាអើយ - កាឌិនហយ - រឿងយើង - តុក្តតា - ក្ងេវ |} ==== បទចម្រៀងអន្តរជាតិ ( VEVO ) ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !ផលិតកម្ម |- | rowspan="2" |'''២០១៥''' |All Lie | rowspan="3" |មាស សុខសោភា | rowspan="2" |Khmer Tree |- |Pushing you away |- |'''២០១៦''' |Do you Know |CamTrax |} ==== បទចម្រៀងក្នុងកម្មវិធីទូរទស្សន៍ ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !កម្មវិធី !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !ទូរទស្សន៍ !ពណ៌នា |- |'''២០១៧''' |I'm a Singer Cambodia |មិនបានបង្ហាញ |នៅ ស៊ីនឿន | rowspan="2" |ហង្សមាសHDtv |Nominated |- |'''២០១៨''' |The Voice Kid Cambodia Season II |កាលពីក្មេង |ឱក សុគន្ធកញ្ញា+ព្រាបសុវត្ត+សួសវិហ្សា |Opening intro |- |'''២០១៩''' |Miss Universe Cambodia (2019) |Beauty of kingdom |មាស សុខសោភា |CTN |Opening Live |- | rowspan="2" |'''២០២០''' |I'm a Singer Cambodia Season II |ទន្សាយឆ្កួត |ឃុន វត្ថា |ហង្សមាសHDtv |Live Contest |- |Miss Universe Cambodia (2020) |Beauty of kingdom |មាស សុខសោភា |Bayon TV |Theme Song |- | rowspan="2" |'''២០២១''' |និយាយដើមវិញ្ញាណ |បុណ្យនិងបាប |ជ្រូកព្រៃ |TOWN FullHDtv |Theme Song |- |Miss Universe Cambodia (២០២១) |មកុដស្ត្រី |ពេជ្រ សោភា |Bayon TV |Live Contest |- | rowspan="2" |'''២០២២''' |I'm a Singer Cambodia Season III |សង្សារហៅទៅបោះបាយបិណ្ឌ |ឌី សូនីតា |ហង្សមាសHDtv |Live Contest |- |The Wall Song Cambodia |រាំជាន់អាចម៍គោ |កាតុ+ឈិនមុន្នីនាថ |PNN TV |Pre-Tap |- |'''២០២៤''' |RADIO SILENCE |បន្ទន់ចិត្ត |កែវ សុគន្ធា |TV5 |Theme Song |- |'''២០២៦''' |DOPAMINE | | |TOWN HDTV |Theme Song |} ==== បទចម្រៀងអប់រំ និងដឹងគុណ ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !គុណតម្លៃ !ផលិតករ |- |'''២០១៣''' |ដេកឱបម៉ែ |សុគន្ធថេរាយុ |ក្តីស្រលាញ់កូនចំពោះម្តាយ | rowspan="9" |ថោន |- | rowspan="3" |'''២០១៤''' |លើលោកនេះខ្ញុំស្រលាញ់ម៉ាក់ខ្ញុំជាងគេ |មាសសុខសោភា |គុណម្តាយ |- |តែងសេចក្តីអំពីពុក |ករុណាពេជ្រ |វិប្បដិសារីលោកឳពុក |- |៩ខែ១០ថ្ងៃ |កាតុ |ក្តីស្រលាញ់ម្តាយមានគភ៌ |- | rowspan="3" |'''២០១៥''' |ធនាគារទឹកភ្នែក |សុគន្ធថេរាយុ |ដឹងគុណលុយ |- |រាត្រីសួស្តីអង្គរ |តារាថោន |ខេត្តមាតុភូមិរបស់ប្រទេសកម្ពុជា |- |សង្សារគ្មានគុណ |សុគន្ធនិសា |អប់រំសម្លាប់ខ្លួនរឿងស្នេហា |- | rowspan="3" |'''២០១៦''' |សុំទោសពួកម៉ាក |មាសសុខសោភា |តម្លៃនៃមិត្តភាព |- |ឈាមសុវណ្ណ |ម៉ាហៅជី |គុណទាហាន |- |រំកិលភ្នំ |ឈីនរតនៈ |កម្លាំងចិត្តសិស្សធ្លាក់បាក់ឌុប | rowspan="2" |រស្មីហង្សមាស |- | rowspan="2" |'''២០១៨''' |មកុដស្រ្តី |ពេជ្រសោភា |ព្រហ្មចារី |- |អំបុកផ្កាម្លិះ |យក់ ថិតរដ្ឋា |ដឹងគុណកសិករ | rowspan="3" |ថោន |- | rowspan="5" |'''២០១៩''' |ប៉ក់កន្ទ្រឹមអើយ |មាសសុខសោភា |ដាស់ស្មារតីបទប្រពៃណីបុណ្យចូលឆ្នាំ |- |មេម៉ាយក៏ស្រីពោះមាយក៏ប្រុស |ខ្ញុង+កៃដ |គោរពតម្លៃពោះម៉ាយនិងមេម៉ាយ |- |Beauty Of My Kingdom |មាសសុខសោភា |លើកកំពស់ស្ត្រី |Bayon TV |- |ព្រះរស់អង្អែល | rowspan="2" |ស៊ុនស្រីពេជ្រ |បារមីបាតដៃអ្នកមានគុណ | rowspan="5" |ថោន |- |ទឹកប៊ិចពណ៌ឈាម |តម្លៃនៃបាក់ឌុប |- |'''២០២០''' |សុដន់ម៉ែ | rowspan="2" |កាតុ |តម្លៃនៃសុដន់នារី |- | rowspan="2" |'''២០២៤''' |ស្រីបាចិញ្ចឹមកូន |តម្លៃស្រី្តបម្រើផ្លូវភេទ |- |ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល |រាយុ+ជាតា |អប់រំយុវសិស្សគ្មានការងារធ្វើ |- |'''២០២៦''' |ឍាមរាអើយ |សុគន្ធនីសា |រៀបរាប់ពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ | |} ==== បទចម្រៀងជាតិ ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !អត្ថន័យ !ផលិតករ |- |'''២០១៦''' |រាត្រីសួស្តីអង្គរ |តារាចម្រៀងថោន |ខេត្តរបស់ប្រទេសកម្ពុជា | rowspan="7" |ថោន |- |'''២០១៧''' |ឈាមសុវណ្ណ |មៅ ហាជី |បូណ៍ភាពទាហាន |- |'''២០១៨''' |អំបុកផ្កាម្លិះ |យក់ ថិតរដ្ឋា |ឈ្មោះអង្ករខ្មែរ |- | rowspan="3" |'''២០១៩''' |ជាំក្សាន្តរឿងខ្ញុំ |មៅ ហាជី |ភក្តីភាពទាហានជាយដែនកម្ពុជាឡាវ |- |មេឃធ្លាក់បុផ្ផា |សុវត្តិឌីធីរិកា |ទឹកជំនន់ |- |ទឹកប៊ិចពណ៌ឈាម |ស៊ុនស្រីពេជ្រ |បាក់ឌុប |- |'''២០២០''' |មេឃអើយមេឃ(Remake) |សុវត្តិឌីធីរិកា |គ្រោះធម្មជាតិទឹកជំនន់ |} ==== ចម្រៀងសាច់រឿងពិត (BASE ON TRUE STORY) ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !សាច់រឿង !ផលិតកម្ម |- |'''២០១៤''' |បងធម៍ |សាពូនមីដាដា |បងធម៌ |រស្មីហង្សមាស |- |'''២០១៥''' |លើលោកនេះខ្ញុំស្រលាញ់ម៉ាក់ខ្ញុំជាងគេ |មាស សុខសោភា |ម្តាយ | rowspan="3" |ថោន |- | rowspan="2" |'''២០១៦''' |៩ខែ១០ថ្ងៃ |កាតុ |កូនស្រី |- |តែងសេចក្តីអំពីពុក |ករុណាពេជ្រ |លោកពុក |- | rowspan="2" |'''២០១៨''' |ម្កុដស្ត្រី |ពេជ្រ សោភា |ព្រហ្មចារី | rowspan="2" |រស្មីហង្សមាស |- |កូនក្រមុំបងគ្រាន់តែជាមនុស្សស្រីធម្មតា |នីរត​នា |កូនកម្លោះ |- | rowspan="2" |'''២០១៩''' |មេម៉ាយក៏ស្រីពោះម៉ាយក៏ប្រុស |ខ្ញុង+កៃដ |ប្តីប្រពន្ធ | rowspan="3" |ថោន |- |ស្ពានសុភ័គដួងចិត្ត |ខ្ញុង |ប្រពន្ធ |- |'''២០២០''' |សុដន់ម៉ែ |កាតុ |កូនស្រី |- |'''២០២៤''' |ស្រីបាចិញ្ចឹមកូន |ABC Radio Caller |ស្រីមេម៉ាយ | |} ==== សហការជាមួយតារាខ្មែរ ORIGINAL ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !សហការ |- |'''២០១៨''' |ងោះ |Nathew |Btune Media |- |'''២០២០''' |Delete សង្សារចាស់ |ទេព បូព្រឹក្ស |Smart |- | rowspan="2" |'''២០២៤''' |Coming Up | rowspan="2" |ល្អហួស | rowspan="2" |GMB |- |Coming Up |} ==== ចម្រៀងអបអរពិធីបុណ្យជាតិ&អន្តរជាតិ ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ពិធីបុណ្យ !បទចម្រៀង |- |'''២០១២''' |'''គ្រីសមាក ឆ្លងឆ្នាំ''' |ស្រលាញ់អូន៣៦៦ថ្ងៃ |- | rowspan="3" |'''២០១៣''' |'''ទិវាបុណ្យម្តាយ''' |លើលោកនេះខ្ញុំស្រលាញ់ម៉ាក់ខ្ញុំជាងគេ |- |'''ទិវាបុណ្យឱពុក''' |តែងសេចក្តីអំពីឳពុក |- | rowspan="3" |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |រាំជាន់អាចម៍គោ - បោកខោអាវនឹកស្នេហ៍ - សង្សារឆ្នាស់ |- |'''២០១៤''' |ស្វារាំគ្រវីលីអូ - ស្រីស្អាតកំពូលសម្រស់ - កត្តិកបាត់សង្សារ - តាមញែរដល់ចាស់ - រាំឡកលេចខ្យល់ - ឡាំលាវហីបហប - ពងមាន់ពងទា - តែងខ្លូនអបអរឆ្នាំថ្មី - បងឱ្យដៃកើយ |- | rowspan="5" |'''២០១៥''' |កើតរោគបេះដូង - រាត្រីសួស្តីអង្គរ - ខ្ញុំស្រលាញ់សក់ខ្លី - រាំដេញ - កន្ទ្រឹមចាក់កាណូត - ជិះអាប៉ូឡូ - ខ្ញុំចង់តែយំ - កម្ល៉ោះមិនចេះរាំទ្វីស - អេះស្រួលម្ល៉េះទេ - បងស្រណោះឆ្នាំទៅ - មាឌីហ្សុនកែងចោត - រាំវង់Remix - ធុញស្នេហាដល់ហើយ - ចូលចិត្តអក្សរត - ប៊ិះស្រលាញ់ប៊ិះសន្្លប់ - មុខបងដូចស្វាអូនថាខ្ជិលស្រលាញ់ - ចាក់ក្រឡេករាំឡក - ទាយឈ្មោះអូនទៅ - លេខការេ - អូនជាខ្នើយឱប - បងឱ្យដៃកើយ​ - មួយសូន្រ - ដុត៩ - អត់ខ្វល់សំខាន់ខ្ញុំស្អាត |- |'''ទិវាបុណ្យម្តាយ''' |៩ខែ១០ថ្ងៃ |- |'''គ្រីសមាក ឆ្លងឆ្នាំ''' |តោះធ្វើសង្សារឲ្យបានមុនថ្ងៃឆ្លងឆ្នាំ - រកស្នេហ៍ពិតឲ្យឃើញក្នុងយប់នេះ |- |'''ភ្ជុំបិណ្ឌ''' |សែនស្រណោះ - សង្សារហៅទៅបោះបាយបិណ្ឌ - ដេកឱបម៉ែ - កាទ្រីតមាសបង |- |'''ចូលឆ្នាំចិន''' |លាភហោះពេញផ្ទះ-កុងសីហ្វាឆាយវួអាយនី-មុងសាយកម្លោះ-គួរឲ្យស្រលាញ់-ឆ្នាំថ្មីកុំនៅលីវយូរ-ថាមពលបេះដូង |- | rowspan="3" |'''២០១៦''' |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |អូនមានរោមក្លៀកស្រលាញ់អូនទេ - រទេះភ្លើងបុកគ្នា - រាំវង់សៀតផ្កា - ដណ្តឹងទុកយូរហើយ - ត្រេតត្រតបានគេ - ចោលឈូងជាប់ស្នេហ៍ - ក្របីហិតញី - ខែចេត្រម៉ែជេរ - ឌុបម៉ែទៅរាំ - អាមុំប៉ុមពីត - តិចមួយច្រមុំឥឡូវ - ស្រលាញ់កូននាក - រាកនោមដាក់ខោ - ស្រវឹងឡែណាស់កូនហ្នឹង - កូននេះនៅមឹមទៀត |- |'''គ្រីសមាក ឆ្លងឆ្នាំ''' |Jinglebell - My Breakfast is Love ( Rayu ) - My Breakfast is Love ( Rabee ) - Crush Messageមកហេតុអីក៏យំ |- |'''ពិធីខួបកំណើត''' |Happy Birthday to me-ខួបកំណើតឆ្នាំនេះចង់មានអ្នកក្បែរ |- | rowspan="2" |'''២០១៨''' |'''បុណ្យអ៊ុំទូក''' |អំបុកផ្កាម្លិះ - ដេញស្អប់ដេញស្រលាញ់ |- |'''ពិធីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍''' |កូនក្រមុំបងគ្រាន់តែជាមនុស្សស្រីធម្មតា-កូនកម្លោះអូនគ្រាន់តែជាមនុស្សប្រុសធម្មតា-ស្រលាញ់គ្នាម៉ាប់ៗ-និរន្តន៍ |- | rowspan="4" |'''២០១៩''' |'''ចូលឆ្នាំចិន''' |អង្គាសីលរីកហើយ-កុំភ្លេចអាំងប៉ាវ |- |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |ឡាំលាវកាលីប-រាំឡករង្វើល-រាំវង់សូឡូ-កន្ទ្រឹមប៉ក់-រលឹមប្រុយៗ-មេម៉ាយក៏ស្រីពោះម៉ាយក៏ប្រុស -ម៉ាឌីហ្សុនឈូសស្បែកជើង-រាំចេញស៉ៃម៉ៃ-ស្រលាញ់មេម៉ាយស្តាយក្រមុំ-សុភាពបែបសំភី-រាំកាលីងបាយសង-ប៉េវៗ-ជិះអាដូតល្ហើ-ស្រលាញ់ស្រីសក់ចង-សុំទ្រីសុំគ្រលាស់មួយ-អូនអ៊ូកមុខអេម |- |'''ទិវាកុម៉ារអន្តរជាតិ''' |ខ្ញុំចង់នៅក្មេង |- |'''បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ''' |មិត្តអើយទៅវត្ត-ទឹកលិចចុងកន្ត្រើយ-ព្រះរស់អង្អែល-បោះបាយបិណ្ឌជុំគ្នា |- | rowspan="4" |'''២០២០''' |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |រាំលូលូអូឡាឡា-រាំម៉ៃ-កន្ទ្រឹមកងកែវ-អូនមួយច្រមិចៗ |- |'''ទិវាកុម៉ារអន្តរជាតិ''' |នៅក្មេងរហូត |- |'''បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ''' |ឱផ្កាម៉ោងដប់-ស្រលាញ់ប្រុសសៀតខ្លុយ-វិមានកប្រេត-មួយឆ្នាំភ្ជុំម្តង-ទៅវត្តកុំស្លៀកខ្លី-សុំមួយញេបមក |- |'''បុណ្យហាឡូវីន''' |ខ្ញុំជាមនុស្សអត់ហុងស៊ុយ (Penny Wise Parody) |- | rowspan="3" |'''២០២១''' |'''ចូលឆ្នាំចិន''' |សុំស្រឡាញ់សុំអាំងប៉ាវ |- |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |ស្រណោះរាំវង់ |- |'''បុណ្យអ៊ុំទូក''' |ខ្លុយដិត(ពាក់មី)-ខ្លុយដិត(សុវត្តិឌីធារិកា) |- | rowspan="2" |'''២០២២''' |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |តុកកែខាំគូទ |- |'''បុណ្យអ៊ុំទូក''' |កន្សៃប្រពន្ធ |- |'''២០២៣''' |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |ជំពាក់លុយម៉ែ |- | rowspan="3" |'''២០២៤''' |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |កៅឆាយមួយសិន-ចូលឆ្នាំដល់ហើយសុំBookingមួយ |- |'''ទិវាបុណ្យម្តាយ''' |ស្រីបាចិញ្ចឹមកូន-ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល(ជាតា)-ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល(រាយុ) |- |'''បុណ្យភ្ជំបិណ្ឌ''' |ខ្ចីPowerbankសិនមក |- |'''២០២៥''' | rowspan="2" |'''ចូលឆ្នាំខ្មែរ''' |ដោះអាវស្ទាវពាក់អាវអាចារ្យ-ចាក់ក្រឡេកទយ |- |'''២០២៦''' |កាឌិនហយ - តុក្តតា |} ==== អាល់ប៊ុមពិសេស ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ឈ្មោះអាល់ប៊ុម !តារាចម្រៀង !បទចម្រៀង !ថ្ងៃចេញផ្សាយ សីឌី !ថ្ងៃចេញផ្សាយវិសីឌី |- |'''២០១២''' |'''Classroom''' |''ហ្សូណូ នៅស៊ីនឿន ទេពបូព្រឹក្ស /'' |ជួលបងធ្វើសង្សារទេ , សង្សារថ្នាក់ទី១២ , My First Love |មករា ២០១២ |មិនា ២០១២ |- | rowspan="2" |'''២០១៣''' |'''អាល់ប៊ុមមនុស្សស្រី''' |''មាសសុខសោភា សុគន្ធនិសា លីអីវាធីណា សាសា អេននី /'' |ស្នេហ៍ពិតមានតែនៅក្នុងកុន,មនុស្សដែលខ្ញុំស្រលាញ់ មុខឡើងឌឺ , ខ្ញុំគ្មានវេទមន្ត , ស្នេហាគួរឱ្យខ្លាច , គេ ភ្លេចយើងបាត់ហើយ , មនុស្សស្រី , ប្រុសស្អាតក្នុង ហ្វេសបុក , ចង់មានសង្សារPart time , បងCuteកិប , ឃើញមុខចង់ក្អួត , យល់សប្តិ |មិនា ២០១៣ |វិច្ឆិការ ២០១៣ |- |'''សង្សារចេក''' |''សាសា ណាំប៊ុណ្ណារត្ន័'' |តោះធ្វើសង្សារគ្នាមុនថ្ងៃឆ្លងឆ្នាំ - ធ្វើចរឹកដូចចេក - ខ្លួនឯងឮអត់គេស្រលាញ់ខ្លួនឯង - ដឹងខ្លួនអត់គេមើលខ្លួនឯង - សង្សារបន្ទាប់ញ៉ក - Nចុចពិលជួបស្នេហ៍ - Nចុចពិលជួបស្នេហ៍ - ឱ្យបងស្រលាញ់អូនប៉ុណ្ណា? - បងស្រលាញ់អូនប៉ុណ្ណាអូនទទួលយកប៉ុណ្ណឹង |មិនបានចេញ |មិនបានចេញ |- | rowspan="2" |'''២០១៤''' |'''ព្រះអាទិត្យទារជួបព្រះចន្ទ័''' |''ករុណាពេជ្រ សុគន្ធនិសា BIG'' |ញែរចុះញែរឡើងប៉ះសង្សារចាស់ , មានវិធីអ្វីបានលេខ ទូរសព្ទ័គេ , មានវិធីអ្វីឱ្យលេខទូរសព្ទ័គេ , ស្រលាញ់គ្នា ស្រួលៗ , ស្នេហ៍ផ្អែមដូចខ្វិត , មុនបែកគ្នាសងលុយអូនសិន , បែកគ្នាសិនទៅលុយជំពាក់សិន , ស្រលាញ់អូនប៊ិះឆ្កួត , អាចម៍គោជាសាក្សី , ព្រះអាទិត្យទារជួបព្រះចន្ទ |មិនា ២០១៤ |កញ្ញា ២០១៤ |- |'''<big>PhotoShop</big>''' |''សាសា សុគន្ធថេរាយុ'' |បែកគ្នាហាមនិយាយដើមបង - បែកគ្នាហាម និយាយដើមអូន រត់ចោលបេះដូងមួយរយៈ - សារភាពបិទពួន - ទឹកភ្នែកហោះ - សង្សារដំបូង - ស្រលាញ់គ្នាម៉ាប់ៗ |មិនបានចេញ |មិនបានចេញ |- |'''២០១៥''' |'''ប៉ាម៉ាក់មួយគូនេះsweetដល់ហើយ''' |''សុគន្ធនិសា មង្គលទីណា'' |My Babyដូចកូនង៉ែត , ប៉ាម៉ាក់មួយគូនេះsweetដល់ហើយ , មុខចាស់តែគួរឱ្យស្រលាញ់ |កុម្ភះ ២០១៥ |វិច្ឆិការ ២០១៦ |- |'''២០១៦''' |'''JINGLE BELL''' |ALL STAR |JINGLE BELL , Crush Message មកហេតុអ្វីក៏យំ , My Breakfast is Love ( Boy Verson ) , My Breasfast is Love ( Girl Verson ) , ស្រលាញ់អូន 10K |វិច្ឆិការ ២០១៦ |ធ្នូ ២០១៦ |- |'''២០១៧''' |<big>'''ល្ខោនស្នេហ៍ភ្លើងសុបិន'''</big> |''ករុណាពេជ្រ កាតុ ខ្ញុង រូលីន សិរិកា'' |កងដៃអាល័យចិត្ត , បាតដៃក្រហម , កងដៃមានសោរ , កន្លៀតណាក្នុងបេះដូងបង , ពោះម៉ាយដូចបង , កើតជាមនុស្សស្រីពិបាកណាស់ , ប្រពន្ធសុំទាន , ច្រៀកបេះដូងជូនបង , បេះដូងរការដែក , ដាក់ជណ្តើរឡើងដួងចន្ទ , តួឯកក្នុងសុបិន , |ធ្នូ ២០១៦ |មករា ២០១៨ |- |'''២០១៨''' |<big>'''អាពាហ៍ពិពាហ៍យើង'''</big> |សួសវិហ្សា+ឆនសុវណ្ណរាជ/នីរតនា+ឈិនម៉ានិច្ច |អរគុណម៉ាប់ៗ-កូនកម្លោះអូនគ្រាន់តែជាមនុស្សប្រុសធម្មតា-កូនក្រមុំបងគ្រាន់តែជាមនុស្សស្រីធម្មតា-និរន្តរ៍ |ធ្នូ ២០១៨ |មិនទាន់បង្ហាញ |- | rowspan="4" |'''២០២៤''' |'''Dreamy''' |ពេជមន្នីសេលីណា |YUCKY | colspan="2" |៩ មិនា |- |'''ស្រីបាចិញ្ចឹមកូន''' |កាតុ+រាយុ+ជាតា |ស្រីបាចិញ្ចឹមកូន-ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល(ជាតា)-ផ្ញើបរិញ្ញាឲ្យមេឃមើល(រាយុ) |មិថុនា ២០២៤ |មិនទាន់បង្ហាញ |- |'''Sweet Lie''' |ពេជមន្នីសេលីណា |ដាក់ស្នេហ៍មួយសិន | colspan="2" |២៤ សីហា |- |'''LOVE CARD''' |STEP |សង់ទីម៉ង់-TOYBOY-Sad Aniversary | colspan="2" |មិនទាន់បង្ហាញ |} ==== បទចម្រៀងក្នុងខ្សែភាពយន្ត ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ចំនងជើង !សិល្បករ !ផលិតកម្ម !ទូរទស្សន៍ !បទចម្រៀង |- |'''២០១៨''' |'''បិសាចគួរឲ្យស្រលាញ់''' |ពេជ្រ សោភា-ខាត់សុឃីម-រេតស៊ូហ្សាណា-STEP-វង្សដារារតនា-ប៉ាចគីមមួយ-ប៉ានមុន្នីលក្ខ-សយរតនៈ-យាយយ៉យ | rowspan="2" |រស្មីហង្សមាស | rowspan="2" |ហង្សមាស HDtv |បិសាចគួរឲ្យស្រលាញ់ -ម្កុដស្ត្រី-អូម៉ាយក្រត-បេះដូងមនុស្សយន្ត-សមុទ្រពណ៌ផ្កាឈូក-ស្រលាញ់បងមួយចឹបមក-គិតម៉េចបើខ្ញុំចង់ក្បត់-មនុស្សប្រុសទឹកភ្នែកតិច-នាឡិកស្លាប់-អូនជាកញ្ជ្រោង-មនុស្សល្អហើយស្អាតមានសង្សារអស់ហើយ |- |'''២០២០''' |'''ម៉ែក្មេកចេញពីក្នុងព្រះចន្ទ''' |រេតស៊ូហ្សាណា-ដួងវិរៈសិដ្ឋ-រិនសាវេត-ខាត់សុឃីម-ឌីសុនីតា-យក់ដួងតារា-កែវសុបញ្ញា-កេសីឥ-មីងដុល្លា-PeyPeyDY |មិនបានបង្ហាញ |- |២'''០២១''' |'''ព្រហ្មលិខិតដុះស្លាប''' |ចេនសាយចៃ-កាតុ-បានមន្នីលក្ខ៍-ម៉ៅហាជី-សៅឱត្តម-រូលីន-ណារីតា-ដាសុម៉ាវត្តិ-សាវីនហ្វីលីប-គុណរាមរតនៈ-កុលដាវី-ញឹមចាន់ថន-ឆៃលីដឡែន |ផលិតកម្ម ថោន |TOWN Full HDtv |ព្រហ្មលិខិតដុះស្លាប-បង្វិលភ្លើង-ហ្គេមព្រាននារី-ស្រឡាញ់មនុស្សអាក្រក់-ស្រឡាញ់គ្នាហាមយំ-បេះដូងពីរមួយរយ-រាជនីដុល្លា-កាមទេពចិត្តក្តៅ-ក្តីសុខបងនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃអូន-ការឈឺចាប់អូននៅក្នុងកណ្តាប់ដៃបង |- | rowspan="2" |'''២០២២''' |'''ទឹកភ្នែកពណ៌ភ្លើង''' |សាមុតស្រីកា | rowspan="4" |សហៈ៧ ភាពយន្ត | rowspan="6" |TV5 |ទឹកភ្នែកពណ៌ភ្លើង |- |'''វិញ្ញាណឃ្លានស្រឡាញ់''' |មាស រចនា |វិញ្ញាណឃ្លានស្រឡាញ់ |- |'''២០២៣''' |'''ផ្កាយពេជ្រ''' |Mr White |គ្រប់យ៉ាងគឺអូខេ |- | rowspan="2" |'''២០២៤''' |'''នង្គ័លស្នេហ៍''' | rowspan="2" |ឆន យ៉ាដា |នង្គ័លស្នេហ៍ |- |'''ទេវបុត្រG រាជនី79''' | rowspan="2" |Miracle Picture |ស្រឡាញ់បងFreeបាប |- |'''២០២៥''' |បេះដូងស្រក់ឈាម |ឃុនណា+រីណា |បេះដូងស្រក់ឈាម-ភ្លើងអាប់រស្មី |- | rowspan="2" |'''២០២៦''' |គូសត្រូវ គូបេះដូង |ប្រេម៉ា |Sathani81 |Short Film |រឿងយើង |- |កំហឹងខ្មោចកូនប្រសារស្រី |ខាត់សុឃីម |LD Picture |Feature Film |ក្ងេវ |} ==== បទចម្រៀងពាណិជ្ជកម្ម ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !ផលិតផល |- |'''២០១៤''' |Golden Gate |សុគន្ធថេរាយុ |សាលារៀនអន្តរជាតិ Golden Gate |- |'''២០១៦''' |ពិភពលោករបស់អ្នក | rowspan="2" |មាសសុខសោភា |ស្រាបៀ Anchor |- |'''២០១៧''' |ស្នេហាអាថ៍កំបាំង |ក្រេមលាបមាត់ Lip Ice |- |'''២០២០''' |អាថ៍កំបាំងស្នេហ៍ |កាតុ |សេរូមស្ត្រី Lady Secret |- |'''២០២២''' |ជម្រកបេះដូង |ប៉ាច គីមមួយ |បូរីប៉េងហួត |- |'''២០២៤''' |ក្មេងល្អIQ MILK |DJ CAKE |IQ MILK |} ==== បទចម្រៀងទេសចរណ៍ ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !អ្នកចម្រៀង !អ្នកភ្លេង !អ្នកផលិត |- | rowspan="3" |'''២០១៩''' |ទេសចរក្រមុំ |មាសសុខសោភា | rowspan="3" |Thomet | rowspan="3" |ឯកឩត្តម គួចចំរើន |- |កំពង់សោមប្រលោមចិត្ត |ខេមរៈសេរីមន្ត |- |បណ្តាំធម្មជាតិ |សុគន្ធនិសា |- | rowspan="3" |'''២០២២''' |មរតកអភិវឌ្ឍ | rowspan="3" |សៅ ឩត្តម | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- |មរតកជួបស្នេហ៍ |- |ទួលអង្គជាសាក្សី |} ==== គម្រោង ( LGBTQ+ ) ==== {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង !សិល្បករ !ផលិតករ !ប្រភេទ !សាច់រឿង |- |'''២០១៣''' |បងធម៌ |សាពូនមីដាដា |ហង្សមាស |MUSIC VIDEO |Bisexual |- | rowspan="2" |'''២០២១''' |មនុស្ស៩កន្លះ |ស៊ូសិរិកា | rowspan="2" |ថោន | rowspan="2" |VIDEO LYRIC | rowspan="2" |Lesbiand |- |ខ្ញុំស្រឡាញ់មនុស្ស៩កន្លះ |សុវត្តិឌីធារិកា |- |'''២០២២''' |ល្បែងស្នេហ៍ល្បិចសិង្ហ |វាន់ថៃ | rowspan="4" |TV5 | rowspan="4" |TV DRAMA |Homosexual |- | rowspan="3" |'''២០២៣''' |កែវបាបកែវបុណ្យ |សីវឡាម&ពៅធីតា |Lesbiand |- | rowspan="2" |ផ្កាយពេជ្រ |ឆារ៉ាត់&ភីហ្សា |Trangender |- |ចនសាន់&ហុង |Homosexual |- |'''២០២៤''' |បេះដូងកាលួង |ស៊ឹម ថៃណា |GMB |MUSIC |Lesbiand |} === ដឹកនាំសម្តែង === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !បទចម្រៀង |- |'''២០១៣''' |សារេបេះដូងឱ្យត្រូវគ្នា - លេខការេ |- |'''២០១៤''' |ចាក់សោរបេះដូង - ៩ខែ១០ថ្ងៃ - ស្រលាញ់គេទៅ - លាភហោះពេញផ្ទះ - មុងស៉ាយកម្ល៉ោះ - ឆ្នាំថ្មីកុំនៅលីវយូរ - ថាមពលបេះដូង - Sexy i'm Shy - រង្គើបេះដូង - ដេកឱបម៉ែ - កាទ្រីតមាសបង |- |'''២០១៥''' |កើតរោគបេះដូង - ខ្ញុំស្រលាញ់សក់ខ្លី - ខ្ញុំចង់តែយំ - មាឌីហ្សុនកែងចោត - កន្ទ្រឹមចាក់កាណូត - កូននេះនៅមឹមទៀត - ជិះអាប៉ូឡូ - ខួបកំណើតឆ្នាំនេះចង់មានអ្នកក្បែរ ( MNR ) - បងស្រលាញ់អូនប៉ុណ្ណាអូនទទួលយកប៉ុណ្ណឹង( NR ) - រត់ចោលបេះដូងមួយរយៈ ( NR ) |- |'''២០១៦''' |អូនមានរោមក្លៀកស្រលាញ់អូនទេ - ត្រឡប់ខ្នើយ |- |'''២០១៧''' |មិនមាន |- |'''២០១៨''' |អំបុកផ្កាម្លិះ |- |'''២០១៩''' |សុភាពបែបសំភី-រាំកាលីងបាយសង-មិត្តអាលាក់ហ្សី-មិត្តអើយទៅវត្ត-ទឹកលិចចុងកន្ត្រើយ-ព្រះរស់អង្អែល-បោះបាយបិណ្ឌជុំគ្នា-សុដន់ម៉ែ |- |'''២០២០''' |រាំម៉ៃ-ឱផ្កាម៉ោងដប់-ស្រលាញ់ប្រុសសៀតខ្លុយ-វិមានកប្រេត-មួយឆ្នាំភ្ជុំម្តង-ទៅវត្តកុំស្លៀកខ្លី-មេឃធ្លាក់បុផ្ផា-ខ្ញុំជាមនុស្សអត់ហុងស៊ុយ |- |'''២០២១''' |សុំស្រឡាញ់សុំអាំងប៉ាវ |- |'''២០២៣''' |ខ្សែភាពយន្តភាគខ្នាតវែងរឿង ផ្កាយពេជ្រ |- |'''២០២៤''' |អាល់ប៊ុមស្រីបាចិញ្ចឹមកូន(កាតុ+រាយុ+ជាតា)-ខ្សែភាពយន្តភាគខ្នាតវែងរឿង (ទេវបុត្រ4Gរាជនី79)-ពេជ្រកាត់ភ្លើង(TV Series) |- |'''២០២៦''' |Up coming.... |} === រចនាម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ម៉ូដែល !ម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ !បង្ហាញក្នុង !អ្នកឌីហ្សាញ |- |'''២០១៥''' |សាសា |ឆ្នៃពីថង់ផ្លាស្ទីក |Music Video ( Sexy i'm Shy ) |ខ្លួនឯង |- |'''២០១៧''' |រូលីន |ឆ្នៃពីកៅស៊ូ |Short Film (ល្ខោនស្នេហ៍ភ្លើងសុបិន) |Ouk Ratana |- | rowspan="2" |'''២០១៨''' |Character Artist |បែបអភីនិហារ |Drama (បិសាចគួរឲ្យស្រលាញ់) |ខ្លួនឯង |- |យក់ ថិតរដ្ឋា |ឆ្នៃពីក្រម៉ា​-ស្លឹកដូង-ទងស្រូវ-ស្បែកញ្ចក់-- |Music Video ( អំបុកផ្កាម្លិះ ) |ខ្លួនឯង+L.A |- | rowspan="5" |'''២០១៩''' | rowspan="2" |រូលីន |ឆ្នៃពីបន្លែ-ម្ទេស-សាឡាត់ |Music Video ( សុភាពបែបសំភី ) | rowspan="3" |L.A |- |ឆ្នៃបែបសុភាពតែកំប្លែង |Music Video ( រាំកាលីងបាយសង) |- |មាសសុខសោភា+យក់ថិតរដ្ឋា |ឆ្នៃពីដែកគោល |Music Video ( រាំកាលីងបាយសង) |- | rowspan="2" |កាតុ |ឆ្នៃបែបដូចឃើញស្រាត |Music Video (សុដនម៉ែ) |ខ្លួនឯង+L.A |- |យកក្រដាសដុល្លាមកឆ្នៃជារ៉ូប |Music Video (ផ្កាក្រដាស់) | rowspan="3" |L.A |- | rowspan="3" |'''២០២០''' |មាសសុខសោភា |សម្លៀកបំពាក់ឆ្នៃពីក្រម៉ា |Music Video (រាំម៉ៃ |- |មេឃធ្លាក់បុផ្ផា |សម្លៀកបំពាក់ច្នៃពីសម្រាម |Music VIdeo (មេឃអើយមេឃ) |- |Character Artist |ច្នៃប្រឌិតបែបកំប្លែងៗ |Drama (ម៉ែក្មេកចេញពីក្នុងព្រះចន្ទ) |ខ្លួនឯង |- | rowspan="3" |'''២០២១''' |Character Artist |ច្នៃប្រឌិតបែបកំប្លែងៗ |Drama (ព្រហ្មលិខិតដុះស្លាប) |ខ្លួនឯង+L.A |- |លីអ៊ីវ៉ាធីណា |ម៉ូដចិន HipHop |Music Video ( សុំស្រឡាញ់សុំអាំងប៉ាវ ) | rowspan="2" |L.A |- |សុវត្តិឌីធារិកា |សម្លៀកបំពាក់ពណ៌ |Music Video ( តែជ្រក់ ) |- | rowspan="2" |'''២០២៤''' |យក់ ថិតរដ្ឋា |សម្លៀកបំពាក់សម្រាម |Content Video | rowspan="2" |ខ្លួនឯង |- |កាតុ-រាយុ-ជាតា |នាងមច្ឆាផ្លាស្ទីក |Short Film / Music Video |- |'''២០២៦''' |សុគន្ធនីសា |ព្រះនាងគ្រប់លក្ខ៍សហសម័យ |Music Video (ឍាមរាអើយ) |ខ្លួនឯង+ធីតា |} = '''ពានរង្វាន់''' = * '''( ២០០១ )''' Gold Medal From មហោស្រពចម្រៀងបុរាណទោល ក្រសួងអប់រំយុវជន និងកីឡា * '''( ២០០២ )''' Good Standard Student 7th Khmer Litterateur * '''( ២០០៧ )''' Gold Medal From International Children Art Exhibition With Japan = '''ការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម''' = {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !ក្រុមហ៊ុន/ស្លាក !តួនាទី !ការបង្ហាញ |- |'''២០១៥''' |Chatime Cambodia |Presenter / Event |ខ្លួនឯង |- |'''២០១៧''' |Yeos' Cambodia |TV Commercial |ជាមួយម្តាយ |- |'''២០១៩''' |រស្មីតារា Bakery |Presenter / Commercial |ខ្លួនឯង |} = '''ការបង្ហាញខ្លួន''' = * '''( ២០១២ )''' In Page of Khmer Apsara Magazine ( Article: writer of famous song of the year ) * '''( ២០១៣ )''' Guest in Raksmey Hang Meas Radio FM 107.5 ( Topic New Creative Writer ) * '''( ២០១៤ )''' In Page Of Justeen Magazine ( Article: The Writer of Teenager's Story ) * '''( ២០១៤ )''' Judgement in Women Radio FM ( Topic The Young Artist of Mother's song) * '''( ២០១៤ )''' Guest in TOWN Radio FM 102.25 ( The New Generator ) * '''( ២០១៥ )''' Oratorical in Event of Reading in Khmer Litterateur Library Mission XIII * '''( ២០១៥ )''' Guest in RFI Radio ( Topic of Youngest Writer in Cambodia ) * '''( ២០១៥ )''' Guest in CNC TV Program Interview of The Weekend Show * '''( ២០១៥ )''' Guest in Tonle Radio FM 97.5 ( Topic of Teenager's Lyricist ) * '''( ២០១៥ )''' Appear as Presenter on Printing Media of Chatime Drinking * '''( ២០១៦ )''' Guest in MyTV Program Re-tape Interview of The Weekend News * '''( ២០១៦ )''' Guest Writer On Fleek TV Show ( Season I ) BAYON TV * '''( ២០១៦ )''' Guest in Banyon TV Program Interview * '''( ២០១៦ )''' In Page of Kampuchea Thmei Newspaper ( Article: Cambodian Young Artist ) * '''( ២០១៦ )''' Man-tor / Host / Producer in SUPER WRITER Writing competition TV show * '''( ២០១៦ )''' Oratorical of the Teenager Topic in Scholarship of Library * '''( ២០១៦ )''' Appear in ​Yeos' Drinking Commercial of Mother Day With His mum * '''( ២០១៨ )''' Judge in Writing Competition for Meas Sok Sophea ( Ollate Juice ) *'''( ២០១៩ )''' Special Guest as Teenager's Writing in Original Song ( Ngos ) By Smart Mobile *'''( ២០១៩ )''' Presenter for Raksmey Dara Bakery in Promotion *'''( ២០១៩ )''' Guest at Live show Cooking With Chef's Nak Cambodian's & International Chief * '''( ២០២២ )''' On the way of Author's Life (Writer Meeting with MST Group ) * '''(២០២៤)''' AKASA Music Footage = '''References''' = # http://www.freshnewsasia.com/index.php/en/entertainment/116364-2019-03-18-07-19-53.html # http://news.sabay.com.kh/article/618054 # https://news.sabay.com.kh/article/1202457 # http://www.freshnewsasia.com/index.php/en/entertainment/116364-2019-03-18-07-19-53.html # https://news.sabay.com.kh/article/1202457 #https://news.sabay.com.kh/article/1207176 #https://www.poraman.com/content/entertainment/local+4922{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} #http://www.freshnewsasia.com/index.php/en/entertainment/144363-2020-01-03-04-30-06.html #https://www.pinterest.com/pin/670966044473126629/ #https://www.khmerload.com/article/112970 #https://www.oknha.news/entertainment/4636 #https://www.tnaot.com/km/m/detail/article/9050703 #https://www.tv5hd.com/2020/03/blog-post_702.html #https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9F%80%E1%9E%8F/%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D/20230414-%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80-%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%98-%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9F%81%E1%9F%96-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%82%E1%9E%80%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9F%87%E1%9E%A0%E1%9E%BE%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9F%82%E1%9E%9B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%92%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%BE%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B9%E1%9E%98%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F <br /> __បង្ខំមាតិកា__ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធល្បី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធខ្មែរ]] {{DEFAULTSORT:សោម ដូរ៉េ}} __ផ្នែកមិនត្រូវកែប្រែ__ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីខ្មែរ]] jp64h0t5u5l536ophh62x3yaxzg7ro7 0 40289 342215 335716 2026-10-24T01:48:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342215 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី <br>( Neang Sukhara Mahadevi ) | title = [[បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះជាយា]]របស់ស្តេច[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]]<br> | image = Wat_Si_Chum_Inscription,_December_2024.jpg | caption = [[ចារឹក]][[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|សិលា]][[វត្តស្រីឈុម]] <br> ទីតាំងបច្ចុប្បន្ន[[សារមន្ទីរជាតិបាងកក]] | succession = [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|សម្តេចព្រះរាជបុត្រី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រកម្វុជទេឝ។]] | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]]ទេវី | successor = [[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|ព្រះនាងកែវកល្យាណ（សុភាវត្តី)]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = [[យសោធរបុរៈ|ស្រីសយោធរបុរៈ]]<br>[[ចក្រភពខ្មែរ]] | death_date = | house = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] (ដោយកំណើត)<br /> រាជវង្សស្រីណាណាំធំ (ដោយរៀបអភិសេក) | death_place = [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងមឿងរ៉ាត]] ឬ [[ខេត្តលពបុរី |ក្រុងល្វោ(លពបុរី)]]<br>[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] | spouse = [[ឃុនផាមឿង|ពញាផាមឿង]]<br />(មេទ័ព[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]]) | issue = | father1 = [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] | mother1 = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនារចនាបថខ្មែរ]]（[[វិជ្រយាន|និកាយមហាយាន]])<br />សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ（[[វិញ្ញាណនិយម]])<br />[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] }} [[ឯកសារ:ค่ายพ่อขุนผาเมือง.jpg|រូបភាពតូច| [[រូបចំលាក់]]របស់[[ទ្វារបាល]]រក្សា[[បដិមា]][[ឃុនផាមឿង]] [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]].]] ''' ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី ''' ({{lang-th|พระนางสุขรมหาเทวี}}{{lang-en|Neang Sukhara Mahadevi}}) ឬ '''សិខរមហាទេវី''' ({{lang-th|สิขรมหาเทวี}}) ឬ '''សិង្ខរមហាទេវី''' ({{lang-th|สิงขรมหาเทวี}}) ឬ '''សឹង្ហទេវី'''({{lang-th|สิงหเทวี}}) ជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់[[ឃុនផាមឿង]] ដែលបាន[[ចារឹក]]ទុកក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមានឈ្មោះក្នុង[[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|ចារឹក]][[វត្តស្រីឈុម]] [[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|គោលទីពីរ]] ហើយចាត់ទុកថាជាបុគ្គលសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតាមភ័ស្តុតាងដំបូង [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាង]]សុខរ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហាទេវី]]ជាព្រះរាជធិតារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]<ref>[https://www.geni.com/people/Nang-Sikhara-Mahadevi-Princess-of-Khmer-Empire/6000000026274534111]</ref> នៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រខ្មែរ]][[ប្រាសាទបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។<ref>http://sealang.net/sala/archives/pdf4/pirya1991towards.pdf</ref> ព្រះនាងបានប្រតិព័ទ្ធស្នេហាចំពោះ[[ឃុនផាមឿង]] នាពេលបន្ទាប់មកទៀតទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ទ្រង់ព្រះរាជទានព្រះនាងសុខរទេវីព្រមទាំង[[គ្រឿងរាជឥស្សិយយសថៃ| ព្រះខន្ធជ័យស្រី]] (ដោយបន្តមក ជាគរុរាជភ័ណ្ឌដ៏សំខាន់ក្នុងចំណោមប្រាំតាមទំនៀមបុរាណ) ។ [[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]] ព្រះនាម [[ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា|ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា]] (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុង វត្តត្រៃភូមិ ក្រុងផេតឆាប៊ូន [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]]) តំណែងកម្មរតែងអញ្ញស្រីឥន្ទ្របដិន្រ្ទាទិព្វ ជូនដល់[[ឃុនផាមឿង]]ដោយគុណូបក្ការៈដ៏ធំលើសលុបរបស់ព្រះនាងរាជធិតានៃ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅ]]ក្នុង[[យសោធរបុរៈ|ស្រីសយោធរបុរៈ]] ធ្វើឲ្យអ្នក[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]លើកសរសើរព្រះនាងជាទេពារក្សស្ដ្រីប្រចាំខេត្ត[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]។<ref>[https://scispace.com/pdf/the-symbiosis-of-image-monument-and-landscape-a-study-of-5e9e2wtkfw.pdf]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == [[សិល្បៈខ្មែរ|ប្រវត្តិ]] == ព្រះនាងបានប្រតិព័ទ្ធស្នេហាចំពោះ[[ឃុនផាមឿង]] នាពេលបន្ទាប់មកទៀតទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ទ្រង់ព្រះរាជទានព្រះនាងសុខរទេវីព្រមទាំង[[គ្រឿងរាជឥស្សិយយសថៃ|ព្រះខន្ធជ័យស្រី]] (ដោយបន្តមក ជាគរុរាជភ័ណ្ឌដ៏សំខាន់ក្នុងចំណោម ៥ តាមទំនៀមបុរាណ) ។ [[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]] ព្រះនាម [[ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា|ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា]] (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុង វត្តត្រៃភូមិ ក្រុងផេតឆាប៊ូន [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]]) តំណែងកម្មរតែងអញ្ញ[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ស្រីឥន្ទ្របដិន្រ្ទាទិព្វ ]]ជូនដល់[[ឃុនផាមឿង]]ដោយគុណូបក្ការៈដ៏ធំលើសលុបរបស់ព្រះនាងរាជធិតានៃ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅ]]ក្នុង[[យសោធរបុរៈ|ស្រីសយោធរបុរៈ]] ធ្វើឲ្យអ្នក[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]លើកសរសើរព្រះនាងជាទេពារក្សស្ដ្រីប្រចាំ[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]។ ចំណែក [[ឃុនផាមឿង]]ជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់ក្នុងការបង្កើត[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] ជារាជឱរសរបស់ឃុនស្រីណាណាំធំ អ្នកដឹកនាំ[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] មុនរាជវង្សព្រះរួងបានក្លាយជាអភិបាលក្រុងរ៉ាត (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]]) និងមានឋានៈជារាជទាយាទរបស់[[ខេត្តសុខោទ័យ|ក្រុងសុខោទ័យ]] ទើបបានរាជាភិសេកជាមួយព្រះរាជធិតានៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រខ្មែរ]] គឺព្រះនាងសុខរមហាទេវី បានប្រគល់[[គ្រឿងរាជឥស្សិយយសថៃ|ព្រះខន្ធជ័យស្រី]][[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]][[ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា|ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា]]និងនាម[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ស្រីឥន្ទ្របដិន្រ្ទាទិព្វ]]ពី[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] និងជាអ្នកដឹកនាំទ័ពធ្វើសឹកឈ្នះខ្មែរស្លាតខ្លូញលំពង់ ហើយប្រគល់ឲ្យមិត្តភក្ដិគឺឃុនបាងក្លាងថាវ ព្រមទាំងអភិវសេកនិងប្រគល់នាមស្រីឥន្ទ្រាទិត្យជូន។ សិលា[[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|ចារឹក]][[វត្តស្រីឈុម]] [[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|គោលការណ៍​ទី​២]] រៀបរាប់​ពី​វគ្គ​នេះ​ដូច​តទៅដោយបរិយាយថា ពេល[[ឃុនផាមឿង]][[ខេត្តសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]]បាន(ត្រង់នេះគេអត់មានសរសេរថាវាយបាន ចូលកាន់កាប់បានឬយ៉ាងណាទេ,សរសេរបាត់ពាក្យ) ក៏ចាត់ឱ្យ[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]ស្ដេចយាងចូល[[ខេត្តសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] តែ[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]ត្រូវការឱ្យ[[ឃុនផាមឿង]]តែងតាំងខ្លួនជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ស្ដេចសុខោទ័យ]] មិនព្រមចូល ទេីប[[ឃុនផាមឿង]]ត្រូវលេីកទ័ពចេញពី[[ខេត្តសុខោទ័យ|ក្រុងសុខោទ័យ]] ចាំរហូតដល់[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]យាងចូល[[ខេត្តសុខោទ័យ|ក្រុងសុខោទ័យ]]ហេីយ ទេីបតែងតាំង[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]ជាបឋម[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ក្សត្រ]] ទ្រង់ព្រះនាមថា [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ឃុនស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ]] និងលេីក[[នាងសឿង]]ដែលជាប្អូនស្រីអោយធ្វេីជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហេសី]]។ នៅពេលដែល[[ឃុនផាមឿង]] ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងមឿងរ៉ាត]](សំដៅដល់[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]])វិញ ឃើញថាទី[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងមឿងរ៉ាត]]ត្រូវបានឆេះទាំងស្រុង ដោយស្នាដៃ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាង]]សុខរ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហាទេវី]]ដែល​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹងស្វាមីយក​ភាគី​ថៃ​មក​រួម​គ្នា​ មិនអើពើនឹងឋានៈដែលបិតារបស់ព្រះនាង([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]])បានប្រទានឱ្យ។ ដោយរឿងនិទានក្នុងប្រទេសថៃ​ថា [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាង]]សុខរ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហាទេវី]]លោត​ចូល​ទឹក​សម្លាប់​ខ្លួន ប៉ុន្តែតាមអ្នកស្រាវជ្រាវ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] បានស្រាវជ្រាវថាព្រះនាងបាននាំបុត្រាព្រះនាងភៀសព្រះកាយមក[[ខេត្តលពបុរី |ក្រុងល្វោ(លពបុរី)]]។ ខណៈពេលដែល[[ឃុនផាមឿង]] កំពុងមានការសោកសៅហើយនាំ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាងនរោធរង្សីទេវី]] [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហេសី]][[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ថៃ]]បានចាកចេញពីទី[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងរ៉ាដ]] ហើយបាត់ខ្លួននៅភាគខាងជើង ហើយគ្មាននរណាម្នាក់បានឮពីឃុនផាមឿងទៀតទេ។<ref>[https://sokheounpang.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/02/outline-of-cambodian-history.pdf]</ref><ref>[https://ia601409.us.archive.org/18/items/in.ernet.dli.2015.57370/2015.57370.History-Of-South-East-Asia_text.pdf]</ref> == ​វីរៈនារី​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] == ព្រះនាងជា​វីរៈនារី​ក្នុង​ទេវកថា​ពី​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ប្រវត្តិសាស្ត្រពេជ្របូរណ៍]]បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជន[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ពេជ្របូរណ៍]].<ref>https://guide2thailand.com/phra-phuttha-maha-thammaracha/</ref>និងគេមានជំនឿថាជា[[វិញ្ញាណនិយម|វិញ្ញាណអ្នកតា​]]ស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​[[សាសនាស្រុក|វិញ្ញាណនិយម]]ក្នុង[[សាសនាប្រជាប្រិយតៃ|សាសនាប្រជាប្រិយថៃ]]។ . == ​នៅក្នុងវប្បធម៌សហសម័យ == * ភាពយន្តថៃ Phra Ruang Rise Of The Empire - តារាស្រីកម្ពុជា កញ្ញា យ៉ែម ស្រីពេជ្រ ត្រូវបានផលិតករភាពយន្តថៃអញ្ចើញចូលរួមសម្តែងជាតួអង្គព្រះនាង សុខរមហាទេវី ទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាមួយព្រះស្នំរាជទេវីហើយបានអភិសេកជាមួយមេទ័ព ឃុនផាមឿង ដែលក្រោយមកមេទ័ពដែលគ្រប់គ្រងតំបន់នោះបានបង្កើតអាណាចក្រសុខោទ័យ ក្រោយពីអំណាចកណ្តាលនៃចក្រភពខ្មែរចុះខ្សោយ៕<ref>{{Cite web |url=https://troryorng.com/article/69108.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2025-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509000433/https://troryorng.com/article/69108.html |archive-date=2025-05-09 |url-status=dead}}</ref><ref>https://news.nangdee.com/viewtopic.php?nid=32198</ref><ref>https://www.komchadluek.net/entertainment/movies/601672</ref> ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] និង ព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **[[ជយវម៌្មទី៧|ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧]] និងមាតា ជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំឯក]] ***ព្រះរាមនិងព្រះអនុជ [[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] [[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] [[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់ ****ព្រះស្វាមី [[ឃុនផាមឿង|ពញាផាមឿង]] មេទ័ព[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះរាជបុត្រីសុខរមហាទេវី''' |2= [[ជយវម៌្មទី៧|ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧]] |3= [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំឯក]] |4= [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកា ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= |12= |13= |14= |15= |16= បុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] |19= |20= ព្រះបាទ[[យឝោវម៌្មទី១]] |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{commons category|ព្រះនាងសុខរមហាទេវី}} ==សូមមើលផងដែរ== * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[វីរក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្ស]] 569hmku6mir0rzo548vhbdvdklybrmv 0 40372 342186 311922 2026-10-23T13:13:27Z Ziv 45268 ([[c:GR|GR]]) [[File:Deutschland Lage Berlins.svg]] → [[File:Deutschland Lage von Berlin.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset 342186 wikitext text/x-wiki {{short description|Capital of Germany}} {{Infobox settlement |name=ទីក្រុងប៊ែរឡាំង |subdivision_type=ប្រទេស |subdivision_name={{Flag|អាល្លឺម៉ង់}} |subdivision_type1=[[រដ្ឋនៃអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋ]] |subdivision_name1=ប៊ែរឡាំង |settlement_type=[[ធានី|រដ្ឋធានី]] និងជា[[រដ្ឋនៃអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋ]] | image_skyline= Berlin Montage 2016.png | image_caption = ពីក្រោមទៅលើនិងពីឆ្វេងទៅស្តាំ៖ [[សភារ៉ៃស្តាត]] (Reichstag), [[ខ្លោងទ្វារប្រិនដិនប៊ឺក]] (Brandenburger Tor), [[វិមានឆាឡតថេនប៊ឺក]] (Schloss Charlottenburg), [[មហាវិហារប៊ែរឡាំង]] (Berliner Dom), [[ផតស៍ដាមឺរផ្លាតស៍]] (Potsdamer Platz) និង[[អាល់ត៍ណេសិនណាលហ្កាឡឺរី]] (Alte Nationalgalerie) |image_shield=DEU Berlin COA.svg |shield_size=70px |image_map=Deutschland Lage von Berlin.svg |coordinates={{coord|52|31|00|N|13|23|20|E|format=dms|display=inline,title}} |image_flag=Flag_of_Berlin.svg |total_type=ទីក្រុង/រដ្ឋ |area_total_km2=891.1 |area_footnote=<ref name="statoffice">{{cite web |access-date=2 May 2019 |title = Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken |url = https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |language = de}}</ref> |population_total=៣,៧៤៨,១៤៨ |population_footnotes=<ref name="pop-detail"/> |population_as_of=៣១ ធ្នូ ២០១៩ |population_metro=៦,០០៤,៨៥៧ |population_metro_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2019/19-02-08.pdf |title=Bevölkerungsanstieg in Berlin und Brandenburg mit nachlassender Dynamik |date=8 February 2019 |website=statistik-berlin-brandenburg.de |publisher=Amt für Statistik Berlin-Brandenburg |access-date=24 November 2019}}{{Dead link|date=July 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> |elevation_m=34 |population_demonyms=Berliner(s) (ភាសាអង់គ្លេស)<br />Berliner (m), Berlinerin (f) (ភាសាអាល្លឺម៉ង់) |blank_name_sec1 = [[ផលិតផលក្នុងតំបន់សរុប|ផតស (មធ្យម)]] |blank_info_sec1 = €១៤៨ / $១៤៧ ពាន់លាន (២០១៨)<ref>{{cite web |url = https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp?rev=RV2014&tbl=tab01&lang=de-DE#tab01 |title = Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – 1991 bis 2018 |website = statistik-bw.de |access-date = 2019-09-21 |archivedate = 2018-06-13 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180613183919/https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp?rev=RV2014&tbl=tab01&lang=de-DE#tab01 |url-status = dead }}</ref> |blank1_name_sec1 = [[ផលិតផលក្នុងតំបន់សរុប|ផតស ក្នុងម្នាក់]] |blank1_info_sec1 = €៤០,៦០០ / $៤៧,៩០០ (២០១៨) |timezone1=[[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +០១:០០ |timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +០២:០០ |website={{URL|www.berlin.de/en/}} |governing_body=[[Abgeordnetenhaus of Berlin]] |leader_title=[[អភិបាលក្រុងប៊ែរឡាំង|អភិបាលក្រុង]] |leader_name=[[Michael Müller (politician)|Michael Müller]] |leader_party=[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសង្គមអាល្លឺមង់|គបសអ]] <!-- not supported |ruling_party1=[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសង្គមអាល្លឺមង់|គបសអ]] |ruling_party2=[[The Left (Germany)|Left]] |ruling_party3=[[Alliance 90/The Greens|Greens]] |votes=4 --> |geocode=[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS Region]]: DE3 |area_code=[[List of dialling codes in Germany#030 – Berlin|030]] |registration_plate = B |iso_code = DE-BE }} '''ប៊ែរឡាំង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Berlin) គឺជារដ្ឋធានីនិងទីក្រុងធំបំផុតនៃប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់]] គិតទាំងតំបន់និងចំនួនប្រជាជន។<ref>{{cite news |last=Milbradt |first=Friederike |date=6 February 2019 |title=Deutschland: Die größten Städte |url=https://www.zeit.de/zeit-magazin/2019/07/flaechengroesste-staedte-deutschlandkarte |work=[[Die Zeit]] (Magazin) |location=Hamburg |language=de |access-date=24 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |last= |first= |date=1 August 2019 |title=Leipzig überholt bei Einwohnerzahl Dortmund – jetzt Platz 8 in Deutschland |url=https://www.lvz.de/Leipzig/Lokales/Leipzig-ueberholt-bei-Einwohnerzahl-Dortmund-jetzt-Platz-8-in-Deutschland |work=[[Leipziger Volkszeitung]] |location=Leipzig |language=de |access-date=24 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113070247/https://www.lvz.de/Leipzig/Lokales/Leipzig-ueberholt-bei-Einwohnerzahl-Dortmund-jetzt-Platz-8-in-Deutschland |archive-date=13 November 2019 |url-status=dead }}</ref> ទីក្រុងនេះមានមនុស្សរស់នៅចំនួន ៣,៧៦៩,៤៩៥ នាក់គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩<ref name="pop-detail"/> ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងចំណោមទីក្រុងនៃប្រទេសទាំងអស់ក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web|url = https://berlinspectator.com/2020/01/21/berlin-to-be-largest-city-in-post-brexit-european-union/|title = Berlin to be Largest City in Post-Brexit European Union|date = 21 January 2020|access-date = 11 សីហា 2020|archivedate = 19 កញ្ញា 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200919193333/https://berlinspectator.com/2020/01/21/berlin-to-be-largest-city-in-post-brexit-european-union/|url-status = dead}}</ref> ប៊ែរឡាំងត្រូវបានបែងចែកដោយសម្ព័ន្ធមិត្តបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]ហើយបានបែងចែកទៅជាខាងលិចនិងខាងកើតប៊ែកឡាំង។ ប៊ែរឡាំងខាងលិចគឺជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] (សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់) ហើយប៊ែរឡាំងខាងកើតគឺជារដ្ឋធានីនៃប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]] (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់) ។ ចាប់តាំងពីការបង្រួបបង្រួមក្នុងឆ្នាំ 1990 ទីក្រុងប៊ែកឡាំងបានក្លាយជាទីក្រុងម្តងទៀត ហើយថ្ងៃទី 3 ខែតុលា គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈចាប់តាំងពីពេលនោះមក "ទិវានៃឯកភាពអាល្លឺម៉ង់" ។ == ឯកសារយោង == === អាគតដ្ឋាន === {{reflist|colwidth=30em}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៊ែរឡាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋធានីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] 0lhib72mbc9mr9l2rc0d1cwlns580ox 0 45854 342209 342115 2026-10-23T19:58:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 342209 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន | partof = [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] | image = [[File:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|320px]] | image_size = | caption = ស្ថានភាពយោធានៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនគិតត្រឹមថ្ងៃទី{{date}}<br /> {{legend0|#FDE182|ទឹកដី[[អ៊ុយក្រែន]]}} {{legend0|#ebc0b3|[[ទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី|ទឹកដីក្រោមរុស្ស៊ី]]}}<br />{{legend0|#ABD4DD|[[ទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី#អតីតទឹកដីដែលបា​នកាន់កាប់|ទឹកដីធ្លាប់នៅក្រោមរុស្ស៊ី]]}}<br/><small>[[:en:Template:Russo-Ukrainian War detailed map|ផែនទីលម្អិត (ជាភាសាអង់គ្លេស)]]</small> | date = ២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – បច្ចុប្បន្ន | place = [[អ៊ុយក្រែន]] [[រុស្ស៊ី]] [[សមុទ្រខ្មៅ]] | result = | status = កំពុងសកម្ម | combatant1 = {{plainlist| {{Tree list}} * {{flag|រុស្ស៊ី}} **{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|name=ស.ប. ដូណេតស្ក៍}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="SouthOssetiaRecognizesDPRLPR">{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=South Ossetia recognises independence of Donetsk People's Republic |url=http://tass.ru/en/world/738110 |agency=Information Telegraph Agency of Russia |date=27 June 2014 |access-date=31 January 2022 |archive-date=17 វិច្ឆិកា 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117173807/http://tass.com/world/738110 |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} **{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|name=ស.ប. លូហ្កានស្ក៍}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref>{{cite web|date=6 November 2014 |title=Ukraine's rebel 'people's republics' begin work of building new states |author-first=Luhn |author-last=Alec |location=Donetsk |url=http://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states |access-date=31 January 2022 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |url=https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |title=Общая информация |website=Official site of the head of the Lugansk People's Republic |access-date=11 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |archive-date=12 មីនា 2018 |url-status=dead |trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) ព័ត៌មានទូទៅ |archivedate=12 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya }}</ref>|group=ស}} * '''គាំទ្រដោយ៖''' *{{flag|បេឡារុស}}{{refn|កងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើប្រតិបត្តិការឈ្លានពានរបស់គេចេញពីទឹកដីប្រទេសបេឡារុស។<ref name="CNN invasion routes">{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=23 មីនា 2022 |agency=CNN |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=23 មីនា 2022 |agency=CNN |date=24 February 2022 |archive-date=23 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live }}</ref> ប្រធានាធិបតីបេឡារុស លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាឆេនកូ]]ក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា កងទ័ពបេឡារុសអាចនឹងចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការឈ្លានពានមួយនេះ ប្រសិនបើមានការចាំបាច់<ref>{{cite web |last1=Rodionov |first1=Maxim |last2=Balmforth |first2=Tom |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |title=Belarusian troops could be used in operation against Ukraine if needed, Lukashenko says |website=Reuters |date=25 February 2022 |access-date=23 មីនា 2022 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020021/https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |url-status=live}}</ref> ហើយមីស៊ីលរបស់រុស្ស៊ីជាច្រើនគ្រាប់ត្រូវបានគេប្រទះឃើញបាញ់ចេញពីដែនដីបេឡារុស។<ref>{{cite news |title=Missiles launched into Ukraine from Belarus |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn:asset:4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |publisher=BBC News |date=27 February 2022 |access-date=23 មីនា 2022 |archive-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302125730/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |url-status=live }}</ref> មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនជាច្រើនបានអះអាងថា ទាហានបេឡារុសបានហោះជំហានឆ្លងចូលដែនដីអ៊ុយក្រែនរួចទៅហើយ។<ref>{{cite web |url=https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ |title=Ukrainian Official Says Belarus Has Joined the War, as Russia Pummels Kharkiv |website=Time |date=1 March 2022 |access-date=22 មីនា 2022 |archive-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202151/https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ |url-status=dead |archivedate=2 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302202151/https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ }}</ref> |group=ស}} *{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} {{Tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|អ៊ុយក្រែន}} }} | commander1 = {{flagdeco|Russia}} [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | commander2 = {{flagdeco|Ukraine}} [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] | strength1 = '''កម្លាំងមុនការឈ្លានពាននៅព្រំដែន'''៖<br />១៦៩,០០០–១៩០,០០០{{refn|group=ស|រាប់បញ្ចូលទាំងកម្លាំងយោធាទូទៅ យោធាប្រតិព័ន្ធ និងកម្លាំងក្រុមបំបែករដ្ឋប្រមាណ ៣៤,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។}}<ref>{{Cite web |title=75 тысяч погибших российских солдат 120 смертей в день – вот цена, которую платит Россия за нападение на соседнюю страну. Новое большое исследование "Медузы" и "Медиазоны" о потерях |url=https://meduza.io/feature/2024/02/24/75-tysyach-pogibshih-rossiyskih-soldat |access-date=17 August 2025 |website=Meduza}}</ref><ref>{{cite news |last=Bengali |first=Shashank |date=18 February 2022 |title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |access-date=23 មីនា 2022 |url-access=limited |archive-date=18 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218063637/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |url-status=live}}</ref><ref name="The Military Balance2021">{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=International Institute for Strategic Studies |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref><br />'''កម្លាំងសរុបមុនការឈ្លានពាន'''៖<br />យោធាទូទៅប្រមាណ ៩០០,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p901">{{cite book |title=The Military Balance 2022 |date=February 2022 |url=https://books.google.com/books?id=vOFeEAAAQBAJ&pg=PA901 |publisher=International Institute for Strategic Studies |isbn=9781000620030 |via=Google Books}}</ref><br />យោធាប្រតិព័ន្ធប្រមាណ ៥៥៤,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p901"/><br />'''ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣'''៖<br />ទាហានសកម្មប្រមាណ ៣០០,០០០+ នាក់នៅអ៊ុយក្រែន<ref name="ISW May 30">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 30, 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-30-2023 |website=Institute for the Study of War |access-date=17 August 2025 |archivedate=31 ឧសភា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230531014846/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-30-2023 |url-status=dead }}</ref><br />'''ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤'''៖<br />ទាហានសកម្មប្រមាណ ៧០០,០០០ នាក់នៅក្នុងតំបន់<ref name="ISW 14 June 2024">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, June 14, 2024 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-14-2024 |website=Institute for the Study of War |access-date=18 August 2025 |archivedate=15 មិថុនា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240615031414/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-14-2024 |url-status=dead }}</ref> | strength2 = '''កម្លាំងសរុបមុនការឈ្លានពាន'''៖<br />យោធាទូទៅប្រមាណ ១៩៦,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p945">{{cite book |title=The Military Balance 2022 |date=February 2022 |url=https://books.google.com/books?id=vOFeEAAAQBAJ&pg=PA945 |publisher=International Institute for Strategic Studies |isbn=9781000620030 |via=Google Books}}</ref><br />យោធាប្រតិព័ន្ធប្រមាណ ១០២,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p945" /><br />'''ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២'''៖<br />ជាង ៧០០,០០០ នាក់<ref>"[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security |date=2021-02-14 }}", The World Factbook, Central Intelligence Agency, 2023-01-18, retrieved 17 August 2025</ref><br />'''ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣'''៖<br /> ជាង ៨០០,០០០ នាក់<ref>{{Cite news |date=17 November 2023 |title=Swimming rivers and faking illness to escape Ukraine's draft |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67120904 |access-date=17 August 2025}}</ref> | casualties3 = ទិន្នន័យមានប្រភព និងបម្រែបម្រួលខុសៗគ្នាច្រើន សូមមើល [[#វិនាសកម្ម|§វិនាសកម្ម]]សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម }} នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]​បាន​បើក​ការ​ឈ្លានពាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំទៅលើប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]] បង្កឱ្យកើតជាសង្គ្រាមដ៏ធំនិងសាហាវឃោរឃៅបំផុតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាំងពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] មក។ ការឈ្លានពាននេះគឺបានវិវត្តចេញពី[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ជម្លោះសង្គ្រាមព្រំដែន]]រវាងប្រទេសទាំងពីរដែលបានផ្ទុះឡើងដំបូងតាំងពីឆ្នាំ២០១៤ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite book |last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-4985-2 |page=34}}</ref>{{sfn|Ramani|2023|p=74}}{{sfn|D'Anieri|2023|p=i; 98}} ប្រតិបត្តិការឈ្លានពានមួយនេះបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ម៉ឺនរាប់សែននាក់របួសនិងបាត់បង់ជីវិត ក្នុងនោះមានទាំងយោធានិងស៊ីវិល។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ នេះ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានកំពុងកាន់កាប់ទឹកអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២០%។ ចំពោះប្រជាជនអ៊ុយក្រែនសរុប ៤១ លាននាក់ មាន ៨ លាននាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ទីចាកចេញពីប្រទេសរបស់ពួកគេ បើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២–២០២៣|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធំបំផុតចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនខែមុនពេលឈ្លានពាន ទាហានរុស្ស៊ីបាន[[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|ប្រមូលផ្តុំគ្នានៅជុំវិញព្រំដែនប្រទេសអ៊ុយក្រែន]] ប៉ុន្តែមន្ត្រីរុស្ស៊ីបានចេញបដិសេធ និងច្រានចោលរាល់នូវផែនការវាយប្រហារដែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានប្រកាសផ្តើម "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋបំបែកខ្លួននៅអ៊ុយក្រែនពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|សាធារណរដ្ឋដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]នៃ[[ជម្លោះនៅដុនបាស|តំបន់ដុនបាស]]។ ពូទីន​បាន​និយាយ​ថា គោល​ដៅ​នៃប្រតិបត្តិការនេះគឺ​ដើម្បីធ្វើ"វិយោធកម្ម" និង"វិណាស៊ីកម្ម"នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោកបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវមហិច្ឆតារុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន ប្រឆាំងនឹងអធិបតេយ្យភាពរបស់អ៊ុយក្រែន និងបានអះអាងមិនពិតថា អ៊ុយក្រែនត្រូវបានកំពុងគ្រប់គ្រងដោយក្រុមនិយមណាស៊ីដែលកំពុងតែធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើជនជាតិភាគតិចរុស្ស៊ី។ ប៉ុន្មាននាទីក្រោយពីការប្រកាសផ្តើមប្រតិបត្តិការពិសេសនោះ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសនិងផ្លូវគោកក៏បានចាប់ផ្តើមពីទិសខាងជើង ចេញពីប្រទេស[[បេឡារុស]]តម្រង់ឆ្ពោះទៅរដ្ឋធានី[[កៀវ]] និងតាមទិសផ្សេងៗទៀតរួមមាន៖ ទិសឦសានឆ្ពោះទៅទីក្រុង[[ខាគីវ]] ទិសខាងត្បូងផ្តើមចេញពីតំបន់[[គ្រីមៀ]] និងទិសអាគ្នេយ៍ចេញពីតំបន់[[ដុនបាស]]។ ជាការឆ្លើយតបទៅរុស្ស៊ីវិញ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានអនុម័តច្បាប់អាជ្ញាសឹក និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចល័តទ័ពទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីការពារប្រទេសរបស់ខ្លួន។ ទាហានរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីសមរភូមិភាគខាងជើងនៅអំឡុងខែមេសា។ ចំណែកនៅឯជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងអាគ្នេយ៍វិញ រុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមយកបានទីក្រុង[[ខឺសុន]]ក្នុងខែមីនា និងទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]នៅខែឧសភា។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានប្រកាសផ្តើម[[សមរភូមិដុនបាស (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)|សមរភូមិដុនបាស]]សារជាថ្មីឡើងវិញ។ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមូលដ្ឋានយោធា និងស៊ីវិលដែលសុទ្ធសឹងតែមានទីតាំងនៅឆ្ងាយពីជួរប្រយុទ្ធ រួមទាំងបណ្តាញថាមពលរបស់អ៊ុយក្រែនពេញមួយសិសិររដូវ។ នៅចុងឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសវាយបកទៅវិញតាមជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងខាងកើត។ មិនយូរប៉ុន្មាន រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសកាត់ផ្ដាច់តំបន់ដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ចំនួនបួនមកបញ្ចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ីដោយខុសច្បាប់។<ref>{{Cite news|first1=Joshua|last1=Berlinger|first2=Anna|last2=Chernova|first3=Tim|last3=Lister|date=30 September 2022|title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law|url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=14 មេសា 2023|work=CNN}}</ref><ref>{{cite web|last=Speri|first=Alice|date=8 October 2022|title=Will Putin Face Prosecution for the Crime of Aggression in Ukraine?|url=https://theintercept.com/2022/10/08/russia-putin-ukraine-war-crimes-accountability/ |access-date=14 មេសា 2023|website=The Intercept}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា អ៊ុយក្រែនបានវាយយកទីក្រុងខឺសុនបានមកវិញ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ រុស្ស៊ីបានត្រៀមទាហានជិត ២០០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀតសម្រាប់យុទ្ធនាការវាយប្រហារជាថ្មីសម្ដៅទៅរកទីក្រុង[[បាក់មុត]]។<ref name=":2">{{Cite news|last1=Schwirtz|first1=Michael|last2=Addario|first2=Lynsey|date=6 February 2023|title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=14 មេសា 2023|issn=0362-4331}}</ref> សកម្មភាព​ឈ្លានពាន​របស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​បាន​ទទួលរងនូវ[[ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​|ការ​ថ្កោលទោស​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីសហគមន៍អន្តរជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Bellinger III|first=John B.|date=28 February 2022|title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law|url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=14 មេសា 2023|website=Council on Foreign Relations}}</ref> [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តលើ[[សេចក្ដីសម្រេច ES-១១/១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សេចក្ដីសម្រេច ES-១១/១]] ដោយថ្កោលទោសលើការឈ្លានពាន និងបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានរបស់ខ្លួនដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]បានបញ្ជាឱ្យរុស្ស៊ីផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ខណៈដែល[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]បានដកប្រទេសរុស្ស៊ីចេញពីអង្គការរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសរុស្ស៊ី និងរួមទាំងបេឡារុស ហើយបានរួមគ្នាបញ្ជូនជំនួយមនុស្សធម៌ និងយោធាដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ បាតុកម្មប្រឆាំងរុស្ស៊ីបានកើតឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក រីឯនៅក្នុងប្រទេស​រុស្ស៊ីវិញ បាតុករ​ប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមគឺនឹងត្រូវ​​ចាប់​ខ្លួនដាក់ពន្ធនាគារ ហើយសារព័ត៌មានផ្សេងៗត្រូវបានអាជ្ញាធរពិរុទ្ធមើលយ៉ាងតឹងរឹង។ ជាលទ្ធផលនៃការឈ្លានពាននេះ ក្រុមហ៊ុនបរទេសជាង ១,០០០ បានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស។ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] (ICC) បានបើកការស៊ើបអង្កេតលើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ]] [[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] [[ការចាប់ពង្រត់កុមារ]] និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ក្នុងអំឡុងការឈ្លានពាន<ref>{{Cite news|last=Allegretti|first=Aubrey|date=3 March 2022|title=ICC launches war crimes investigation over Russian invasion of Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/03/icc-launches-war-crimes-investigation-russia-invasion-ukraine |access-date=14 មេសា 2023|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine|url=https://www.icc-cpi.int/ukraine |access-date=14 មេសា 2023|website=[[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]}}</ref> ហើយនៅខែ​មីនា ឆ្នាំ​២០២៣ ICC បានចេញ​ដីកា​ចាប់​ខ្លួន​លោកពូទីន​។<ref>{{Cite news|date=17 March 2023|title=International Criminal Court Issues Arrest Warrant for Putin Over Ukraine War Crimes|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-17/urgent-icc-issues-arrest-warrant-for-putin-over-ukraine-war-crimes |access-date=14 មេសា 2023}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} [[File:Euromaidan 01.JPG|thumb|បាតុករនៅរដ្ឋធានី[[កៀវ]]ក្នុងអំឡុងបាតុកម្ម[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]], វិច្ឆិកា ២០១៣]] បន្ទាប់ពី[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|ការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលទើបតែទទួលបានឯករាជ្យថ្មីៗ និងរុស្ស៊ីបានបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ៊ុយក្រែនបានយល់ព្រមចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការមិនរីកសាយភាយនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ហើយបានដោះកម្ទេចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងប៉ុន្មានដែលបន្សល់ទុកពីអតីតសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web|last=Budjeryn |first=Mariana |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |access-date=25 មីនា 2022}}</ref> ជាការតបស្នងវិញ រុស្ស៊ី សហរាជាណាចក្រ និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានយល់ព្រមគោរពនូវបូរណភាពទឹកដី និងឯករាជ្យភាពនយោបាយរបស់អ៊ុយក្រែន តាមរយៈ[[អនុស្សារណៈស្តីពីការធានាសន្តិសុខនៅអ៊ុយក្រែន|អនុស្សរណៈនៃការធានាសន្តិសុខ]]នៅឯទីក្រុង[[ប៊ុយដាប៉ែស]]។<ref>{{cite news|last=Vasylenko |first=Volodymyr |date=15 December 2009 |url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |title=On assurances without guarantees in a 'shelved document' |newspaper=The Day |access-date=25 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Harahan |first=Joseph P. |year=2014 |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2022 |access-date=25 មីនា 2022 |website=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H |archivedate=2022-02-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសហត្ថលេខីទាំងប៉ុន្មាននៃ[[ធម្មនុញ្ញដើម្បីសន្តិសុខអឺរ៉ុប]] ដោយបាន"បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិរបស់រដ្ឋចូលរួមនីមួយៗ និងសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធសន្តិសុខរបស់ពួកគេ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាពផងដែរ"។<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=https://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=25 មីនា 2022 |archive-date=1 មិថុនា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត អតីតប្រទេស[[ប្លុកខាងកើត|ប្លុកបូព៌ា]]ជាច្រើនបានចូលរួមជាមួយអង្គការ[[ណាតូ]] ព្រោះដោយសារការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ដែលមានប្រទេសរុស្ស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធដូចជា៖ [[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣]] [[សង្រ្គាមនៅអាប់កាស៊ី]] (១៩៩២–១៩៩៣) និង[[សង្រ្គាមឆេឆិនលើកទី១]] (១៩៩៤–១៩៩៦) ជាដើម។<ref>{{cite web |last=Hall |first=Gavin E. L. |title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east |url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |website=The Conversation |access-date=25 មីនា 2022 |date=14 February 2022}}</ref> មេដឹកនាំរុស្ស៊ីជាច្រើនបានអះអាងថា មហាអំណាចលោកខាងលិចបានសន្យានឹងរុស្ស៊ីថាសម្ព័ន្ធណាតូនឹងមិនពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមកទិសខាងកើតនោះឡើយ ប៉ុន្តែអំណះអំណាងនេះត្រូវបានគេជំទាស់ និងច្រានចោលទៅវិញ។<ref name="Wiegrefe 2022" /><ref>{{Cite news|last=Baker|first=Peter|date=9 January 2022|title=In Ukraine Conflict, Putin Relies on a Promise That Ultimately Wasn't|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/01/09/us/politics/russia-ukraine-james-baker.html|issn=0362-4331}}</ref> នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០០៨]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយការែស ប្រទេសអ៊ុយក្រែន និង[[ចចជី]]បានស្នើសុំសិទ្ធិចូលរួមជាសមាជិកអង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|title=Ukraine-Georgia NATO membership a 'direct threat to Russia'|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2008-04-05/ukraine-georgia-nato-membership-a-direct-threat-to/2393800|last=Bevan|first=Scott|date=5 April 2008}}</ref> យោបល់ឆ្លើយតបរបស់សមាជិកផ្លូវការណាតូនីមួយៗមានលក្ខណៈចម្រុះដោយបណ្តារដ្ឋនៅអឺរ៉ុបខាងលិចបានសម្តែងនូវសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ​ជុំវិញការចេញ​ប្រឆាំង​របស់​រុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last=Brown |first=Colin |title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine |work=The Independent |date=3 April 2008 |page=24 }}</ref> ទីបំផុត ណាតូបានបដិសេធមិនផ្តល់សមាជិកភាពដល់អ៊ុយក្រែន និងចចជី ប៉ុន្តែពួកគេបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយយល់ព្រមថា"ប្រទេសទាំងពីរគង់តែក្លាយជាសមាជិកអង្គការណាតូនៅថ្ងៃណាមួយ"។ លោកពូទីនបានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការដេញថ្លៃសមាជិកភាពណាតូរបស់រដ្ឋទាំងពីរ<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=President tells summit he wants security and friendship |work=The Times |date=5 April 2008 |page=46}}</ref> ហើយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ីលោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូហ្វ]]បាននិយាយថា រុស្ស៊ីនឹងធ្វើអ្វីគ្រប់យ៉ាងដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រទេសទាំងពីរពីការចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|title=Russia army vows steps if Georgia and Ukraine join NATO|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-nato-steps/russia-army-vows-steps-if-georgia-and-ukraine-join-nato-idUSL1143027920080411|date=11 April 2008|location=Moscow |editor-last=Dick |editor-first=Charles}}</ref> [[File:Map of Ukraine with Cities.png|thumb|ផែនទីប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្រោយតំបន់[[គ្រីមៀ]] (ត្បូង) ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី និងរដ្ឋផ្ដាច់ខ្លួនគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីនៅតំបន់[[ដុនបាស]] (កើត)។]] នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]បានបដិសេធមិនចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមន៍ជាមួយ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] (EU) ដោយបានប្រើប្រាស់អំណាចនយោបាយសង្កត់លើ[[វែរឃូវណារ៉ាដា|សភាជាតិ]] រួចបានបង្វែរខ្លួនមកជ្រើសរើសពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយ[[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]]ដែលដឹកនាំដោយរុស្ស៊ីវិញ។ សារព័ត៌មានមួយចំនួនបានចុះផ្សាយអំពីសម្ពាធដែលរុស្ស៊ីបានដាក់មកលើអ៊ុយក្រែនដែលបង្ខំឱ្យប្រមុខដឹកនាំអ៊ុយក្រែនបដិសេធនូវកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book |editor-last1=Dinan |editor-first1=Desmond |editor-last2=Nugent |editor-first2=Neil |title=The European Union in Crisis |publisherPalgrave Macmillan |pages=3, 274}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានបង្កឱ្យមានរលកបាតុកម្មគាំទ្រសហភាពអឺរ៉ុបដែលគេនិយមហៅថា [[អឺរ៉ូម៉ីដាន]] (Euromaidan) ហើយជាលទ្ធផល លោកយ៉ានូកូវិចត្រូវបានផ្តួលទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ហើយចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ីក៏បានផ្ទុះឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៅតំបន់ប៉ែកខាងកើត និងត្បូងនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ ទាហានរុស្ស៊ីដែលមិនមានសញ្ញាសម្គាល់ពីសាមីខ្លួនបានឆក់យកឱកាសនេះចូលកាន់កាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ ហើយថែមទាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់សភាប្រចាំតំបន់គ្រីមៀទៀតផង។ នៅអំឡុងខែមីនា រុស្ស៊ីបានរៀបចំ[[ប្រជាមតិស្ថានការណ៍គ្រីមៀឆ្នាំ២០១៤|ប្រជាមតិមួយ]] និងបានកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀបញ្ចូលជាកម្មសិទ្ធិទឹកដីរបស់ខ្លួន។ មួយខែក្រោយមកគឺនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ [[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងនៅតំបន់ដុនបាស]] ហើយរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនចំនួនពីរក៏បានលេចជារូបរាងឡើង (គាំទ្រដោយប្រទេសរុស្ស៊ី)<ref>{{Cite news|last1=Charap|first1=Samuel|last2=Boston|first2=Scott|date=21 January 2022|title=U.S. Military Aid to Ukraine: A Silver Bullet?|publisher=RAND Corporation|url=https://www.rand.org/blog/2022/01/us-military-aid-to-ukraine-a-silver-bullet.html}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Walker|first1=Shaun|last2=Grytsenko|first2=Oksana|last3=Ragozin|first3=Leonid|date=3 September 2014|title=Russian soldier: 'You're better clueless because the truth is horrible'|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |archive-date=1 មីនា 2022|issn=1756-3224|oclc=60623878}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 October 2014|title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 មីនា 2022}}</ref> ពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]។<ref>{{Cite news|last1=Grytsenko|first1=Oksana|last2=Vlasova|first2=Anastasia|date=12 April 2014|title=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid|work=Kyiv Post|publisher=Businessgroup LLC|location=Luhansk|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/https://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |archive-date=12 មេសា 2014}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|last=Ragozin|first=Leonid|date=16 March 2019|title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230534/https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation/ |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ]]ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ និងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ គឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នា ប៉ុន្តែបទឈប់បាញ់មិនដែលត្រូវបានចុះជាផ្លូវការឡើយ។<ref>{{Cite news|date=29 July 2020|title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 មីនា 2022}}</ref> សមាជិក[[ទម្រង់ន័រម៉ង់ឌី]]៖ ប្រទេស[[បារាំង]] [[អាល្លឺម៉ង់]] និង​[[អ៊ុយក្រែន]]បានមើល​ឃើញ​កិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងមីនស្កឹ ជា​កិច្ចព្រមព្រៀងតែ​រវាង​រុស្ស៊ី និង​អ៊ុយក្រែនប៉ុណ្ណោះ ខណៈ​រុស្ស៊ី​ទទូច​ថា អ៊ុយក្រែន​គួរ​តែចរចា​ដោយ​ផ្ទាល់​ជាមួយ​រដ្ឋ​បំបែក​ខ្លួន​ទាំងពីរនោះ។<ref>{{Cite news|date=9 November 2021|title=France says Russia refused to hold ministerial meeting on Ukraine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/france-says-russia-refused-hold-normandy-format-meeting-ukraine-2021-11-09/ |access-date=26 មេសា 2023}}</ref><ref>{{cite web|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219001954/https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-date=19 កុម្ភៈ 2022 |access-date=26 មេសា 2023|website=[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]]}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបដិសេធមិនព្រមធ្វើកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់ជាមួយហ្សេឡេនស្គី ហើយរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានចេញគាំទ្រនូវអត្ថបទមួយរបស់អតីតប្រធានាធិបតីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ជាសាធារណៈ ដែលក្នុងនោះវាបានប្រកែកថា រាល់ដំណោះស្រាយរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺគ្មានអត្ថន័យអ្វីឡើយ ខណៈដែលអ៊ុយក្រែននៅតែបន្តដើរតួជា"រដ្ឋចំណុះ"របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite web |date=11 October 2021 |title=Russia Shouldn't Negotiate With 'Vassal' Ukraine, Ex-President Medvedev Says |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263 |access-date=26 មីនា 2022 |website=The Moscow Times}}</ref> ការកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀធ្វើជាកម្មសិទ្ធិទឹកដីរបស់ខ្លួនបាននាំឱ្យមានរលកថ្មីនៃជាតិនិយមរុស្ស៊ី ដោយ[[រុស្ស៊ីនិយម|ចលនាចក្រពត្តិនិយមរុស្ស៊ីថ្មី]]ភាគច្រើនប្រាថ្នាចង់កាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនបន្ថែមទៀត ដូចជាផែនការ[[ណូវ៉ូរ៉ូស៊ីយ៉ា]]ជាដើម។<ref>{{Cite news|last=Michael|first=Casey|date=19 June 2015|title=Pew Survey: Irredentism Alive and Well in Russia|publisher=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2015/06/pew-survey-irredentism-alive-and-well-in-russia/}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបោះពុម្ពអត្ថបទមួយដែលមានចំណងជើងថា "ស្តីពីការរួបរួមជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន" ដោយបញ្ជាក់ជាថ្មីថាជនជាតិរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺជា"ជនជាតិតែមួយ"។<ref>{{cite web|last=Putin|first=Vladimir |author-link=Vladimir Putin|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=27 មេសា 2023|website=The Kremlin|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី]]}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនបានកត់សម្គាល់ថា ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីមានទស្សនៈបំប្លែងចំពោះអ៊ុយក្រែនសម័យទំនើប ក៏ដូចជាប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|last=Roth|first=Andrew|date=7 December 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbor|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 ធ្នូ 2021 |access-date=27 មេសា 2023|website=The Guardian |publication-place=Moscow}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson|first1=Peter|last2=Haring|first2=Melinda|last3=Lubkivsky|first3=Danylo|last4=Motyl|first4=Alexander|last5=Whitmore|first5=Brian|last6=Goncharenko|first6=Oleksiy|last7=Fedchenko|first7=Yevhen|last8=Bonner|first8=Brian|last9=Kuzio|first9=Taras|date=15 July 2021|title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 កក្កដា 2021 |access-date=27 មេសា 2023|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|last=Wilson|first=Andrew|date=23 December 2021|title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims?|url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/ |archive-date=24 មករា 2022 |access-date=27 មេសា 2023|publisher=Royal United Services Institute}}</ref> ==វិបត្តិមុនការឈ្លានពាន== {{See|វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២}} ==ព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាន== ការឈ្លានពាននេះបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ។ វាគឺជាការវាយប្រហារដ៏ធំបំផុតមកលើប្រទេសមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងក៏ជាសង្គ្រាមពេញលេញលើកដំបូងនៅក្នុងទ្វីបនេះផងដែរចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មក។ រុស្ស៊ីបានបើកការវាយតាមរយៈកម្លាំងថ្មើរជើងនិងដែនអាកាសដំណាលៗគ្នា<ref name="CriticalThreats" /><ref name="ISW 4MAR" /> ខណៈមីស៊ីលនិងគ្រាប់ផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ត្រូវបានបាញ់បំផ្លោងចូលទៅទូទាំងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |last=Sheftalovich |first=Zoya |date=24 February 2022 |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=18 August 2025 |website=Politico}}</ref> ជាក់ស្តែង កងពលថ្មើរជើង និងកងកម្លាំងរថក្រោះបានផ្តើមការវាយលុកពីបួនទិសរួមមាន៖ ទិសខាងជើង (សម្រុកទៅទីក្រុងកៀវ) ទិសខាងត្បូង (ចេញពីឧបទ្វីបគ្រីមៀ) ទិសអាគ្នេយ៍ (ចេញពីដែនដីលូហ្កានស្ក៍ និងដុនបាស) និងទិសខាងកើត។<ref name="auto3">{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/ |title=Ukraine rejects Russian demand to surrender port city of Mariupol in exchange for safe passage |publisher=CBS News |date=20 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref><ref name="auto5">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=21 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref> យុទ្ធនាការ​ទម្លាក់​គ្រាប់​មីស៊ីល​ដ៏ធំ​ត្រូវ​បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយរុស្ស៊ីបានបាញ់​មីស៊ីល​រាប់​សិប​គ្រាប់ចូល​ទូទាំង​ប្រទេស​អ៊ុយក្រែន​រហូត​ដល់​ភាគ​ខាងលិចក្នុង​ទីក្រុងល្វីវទៀតផង។<ref name="auto4">{{cite news |last=Dutton |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Russian Military Base Blown Up as Ukraine Fights Back |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/russian-military-base-blown-ukraine-fights-back-1682558 |url-status=live |access-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225075915/https://www.newsweek.com/russian-military-base-blown-ukraine-fights-back-1682558 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref name="auto2">{{cite news |date=25 February 2022 |title=Ukrainian Armed Forces attacked Millerovo with Tochka-U |work=Rostov Gazeta |url=https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |url-status=live |access-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225073113/https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើងសម្ដៅទៅទីក្រុងកៀវ ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យដកថយរួចបង្វែរមកប្រយុទ្ធនៅដុនបាសវិញ ដើម្បីពង្រឹងការឈ្លានពានជាថ្មីនៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ កម្លាំងរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគឦសានក៏ត្រូវបានដកចេញ និងផ្លាស់ទីមកសមរភូមិនៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសអ៊ុយក្រែនដូចគ្នា។<ref name="TR" /><ref name="news.yahoo.com">{{Cite news |last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=22 August 2025}}</ref> ឈានដល់ថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា គណៈប្រតិភូមកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួន ៤០ ប្រទេសបានមកជួបប្រជុំគ្នានៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសរ៉ាំស្តែន]]ក្នុងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដើម្បីពិភាក្សាអំពីការបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពសម្រាប់ផ្តល់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ច បន្ថែមពីលើជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធា និងថវិកាទុកកសាងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្រោយចប់សង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Ramstein Air Base, Germany |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=22 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ការពឹងផ្អែករបស់អ៊ុយក្រែនលើជំនួយផ្គត់ផ្គង់ដោយលោកខាងលិចបានធ្វើឱ្យប្រសិទ្ធភាពប្រតិបត្តិការយោធាពួកគេមានកំណត់ ខណៈដែលប្រទេសជំនួយបានកើតការបារម្ភខ្លាចថាអ៊ុយក្រែននឹងប្រើប្រាស់គ្រឿងសព្វាវុធដែលផលិតដោយលោកខាងលិចទៅវាយប្រហារគោលដៅស្ថិតនៅខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name="Sabbagh">{{Cite news |last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> បណ្ឌិតនិងអ្នកជំនាញផ្សេងៗបានសម្ដែងនូវមតិខុសៗគ្នាជុំវិញអនាគតនៃសង្គ្រាមនេះ ដោយអ្នក​ខ្លះគិតថា​អ៊ុយក្រែន​គួរយកទឹកដី​ទៅដោះដូរ​សន្តិភាពជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news |last1=Champion |first1=Marc |last2=Kudrytski |first2=Aliaksandr |date=28 May 2022 |title=Russian Wins in Eastern Ukraine Spark Debate Over Course of War |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-27/russian-wins-in-eastern-ukraine-spark-debate-over-course-of-war |work=Bloomberg}} * {{Cite news |last=Luxmoore |first=Matthew |date=26 May 2022 |title=Ukraine Slams Idea of Swapping Land for Peace |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-slams-idea-of-exchanging-land-for-peace-11653558912 |access-date=22 August 2025 |issn=0099-9660}}</ref> តែអ្នកខ្លះវិញគិតថាអ៊ុយក្រែនអាចបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីតទៀតថាព្រោះថារុស្ស៊ីបាននិងកំពុងបាត់បង់ធនធានច្រើនស្រាប់ទៅហើយដោយសារសង្គ្រាមនេះ ពោលរុស្ស៊ីអាចចុះខ្សោយនាពេលខាងមុខ។<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=30 May 2022 |title=War in Ukraine, Day 96 Update: Russia's Military Losses are 'Unsustainable' |url=https://www.19fortyfive.com/2022/05/war-in-ukraine-day-96-update-russias-military-losses-are-unsustainable/ |website=19fortyfive.com}}</ref> ===ការឈ្លានពានដំបូង=== ====ជួរប្រយុទ្ធខាងជើង==== {{Main|ការវាយប្រហារនៅកៀវ (២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|upright=2.1|ការវិវត្តនៃសង្គ្រាមឈ្លានពានក្នុងទឹកដីអ៊ុយក្រែន (២៤ កុម្ភៈ ដល់ ២៤ មីនា)]] ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីដណ្តើមកាន់កាប់រដ្ឋធានីកៀវ រុស្ស៊ីបានលើកទ័ពឈ្លានពានចេញពីប្រទេសបេឡារុសតាមច្រាំងខាងលិចនៃ[[ទន្លេឌីណេព័រ]] ដោយមានគោលដៅជាក់ស្តែងគឺឡោមព័ទ្ធរដ្ឋធានីរបស់អ៊ុយក្រែនពីទិសខាងលិច។<ref name="wapo20220320">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |first1=Liz |last1=Sly |first2=Dan |last2=Lamothe |newspaper=The Washington Post |date=20 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}} * {{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=27 February 2022 |title=At Vasylkiv, Ukrainians Repel Russia's Paratroopers and Commandos in Frantic Night Battle |url=https://www.19fortyfive.com/2022/02/at-vasylkiv-ukrainians-repel-russias-paratroopers-and-commandos-in-frantic-night-battle/ |access-date=18 August 2025 |website=19FortyFive}} * {{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/03/21/ukraine-is-winning-war-russia-offensive-putin/ |title=Opinion: Against all odds, Ukrainians are winning. Russia's initial offensive has failed. |first=Max |last=Boot |newspaper=The Washington Post |date=21 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/opinion/2022/03/22/russian-army-has-run-time/ |title=The Russian army has run out of time |first=Richard |last=Kemp |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយកម្លាំងវាយប្រហារចំនួនពីរនៅតាមបណ្តោយច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រ៖ ខាងលិចនៅទីក្រុង[[ឈើហ៊ីនីវ]] និងភាគខាងកើតនៅក្រុង[[ស៊ូមី]]។<ref name="ISW 4MAR">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 4 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-4 |last1=Kagan |first1=Frederick |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |website=Institute for the Study of War |access-date=27 មីនា 2022 |date=4 March 2022}}</ref><ref name="CriticalThreats">{{cite news |last1=Kagan |first1=Frederick |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 4 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-march-4 |access-date=27 មីនា 2022 |work=CriticalThreats |date=5 March 2022}}</ref> កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចូលទៅដល់[[អូប្លាសឈើនីហ៊ីវ]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ហើយបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋបាលនៃអូប្លាសនោះបន្ទាប់ពី[[ការឡោមព័ទ្ធឈើនីហ៊ីវ|ប្រយុទ្ធគ្នាអស់បួនថ្ងៃ]]។<ref>{{cite news |last=Ward |first=Alexander |date=25 February 2022 |title='Almost not possible' for Ukraine to win without West's help, Ukraine official says |work=Politico |url=https://politi.co/3LWSyC5 |url-status=live |access-date=28 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226175146/https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2022/02/25/almost-not-possible-for-ukraine-to-win-00011969 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Ukraine war news from February 25: Kyiv suburbs breached, Russian forces face resistance, Zelensky warns Russia will 'storm' capital |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/93554a7e-f974-49fc-85ba-c111d253b002 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=28 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226151541/https://www.ft.com/content/93554a7e-f974-49fc-85ba-c111d253b002 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022}}</ref> ដោយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏បានចូលដល់ជាយរដ្ឋធានីកៀវភាគខាងកើត ពោលគឺក្រុងប្រូវ៉ារី នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា។<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> [[File:50 днів активного спротиву окупанту 02.jpg|right|thumb|សំណល់យន្តហោះ ''Antonov An-២២៥ Mriya'' ដែលត្រូវជាយន្តហោះមានទំហំធំបំផុតលើលោក ត្រូវបានរងការខូចខាតជាដំណំកំឡុង[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានអាន់តូណូហ្វ]]]] គិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាមានប្រវែង ៦៤ គីឡូម៉ែត្រ ត្រូវបានជាប់គាំងខណៈពេលធ្វើដំណើរការឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងកៀវ។<ref>{{cite news |last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |access-date=27 មីនា 2022 |issn=0190-8286}}</ref> កម្លាំងរុស្ស៊ីដែលមានគោលដៅដណ្តើមទីក្រុងឈើនីហ៊ីវក៏ត្រូវជាប់គាំងផងដែរ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យពួកគេសម្រេចចិត្តយាមឡោមព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងនោះ។ នៅឯភាគពាយព្យ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តរុលទៅមុខដោយបានកាន់កាប់ក្រុងប៊ូតឆា [[ហូស្តូមឹល]] និង[[វ័រហ្សែល]]ក្នុងដំណើរឆ្ពោះទៅរករដ្ឋធានីកៀវ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ ខែមីនា។<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |title='A family died... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |first1=Tim |last1=Lister |first2=Josh |last2=Pennington |first3=Luke |last3=McGee |first4=Radina |last4=Gigova |publisher=CNN |date=7 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |date=7 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022 |archive-date=9 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309001159/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |url-status=dead }}</ref> ដល់ថ្ងៃទី១១ ខែមីនា វាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា ហ្វូងរថយន្តដ៏វែងនោះបានបំបែកទៅទីតាំងខុសៗគ្នា ដោយខ្លះបានចតនៅក្រោមម្លប់ដើមឈើដើម្បីគេចខ្លួនពីការចាប់យករូបភាពពីផ្កាយរណប។ គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនក៏ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Murphy |first=Paul |title=Stalled 40-mile-long Russian convoy near Kyiv now largely dispersed, satellite images show |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-11-22/h_1b9599f9b4bf3b17110242404180ffec |access-date=6 មេសា 2022 |publisher=CNN |date=11 March 2022 |archive-date=13 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313042127/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-11-22/h_1b9599f9b4bf3b17110242404180ffec |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវាយតបវិញដើម្បីទប់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលត្រៀមនឹងចូលទីក្រុងកៀវតាមទិសដៅផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |first1=Alan |last1=Cullison |first2=Isabel |last2=Coles |first3=Yaroslav |last3=Trofimov |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |access-date=6 មេសា 2022 |archive-date=16 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live }}</ref> ដោយមិនអាចទទួលបានជ័យជំនះភ្លាមៗនៅក្នុងប្រតិបត្តិការកៀវ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏សម្រេចផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្រ្ត ហើយចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់អាវុធប្រឈម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកមិនរើសមុខ និងសង្គ្រាមឡោមព័ទ្ធ។<ref>{{cite news |first1=Michael R. |last1=Gordon |first2=Alex |last2=Leary |title=WSJ News Exclusive {{!}} Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |work=The Wall Street Journal |date=21 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/putins-nuclear-move-could-make-situation-much-much-more-dangerous-us-official-2022-02-27/ |title=Russian forces appear to shift to siege warfare in Ukraine- U.S. official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=Reuters |date=27 February 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា សកម្មភាពវាយតបរបស់អ៊ុយក្រែននៅក្នុងទីក្រុងកៀវបានផ្តល់លទ្ធផលផ្លែផ្កាច្រើនលើសពីអ្វីដែលខ្លួនបានស្មាន់ បន្ទាប់ពីពួកគេបានដណ្តើមបានទីក្រុង និងតំបន់តូចៗនៅភាគខាងកើត និងលិចនៃទីក្រុងកៀវមកវិញ។<ref name="Guardian220325">{{cite news |first1=Joanna |last1=Walters |first2=Jem |last2=Bartholomew |first3=Martin |last3=Belam |first4=Samantha |last4=Lock |date=25 March 2022 |title=Russia-Ukraine war latest: Ukraine takes back towns east of Kyiv; hopes of Mariupol humanitarian corridor grow – live |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/25/ukraine-war-latest-news-sanctions-a-little-late-zelenskiy-tells-european-council-biden-to-visit-poland-live |access-date=6 មេសា 2022 |issn=0261-3077}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីជាច្រើនបានដកថយចេញពីភាគខាងជើងនៃទីក្រុងកៀវខណៈកំពុងរងការវាយប្រហារច្រើនឡើងៗពីយោធាអ៊ុយក្រែន ហើយនៅចុងខែមីនា កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់ក្រុងប៊ូតឆាបានដកថយចេញទាំងស្រុងទៅភាគខាងជើង។ កង​កម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​បាន​ចូល​ក្នុង​ក្រុង​នេះនៅ​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​មេសា។<ref>{{cite web |last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (GRAPHIC IMAGES) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |access-date=6 មេសា 2022 |website=The Kyiv Independent |archive-date=3 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live}}</ref> អ៊ុយក្រែន​បាន​អះអាង​ថាខ្លួន​បាន​ដណ្តើម​កាន់កាប់តំបន់​ទាំង​មូល​ជុំវិញ​រដ្ឋធានី​កៀវដោយក្នុងនោះរួមមានក្រុងអៀរពីន ប៊ូតឆា និងហូស្តូមឹល។ល។ នៅ​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី២ ខែ​មេសា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅប៊ូតឆា|ភស្តុតាង​នៃ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្រ្គាម​]]ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅទីក្រុងប៊ូតឆា។<ref>{{cite web |title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=6 មេសា 2022 |website=BBC News}}</ref> ====ជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងកើត==== {{Main|ការវាយប្រហារអ៊ុយក្រែនខាងកើត}} [[File:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|លទ្ធផលពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយរុស្ស៊ីនៅជាយក្រុងការគីវ, ១ មីនា]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងរុស្សីបានផ្លាស់ទីចេញពីគ្រីមៀបុកសម្ដៅមកប៉ែកពាយព្យ ដោយបានកាន់កាប់ស្ពានឆ្លងទន្លេឌីណេព័រជាច្រើន<ref>{{Cite news |title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> និងរួមទាំង[[ព្រែកជីកគ្រីមៀខាងជើង]]ទៀតផង។<ref>{{Cite news |last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទីក្រុង[[ខឺសុន]]បានក្លាយជាទីក្រុងសំខាន់ដំបូងរបស់អ៊ុយក្រែនដែលបានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |access-date=31 មីនា 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=3 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់មក កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបន្តដំណើរទៅកាន់ក្រុង[[មិកូឡៃហ្វ]] ហើយបានបើកការវាយលុកព្យាយាមដណ្ដើមទីក្រុងនេះ ប៉ុន្តែត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនរុញច្រានចេញវិញ។<ref>{{cite news |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=31 មីនា 2022 |agency=Ukrinform |date=4 March 2022}}</ref> បន្តបន្ទាប់មកទៀត កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានផ្លាស់ទីខិតមកជិត[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]] និងបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុង[[អេនែរ្ហូដារ]]។<ref>{{cite web |date=3 March 2022 |title=Russian forces attacking Zaporizhzhia nuclear power plant in Ukraine, per multiple reports |url=https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |access-date=30 មីនា 2022 |website=Business Insider Australia |archivedate=4 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220304042146/https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |url-status=dead }}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរសម្ដៅទៅក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]<ref>{{Cite news |title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}} * {{Cite web |last=Richárd |first=Jabronka |date=25 February 2022 |title=(ភាសាហុងគ្រី) Így áll most a háború Ukrajnában: több nagyvárosban harcok dúlnak, megtámadtak egy orosz repülőteret |url=https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226011052/https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=29 មីនា 2022 |website=Ellenszél}}</ref> ហើយមកដល់ថ្ងៃទី២៧ កម្លាំងរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[ប៊ែរដាំនស្ក៍]]។<ref name="unianberdyansk" /><ref>{{cite tweet |author=NEXTA |author-link=Nexta |user=nexta_tv |number=1497605510887100420 |date=26 February 2022 |title=The tanks of the occupiers have circled #Berdyansk and are heading towards #Mariupol. https://t.co/jwsIoORzH0 |access-date=30 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227062037/https://twitter.com/nexta_tv/status/1497605510887100420 |archive-date=27 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="CNN-Berdyansk">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2022/03/24/europe/ukraine-russian-warship-berdyansk-intl/index.html |title=Ukrainians claim to have destroyed large Russian warship in Berdyansk |first1=Tim |last1=Lister |first2=Celine |last2=Alkhaldi |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Gianluca |last4=Mezzofiore |publisher=CNN |date=24 March 2022 |access-date=30 មីនា 2022}}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបានកម្លាំងរុស្ស៊ីឡោមព័ទ្ធទាំងស្រុង ហើយការប្រយុទ្ធគ្នាបានរាលដាលដល់កណ្តាលទីក្រុង ដែលជាហេតុនាំឱ្យកិច្ចប្រឹងប្រែងជម្លៀសជនស៊ីវិលមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួច។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |first1=Daniel |last1=Boffey |first2=Lorenzo |last2=Tondo |newspaper=The Guardian |date=18 March 2022 |access-date=29 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ​រុស្ស៊ីបានទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរក្រុងទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ប៉ុន្តែខាងភាគីអ៊ុយក្រែនបានបដិសេធ។<ref name="auto3" /><ref name="auto5" /> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោកស្រី[[អុលហា ស្តេហ្វានីស៊ីណា]]បាននិយាយថា " ជាង ៨៥ ភាគរយនៃទីក្រុងម៉ារីអ៊ូបូលត្រូវបានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។<ref>{{cite news |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |first=Rachel |last=Scully |work=The Hill |publisher=Nexstar Media Group |date=27 March 2022 |access-date=31 មីនា 2022}}</ref> ជាងនេះទៅទៀតនោះ រុស្ស៊ី​បាន​បដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យឡានក្រុងចំនួន ៥០ គ្រឿងបញ្ជូនដោយ​អង្គការសហប្រជាជាតិចូលជម្លៀស​ជនស៊ីវិលជាប់នៅក្នុងទីក្រុងឡើយ។​<ref>"Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling". BBC News. 3-30-2022. [https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470]</ref> នៅឯដែនដីភាគខាងកើត ទាហានរុស្ស៊ីបានព្យាយាមចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[សមរភូមិខាគីវ (២០២២)|ខាគីវ]] ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងតស៊ូការពារដ៏រឹងមាំរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |last=Losh |first=Jack |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |website=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |access-date=29 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 }}</ref> ទីក្រុង[[អ៊ីហ្សូម]]របស់អ៊ុយក្រែនត្រូវបានកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចូលកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធគ្នាអស់ជាងមួយខែ។<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=The Washington Post |date=7 April 2022 |access-date=18 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/18/russian-human-rights-abuses-took-place-in-izium-ukraine-investigation-finds |title=Militia units commanded by Russia named in Izium abuse investigation |first1=Nick |last1=Hopkins |first2=Jamie |last2=Wilson |first3=Luke |last3=Harding |work=The Guardian |date=18 July 2023 |access-date=18 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានថ្លែងថា ខ្លួនបានត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចដើម្បីបើកប្រតិបត្តិការយោធាដំណាក់កាលទីពីរដោយមានគោលដៅកាន់កាប់ទីក្រុងធំៗនៅភាគខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |work=Yahoo! Finance |date=25 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា បន្ទាប់ពីកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីរដ្ឋធានីកៀវ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមពង្រីកការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើទឹកដីភាគខាងត្បូងប្រទេសអ៊ុយក្រែនតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការវាយប្រហារដែនអាកាសទៅលើទីក្រុងអូដេសា មិកូឡៃហ្វ និងរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា។<ref>{{Cite news |date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times |publisher=SPH Media Trust |agency=Reuters |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=18 August 2025}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 March 2022 |title=Video analysis reveals Russian attack on Ukrainian nuclear plant veered near disaster |publisher=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/03/11/1085427380/ukraine-nuclear-power-plant-zaporizhzhia |access-date=18 August 2025}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ការប្រមូលផ្តុំកងទ័ព និងរថក្រោះរុស្ស៊ីឡើងវិញនៅជុំវិញក្រុងអ៊ីហ្សូម ស្លូវីអានស្កិ៍ និងក្រាម៉ាតរស្កិ៍ បានជំរុញឱ្យមន្ត្រីអ៊ុយក្រែនចេញសេចក្ដីណែនាំឱ្យប្រជាជនដែលរស់នៅជិតព្រំដែនភាគខាងកើតទាំងប៉ុន្មានឱ្យជម្លៀសខ្លួនមកភាគខាងលិចអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់។<ref>{{Cite news |last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=18 August 2025}}</ref> ===ជួរប្រយុទ្ធភាគអាគ្នេយ៍ (៨ មេសា – ៥ កញ្ញា ២០២២)=== {{Main|ខ្សែកាលនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន (៨ មេសា – ២៨ សីហា ២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|upright=1.7|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនពីថ្ងៃទី៧ ខែមេសា រហូតដល់ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២]] ត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ដំណើរឈ្លានពានរបស់កម្លាំងរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគអាគ្នេយ៍ត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបិទខ្ទប់នៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។<ref name="RNZM"/> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមបើកការវាយប្រហារតាមភាគខាងកើតប្រវែង ៤៨០ គីឡូម៉ែត្រ ដែលលាតសន្ធឹងពីទីក្រុងខាគីវទៅដល់ទីក្រុងដូណេតស្ក៍និងលូហ្កានស្ក៍ និងបូករួមទាំងការបាញ់មីស៊ីលស្របៗគ្នាផងដែរចូលសម្ដៅទីក្រុងកៀវនិងល្វីវ។<ref name="nytimes.com">{{Cite news |last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=18 August 2025 }}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ព្រោះតែការនាំចូលបន្ថែមនៃអាវុធកាំភ្លើងធំចូលសមរភូមិ រុស្ស៊ីបានមានប្រៀបខ្លាំងលើអ៊ុយក្រែនជុំវិញគុណភាពនិងចំនួននៃកាំភ្លើងធំ។<ref name="Sabbagh"/> ដោយជាការឆ្លើយតបទៅនឹងពាក្យសម្ដីប្រធានាធិបតីបៃដិនដែលថាអាមេរិកនឹងបញ្ជូនកាំភ្លើងធំទំនើបៗមកឱ្យអ៊ុយក្រែន លោកពូទីនបាននិយាយថា រុស្ស៊ីនឹងពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនដោយវាតទីលើទីប្រជុំជនសំខាន់ៗបន្ថែមទៀតរបស់អ៊ុយក្រែន។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ក្បាលគ្រាប់មីស៊ីលថ្មីៗបានហោះមកបំបុកទីតាំងជាច្រើនផ្សេងៗនៅទីក្រុងកៀវក្រោយពីរុស្ស៊ីបានខកខានបាញ់ប្រហារទីក្រុងនេះអស់ជាច្រើនសប្ដាហ៍។<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |date=6 June 2022 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា លោកឡាហ្វរូហ្វបានប្រកាសថា ការពង្រីកប្រតិបត្តិការយោធាពិសេសរុស្ស៊ីនៅតំបន់ហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា និងខឺសុនគឺជាទង្វើដ៏សមស្របបំផុតបើប្រៀបទៅនឹងជំនួយយោធាពីបរទេសដែលបានបញ្ជូនមកឱ្យអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> កងកម្លាំងជើងគោករុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមកែនទាហានស្ម័គ្រចិត្តពីតំបន់ខ្លួនកំពុងកាន់កាប់នៅក្នុងខែមិថុនា ហើយក៏បង្កើតបានជា[[កងអង្គទ័ពទីបី (រុស្ស៊ី)|កងអង្គទ័ពទីបី]]ថ្មីដោយមានកម្លាំងប្រមាណចាប់ពី ១៦,០០០ ទៅ ៦០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news |date=29 July 2022 |title=Russia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=18 August 2025}}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា អង្គភាពថ្មីថ្មោងនេះក៏ត្រូវបានរុស្ស៊ីបញ្ជូនទៅ[[ប្រតិបត្តិការវាយបកនៅខាគីវ (២០២២)|សមរភូមិខាគីវ]]ចំពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅទីនោះបានកំពុងដកថយ។ បើយោងទៅតាមកាសែតព័ត៌មាន ''Forbes'' បានបញ្ជាក់ថា​ កងអង្គទ័ពទីបីមិនបានជួយកម្លាំងរុស្ស៊ីអ្វីច្រើនណាស់ណានោះទេ ពោលគឺគ្មានប្រសិទ្ធភាពដូចការគ្រោងទុកឡើយ។<ref>{{Cite magazine |last=Axe |first=David |date=15 September 2022 |title=The Russians Spent Months Forming A New Army Corps. It Lasted Days in Ukraine. |url=https://www.msn.com/en-us/money/news/the-russians-spent-months-forming-a-new-army-corps-it-lasted-days-in-ukraine/ar-AA11RjPK |magazine=Forbes |access-date=18 August 2025 |via=MSN }}</ref> ====ការដួលរលំនៃទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល==== {{Main|ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើរោងចក្រផលិតដែកនិងដែកថែបមួយកន្លែងនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល ដែលជាកន្លែងដែលកម្លាំងអ៊ុយក្រែនកំពុងប្រើប្រាស់ដើម្បីការពារបិទកម្លាំងរុស្ស៊ីមិនឱ្យចូលកាន់កាប់ទីក្រុង។<ref>{{Cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Mariupol 'running out of ammunition' |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-mariupol-running-out-of-ammunition |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-mariupol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោកដេនីស ស្មីហាលបាននិយាយថា ទាហានអ៊ុយក្រែនបានប្តេជ្ញាទោះយ៉ាងណាក៏មិនព្រមទទួលឱសានវាទចុះចាញ់ពីរុស្ស៊ី និងប្រយុទ្ធការពារម៉ារីអ៊ូប៉ូលរហូតដល់ទីបញ្ចប់។<ref name="RNZM">{{Cite news |date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> បន្ទាប់ពីបានជួបប្រជុំជាមួយពូទីន និងហ្សេឡេនស្គី អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ លោកហ្គូតេរ៉េសបានថ្លែងនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ថា លោកនឹងព្យាយាមរៀបចំដំណើរជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីរោងចក្រនោះ។<ref>{{Cite news |last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Mariupol 'apocalypse' |work=Reuters |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ទាហានរុស្ស៊ីបានអនុញ្ញាតឱ្យជនស៊ីវិលចាកចេញក្រោមការដឹកនាំរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite news |date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=18 August 2025 }}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានផ្ដើមការវាយប្រហារសារថ្មីលើរោងចក្រនោះ<ref>{{Cite news |date=3 May 2022 |title=Russia shells Mariupol plant with civilians still reported trapped |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> ខណៈជនស៊ីវិលត្រូវបានជម្លៀសចេញអស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា។<ref>{{Cite news |date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Mariupol |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-mariupol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> ក្រោយពីជនស៊ីវិលត្រូវជម្លៀសអស់ រោងចក្រមួយនោះនៅផ្ទុកទាហានអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២,០០០ នាក់ដោយក្នុងនោះមាន ៧០០ នាក់បានរងរបួស។ [[File:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|មន្ទីរពេទ្យកុមារមួយកន្លែងនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលក្រោយរងការទម្លាក់គ្រាប់ពីរុស្ស៊ី]] មេបញ្ជាការទ័ពជាប់នៅរោងចក្រនោះបានទាក់ទងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនឱ្យចរចាជាមួយរុស្ស៊ីដើម្បីបើកច្រកផ្លូវចេញ ដោយពួកគេខ្លាចថាកម្លាំងរុស្ស៊ីនឹងប្រហារជីវិតពួកគេអស់ប្រសិនបើពួកគេសុំចុះចាញ់។<ref>{{Cite news |last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Mariupol |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-mariupol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-mariupol |archive-date=11 May 2025}}</ref> មេបញ្ជាការរងទ័ពជាប់ក្នុងរោងចក្រនោះគឺលោក[[អ៊ីលីយ៉ា សាម៉ូលែនកូ]]បាននិយាយថា "ពួកយើងដូចមនុស្សត្រៀមស្លាប់អញ្ចឹង ដូច្នេះហើយបានជាយើងខិតខំប្រឹងប្រយុទ្ធតបតវិញអស់ពីចិត្តពីថ្លើម"។<ref>{{Cite news |last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Mariupol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/mariupol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=18 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា ការិយាល័យអគ្គសេនាធិការអ៊ុយក្រែនបានប្រកាសថា ទ័ពនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលនោះបាន "បំពេញបេសកកម្មប្រយុទ្ធរបស់គេហើយ" ហើយនិងកំពុងចាប់ផ្តើមជម្លៀសចេញ។ ទាហានចំនួន ២៦៤ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅពន្ធនាគារអូលេនីវកាក្រោមរុស្ស៊ី ខណៈដែល ៥៣ នាក់ដែលរងរបួសធ្ងន់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យនៅក្រុងណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍ ដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ីដូចគ្នា។<ref name="nytimes16">{{Cite news |last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Mariupol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html |archive-url=https://archive.today/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=18 August 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Harrison |first1=Virginia |last2=agencies |name-list-style=and |date=17 May 2022 |title=Hundreds of Ukrainian troops evacuated from Mariupol steelworks after 82-day assault: Blow for Ukraine as removal of soldiers, many wounded, suggests city that became symbol of resistance has fallen into Russian hands |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/16/hundreds-of-ukrainian-troops-evacuated-from-azovstal-steelworks-after-82-day-assault |access-date=18 August 2025 |work=The Guardian }}</ref> ក្រោយការជម្លៀសទាហានអ៊ុយក្រែនទាំងប៉ុន្មានចេញអស់ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនិងដូណេតស្ក៍បានឈរជើងជាផ្លូវការនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។ វិមានក្រឹមឡាំងបានថ្លែងថា លោកពូទីនបានធានារួចហើយថាយុទ្ធជនអ៊ុយក្រែនដែលបានចុះចាញ់នោះនឹងត្រូវបានមើលថែស្របតាម "ច្បាប់អន្តរជាតិ" ខណៈដែលហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា ខ្លួនកំពុងស្វះស្វែងរកវិធីនាំទាហានទាំងនោះមកផ្ទះវិញ...។<ref name="reutersmay17">{{Cite news |date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=Reuters |publication-place=Mariupol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220517160354/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====សមរភូមិដុនបាសថ្មី==== {{Main|សមរភូមិដុនបាស (២០២២)}} [[File:Map of the war in Donbass.svg|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់ដុនបាសគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤៖ តំបន់ពណ៌ផ្កាឈូកគឺស្ថិតនៅក្រោមរុស្ស៊ីនិងក្រុមផ្ដាច់ខ្លួនអ៊ុយក្រែន ឯតំបន់ពណ៌លឿងគឺស្ថិតក្នុងដៃរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន។]] ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​មីស៊ីល​របស់​រុស្ស៊ីមក​លើ​ស្ថានីយ​រថភ្លើងក្រុងក្រាម៉ាថូស្ក៍នៅថ្ងៃ​ទី៨ ខែ​មេសា បាន​សម្លាប់​មនុស្សប្រមាណ ៦១ នាក់<ref name="z362"/> និងបង្ក​របួសដល់មនុស្សប្រមាណ ៨៧ ទៅ ៣០០ នាក់បន្ថែមទៀត​។<ref>{{Cite web |last1=Tebor |first1=Celina |last2=Lee |first2=Ella |date=8 April 2022 |title='An evil without limits': Dozens killed, injured in rocket strike on train station in eastern Ukraine: Live updates |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/08/kraine-russia-invasion-live-updates/9507961002/ |access-date=19 August 2025 |website=USA Today }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា អ៊ុយក្រែនកំពុងត្រៀមខ្លួនសម្រាប់យុទ្ធនាការវាយប្រហារថ្មីរបស់រុស្ស៊ីពីភាគខាងកើត។<ref>{{Cite news |date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Mariupol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=19 August 2025 }}</ref> ភស្តុតាងពីរូបភាព​ផ្កាយរណបបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីនៅភាគខាងត្បូងចាប់ពីទីក្រុងខាគីវ រហូតដល់អ៊ីហ្សូមនៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ពោលជាការដាក់ពង្រាយរៀបចំទ័ពឡើងវិញដោយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html |access-date=19 សីហា 2025 |archive-date=5 មីនា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305030725/https://www.axios.com/2022/04/10/photos-russia-convoy-donbas |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា បន្ទាប់ពីទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃរុស្ស៊ី រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចេញប្រកាសថា ដំណាក់កាលទីពីរនៃការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅតំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ និងខាគីវបានកំពុងតែរីករាលដាលខ្លាំង ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីស្ទើរតែកាន់កាប់តំបន់ដុនបាសទាំងមូល។<ref>{{Cite news |date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> យោងទៅតាមរបាយការណ៍ពីសារព័ត៌មាន ''BBC''​ នៅថ្ងៃទី២២ ឧសភា បានឱ្យដឹងថា ក្រោយពីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលបានដួលរលំ រុស្ស៊ីបានបង្កើនការវាយលុករបស់ពួកគេនៅលូហ្កានស្ក៍ និងដូណេតស្ក៍ ខណៈគ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនរួមទាំងគ្រាប់កាំភ្លើងធំផងបានផ្លោងចូលក្រុងស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍ ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ុយក្រែនក្នុងខេត្តលូហ្កានស្ក៍។<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានវាយចូលទីក្រុង[[លីម៉ាន់ (អ៊ុយក្រែន)|លីម៉ាន់]] ដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុងនេះនៅថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា។<ref>{{Cite web |date=26 May 2022 |title=Russian forces have 'upper hand' in Donbas fighting, Ukrainian officials say |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances |website=The Guardian}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[ស្វីតឡូដាស្ក៍]]មួយទៀត<ref name="Svitlodarsk24522">{{Cite news |title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=[[Yahoo News]] |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=18 August 2025}}</ref> ហើយមកត្រឹមថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា មានរបាយការណ៍ថ្មីប្រាប់ថា ទីក្រុងស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍ប្រមាណ ៨០% កំពុងស្ថិតក្រោមកម្មសិទ្ធិរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> មួយថ្ងៃក្រោយមក កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកវិញ ហើយមកត្រឹមថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចេញមុខអះអាងថា កម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើម ២០% នៃទីក្រុងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite news |date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=19 August 2025 }}</ref> ខណៈជួរការពារអ៊ុយក្រែននៅស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍បានកំពុងចុះខ្សោយ កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏បង្កើនការវាយប្រហារលើទីក្រុង[[លីស៊ីឆានស្ក៍]]នៅក្បែរនោះ។<ref>{{Cite news |last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=The New York Times |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានអះអាងថាទីក្រុងលីស៊ីឆាន់ស្ក៍ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite news |date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-luhansk-province-donbas/ }}</ref> សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' នៅថ្ងៃទី៤ ខែកក្កដា បានចុះផ្សាយថា ក្រោយពីខេត្តលូហ្កានស្ក៍បានដួលរលំទៅក្រោមរុស្ស៊ី កងទ័ពរុស្ស៊ីនឹងបន្តការឈ្លានពានរបស់ពួកគេចូលទៅក្នុងខេត្តដូណេតស្ក៍ម្តង ដោយមានគោលដៅវាយបំបែកទីក្រុងស្លូវីអានស្កិ៍ និង[[បាក់មុត]]។<ref>{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Luhansk after fall of Lysychansk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-luhansk-says-governor }}</ref> ====សមរភូមិហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា==== [[File:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីបារាំង លោកអេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុងបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរុស្ស៊ីលើផ្សារទំនើបមួយក្នុងក្រុង[[ក្រេមិនឈូក]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ ថាជា "ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម"។]] កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តបាញ់ស្រោបមីស៊ីល និងទម្លាក់គ្រាប់បែកជាច្រើនលើទីក្រុង[[ឌីញីប្រូ]] និង[[ហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]]។<ref name="nytimes.com"/> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌីញីប្រូ]]ត្រូវបានរុស្ស៊ីវាយកម្ទេចដោយគ្រាប់មីស៊ីល។<ref>{{Cite news |date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨​ ខែមិថុនា មីស៊ីលរុស្ស៊ីដែលបានធ្លាក់លើផ្សារទំនើបមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ក្រេមិនឈូក]]បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១៨ នាក់ ខណៈប្រធានាធិបតីបារាំងបានចាត់ទុកវាជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមប្រព្រឹត្តិដោយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> [[File:Missile strike on a humanitarian convoy in Zaporizhzhia, 2022-09-30 (02).jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែននៅហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាក្រោយការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលពីកងទ័ពរុស្ស៊ីកំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២]] ទីភ្ញាក់ងារនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ុយក្រែនគឺ[[អ៊ែនឺហួអាតូម]]បានសម្ដៅលើស្ថានការណ៍នៅរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាថាមាន "ភាពតានតឹងខ្លាំង" ដោយបញ្ជាក់ថា រោងចក្រនោះឥឡូវកំពុងបានគ្រប់គ្រងដោយទាហានរុស្ស៊ីរហូតដល់ទៅ ៥០០ នាក់ ខណៈរុស្ស៊ីបានបន្តបាញ់ផ្លោងនៅតំបន់ក្បែរៗនោះដោយមិនញញើត និងបានយករោងចក្រធ្វើជាកន្លែងស្តុកទុកអាវុធទៀតផង។<ref>{{Cite news |date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizhzhia nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-zaporizhzhia-nuclear-plant |access-date=19 August 2025 |work=France 24 }}</ref> ក្រោយមានការសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទរវាងម៉ាក្រុងនិងពូទីន ប្រទេសរុស្ស៊ីបានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យអធិការនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]] (IAEA) ទៅចុះពិនិត្យនៅរោងចក្រនោះនៅថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា។ គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ ការចូលស្ទាបស្ទង់ស្ថានការណ៍នៅរោងចក្រនោះត្រូវបានរុស្ស៊ីរឹតបន្តឹតយ៉ាងខ្លាំង ហើយត្រូវការទាមទារចរចាស្មុគស្មាញច្រើនដើម្បីឱ្យភាគីរុស្ស៊ីបើកផ្លូវចូលមើល។<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-zaporizhzhia-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=Reuters |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite news |last=Mureephy |first=Matt |date=19 August 2022 |title=Ukraine war: Russia to allow inspectors at Zaporizhzhia nuclear plant – Putin |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-62613013 |access-date=19 August 2025}}</ref> ===ការកាត់ទឹកដី និងការបាត់បង់ទឹកដី (៦ កញ្ញា – ១១ វិច្ឆិកា ២០២២)=== {{Further|ខ្សែកាលនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន (២៩ សីហា – ១១ វិច្ឆិកា ២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|upright=1.5|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនពីថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២]] នៅថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក្រោមបញ្ជាការរបស់[[អូឡិចសាន់ដឺ ស៊ីរស្គី|នាយឧត្តមសេនីយ៍ស៊ីរស្គី]]បានបើកការវាយប្រហារតបតនឹងរុស្ស៊ីវិញនៅក្នុងតំបន់ខាគីវ ដោយផ្តើមចេញពីទីតាំងក្បែរក្រុង[[បាឡាគ្លីយ៉ា]]។<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=19 August 2025 |archivedate=7 កញ្ញា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220907043934/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |deadurl=yes }} * {{Cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Oleksandr Syrskyi, o coronel-general que está a orquestrar a contraofensiva na Ucrânia |url=https://observador.pt/2022/09/11/oleksandr-syrskyi-o-coronel-general-que-esta-a-orquestrar-a-contraofensiva-na-ucrania |website=Observador }} * {{Cite news |last1=Sauer |first1=Pjotr |last2=Koshiw |first2=Isobel |date=8 September 2022 |title=Ukraine launches surprise counterattack in Kharkiv region |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/global/2022/sep/07/ukraine-launches-surprise-counterattack-kharkiv-region-russia |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ លោកវ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីនបានប្រកាសពីការចល័តទ័ពដោយផ្នែក ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរហ្គី ស៊ុយហ្គូ]]បាននិយាយថា ទាហានបម្រុងប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់នឹងត្រូវបានកោះហៅចូលបម្រើមាតុភូមិ។<ref name="France 24 2022">{{Cite web |date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=19 August 2025 |website=France 24}} * {{Cite news |last=Scott-Geddes |first=Arthur |date=21 September 2022 |title=Putin calls up 300,000 reservists in 'partial mobilisation' |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/21/putin-calls-300000-reservists-partial-mobilisation/ |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite news |date=21 September 2022 |title=Russia calls up 300,000 reservists, says 6,000 soldiers killed in Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-partial-mobilisation-will-see-300000-drafted-defence-minister-2022-09-21/ |access-date=19 August 2025 |work=Reuters }}</ref> នៅចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនដែលបានតែងតាំងដោយរុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់រុស្ស៊ីកាន់កាប់បានរៀបចំ[[ប្រជាមតិកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិ]]មួយស្តីពីការកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនទាំងនោះចូលទៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ទឹកដីដែលត្រូវកាត់នោះរួមមាន ដូណេតស្ក៍និងលូហ្កានស្ក៍ និងព្រមទាំងទឹកដីរដ្ឋបាលយោធារុស្ស៊ីនៅក្នុងខេត្តខឺសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាផងដែរ។ រដ្ឋាភិបាល​អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសមិនទទួលស្គាល់ប្រជាមតិនោះយ៉ាងក្ដែងៗ ដោយបានចោតវាថា​ជា​ការ​បោះឆ្នោត​ក្លែងក្លាយ ខណៈលទ្ធផល​ផ្លូវការបាន​បង្ហាញ​ពី​សំឡេង​គាំទ្រ​លើសលប់​ចំពោះការចុះចូលក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនក៏បានប្រកាសអំពីការកាត់បញ្ចូលតំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ ខឺសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ារបស់អ៊ុយក្រែនជាផ្លូវការតាមរយៈសុន្ទរកថាទៅកាន់សភារុស្ស៊ីទាំងពីរជាន់ថ្នាក់។<ref>{{Cite news |last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite web |last=Speri |first=Alice |date=8 October 2022 |title=Will Putin Face Prosecution for the Crime of Aggression in Ukraine? |url=https://theintercept.com/2022/10/08/russia-putin-ukraine-war-crimes-accountability/ |access-date=19 August 2025 |website=The Intercept }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ អ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការសហប្រជាជាតិសុទ្ធតែបានច្រានចោលទង្វើរុស្ស៊ី និងចាត់ទុកវាជាអំពើខុសច្បាប់។<ref>{{Cite news |last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> [[File:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានកំពុងចូលរួមពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអ៊ុយក្រែននៅខឺសុន បន្ទាប់ពីកងទ័ពអ៊ុយក្រែនបាន[[ការរំដោះទីក្រុងខឺសុន|រំដោះទីក្រុងនេះពីរុស្ស៊ី]]វិញ។]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែសីហា លោកហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាសចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកតបតនឹងរុស្ស៊ីនៅភាគអាគ្នេយ៍ដើម្បីដណ្តើមយកទឹកដីក្នុងតំបន់ខឺសុន និងមិកូឡៃហ្វមកវិញ។<ref>{{Cite news |title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=20 August 2025 }} * {{Cite news |date=29 August 2022 |title=Ukraine says long-anticipated southern offensive has begun |url=https://www.reuters.com/world/ukraine-says-long-anticipated-southern-offensive-has-begun-2022-08-29/ |access-date=20 August 2025 |work=Reuters }} * {{Cite web |date=29 August 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, August 29 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-august-29 |access-date=20 August 2025 |website=Institute for the Study of War }}</ref> នៅកំឡុងខែតុលា កងទ័ពអ៊ុយក្រែនបានបំបោលកម្លាំងបន្តមកភាគខាងត្បូងឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងខឺសុន ដោយបានកាន់កាប់ទឹកដីប្រមាណ ១,១៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នាបានរាលដាលដល់ភូមិ[[ឌូចឆានី]]។<ref>{{Cite news |last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=20 August 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |date=9 October 2022 |title=Ukraine says it recaptured 1,200 sq km of Kherson region in ongoing counteroffensive |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-it-recaptured-1200-sq-km-kherson-region-ongoing-counteroffensive-2022-10-09/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិរុស្ស៊ី លោកស៊ុយហ្គូបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីដកថយចេញពីខេត្តខឺសុនមួយផ្នែក និងរួមទាំងទីក្រុងខឺសុនផងដែរ ហើយផ្លាស់ទីទៅច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រវិញ។<ref>{{Cite news |last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា បន្ទាប់ពីកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដកថយចេញអស់ កងទ័ពអ៊ុយក្រែនក៏បានរុលចូលទីក្រុងខឺសុន ដែលត្រូវជាទីតាំង​ឈរ​ជើង​ចុងក្រោយបង្អស់របស់រុស្ស៊ីនៅ​ប៉ែក​ខាង​លិច (​ស្ដាំ) ​ទន្លេឌីណេព័រ។<ref>{{Cite news |last1=Kramer |first1=Andrew E. |last2=Santora |first2=Marc |date=11 November 2022 |title=Russia-Ukraine War: Zelensky Hails 'Historic Day' as Ukrainian Troops Enter Kherson |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/11/11/world/ukraine-war-news-russia-updates |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> {{CSS image crop |Image=2022 Russian invasion of Ukraine.svg | bSize = 2800 | cWidth = 300 | cHeight = 400 | oTop = 470 | oLeft = 2150 | Location = right | Description ={{legend2|#FDE182}} ទឹកដីអ៊ុយក្រែន<br />{{legend2|#add5de}} ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដណ្ដើមបានវិញ<br />{{legend2|#EBC0B3}} ទឹកដីក្រោមការត្រួតត្រារុស្ស៊ី<br />ផែនទីនៃជួរប្រយុទ្ធខាគីវគិតត្រឹមថ្ងៃទី{{TODAY}} | Link = | Alt = }} ក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍ស៊ីរស្គី កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយបកដោយសម្ងាត់មួយទៀតនៅថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា នៅតំបន់ខេត្តខាគីវ ក្បែរក្រុងបាឡាគ្លីយ៉ា។<ref name="RO" /> មកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានវាយចូលក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់កាប់បានចម្ងាយប្រមាណ ២០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយបានអះអាងថាខ្លួនបានដណ្តើមទឹកដីមកវិញបានប្រមាណ ៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=7 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |access-date=20 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909220809/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |archive-date=9 កញ្ញា 2022 |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានវាយយកក្រុងបាឡាគ្លីយ៉ាមកវិញ ហើយបានបន្តបោះជំហានសម្ដៅទៅក្រុង[[គូពានស្ក៍]]។<ref>{{Cite web |last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=8 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |access-date=20 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922062839/https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |archive-date=22 កញ្ញា 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Santora |first1=Marc |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Hernandez |first3=Marco |date=9 September 2022 |title=Ukraine Attacks Russia Along Northern Front, Swiftly Making Gains |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/09/09/world/europe/ukraine-russia-kharkiv.html |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅ​ព្រឹក​ថ្ងៃ​ទី១០ ខែ​កញ្ញា កម្រងរូបថតថ្មីៗ​បាន​លេច​ឡើង​បង្ហាញ​ពី​សកម្មភាពទាហាន​អ៊ុយក្រែន​​លើក​បង្ហូតទង់ជាតិ​អ៊ុយក្រែន​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុងគូពានស្ក៍។<ref name="kupiansk-euromaidanpress">{{Cite news |date=10 September 2022 |title=Ukrainian troops liberate Kupiansk, Kharkiv oblast – media |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/09/10/ukrainian-troops-liberate-kupiansk-kharkiv-oblast-media/ |access-date=20 August 2025 }}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា [[ក្រសួងការពារជាតិ (សហរាជាណាចក្រ)|ក្រសួងការពារជាតិ]]ចក្រភពអង់គ្លេសបានបញ្ជាក់ថា រុស្ស៊ីបានបាត់បង់ ឬបានដកខ្លួនចេញពីទីតាំងកាន់កាប់ស្ទើរតែទាំងអស់របស់ពួកគេនៅប៉ែកខាងលិច[[ទន្លេអូស្គីល]]។<ref>{{Cite news |date=15 September 2022 |title=Ukraine continues to consolidate its control in Kharkiv area, UK says |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-continues-consolidate-its-control-kharkiv-area-uk-says-2022-09-15/ }}</ref> កម្លាំងអ៊ុយក្រែនបា​បន្ត​រុញ​ច្រានទៅ​ភាគ​ខាង​កើត ហើយ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​តុលា កងកម្លាំង​​អ៊ុយក្រែន​ក៏បាន[[សមរភូមិលីម៉ាន់លើកទីពីរ|​រំដោះ​ទីក្រុង​លីម៉ាន់]]ដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite news |last1=Balmforth |first1=Tom |last2=Polityuk |first2=Pavel |date=1 October 2022 |title=Ukraine troops say they take key town, Putin ally mulls possible nuclear response |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-encircles-russian-forces-around-lyman-stronghold-military-2022-10-01/ |access-date=20 August 2025 }}</ref> ===សង្គ្រាមឈានដល់វគ្គជាប់គាំង (១២ វិច្ឆិកា ២០២២ – ៧ មិថុនា ២០២៣)=== {{Further|យុទ្ធនាការសិសិររដូវរុស្ស៊ីវាយបកនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២}} បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាគារវាយបកតបតដ៏ជោគជ័យទាំងពីររបស់អ៊ុយក្រែន សង្គ្រាមជួរមុខបានឈានចូលដល់ចំណុចជាប់គាំងនៅកំឡុងសិសិររដូវនៃឆ្នាំ២០២២។<ref name="TakesStock">{{Cite news |date=8 April 2023 |title=Russia takes stock after winter offensive fails to deliver gains |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/04/08/russia-takes-stock-after-winter-offensive-fails-to-deliver-gains-a80762 |work=The Moscow Times |agency=AFP | access-date=20 August 2025}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសអំពីយុទ្ធនាការវាយតបតនឹងអ៊ុយក្រែនវិញ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់មុខសម្រាប់រុស្ស៊ី បន្ទាប់ពីខ្លួនមិនអាចចម្រាញ់បានសមិទ្ធផលអ្វីពីយុទ្ធនាការនោះ។<ref name="TakesStock"/><ref name="aground">{{Cite news |last1=Holder |first1=Josh |last2=Hernandez |first2=Marco |date=6 April 2023 |title=How Russia's Offensive Ran Aground |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/04/06/world/europe/russia-offensive-maps.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> ក្រៅពីកត្ដារដូវរងា អ្នកវិភាគជាច្រើនបានចាត់ទុកកត្តាបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីលើកង្វះ "ទាហានមានវិជ្ជាជីវៈ" ពោលគឹខ្វះបទពិសោធន៍ បូករួមទាំងកត្តាភស្តុភារដែលជាហេតុនាំឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីខ្វះអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវដើម្បីបំពេញភារកិច្ចរបស់ពួកគេ។<ref name=TakesStock/><ref name="aground" /> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ កាសែត ''ដឹញូវយ៉កថែមស៍'' បានរាយការណ៍ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានធ្វើកំណែនទ័ពបន្ថែម ២០០,០០០​ នាក់ត្រៀមប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិនៅដុនបាស។<ref>{{Cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Addario |first2=Lynsey |date=6 February 2023 |title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៣ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅភាគខាងត្បូងខេត្តហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាបានពុះកញ្ជ្រោលឡើង នាំឱ្យទាហានទាំងសងខាងស្លាប់និងរបួសជាច្រើននាក់។<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |date=24 January 2023 |title=Fighting Intensifies in Southern Ukraine |page=A6 |work=The Wall Street Journal}} ^{{Cite news |date=22 January 2023 |title=Ukraine Latest: Russia Makes 'Incremental Gains' Around Bakhmut |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-22/ukraine-latest-russia-makes-incremental-gains-around-bakhmut |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅភាគខាងត្បូងខេត្តដូណេតស្ក៍ក្បែរៗនោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបើកការវាយប្រហាររយៈពេលបីសប្ដាហ៍មកលើទីក្រុងរ៉ែធ្យូងមួយឈ្មោះ[[វូលឡេដារ]] ដោយប្រើរថក្រោះនិងរថពាសធន់ធ្ងន់ជាច្រើនគ្រឿង។ យោងតាមមេបញ្ជាការអ៊ុយក្រែនទៅទីនោះ រថក្រោះនិងរថពាសរុស្ស៊ីជាច្រើនប្រមាណ ១៣០ គ្រឿងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបំផ្លាញកម្ទេចចោល ខណៈក្រសួងការពារជាតិអង់គ្លេសបានថ្លែងថា កងពលតូចរថក្រោះរុស្ស៊ីក្នុងសមរភូមិនេះត្រូវបានអ៊ុយក្រែនវាយសាបអស់។<ref>{{Cite news |last=Santora |first=Marc |date=16 February 2023 |title=Moscow's Military Capabilities Are in Question After Failed Battle for Ukrainian City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/15/world/europe/russia-military-vuhledar-ukraine.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref><ref name="TankKramer">{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |date=1 March 2023 |title=How Russia Lost an Epic Tank Battle, Repeating Earlier Mistakes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/01/world/europe/ukraine-russia-tanks.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> ===យុទ្ធនាការវាយបកនឹងរុស្ស៊ី (៨ មិថុនា – ១ ធ្នូ ២០២៣)=== {{Further|យុទ្ធនាការវាយបករបស់អ៊ុយក្រែនលើរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៣}} [[File:Flood in Kherson Oblast, 2023-06-10.jpg|thumb|ស្ថានភាពគ្រោះទឹកជំនន់នៅក្នុងខេត្តខឺសុននៅថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីទំនប់ទឹកក្បែរនោះត្រូវរងការខូចខាតពីសង្គ្រាម]] នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្រយុទ្ធបានជាប់គាំងអស់ជាច្រើនខែ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយបកទៅនឹងរុស្ស៊ីតាមទិសដៅជាច្រើន។<ref>{{Cite news |title=Russia-Ukraine war updates: Russian missiles strike Zelenskyy's hometown |url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/russia-ukraine-war/?id=99926452 |work=ABC News |first1=Tom Soufi |last1=Burridge |first2=Oleksiy |last2=Pshemyskiy |first3=Yulia |last3=Drozd |first4=Nadine |last4=El-Bawab |first5=Kevin |last5=Shalvey |date=27 June 2023 |access-date=20 August 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |date=8 June 2023 |title=Ukraine launches counteroffensive against Russia|url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-launches-counteroffensive-russia-zaporizhzhia-rcna88332 |first1=Raf |last1=Sanchez |first2=Anastasiia |last2=Parafeniuk |first3=Bill |last3=O'Reilly |work=NBC News }}</ref> ថ្វីបើកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានខិតខំប្រឹងប្រែងការពារទឹកដីកាន់កាប់របស់ខ្លួន<ref>{{Cite news|date=9 June 2023|title=Ukraine counteroffensive ramps up, but meets stiff Russian resistance|first=Jamie|last=Dettmer|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-russia-war-counteroffensive-ramps-up-but-meets-stiff-russian-resistance/}}</ref> អ៊ុយក្រែន​នៅតែអាច​វាយដណ្តើម​យក​ទឹកដី​ដុនបាសខ្លះៗបានមកវិញនៅចុងខែមិថុនា ហើយបាន​កំពុងវាយរំដោះទឹកដីបន្ថែមទៀតនៅក្នុងខេត្តខឺសុន។<ref>{{cite news |title=Ukraine in maps: Tracking the war with Russia |work=BBC News |date=1 July 2023 |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682 }}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបង្កប់មីនជាច្រើននៅតាមតំបន់ដែលពួកគេកាន់កាប់ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យប្រតិបត្តិការវាយបករបស់យោធាអ៊ុយក្រែនមានការពិបាកនិងយឺតយ៉ាវហួសពីការគ្រោងទុក ហើយលើសពីនេះ វាបានធ្វើឱ្យអ៊ុយក្រែនក្លាយជាប្រទេសមានមីនសកម្មច្រើនជាងគេនៅពិភពលោកថែមទៀតផង។<ref>{{Cite news |date=13 August 2023 |first=Daniel|last=Boffey|title=Ukraine desperate for help clearing mines, says defence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/13/ukraine-desperate-for-help-clearing-mines-says-defence-minister |work=The Guardian }}</ref> នៅចន្លោះខែតុលាដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានរុលឆ្លងទន្លេឌីណេព័រដោយជោគជ័យ តែត្រូវរងការខាតបង់ជាទម្ងន់ដូចជាជីវិតទាហាននិងយានយន្តសម្ភារៈយោធាជាដើម។ នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងថា យុទ្ធនាការវាយរុស្ស៊ីក្នុងរយៈពេលជិតកន្លះឆ្នាំមកនេះត្រូវបានបរាជ័យ ដោយហេតុថាដំណើរការវាយតបតបានអូសបន្លាយយូរ និងពិបាកខ្លាំងក្នុងការវាយបំបែកកងការពាររបស់រុស្ស៊ី។<ref name="failedTelegraph">{{Cite news |last=Page |first=Lewis |date=12 November 2023 |title=Ukraine's counteroffensive has failed — here's why |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/11/12/ukraine-counteroffensive-failed-russia-putin-war-plan/ |access-date=20 August 2025 |work=The Telegraph }}</ref><ref name="failedNYT">{{Cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Schmitt |first2=Eric |date=11 December 2023 |title=U.S. and Ukraine Seek New Strategy for War's Next Phase |url=https://www.nytimes.com/2023/12/11/us/politics/us-ukraine-war-strategy.html |access-date=20 August 2025 |work=The New York Times }}</ref> លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា វាគឺងាយស្រួលជាងសម្រាប់អ៊ុយក្រែនក្នុងការវាយដណ្តើមយកគ្រីមៀមកវិញជាជាងដុនបាស ព្រោះថាតំបន់ដុនបាសនេះគឺមានប៉ុស្តិ៍ និងទីកន្លែងឈរយោធារុស្ស៊ីច្រើន ហើយណាមួយប្រជាជននៅទីនោះបានបង្ហាញឆន្ទៈគាំទ្ររុស្ស៊ីរួចទៅហើយ។<ref>{{cite news |date=30 November 2023 |title=Zelenskyy on liberation: Crimea is waiting, but it will be mentally harder with Donbas |last=Mazurenko |first=Alona |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/11/30/7431027/ |work=Ukrainska Pravda }}</ref> ===សមរភូមិអាឌីហ្យកា=== {{Main|សមរភូមិអាឌីហ្យកា (២០២៣–២០២៤)}} [[File:Avdiivka during fighting (2024-01-03) 01.jpg|thumb|សំណង់អគារខ្ទិចខ្ទាំនៅក្រុង[[អាឌីហ្យកា]]កំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៤]] នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍សារព័ត៌មានបានចុះផ្សាយថាទាហានរុស្ស៊ីមួយចំនួនបានធ្វើសង្កុបកម្មបង្ហាញការមិនពេញចិត្តនឹងថ្នាក់លើបន្ទាប់ពីកម្លាំងរបស់ពួកគេបានរងនូវការខាតបង់ច្រើនខ្លាំងខណៈកំពុងវាយដណ្ដើមទីក្រុងអាឌីហ្យកា ដោយក្នុងនោះរួមមានកង្វះខាតកាំភ្លើងធំ ស្បៀងអាហារ និងទឹកប្រើប្រាស់ជាដើម។<ref name="Cole 2023 r879">{{cite news |last=Cole |first=Brendan |title=Mutiny is brewing in the Russian army |work=[[Newsweek]] |date=26 October 2023 |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-avdiivka-astra-army-1838107 |access-date=20 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់អង់គ្លេសបានបង្ហាញថា ក្នុងប៉ុន្មានសប្តាហ៍មកនេះ កងទ័ពរុស្ស៊ីមានអត្រាអ្នកស្លាប់ និងរបួសកើនឡើងខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក។<ref name="France 24 2023 a290">{{cite web |title=Russia ramping up attacks in eastern Ukrainian town of Avdiivka |website=France 24 |date=29 November 2023 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231129-russia-ramping-up-attacks-in-donetsk-region |access-date=10 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីទីបំផុតក៏បានដណ្ដើមទីក្រុងអាឌីហ្យកាបានដោយជោគជ័យ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកទីក្រុងនោះថាជាទ្វាបើកចំហសម្រាប់ឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីបន្តវាយយកខេត្តដូណេតស្ក៍ទាំងមូលរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref name="Avdiivka_BBCW">{{Cite news |last=Lukiv |first=Jaroslav |date=17 February 2024 |title=Avdiivka: Ukraine troops leaving embattled eastern town |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366 |access-date=20 August 2025 |website=BBC News |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217011141/https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366 |url-status=live}}</ref><ref name="Avdiivka_TGW">{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=17 February 2024 |title=Ukrainian forces withdraw from Avdiivka to avoid encirclement, army chief says |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/16/ukrainian-forces-give-up-some-positions-in-avdiivka-as-russian-assault-continues |access-date=20 August 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217014538/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/16/ukrainian-forces-give-up-some-positions-in-avdiivka-as-russian-assault-continues |url-status=live}}</ref><ref name=17Feb24NYT>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/02/17/world/europe/ukraine-avdiivka-withdraw-despair.html |work=The New York Times |date=17 February 2024 |title=Avdiivka, Longtime Stronghold for Ukraine, Falls to Russians |access-date=20 August 2025 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217142646/https://www.nytimes.com/2024/02/17/world/europe/ukraine-avdiivka-withdraw-despair.html |url-status=live}}</ref> អ្នកសារព័ត៌មាន ''Forbes'' ម្នាក់គឺលោកដេវីដ អាក្ស៍បានចាត់ទុកជ័យជម្នះរុស្ស៊ីមួយនេះថាជាជ័យជម្នះដ៏ខាតបង់ច្រើនប្រៀបបានដូចបរាជ័យទៅហើយ ព្រោះថាល្មមតែគេវាយបានក្រុងនេះមួយ រុស្ស៊ីត្រូវចំណាយកម្លាំងទាហានច្រើនហួសប្រមាណ (កងពលទីពីរបូករួមទាំងកម្លាំងទ័ពផ្សេងទៀត) បង្កឱ្យមានទាហានស្លាប់រហូតដល់ទៅ ១៦,០០០ នាក់ និងរបួសដល់ទាហានរាប់ពាន់រាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀត ខណៈរថយន្តចម្បាំងជាង ៧០០ គ្រឿងត្រូវបានបំផ្លាញ។<ref name="Axe 2024 u665">{{cite web |last=Axe |first=David |title=Russian Regiments Collide With Ukraine's Rebuilt Defensive Line—And Lose 80 Vehicles In One Day |website=Forbes |date=8 March 2024 |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/03/08/the-russians-usually-lose-20-armored-vehicles-a-day-around-march-1-they-lost-more-than-80/?sh=7a8a40b63f66 |access-date=20 August 2025}}</ref> ===ការវាយបកពីរុស្ស៊ី និងការលុកលុយដោយអ៊ុយក្រែន (មេសា ២០២៤ – បច្ចុប្បន្ន)=== ====យុទ្ធនាការវាយបកដោយរុស្ស៊ីប្រចាំវស្សានរដូវ និងនិទាឃរដូវ==== {{Further|សមរភូមិអូឆេរីទីណេ|ជួរប្រយុទ្ធខាគីវខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} [[File:Vovchansk (2024-06-02) 1604.jpg|thumb|ទីក្រុង[[វូហ្វឆាន់ស្ក៍]]នៅកំឡុង[[ជួរប្រយុទ្ធខាគីវខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|យុទ្ធនាការវាយបកនៅខាគីវ]]]] នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤ រុស្ស៊ីបានបើកយុទ្ធនាការថ្មីវាយចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសខាគីវ|ខេត្តខាគីវ]]។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះ រុស្ស៊ីបានវាយកាន់កាប់ភូមិជាច្រើន ខណៈអ៊ុយក្រែនបានជម្លៀសប្រជាជនជាង ១១,០០០ នាក់ចេញពីតំបន់គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៥​ ខែឧសភា។ អ៊ុយក្រែនបានអះអាងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភាថាកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានវាយបង្អង់ថយយុទ្ធនាការរុស្ស៊ី ហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែឧសភា លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងថាកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចូលគ្រប់គ្រងទីតាំងដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយចូលមកនៅភាគឦសានខេត្តខាគីវ។ មន្ត្រីរុស្ស៊ីបាននិយាយថា កម្លាំងខ្លួនកំពុង "វាយអ៊ុយក្រែនពីគ្រប់ទិសដៅ" ហើយគោលដៅរបស់ពួកគេគឺបង្កើត "តំបន់ទ្រនាប់" ទុកជាព្រំដែនប្រយុទ្ធ។<ref name="c973">{{cite web |last1=Kullab |first1=Samya |last2=Morton |first2=Elise |name-list-style=and |date=25 May 2024 |title=Zelenskyy says Ukraine has taken back control in areas of Kharkiv region, aerial attacks continue |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-kharkiv-offensive-f05456d648a341970ce446c35fa69173 |access-date=21 August 2025 |website=AP News}}</ref><ref name="k589">{{cite web |last1=Mayer |first1=Daryna |last2=Talmazan |first2=Yuliya |name-list-style=and |date=17 May 2024 |title=Ukraine halts Russia's advance and unleashes a wave of drones on Crimea |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-stabilized-kharkiv-russia-offensive-crimea-drone-attack-power-rcna152717 |access-date=21 August 2025 |website=NBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីទទួលបានជោគជ័យក្នុងសមរភូមិអាឌីហ្យកា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏បានបន្តរុលទៅទិសពាយ័ព្យដើម្បីប្រមូលផ្ដុំបង្កើនកម្លាំងឡើងវិញ ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនោះក៏បានចូលទៅដល់ក្រុងតូចមួយឈ្មោះ[[អូឆេរីទីណេ]] ដោយបានកាន់កាប់កូនក្រុងមួយនេះនៅចុងខែមេសា<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/24/russia-advances-5-miles-after-error-by-ukraine-forces/ |title=Russian troops advance five miles after Ukrainians left front line unmanned |work=The Telegraph |date=24 April 2024 |first=Joe |last=Barnes}}</ref><ref name="ISW 2024-05-04">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 4, 2024 |last1=Harward |first1=Christina |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |last4=Kagan |first4=Frederick W. |work=Institute for the Study of War |date=4 May 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-4-2024 |archivedate=5 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240505063304/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-4-2024 |url-status=dead }}</ref> រួចក៏បន្តពង្រីកកម្លាំងខ្លួនបន្ថែមនៅខែបន្ទាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/05/14/world/europe/ukraine-russia-war-battlefield.html |work=The New York Times |date=14 May 2024 |title=How One Crack in the Line Opened a Path for the Russians |first=Marc |last=Santora}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានបើកការវាយលុកបន្ថែមទៅលើទីក្រុង[[ឆាស៊ីវយា]]<ref>{{cite web |url=https://euromaidanpress.com/2024/04/07/frontline-report-ukrainian-troops-in-chasiv-yar-face-extensive-bombing-and-numerous-attacks/ |title=Frontline report: Ukrainian troops in Chasiv Yar face extensive bombing and numerous attacks |work=Euromaidan Press |date=7 April 2024}}</ref> ដែលជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់នៅភាគខាងលិចបាក់មុត ហើយបានដណ្ដើមសង្កាត់នៅជាយខាងកើតបំផុតនៃក្រុងនោះនៅចុងខែកក្កដា។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/4/ukraine-army-retreats-from-part-of-strategic-chasiv-yar-as-russia-advances |title=Ukraine army retreats from part of strategic Chasiv Yar as Russia advances |date=4 July 2024 |work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-took-control-district-chasiv-yar-ukraine-2024-07-03/ |title=Russia claims control of part of Chasiv Yar, Ukraine reports heavy fighting |date=4 July 2024 |work=Reuters}}</ref> ប្រតិបត្តិការរុស្ស៊ីមួយទៀតត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅពាក់កណ្ដាលខែមិថុនាដើម្បី[[សមរភូមិតូរ៉េតស្ក៍|វាយដណ្ដើម]]ទីក្រុង[[តូរ៉េតស្ក៍]]។<ref name="ISW 2024-07-18">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, July 18, 2024 |last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Hird |first3=Karolina |last4=Harward |first4=Christina |last5=Barros |first5=George |work=Institute for the Study of War |date=18 July 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-18-2024 |archivedate=19 កក្កដា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719004132/https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-18-2024 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/post/35449 |date=7 July 2024 |title=Russians Advance on Toretsk, Ukrainian Troops Battle on Town's Approaches |work=Kyiv Post |first=Julia |last=Struck}}</ref> ក្នុងកំឡុងខែកក្កដា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានមកផ្ដុំពង្រីកកម្លាំងនៅភាគពាយព្យនៃក្រុងអាឌីហ្យកា ហើយនៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមដំណើរសម្រុកទៅវាយយកក្រុង[[ប៉ូក្រូហ្វស្ក៍]]។<ref>{{cite web |work=Meduza |date=26 July 2024 |title=The fall of Prohres : A new Russian breakthrough threatens Ukraine's supply lines at the most vulnerable part of the front |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/26/the-fall-of-prohres}}</ref><ref name="ISW 2024-07-19">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, July 19, 2024 |last1=Bailey |first1=Riley |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Wolkov |first3=Nicole |last4=Harward |first4=Christina |last5=Barros |first5=George |last6=Gasparyan |first6=Davit |work=Institute for the Study of War |date=19 July 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-19-2024 |archivedate=13 សីហា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250813121201/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-19-2024 |url-status=dead }}</ref> ====អ៊ុយក្រែនវាយចូលទឹកដីរុស្ស៊ី==== {{main|យុទ្ធនាការគូស្គិ៍}} [[File:The 80th Air Assault Brigade captured a T-90M Proryv tank in the Kursk region.jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែនកំពុងបំបោលរថក្រោះក្នុង[[ខេត្តគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ី, សីហា ២០២៤]] នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំបំផុតដំបូងរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងខេត្តគូស្គ៍នៃទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=7 August 2024 |first=Constant |last=Méheut |title=Ukraine Launches Rare Cross-Border Ground Assault Into Russia |url=https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/europe/ukraine-russia-cross-border-assault.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808025204/https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/europe/ukraine-russia-cross-border-assault.html |archive-date=8 August 2024}}</ref> គោលដៅចម្បងដំបូងនៃប្រតិបត្តិការវាយលុកមួយនេះគឺវាយដណ្ដើមយកក្រុង[[ស៊ូដចា]]ដែលស្ថិតនៅចម្ងាយ ១០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន<ref>{{cite web |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-war-back-to-russian-soil-with-unprecedented-attack-on-kursk-oblast/ |work=Kyiv Independent |first=Francis |last=Farrell |date=8 August 2024 |title=Ukraine's unprecedented attack on Kursk Oblast brings war back to Russian soil}}</ref> ហើយបើយោងតាមហ្សេឡេនស្គីគឺអ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្ដើមវាដោយជោគជ័យនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=15 August 2024 |first=Constant |last=Méheut |title=Ukraine Captures Russian Town, Zelensky Says |url=https://www.nytimes.com/2024/08/15/world/europe/russia-ukraine-airfields-kursk.html}}</ref> ដោយសារអង្គភាពយោធា និងកងការពារនៅគូស្គ៍មិនសូវមានបទពិសោធន៍ច្រើន ដូចនេះអ៊ុយក្រែនក៏បានឆក់យកឱកាសវាយកាន់កាប់តំបន់គាកព្រំដែនក្នុងខេត្តមួយនេះ។<ref>{{cite web |work=Associated Press |date=16 August 2024 |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-kursk-incursion-putin-1178b99b32b476816db3a48ffa06b11a |title=Ukraine's swift push into the Kursk region shocked Russia and exposed its vulnerabilities}}</ref> ការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែននេះបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីបង្វែរទ័ពជាច្រើនពីទឹកដីអ៊ុយក្រែនខាងកើតដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ (លើកលែងតែដូណេតស្ក៍) ដើម្បីមកបិទដំណើរការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែននៅគូស្គ៍។<ref name="k052">{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Brennan |first2=Eve |last3=Goodwin |first3=Allegra |title=How Ukraine turned the war on its head with surprise attack on southern Russia |website=CNN |date=17 August 2024 |url=https://edition.cnn.com/2024/08/17/europe/ukraine-kursk-russia-attack-explainer-intl/index.html |access-date=21 August 2025}}</ref><ref name="wapo831">{{cite news |newspaper=The Washington Post |title=Ukraine's gamble in Russia has yet to slow Moscow's eastern assault |date=31 August 2024 |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/31/ukraine-russia-kursk-pokrovsk-sysrky/ |first1=Siobhán |last1=O'Grady |first2=Tetiana |last2=Burianova |first3=Serhiy |last3=Morgunov}}</ref> ថ្វីបើពូទីនបានបញ្ជាដាក់កំហិត​​ឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយបណ្ដេញអ៊ុយក្រែនចេញពីគូស្គ៍ឱ្យឆាប់ក្ដី ប៉ុន្តែមកដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅតែមិនទាន់ជោគជ័យ ខណៈបញ្ជាការច្រើនជាប់ផ្ដោតលើប្រតិបត្តិការនៅដូណេតស្ក៍។<ref name="y851">{{cite web | last=Evans | first=Angelica | title=Ukraine's Kursk Incursion: Six Month Assessment | website=Institute for the Study of War | date=6 February 2025 | url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine%E2%80%99s-kursk-incursion-six-month-assessment | access-date=21 August 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250819112735/https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine%E2%80%99s-kursk-incursion-six-month-assessment | archive-date=19 សីហា 2025 | url-status=dead}}</ref><ref name="g362">{{cite web | last1=Coffey| first1=Luke | last2=Kim | first2=Glen | last3=Holland | first3=Brian | last4=Little | first4=Greg | last5=Moore | first5=Tom | last6=Clifford | first6=Paul | last7=Moyer | first7=Brad | last8=Lehman | first8=Rob | title=Renewed Ukrainian Offensive in Kursk | website=Hudson Institute | date=21 January 2025 | url=https://www.hudson.org/defense-strategy/renewed-ukrainian-offensive-kursk-luke-coffey | access-date=21 August 2025}}</ref> ====យុទ្ធនាការរុស្ស៊ីនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ និងដើមឆ្នាំ២០២៥==== ខុសពីយុទ្ធនាការដ៏យឺតយូរនៅគូស្គ៍<ref name=Miller>{{cite web |title=Volodymyr Zelenskyy faces backlash over Russia's breach of eastern defences |website=FT |date=30 August 2024 |last1=Miller |first1=Christopher |url=https://www.ft.com/content/e63ce931-d3a1-4b4a-8540-e578d87873e5 |access-date=22 August 2025 |archive-date=31 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831121654/https://www.ft.com/content/e63ce931-d3a1-4b4a-8540-e578d87873e5 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបន្តរំកិលកម្លាំងបន្តិចម្តងៗនៅអ៊ុយក្រែនខាងកើត ដោយគោលដៅចម្បងរបស់ពួកគេគឺវាយយកទីក្រុង[[ប៉ូក្រូហ្វស្ក៍]]។<ref>{{cite news |newspaper=The Washington Post |date=22 August 2024 |first1=Isabelle |last1=Khurshudyan |first2=Anastacia |last3=Morgunov |last2=Galouchka |first3=Serhiy |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/22/ukraine-kursk-pokrovsk-russia-views/ |title=Ukrainians cheer push into Russia but fear it comes at the cost of the east}}</ref><ref>{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/europe/2024/08/22/the-kremlin-is-close-to-crushing-pokrovsk-a-vital-ukrainian-town |title=The Kremlin is close to crushing Pokrovsk, a vital Ukrainian town |date=22 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |work=Associated Press |date=22 August 2024 |title=Moscow sees one of Ukraine's largest drone attacks as fighting rages in Kursk and eastern Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-829eac0d80851258f03d8d9cbaf71eea }}</ref> នៅចុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដណ្តើមយកទីក្រុង[[ណូវ៉ូហ្រូឌីវកា]]ដែលស្ថិតចម្ងាយតែ ៨ គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះពីភាគអាគ្នេយ៍នៃទីក្រុងប៉ូក្រូហ្វស្ក៍។<ref name=Miller/> បន្ទាប់មកនៅដើមខែកញ្ញា កងទ័ពរុស្ស៊ីបាន[[សមរភូមិក្រាស្នូហូរីវកា|វាយដណ្ដើមយក]]ក្រុង[[ក្រាស្នូហូរីវកា]]<ref name="ISW 2024-09-10">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 10, 2024 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Wolkov |first3=Nicole |last4=Mappes |first4=Grace |last5=Zehrung |first5=Haley |work=Institute for the Study of War |date=10 September 2024 |access-date=22 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-10-2024 |archivedate=11 កញ្ញា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911154603/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-10-2024 |url-status=dead }}</ref> និង[[អ៊ុយក្រៃអ៊ីនស្ក៍]]<ref name="NYT918"/> ដែលសុទ្ធសឹងនៅក្បែរប៉ូក្រូហ្វស្ក៍ និងប៉ែកខាងលិចពីទីក្រុងដូណេតស្ក៍។<ref name="NYT918">{{Cite news |last=Méheut |first=Constant |date=18 September 2024 |title=Russia Seizes Eastern Town as Ukraine Says It Hit a Big Ammunition Depot |url=https://www.nytimes.com/2024/09/18/world/europe/ukraine-russia-strikes.html |archive-url=https://archive.today/20240918100048/https://www.nytimes.com/2024/09/18/world/europe/ukraine-russia-strikes.html |archive-date=18 September 2024 |access-date=21 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> មកដល់ចុងខែកញ្ញា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើម[[សមរភូមិវូលឡេដារ|ដំណើរវាយលុក]]លើក្រុង[[វូលឡេដារ]]ជាថ្មី<ref>{{cite news |work=Reuters |title=Russian forces storming east Ukrainian town of Vuhledar, bloggers and media say |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-storming-ukrainian-town-vuhledar-bloggers-media-say-2024-09-24/ |date=24 September 2024 }}</ref> ដោយបានដណ្ដើមក្រុងនេះនៅក្នុងខែតុលា។ ទីក្រុងវូលឡេដារដែលមានមនុស្សរស់នៅប្រមាណ ១៤,០០០ នាក់នៅមុនសង្គ្រាមត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពទ្រុឌទ្រោមសល់តែ "សំបកក្រៅ" ពោលគឺលែងមានជីវិតរស់នៅកុះករដូចមុនក្រោយពីវាបានធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។<ref name="vuhledar101">{{cite news |last=Kilner |first=James |date=1 October 2024 |title=Russia secures biggest victory since February as it captures Ukrainian stronghold |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/01/russias-biggest-victory-since-february-ukrainian-stronghold/ |work=The Daily Telegraph }}</ref><ref name="j026">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=Ukraine says its forces have withdrawn from defensive bastion of Vuhledar |work=The Guardian |date=2 October 2024 |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/ukraine-forces-withdrawn-vuhledar-donetsk |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែតុលា ឧត្តមសេនីយ៍អ៊ុយក្រែនម្នាក់គឺលោក[[ដឺមុយត្រូ​ ម៉ាឆិនកូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា "កម្លាំងជួរមុខរបស់យើងត្រូវបានដួលរលំ" ដោយសារតែចំនួនគ្រាប់រំសេវផ្គត់ផ្គង់បានថយចុះ បញ្ហាទាក់ទិននឹងរឿងកំណែនយោធា និងបញ្ជាការនៅសមរភូមិលែងមានប្រសិទ្ធភាព។ លោកបានបន្តនិយាយទៀតថា[[ផែនការជ័យជម្នះអ៊ុយក្រែន|ផែនការជ័យជំនះរបស់ហ្សេឡេនស្គី]]គឺពឹងផ្អែកជ្រុលខ្លាំងទៅលើជំនួយលោកខាងលិច។ របាយការណ៍សង្ខេបស្ថានភាពសង្គ្រាមអ៊ុយក្រែនដោយមន្ត្រីនៃបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចក៏បានប្រែលក្ខណៈមកបែបទុទិដ្ឋិនិយមលែងសូវមានមហិច្ឆតាដូចមុន។<ref name=telegraph-20241030>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/30/ukraine-crumbling-russia-zelensky-victory-plan-kyiv/ |title=Ukraine's front line is 'crumbling' against Russian advances, says general |last1=Kilner |first1=James |last2=Hardaker |first2=Daniel |newspaper=The Daily Telegraph |url-access=subscription |date=30 October 2024 |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name=nyt-20241101>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/11/01/us/politics/russia-ukraine-war.html |title=As Russia Advances, U.S. Fears Ukraine Has Entered a Grim Phase |last1=Barnes |first1=Julian E. |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Barker |first4=Kim |newspaper=The New York Times |url-access=subscription |date=1 November 2024 |archive-url=https://archive.today/20241104173615/https://www.nytimes.com/2024/11/01/us/politics/russia-ukraine-war.html |archive-date=4 November 2024}}</ref> យោងតាមការិយាល័យអគ្គរដ្ឋអាជ្ញាអ៊ុយក្រែន សំណុំរឿងព្រហ្មទណ្ឌជាង ១០០,០០០ ករណីចំពោះទាហានរត់ចោលជួរត្រូវបានផ្តួចផ្តើមគិតមកត្រឹមចុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{cite news |first1=Samya |last1=Kullab |first2=Volodymyr |last2=Yurchuk |title=Desertion threatens to starve Ukraine's forces at a crucial time in its war with Russia |url=https://apnews.com/article/deserters-awol-ukraine-russia-war-def676562552d42bc5d593363c9e5ea0 |work=AP News |date=29 November 2024 }}</ref>​ ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមសម្រាប់អ៊ុយក្រែនបានវិវត្តធ្ងន់ធ្ងរមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែលកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមក្រុង[[ឃូរ៉ាហូវេ]]នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |date=31 December 2024 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, December 31, 2024 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-december-31-2024 |access-date=22 August 2025 |website=Institute for the Study of War}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០២៥ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តរុញចូលកាន់តែជ្រៅនៅអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើត<ref>{{cite news |last1=Eckel |first1=Mike |date=3 January 2025 |title=Russia Advances, Ukraine Struggles, The War Turns Grimmer For Kyiv |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-russia-pokrovsk-donbas-war-offensive/33261303.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref><ref>{{cite news |date=15 February 2025 |title=Russian forces take control of two settlements in eastern Ukraine, TASS says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-take-control-two-settlements-eastern-ukraine-tass-says-2025-02-14/ |work=Reuters }}</ref> ដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[វេលីកាណូវ៉ូស៊ីលកា]] និងមួយភាគធំនៃក្រុង[[តូរ៉េតស្ក៍]] បើគិតត្រឹមចុងខែមករា។<ref>{{Cite web |date=26 January 2025 |title=Russia says its troops have captured a strategic town in eastern Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-invasion-donetsk-offensive-c544bbc5c99c64d5620876cad165a5db |access-date=22 August 2025 |work=AP News }}</ref><ref>{{Cite web |date=2 February 2025 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, February 2, 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-february-2-2025 |access-date=22 August 2025 |website=Institute for the Study of War |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724100833/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-february-2-2025 |archive-date=24 កក្កដា 2025 |url-status=dead }}</ref> ==សមរភូមិប្រយុទ្ធ== ===សង្គ្រាមដែនអាកាស=== {{Main|សង្គ្រាមដែនអាកាសក្នុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp|thumb|ផ្លូវមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានីកៀវបន្ទាប់ពីរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីរុស្ស៊ី, ១០ តុលា ២០២២]] សង្គ្រាមដែនកាសបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីថ្ងៃដំបូងនៃជម្លោះនេះមកម៉្លេះ។ ករណីវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ីជាច្រើនបានកើតឡើងនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ុយក្រែនបូករួមទាំងតំបន់ខាងលិចនៃប្រទេសនេះផងដែរ។<ref name="CriticalThreats"/><ref name="ISW 4MAR"/><ref name="Rostov-Gazeta-2022-02-25">{{Cite news |date=25 February 2022 |title=Ukrainian Armed Forces attacked Millerovo with Tochka-U |url=https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225073113/https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |archive-date=25 February 2022 |access-date=22 August 2025 |work=Rostov Gazeta}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កងកម្លាំងដែនអាកាសអ៊ុយក្រែនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំងរុស្ស៊ីប្រមាណ ៥៥ គ្រឿង។<ref>{{Cite web |last=Insinna |first=Valerie |date=19 September 2022 |title=It took 'couple of months' to put US anti-radiation missiles on Ukrainian fighters, USAF reveals |url=https://breakingdefense.sites.breakingmedia.com/2022/09/it-took-couple-of-months-to-put-us-anti-radiation-missiles-on-ukrainian-fighters-usaf-reveals/ |access-date=22 August 2025 |website=Breaking Defense |archivedate=24 តុលា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231024222634/https://breakingdefense.com/2022/09/it-took-couple-of-months-to-put-us-anti-radiation-missiles-on-ukrainian-fighters-usaf-reveals/ |url-status=dead }}</ref> មកដល់ខែតុលា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបើកការវាយប្រហារលើគោលដៅហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅអ៊ុយក្រែនក្នុងបំណងបំផ្លាញមន្ទីរនិងទីកន្លែងចែកចាយផ្គត់ផ្គង់ថាមពលអគ្គិសនីផ្សេងៗ។<ref>{{Cite news |last1=Meilhan |first1=Pierre |last2=Roth |first2=Richard |date=22 October 2022 |title=Ukrainian military says 18 Russian cruise missiles destroyed amid attacks on energy infrastructure |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/10/22/europe/russia-ukraine-war-intl-hnk/index.html |access-date=22 August 2025 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារបែបនេះ ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=25 November 2022 |title=UN: Russian attacks on Ukraine's energy system have killed 77 civilians since Oct. 10 |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/news-feed/un-says-russian-attacks-on-ukraines-energy-system-have-killed-77-civilians-since-oct-10 |access-date=22 August 2025 }}</ref> និងរាប់លាននាក់ទៀតត្រូវរស់នៅដោយគ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់ជាបណ្ដោះអាសន្នគិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |title=Ukraine battles to restore power as millions face blackouts |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/ukraine-battles-to-restore-power-after-russia-damages-grid |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២ ដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនជាច្រើនបានទៅធ្វើការវាយប្រហារនៅមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស[[ដ្យាហ្គីលេវ៉ា]]និង[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអេនហ្កេលស៍-២|អេនហ្កេលស៍]]នៅភាគខាងលិចប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១០​​ នាក់ និងបំផ្លាញយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ទូប៉ូលេវ ទូ-៩៥|ទូ-៩៥]] ចំនួនពីរគ្រឿង។<ref>{{Cite web |title=Three dead in explosions at Russian airbases |url=https://english.nv.ua/nation/three-dead-in-explosions-at-russian-air-bases-ukraine-war-news-50288864.html |access-date=22 August 2025 |website=english.nv.ua }} * {{Cite news |date=26 December 2022 |title=Three killed in second attack on Engels base deep inside Russia |url=https://www.cnbc.com/2022/12/26/ukraine-war-explosions-reported-at-engels-airbase-deep-inside-russia.html |access-date=12 August 2025 |work=CNBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ុយក្រែនបានបើកដំណើរការ[[ប្រតិបត្តិការសម្បុកពីងពាង]]ដែលប្រើប្រាស់ដ្រូនវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសស្ថិតនៅជ្រៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី។ ប្រតិបត្តិការនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជោគជ័យ<ref name="z595">{{cite news |last=Boffey |first=Daniel |title='He's a bulldog': the man behind the success of Ukraine's Operation Spiderweb |work=The Guardian |date=6 June 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/06/the-man-behind-the-success-of-ukraine-operation-spiderweb-russia |access-date=22 August 2025 }}</ref> ដោយអ៊ុយក្រែនបានអះអាងថាខ្លួនបានធ្វើឱ្យខូចខាត ឬបំផ្លាញទាំងស្រុងនូវយន្តហោះចម្បាំងតម្លៃថ្លៃៗរបស់រុស្ស៊ីចំនួន​ ៤១​ គ្រឿង ដែលក្នុងនោះរួមមានទាំងយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រដែលរុស្ស៊ីធ្លាប់យកទៅវាយប្រហារតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនអ៊ុយក្រែនផងដែរ។<ref name="b319">{{cite web |last=Bego |first=Katja |title=Ukraine's Operation Spider's Web is a game-changer for modern drone warfare. NATO should pay attention |website=Chatham House – International Affairs Think Tank |date=5 June 2025 |url=https://www.chathamhouse.org/2025/06/ukraines-operation-spiders-web-game-changer-modern-drone-warfare-nato-should-pay-attention |access-date=22 August 2025 }}</ref> បើយោងតាមរបាយការណ៍របស់អាមេរិកវិញបានបង្ហាញថាដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនបានវាយត្រូវយន្តហោះរុស្ស៊ីចំនួនតែ ២០ គ្រឿងប៉ុណ្ណោះ ដោយក្នុងនោះមាន ១០ គ្រឿងត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង។<ref name="s394">{{cite news |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Idrees |last2=Ali |title=Exclusive: Ukraine hit fewer Russian planes than it estimated, US officials say |work=Reuters |date=5 June 2025 |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-hit-fewer-russian-planes-than-it-estimated-us-officials-say-2025-06-04/ |access-date=22 August 2025 }}</ref> ប្រតិបត្តិការរបស់អ៊ុយក្រែនមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានបង្កការខូតខាតជាទឹកប្រាក់រាប់ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកដល់កងទ័ពជើងអាកាសរុស្ស៊ី។<ref name="b759">{{cite news |last=Gozzi| first=Laura| title=How Ukraine carried out daring 'Spider Web' attack on Russian bombers |work=BBC News |date=2 June 2025 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cq69qnvj6nlo |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="p895">{{cite web |last=Bondar |first=Kateryna |title=How Ukraine's Operation "Spider's Web" Redefines Asymmetric Warfare |website=CSIS |date=3 June 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/how-ukraines-spider-web-operation-redefines-asymmetric-warfare |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="t713">{{cite news |title=Just how much damage did Ukraine do in its 'Spiderweb' drone attack on Russia? |work=NBC News | date=7 June 2025 |url=https://www.nbcnews.com/world/ukraine/ukraine-spiderweb-drone-attack-russia-kyiv-moscow-osint-satellite-rcna211381 |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="d975">{{cite web |last1=Mazhulin | first1=Artem |last2=Holmes |first2=Oliver |last3=Swan |first3=Lucy |last4=Boulinier |first4=Laure |last5=Hecimovic | first5=Arnel |title=Operation Spiderweb: a visual guide to Ukraine's destruction of Russian aircraft |work=The Guardian |date=2 June 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/02/operation-spiderweb-visual-guide-ukraine-drone-attack-russian-aircraft |access-date=22 August 2025 }}</ref> ===ជម្លោះដែនទឹក=== [[File:Russian cruiser Moskva.jpg|thumb|នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ី ''[[ម៉ូស្គ៍វ៉ា]]'' នៃកងនាវាសមុទ្រខ្មៅ។ នាវានេះត្រូវបានអ៊ុយក្រែនប្រើមីស៊ីលប្រឆាំងនាវាបាញ់ពន្លិចនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២២]] អ៊ុយក្រែនជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅជាប់[[សមុទ្រខ្មៅ]]ដែលមានច្រកចូលតាមច្រកសមុទ្រ[[បូស្បូរូស]] និង[[ដារដាណែល]] ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសតួកគី។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ តួកគីបានអនុវត្តតាម[[សន្ធិសញ្ញាម៉ុងទ្រុក]]ឆ្នាំ១៩៣៦ និងបានបិទច្រកសមុទ្រទាំងពីរនោះដើម្បីហាមឃាត់នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីដែលមិនបានចុះបញ្ជីនៅឯមូលដ្ឋានទឹកក្នុងសមុទ្រខ្មៅ ហើយត្រូវត្រឡប់ទៅចូលចតនៅកំពង់ផែដើមរបស់គេវិញ។ ជាក់ស្តែង តួកគីបានបដិសេធការឆ្លងកាត់នាវាកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីចំនួនបួនដែលរកឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=Reuters |date=28 February 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 March 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |work=Al Jazeera |date=2 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ [[សេវាឆ្មាំព្រំដែនរដ្ឋអ៊ុយក្រែន]]បានប្រកាសថា នាវាកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមធ្វើការវាយប្រហារលើ[[កោះពស់ (សមុទ្រខ្មៅ)|កោះពស់]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រខ្មៅ។<ref>{{cite tweet|date=25 February 2022|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មេសា 2022 |user=PokiRae_}}</ref> នាវាចម្បាំងរបស់រុស្ស៊ីបានបាញ់គ្រាប់ជាច្រើនចូលទៅលើកោះនោះដោយកាំភ្លើងធំនៅលើនាវារបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=2 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> បន្ទាប់​ពី​ការបាញ់ប្រហារ ទាហាន​រុស្ស៊ី​មួយ​ក្រុម​បាន​ចូលចត​នៅឆ្នេរកោះ ហើយក៏បានដណ្តើមកាន់កាន់យក​កោះ​ពស់បានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |first=Elias |last=Visontay |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មេសា 2022 |website=The Guardian}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ រុស្ស៊ីបានចោទប្រកាន់អាមេរិកថាបានផ្ដល់ជំនួយស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ដល់កងកម្លាំងជើងទឹកអ៊ុយក្រែនដើម្បីឱ្យពួកគេងាយស្រួលកំណត់គោលដៅវាយប្រហារលើនាវារុស្ស៊ី។ អាមេរិកបានបដិសេដច្រានចោលការចោទប្រកាន់របស់រុស្ស៊ីនេះចោល។<ref>{{Cite news |last1=Hodge |first1=Nathan |last2=Cotovio |first2=Vasco |last3=Lieberman |first3=Oren |date=26 February 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22#h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 February 2022 |work=CNN}}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅទីក្រុងមិកូឡៃហ្វបានពន្លិចនាវាចម្បាំងប្រភេទ[[ហ្វ្រីហ្គាត]]របស់ខ្លួនឈ្មោះ ''[[ហ៊ឺធីម៉ន់ សាហៃដាចឈ្នី]]'' ដែលត្រូវជាមេនាវាធំរបស់កងទ័ពជើងទឹកអ៊ុយក្រែន ដើម្បីការពារកុំឱ្យនាវានេះធ្លាក់ទៅក្នុងដៃកងកម្លាំងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |work=The Times |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=22 August 2025}} * {{Cite news |date=4 March 2022 |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Фрегат України "Гетьман Сагайдачний" виведений з ладу |publisher=[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]] |url=https://mil.in.ua/uk/news/fregat-ukrayiny-getman-sagajdachnyj-vyvedenyj-z-ladu/ |access-date=22 August 2025 }} * {{Cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |publisher=Interfax Ukraine |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនបាននិយាយថា នាវារបស់រុស្ស៊ីបានចូលចតនៅទីក្រុងប៊ែរឌានស្ក៍ ប៉ុន្តែត្រូវបានអ៊ុយក្រែនបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតកម្ទេចចោល។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-it-has-destroyed-large-russian-landing-ship-2022-03-24/ |title=Ukraine says it has destroyed a large Russian landing ship |first1=Pavel |last1=Polityuk |first2=Timothy |last2=Heritage |editor-first=Andrew |editor-last=Heavens |work=Reuters |date=24 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref name="Guardian220325" /><ref name="CNN-Berdyansk" /> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ [[អង្គការនាវាចរណ៍សមុទ្រអន្តរជាតិ]]នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (IMO) បានប្ដេជ្ញាស្វែងរកច្រកផ្លូវសមុទ្រមួយនៅសមុទ្រខ្មៅដើម្បីឱ្យនាវាពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់ចាកចេញពីកំពង់ផែអ៊ុយក្រែនដោយសុវត្ថិភាព។<ref name="reuters-20220312">{{Cite news |last=Saul |first=Jonathan |date=12 March 2022 |title=UN to work on safe corridor for ships stranded by Ukraine conflict |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-work-safe-corridor-ships-stranded-by-ukraine-conflict-2022-03-12/ |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូហ្វ]]បានអះអាងថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ុយក្រែនក្នុងការបង្កប់មីនក្រោមទឹកនៅខាងក្រៅកំពង់ផែរបស់ខ្លួនគឺជាកត្តាមួយបណ្ដាលឱ្យកើតមានវិបត្តិនាំចេញស្បៀងអាហារទៅផ្គត់ផ្គង់ទីផ្សារពិភពលោក។ លោកបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា "ប្រសិនបើទីក្រុងកៀវដោះស្រាយបញ្ហាមីននៅកំពង់ផែរបស់ខ្លួន នោះកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីនឹងធានាបើកផ្លូវដល់នាវាដឹកគ្រាប់ធញ្ញជាតិផ្សេងៗឱ្យឆ្លងកាត់ចេញទៅកាន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេដោយរលូន"។<ref>{{Cite news |date=31 May 2022 |title=Lavrov said Russians would let through ships carrying grain if Ukraine demined ports |work=Yahoo! News |agency=Ukrainska Pravda |url=https://news.yahoo.com/lavrov-said-russians-let-ships-103100228.html |access-date=24 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា សារព័ត៌មាន ''CNBC'' បានរាយការណ៍ពីការបាញ់ប្រហារគ្រាប់មីស៊ីលដោយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងកំពង់ផែក្រុងអូដេសារបស់អ៊ុយក្រែន។ ទង្វីរបស់រុស្ស៊ីនេះបានទទួលការថ្កោលទោសភ្លាមៗពីមេដឹកនាំនៃបណ្ដាប្រទេសនានានៅជុំវិញពិភពលោក ចំពេលដែលអង្គការសហប្រជាជាតិ និងប្រទេសតួកគីទើបបានសម្រេចកិច្ចព្រមព្រៀងនឹងគ្នានាពេលថ្មីៗទាក់ទិននឹងការបើកច្រករបៀងនៅដែនសមុទ្រសម្រាប់ការនាំចេញផលិតផលគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគផ្សេងៗទៀត។<ref>{{Cite news |date=22 July 2022 |title=Russia, Ukraine seal grain deal in Istanbul |work=[[Le Monde]] |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/07/22/russia-ukraine-seal-grain-deal-in-istanbul_5991090_4.html |access-date=2 August 2022 }} * {{Cite news |last=Macias |first=Amanda |date=23 July 2022 |title='He simply cannot be trusted:' World leaders slam Putin's attack on Odesa following sea corridor deal |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/07/23/world-leaders-slam-putins-attack-on-odesa-following-sea-corridor-deal.html |access-date=24 August 2025 }}</ref> ===កម្លាំងការពារប្រជាជនអ៊ុយក្រែន=== [[File:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03 (cropped).jpg|thumb|ប្រជាជនស៊ីវិលនៅកៀវកំពុងរៀបចំគ្រាប់បែកដប, ២៦​ កុម្ភៈ ២០២២]] ជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនបានរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី ដោយការស្ម័គ្រចិត្តចុះចូលជាមួយអង្គភាពការពារទឹកដី ផលិត[[គ្រាប់បែកដប]] បរិច្ចាគស្បៀងអាហារ សាងសង់របាំងការពារយោធា<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=3 មេសា 2022 |newspaper=The Washington Post |date=28 February 2022}}</ref> និងជួយដឹកជញ្ជូនជនភៀសខ្លួន។ល។<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=3 មេសា 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 March 2022 |website=Vox}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការអំពាវនាវពីទីភ្នាក់ងារដឹកជញ្ជូនអ៊ុយក្រែន ប្រជាជនស៊ីវិលបានរុះរើ ឬផ្លាស់ប្តូរផ្លាកសញ្ញាផ្លូវគោក សាងសង់របាំងបណ្តោះអាសន្ន និងបិទច្រកផ្លូវផ្សេងៗ។ របាយការណ៍តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមបានបង្ហាញអំពីបាតុកម្មតាមដងផ្លូវប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅក្នុងទឹកដីកាន់កាប់ ហើយជារឿយៗវាបានវិវត្តទៅជាជម្លោះពាក្យសម្ដី និងការប្រឈមមុខដោយផ្ទាល់ជាមួយកងទ័ពរុស្ស៊ី។<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=3 មេសា 2022 |work=YES! Magazine |date=1 March 2022}}</ref> នៅដើមខែមេសា ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមរត់ចូលតំបន់ព្រៃភាគខាងជើង និងខាងកើតនៃប្រទេសដើម្បីបង្កើតជាចលនាទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងសត្រូវឈ្លានពានរបស់ពួកគេ។ យោធាអ៊ុយក្រែនក៏បានប្រកាសស្របៗដែរអំពីយុទ្ធនាការទ័ពព្រៃទ្រង់ទ្រាយធំ ដើម្បីបំពេញបន្ថែមកម្លាំងការពារទូទៅរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite magazine |last=Motyl |first=Alexander J. |date=12 April 2022 |title=Russians Likely to Encounter Growing Guerrilla Warfare in Ukraine |url=https://foreignpolicy.com/2022/04/01/ukraine-russia-war-guerrilla-partisans-civilian-militia/ |magazine=Foreign Policy |access-date=25 August 2025}}</ref> ក្នុង​ករណី​ខ្លះ មនុស្ស​មួយចំនួនបានយកខ្លួនប្រាណរបស់គេទៅ​រារាំង​យានយន្ត​យោធា​រុស្ស៊ី ហើយវាជាវិធីសាស្ត្រមួយដែលបង្ខំឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រឡប់បកក្រោយវិញ។<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=3 មេសា 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=3 មេសា 2022 |work=The New York Times |date=5 March 2022}}</ref> ប្រតិកម្មរបស់ទាហានរុស្ស៊ីចំពោះចលនាតស៊ូរបស់ជនស៊ីវិលគឺមានជាច្រើនទម្រង់ខុសៗគ្នាដូចជា ការចុះទៅចរចាជាមួយក្រុមបាតុករ<ref name="yes!" /> ការបាញ់គំរាមទៅលើអាកាស ឬដោយផ្ទាល់ទៅក្នុងហ្វូងមនុស្សតែម្ដង។<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=3 មេសា 2022 |publisher=CNN |date=5 March 2022}}</ref> នៅអំឡុងពេលឈ្លានពាន គេសង្កេតឃើញមានការចាប់ឃុំខ្លួនក្រុមបាតុករជនជាតិអ៊ុយក្រែនជាច្រើននាក់ ហើយប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីការបាត់ខ្លួន ការប្រល័យជីវិត ការចាប់ធ្វើចំណាប់ខ្មាំង ការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ និងអំពើហិង្សាផ្លូវភេទមកលើប្រជាជនអ៊ុយក្រែនដែលប្រព្រឹត្តដោយយោធារុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=The Economist |date=9 March 2022 |access-date=3 មេសា 2022 |url-access=subscription}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ លោកហ្សេឡេនស្គីបានបង្ហាញថា អ៊ុយក្រែនកំពុងមានសមាជិកយោធាចំនួន ៧០០,០០០ នាក់ ដែលបានកំពុងបំពេញកាតព្វកិច្ចប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=21 May 2022 |title=Zelensky: 700,000 soldiers defending Ukraine now. |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/uncategorized/zelensky-700000-soldiers-defending-ukraine-now/ |access-date=25 August 2025}}</ref> អាវុធ និងអង្គភាព​យោធាទាំងឡាយដែលអ៊ុយក្រែនធ្លាប់បានបញ្ជូនទៅក្នុង​បេសកកម្ម​រក្សា​សន្តិភាព​របស់​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​ដូច​ជាបេសកកម្ម[[ម៉ូនូស្កូ]]នៅ​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​កុងហ្គោជាដើម ត្រួវបានថ្នាក់លើបញ្ជាឱ្យនាំចូលស្រុកវិញ។<ref>{{Cite news |last=Cyuzuzo |first=Samba |date=18 September 2022 |title=Ukraine troops leave DR Congo peacekeeping mission Monusco |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |access-date=25 August 2025}}</ref> ==អន្តរាគមន៍ពីយោធាបរទេស== {{Main|អន្តរាគមន៍បរទេសនៅក្នុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ===ជំនួយដល់អ៊ុយក្រែន=== [[File:Delivering military aid to Ukraine - detailed.svg|thumb|upright=1.5|{{center|'''ប្រទេសដែលបានបញ្ជូនជំនួយយោធាទៅអ៊ុយក្រែន'''}}{{legend|#0071b2|អាវុធធន់ធ្ងន់}}{{legend|#75abd0|អាវុធធន់ស្រាល}}{{legend|#67f03c|សម្ភារៈមិនប៉ះពាល់អាយុជីវិត}}{{legend|#feda77|ជំនួយក្រៅសម្ភារៈ}}{{legend|#893f9e|អ៊ុយក្រែន}}]] ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី ប្រទេសជាច្រើនបានសម្រចផ្ដល់ជំនួយយោធាដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនរួមមានគ្រឿងសព្វាវុធ បរិក្ខារ ការហ្វឹកហ្វឺន និងជំនួយភស្តុភារជាដើម។ ក្រោយពីរុស្ស៊ីបានចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន បណ្ដាបស្ចិមប្រទេសនិងរួមទាំងប្រទេសមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលមានទណ្ឌកម្មនៅលើរុស្ស៊ីស្រាប់ បានប្រកាសតម្លើងកម្រិតទណ្ឌកម្មសារជាថ្មីក្នុងគោលបំណងផ្ដួលសេដ្ឋកិច្ចរបស់រុស្ស៊ី។<ref name="DA">{{Cite web |last1=Melander |first1=Ingrid |last2=Gabriela |first2=Baczynska |date=24 February 2022 |title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 August 2025 |website=Reuters}} * {{Cite web |date=25 February 2022 |title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List |url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 August 2025 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Funakoshi |first1=Minami |last2=Lawson |first2=Hugh |last3=Deka |first3=Kannaki |date=9 March 2022 |title=Tracking sanctions against Russia |url=https://graphics.reuters.com/UKRAINE-CRISIS/SANCTIONS/byvrjenzmve/ |access-date=25 August 2025 |work=Reuters}}</ref> ទណ្ឌកម្មដែលបានដាក់សង្កត់មកលើរុស្ស៊ីនោះបានចុចសម្ដៅទៅលើអ្នកនយោបាយ ធនាគារ អាជីវកម្ម ដំណូររូបិយវត្ថុ ការនាំចេញ និងការនាំចូលពីប្រទេសរុស្ស៊ីជាដើម។<ref name="DA" /> [[File:Fumio Kishida at the issuance of the Joint Declaration on Assistance to Ukraine at the 2023 NATO Summit (3).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] និងមេដឹកនាំបស្ចិមប្រទេសនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៣|ជំនួបកំពូលណាតូនៅទីក្រុងវីលនៀស]]ក្នុងថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣]] ជំនួយយោធាអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនត្រូវបានសម្របសម្រួលតាមរយៈ[[ក្រុមទំនាក់ទំនងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន]] ដែលមានប្រទេសជាង ៥០ ចូលរួមដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសមាជិកណាតូ|រដ្ឋជាសមាជិកទាំង ៣២]] របស់អង្គការ[[ណាតូ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=NATO's response to Russia's invasion of Ukraine |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_192648.htm |access-date=25 August 2025 |website=[[ណាតូ]]}}</ref> [[វិទ្យាស្ថានឃីលដើម្បីសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក|វិទ្យាស្ថានឃីល]]បានរកឃើញថាជំនួយបរទេសដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៣៨០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកត្រូវបានបញ្ជូនទៅអ៊ុយក្រែននៅក្នុងចន្លោះខែមករា ឆ្នាំ២០២២​ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ២០២៤។<ref name="cnn-aid">{{cite news|first1=Rachel|last1=Wilson|first2=Lou|last2=Robinson|first3=Henrik |last3=Pettersson|date=20 March 2024 |title=Ukraine aid: Where the money is coming from, in 4 charts |url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/world/ukraine-money-military-aid-intl-dg/index.html |work=CNN}}</ref> ជំនួយទៅអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនមានប្រភពចេញពីប្រទេសនៅអឺរ៉ុប (ទាំងយោធា ហិរញ្ញវត្ថុ និងមនុស្សធម៌)។<ref name="CNN US investment">{{cite news |date=21 September 2023|last=Wolf|first=Zachary|title=$113 billion: Where the US investment in Ukraine aid has gone |url=https://edition.cnn.com/2023/09/21/politics/war-funding-ukraine-what-matters/index.html |work=CNN}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែនច្រើនបំផុតបើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃ<ref name="CNN US investment"/> ដោយចាត់ថវិកាប្រមាណ ១៧៥ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីជួយប្រទេសនេះ។<ref name="CFR">{{cite web |title=How Much U.S. Aid Is Going to Ukraine? |url=https://www.cfr.org/article/how-much-us-aid-going-ukraine |website=Council on Foreign Relations |date=27 September 2024}}</ref> ក្នុងអំឡុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃការឈ្លានពាន ប្រទេសសមាជិកណាតូបានផ្គត់ផ្គង់អាវុធប្រឆាំងរថក្រោះជាង ១៧,០០០ គ្រឿងដល់អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2022/03/12/us/politics/biden-ukraine-weapons.html |title=The White House approves $200 million in arms and equipment for Ukraine. |last=Schmitt |first=Eric |newspaper=The New York Times |date=12 March 2022 |access-date=13 មេសា 2022}}</ref> ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមីនា ចំនួននេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាបានកើនច្រើនជាង ២០,០០០ គ្រឿងទៅទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-begin-planning-more-troops-eastern-flank-after-russias-ukraine-invasion-2022-03-16/ |title=NATO vows more help for Ukraine, begins planning to adapt to 'new reality' |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Melander |first2=Ingrid |website=Reuters |date=17 March 2022 |access-date=13 មេសា 2022}}</ref> នៅដើមសង្គ្រាមឈ្លានពានដំបូង បណ្ដាប្រទេសគាំទ្រអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនបានអះអាងថាខ្លួននឹងមិនបញ្ជូនជំនួយជាកម្លាំងទ័ពទៅកាន់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref>{{Cite news |last=LeBlanc |first=Paul |date=28 February 2022 |title=Why the US isn't sending troops into Ukraine |url=https://www.cnn.com/2022/02/27/politics/us-troops-ukraine-russia-what-matters/index.html |access-date=20 April 2022 |publisher=CNN}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០២៤​ ប្រធានាធិបតីបារាំង លោក[[អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]]បាននិយាយពីលទ្ធភាពបញ្ជូនទ័ពទៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=26 February 2024 |title=Macron Does Not Rule Out Sending Western Troops to Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/02/26/world/europe/europe-ukraine-support-meeting.html |first1=Constant |last1=Méheut |first2=Aurelien |last2=Breeden}}</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីធ្លាប់បានគំរាមសងសឹកនឹងប្រទេសដែលបានផ្គត់ផ្គង់ជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែន ហើយបាននិយាយអះអាងទៀតថា អង្គការណាតូបានកំពុងប្រើប្រាស់អ៊ុយក្រែនដើម្បីវាយប្រហាររុស្ស៊ីដោយប្រយោល។<ref>{{cite news |title=Russia accuses Nato of 'proxy war' in Ukraine as US hosts crucial defence summit |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/26/russia-accuses-nato-of-proxy-war-in-ukraine-as-us-hosts-crucial-defence-summit |work=The Guardian |date=26 April 2022}}</ref> យោងតាមគរុសុភាអាមេរិកមួយគឺ​ ''Atlantic Council'' បានបកស្រាយបញ្ជាក់ថា រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអ្វីដើម្បីសងសឹកទៅលើបស្ចិមលោកដូចដែលខ្លួនបានអះអាងនោះទេ​ ទោះជាបស្ចិមលោកទាំងនោះបានប្រព្រឹត្តិលើសបន្ទាត់ក្រហមរបស់រុស្ស៊ីក៏ដោយ។<ref>{{cite news |last1=Dickinson |first1=Peter |title=Putin is becoming entangled in his own discredited red lines |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putin-is-becoming-entangled-in-his-own-discredited-red-lines/ |work=Atlantic Council |date=17 September 2024}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ លោកពូទីនបាននិយាយថា ប្រសិនបើជំនួយយោធាទាំងប៉ុន្មានត្រូវកាត់ផ្ដាច់ នោះអ៊ុយក្រែននឹងមិនអាចតតាំងនឹងរុស្ស៊ីបានយូរឡើយ។<ref>{{cite news |title=Putin says Ukraine would last 'a week' if Western military support stops |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/putin-says-ukraine-would-last-a-week-if-western-military-support-stops |work=Al Jazeera English |date=6 October 2023 |access-date=25 August 2025 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216024122/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/putin-says-ukraine-would-last-a-week-if-western-military-support-stops |url-status=live}}</ref> ===ជំនួយដល់រុស្ស៊ី=== [[File:Countries supplying military equipment to Russia during the 2022 Russian invasion.png|thumb|upright=1.5| {{legend|#ffb0ca|ប្រទេសដែលបញ្ជូនអាវុធទៅរុស្ស៊ី}} {{legend|#810000|រុស្ស៊ី}} {{legend|#ffff00|អ៊ុយក្រែន}}]] {{See also|ជំនួយគាំទ្ររុស្ស៊ីកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ប្រទេស[[បេឡារុស]]បានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើការវាយលុក និងបាញ់មីស៊ីលរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=31 January 2023 |title=Lukashenko: Belarus willing to offer more help to Russia |work=[[AP News]] |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-politics-belarus-government-alexander-lukashenko-1124dbad889ccc6d269069e501a31fa6 |access-date=26 August 2025}}</ref> ដែនអាកាសប្រទេសបេឡារុសធ្លាប់ត្រូវបានរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ ពិសេសសម្រាប់ប្រតិបត្តិការប្រព័ន្ធរ៉ាដា​រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីយន្តហោះចាប់រ៉ាដារបស់រុស្ស៊ីប្រភេទ [[បេរីហ្វ អា-៥០]] ត្រូវបានដ្រូនរបស់ក្រុមប្រឆាំងបេឡារុសបាញ់កម្ទេច។<ref>{{Cite web |date=23 July 2024 |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Почему российские "шахеды" залетают в Беларусь и чем это опасно для Украины |url=https://www.bbc.com/russian/articles/crg51dr8lmqo |access-date=26 August 2025 |website=BBC News Русская служба }}</ref> ដោយសារតែអន្តរាគមន៍ដ៏សកម្មរបស់បេឡារុសនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ អ្នកជំនាញមួយចំនួនក៏បានចាត់ទុកបេឡារុសជាសហភាគីសង្គ្រាមមួយផងដែរ<ref>{{Cite book |last=Lozka |first=Katsiaryna |url=http://hdl.handle.net/1854/LU-01HGZF2NV7XH9AVKAZSP0VSVX3 |title=Between the hammer and the anvil : Belarus, its people, and Russia's war against Ukraine |date=2023 |isbn=978-83-67678-29-2 |volume=6 |publisher=Instytut Europy Środkowej |hdl=1854/LU-01HGZF2NV7XH9AVKAZSP0VSVX3}}</ref><ref>{{Cite web |title=Putin's Strategic Failure |url=https://www.iiss.org/sv/online-analysis/survival-online/2022/04/putins-strategic-failure/ |access-date=26 August 2025 |website=IISS}}</ref> ដែលខុសពីរដ្ឋមិនមែនសហភាគីសង្គ្រាម ពោលជារដ្ឋផ្ដល់ការគាំទ្រផ្សេងៗដោយប្រយោលដល់ភាគីសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |last1=Humphreys |first1=Richard |last2=Paegļkalna |first2=Lauma |title=Combat Without Warfighting: Non-Belligerent Actors and the Russian Invasion of Ukraine |ssrn=4048994 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4048994}}</ref> ក្រៅពីនេះ បេឡារុសក៏បានគាំទ្រដល់យោធារុស្ស៊ីតាមរយៈការផ្ដល់គ្រឿងសព្វាវុធ និងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ ហើយបើយោងតាម ''Armed Conflict Survey'' នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ បានឱ្យដឹងថា រុស្ស៊ីបានបញ្ជូនអាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរមកបេឡារុស។<ref>{{Cite book |last=Studies (IISS) |first=The International Institute for Strategic |url=https://books.google.com/books?id=Clc3EQAAQBAJ&dq=%22Belarusian+territory+to+launch+ground+and+air+%22&pg=PT145 |title=The Armed Conflict Survey 2024 |date=12 December 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-040-33815-5 |page=82 }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍ចារកម្មយោធាអាមេរិកបានសន្មតថា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់កំពុងតែផ្តល់ដ្រូនសឹកប្រភេទ [[ដ្រូនស្ហាហែដ|ស្ហាហែដ]] និងសម្ភារៈផលិតផ្សេងៗដើម្បីបង្កើតរោងចក្រផលិតដ្រូនដល់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref> {{Cite web |date=9 June 2023 |title=White House says Iran is helping Russia build a drone factory east of Moscow for the war in Ukraine |url=https://www.sun-sentinel.com/2023/06/09/white-house-says-iran-is-helping-russia-build-a-drone-factory-east-of-moscow-for-the-war-in-ukraine-2/ |access-date=26 August 2025 |website=Sun Sentinel}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ របាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''Reuters'' បានចង្អុលបង្ហាញថា អ៊ីរ៉ង់បានបញ្ជូនគ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទីកទៅឱ្យយោធារុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |date=21 February 2024 |title=Exclusive: Iran sends Russia hundreds of ballistic missiles |url=https://www.reuters.com/world/iran-sends-russia-hundreds-ballistic-missiles-sources-say-2024-02-21/ |access-date=26 August 2025 |website=Reuters}}</ref> យោងតាមប្រភពពីអាមេរិកនិងអ៊ុយក្រែនបានឱ្យដឹងទៀតថា កងទ័ពអ៊ីរ៉ង់បានមានវត្តមាននៅក្នុងឧបទ្វីបគ្រីមៀដោយដើរតួជាកម្លាំងជួរក្រោយចាប់បញ្ជាដ្រូនទៅវាយប្រហារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល ឬជនស៊ីវិលផ្ទាល់នៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Miller |first2=Zeke |date=21 October 2022 |title=US: Iranian troops in Crimea backing Russian drone strikes |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503164518/https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14 |archive-date=3 May 2023 |access-date=26 August 2025 |publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Bailey |first3=Riley |last4=Howard |first4=Angela |last5=Kagan |first5=Frederick W. |date=25 November 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, November 25 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214005539/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |archive-date=14 December 2023 |access-date=26 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War}}</ref> [[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]]បានសន្មតស្មាន់ថា កម្លាំងអ៊ីរ៉ង់ទាំងនោះទំនងជាទាហានរបស់អង្គភាព[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]] ឬបុគ្គលដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងអង្គភាពនោះ។<ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Bailey |first2=Riley |last3=Mappes |first3=Grace |last4=Barros |first4=George |last5=Kagan |first5=Frederick W. |date=12 October 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, October 12 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114103621/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |archive-date=14 January 2024 |access-date=26 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |archivedate=14 មករា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240114103621/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 }}</ref> អាជ្ញាធរប្រទេសអ៊ីរ៉ង់វិញបានប្រកាសក្ដែងៗច្រានចោលរាល់ការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាខ្លួនបានបញ្ជូនគ្រឿងសឹកទៅរុស្ស៊ីដើម្បីវាយប្រហារអ៊ុយក្រែន។<ref name="CNN: Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine">{{Cite news |last1=Kennedy |first1=Niamh |last2=Mahmoodi |first2=Negar |last3=Kottasová |first3=Ivana |last4=Raine |first4=Andrew |date=16 October 2022 |title=Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/10/15/europe/iran-denies-supplying-russia-weapons-ukraine-intl-hnk/index.html |access-date=26 August 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912064217/https://edition.cnn.com/2022/10/15/europe/iran-denies-supplying-russia-weapons-ukraine-intl-hnk/index.html |archive-date=12 September 2023}}</ref> ប្រទេស[[កូរ៉េខាងជើង]]​បាន​ផ្គត់ផ្គង់​ឱ្យ​រុស្ស៊ី​នូវមីស៊ីលបាលីស្ទីក និង​គ្រាប់​ផ្លោង​ផ្សេងៗ ខណៈអាជ្ញាធរ​អាមេរិក​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ពីប្រភេទ ឬម៉ាក​អាវុធជាក់លាក់​មួយ​ណា​ទេ។ សំណល់កម្ទេចកម្ទីដែលបន្សល់ទុកពីមីស៊ីលដែលធ្លាក់នៅអ៊ុយក្រែននៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ បានបង្ហាញពីបំណែកផ្នែកនៃមីស៊ីល[[ហាស៊ុង-១១ អា]] [[ហាស៊ុង-១១ បេ|១១ បេ]] និង[[កាអិន-២៥]]។<ref>{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=Russia Got 7,500-Pound Rockets From North Korea—And Promptly Blew Up A Pair Of Ukrainian Supply Bases |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/01/05/russia-got-7500-pound-rockets-from-north-korea-and-promptly-blew-up-a-pair-of-ukrainian-supply-bases/?sh=208781e9363f |access-date=26 August 2025 |work=Forbes }}</ref><ref>{{cite news |title=Did Russia Fire North Korean Missiles At Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-north-korea-war-missiles-kn-23/32765450.html |access-date=26 August 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែននិងកូរ៉េខាងត្បូងបានអះអាងថា វិស្វករកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានគេបញ្ជូនមកកាន់សមរភូមិនៅអ៊ុយក្រែនដើម្បីជួយប្រតិបត្តិការបាញ់មីស៊ីលកូរ៉េខាងជើងទាំងនោះ ហើយពួកនោះក៏ត្រូវបាត់បង់ជីវិតខ្លះដែរ។<ref name="The Guardian: North Korean Troops Deployed">{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=McCurry |first2=Justin |name-list-style=and |date=10 October 2024 |title=North Koreans deployed alongside Russian troops in Ukraine, sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/10/north-korea-engineers-deployed-russia-ukraine |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref><ref name="k284">{{cite news |last=Jochecová |first=Ketrin |date=8 October 2024 |title=North Korean soldiers are likely dying for Putin in Ukraine, Seoul says |url=https://www.politico.eu/article/north-korean-soldiers-are-likely-fighting-in-ukraine-seouls-defense-minister-says/ |access-date=26 August 2025 |work=Politico }}</ref><ref name="a180">{{cite web |last=Lee |first=Youkyung |date=9 October 2024 |title=North Korea Seen Likely to Send Troops to Ukraine to Aid Russia |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-09/north-korea-seen-likely-to-send-troops-to-ukraine-to-aid-russia |access-date=26 August 2025 |website=Bloomberg }}</ref> ក្រោយមកក្នុងខែដដែរ អ្នកនាំពាក្យសេតវិមានបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងមាន "ការព្រួយបារម្ភ" អំពីរបាយការណ៍ដែលបង្ហាញពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធនៅអ៊ុយក្រែន។<ref name="u147">{{cite news |date=15 October 2024 |title=US concerned by reports of North Korean soldiers fighting for Russia |url=https://www.reuters.com/world/europe/us-concerned-by-reports-north-korean-soldiers-fighting-russia-2024-10-15/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="n959">{{cite news |date=16 October 2024 |title=North Korean soldiers are training to fight for Russia, Ukraine says |url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-concerned-reports-north-korean-soldiers-fighting-for-russia-ukraine-rcna175640 |first1=Anastasiia |last1=Parafeniuk |first2=Mithil |last2=Aggarwal |access-date=26 August 2025 |work=NBC News }}</ref><ref name="h428">{{cite news |last=McCurry |first=Justin |date=16 October 2024 |title=North Korean troops for Russia's war in Ukraine: what we know so far |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/16/north-korean-troops-for-russias-war-in-ukraine-what-we-know-so-far |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref> ព័ត៌មានពីចារកម្មអ៊ុយក្រែនតាមរយៈលោកហ្សេឡេនស្គីបានជឿថា កូរ៉េខាងជើងបានកំពុងត្រៀមកម្លាំងទាហានប្រមាណ ១០,០០០ នាក់មកប្រយុទ្ធខាងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last=Cecil |first=Nicholas |date=17 October 2024 |title=Putin military doubling 'kamikaze' drone attacks on Ukraine to 1,500 last month, say western officials |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/vladimir-putin-ukraine-drone-attacks-russia-double-b1188508.html |newspaper=Evening Standard }}</ref> ចំណែកឯរដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងជើងវិញបានចេញមុខនិយាយថាគ្មានទាហានខ្លួនណាមួយត្រូវបានបញ្ជូនមកជួយប្រយុទ្ធជាមួយនឹងរុស្ស៊ីឡើយ។<ref>{{cite news |date=22 October 2024 |title=North Korea UN representative denies Pyongyang sent troops to Russia |url=https://www.channelnewsasia.com/east-asia/north-korea-united-nations-represenative-denies-pyongyangg-troops-russia-4693886 |access-date=26 August 2025 |work=CNA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113011116/https://www.channelnewsasia.com/east-asia/north-korea-united-nations-represenative-denies-pyongyangg-troops-russia-4693886 |archive-date=13 November 2024 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2024 |title=North Korea UN representative denies Pyongyang sent troops to Russia |url=https://www.trtworld.com/asia/north-korea-un-representative-denies-pyongyang-sent-troops-to-russia-18223088 |access-date=26 August 2025 |work=TRT World |archive-date=4 ឧសភា 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504134050/https://www.trtworld.com/asia/north-korea-un-representative-denies-pyongyang-sent-troops-to-russia-18223088 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Denisova |first=Kateryna |date=22 October 2024 |title=North Korea denies sending troops to join Russia's war in Ukraine, dismisses 'groundless rumors' |url=https://kyivindependent.com/north-korea-denies-alleged-troops-sending-to-fight-russian-war-as-groundless-rumors/ |access-date=26 August 2025 |work=The Kyiv Independent }}</ref> អាមេរិកក្រោយមកបានអះអាងពីការបានរកឃើញភស្តុតាងដែលថាកូរ៉េខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានប្រមាណ ៣,០០០ នាក់ទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយទាហានទាំងនោះអាចត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមនាវាកាលកំឡុងខែតុលា និងកំពុងហ្វឹកហាត់នៅមូលដ្ឋានយោធាចំនួនបីកន្លែងនៅភាគខាងកើតប្រទេសរុស្ស៊ី។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបន្ថែមទៀតថា ការបញ្ជូនទាហានកូរ៉េខាងជើងចូលរុស្ស៊ីបែបនេះអាចជាភស្តុតាងមួយកម្រិតទៀតដែលបញ្ជាក់ថាយោធារុស្ស៊ីពិតជាកំពុងមានបញ្ហាកង្វះកម្លាំងទាហានមែន។<ref name="y335">{{cite news |last=Phil Stewart |first=Hyonhee Shin |date=23 October 2024 |title=US says evidence shows North Korea has troops in Russia, possibly for Ukraine war |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/north-korea-has-sent-3000-troops-russia-ukraine-war-south-korean-lawmakers-say-2024-10-23/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ប្រធានអង្គការណាតូ លោកម៉ាក រូតបានលើកបញ្ជាក់ពីរបាយការណ៍ចារកម្មអ៊ុយក្រែនថា ទាហានកូរ៉េខាងជើងនោះត្រូវបានបញ្ជូនមកតំបន់គូស្គ៍ដើម្បីគាំទ្រកងកម្លាំងរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងទាហានវាយលុករបស់អ៊ុយក្រែន ខណៈមន្ទីរបញ្ចកោណបានរាយការណ៍ថាទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកជួយរុស្ស៊ីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |date=29 October 2024 |title=Russia to deploy 10,000 North Korean troops against Ukraine within 'weeks', Pentagon says |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/29/russia-north-korean-troops-ukraine-war |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref><ref name="i587">{{cite news |last=Phil Stewart |first=Andrew Gray |date=28 October 2024 |title=No new limits on Ukraine's use of US arms if North Korea joins fight, Pentagon says |url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-chief-says-he-can-confirm-north-korean-troops-are-russias-kursk-2024-10-28/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="k484">{{cite news |date=28 October 2024 |title=NATO, Pentagon confirm deployment of North Korean troops to Russia |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/nato-pentagon-confirm-deployment-of-north-korean-troops-to-russia |access-date=26 August 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> [[File:Andrei Belousov and No Kwang-chol, 2024.jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី លោក[[អាន់ឌ្រីយ បេឡូយូសូហ្វ]]ជាមួយនឹងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិកូរ៉េខាងជើង លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ណូ ក្វាង់ឆឹល]], ២៩ វិច្ឆិកា ២០២៤]] វត្តមានកូរ៉េខាងជើងនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានគេបញ្ជាក់ម្ដងហើយម្ដងទៀត ដូចនៅថ្ងៃទី៧ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងក្នុងសមរភូមិកាលថ្ងៃទី៥ ខែវិច្ឆិកា។<ref>{{cite news |date=7 November 2024 |title=North Korean Soldiers Fighting in Kursk |url=https://fu.kyivpost.com/post/41862 |access-date=26 August 2025 |work=Kyiv Post }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ទាំងក្រសួងការបរទេសអាមេរិក និងកូរ៉េខាងត្បូងបានបញ្ជាក់ស្របគ្នាថា កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងបានចាប់ផ្តើមចូលរួមក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅតំបន់គូស្គ៍។<ref name="r219">{{cite web |date=13 November 2024 |title=US confirms North Korean troops joining Russia in combat against Ukraine |url=https://www.rfa.org/english/korea/2024/11/13/north-korea-us-kursk-confirm/ |first=Taejun |last=Kang |access-date=26 August 2025 |website=Radio Free Asia }}</ref><ref name="b215">{{cite news |date=13 November 2024 |title=South Korea says North Korean soldiers are fighting Ukraine forces |url=https://www.reuters.com/world/europe/south-korea-says-north-korean-soldiers-are-fighting-ukraine-forces-2024-11-13/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="u951">{{cite news |date=16 November 2024 |title=Language barriers and inexperience may hamper North Korean troops on Russia's battlefield |url=https://www.nbcnews.com/news/world/language-barriers-inexperience-may-hamper-north-korean-troops-russias-rcna177756 |first1=Stella |last1=Kim |first2=Mithil |last2=Aggarwal |access-date=26 August 2025 |work=NBC News }}</ref> ថ្វីបើគណៈនាយកចារកម្មអ៊ុយក្រែនបានពោលថា កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងទំនងជាមិនប្រឡូកវាយជាមួយអ៊ុយក្រែន ហើយកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលហ្វឹកហ្វាត់នៅឡើយក្ដី<ref>{{cite news |date=3 December 2024 |title=2,000 North Korean Troops Led by 3 Generals Join Russians Against Ukraine – Intel |url=https://www.kyivpost.com/post/43184 |access-date=26 August 2025 |work=Kyiv Post }}</ref> ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៦ ខែធ្នូ អាមេរិក​បានរកឃើញថាមានទាហាន​កូរ៉េ​ខាង​ជើង​មួយចំនួនត្រូវ​បាន​ស្លាប់​នៅក្នុង​សមរភូមិ​ប្រយុទ្ធ​នៃតំបន់គូស្គ៍។<ref>{{Cite news |title=North Korean troops killed in combat against Ukraine for first time, Pentagon says |url=https://www.reuters.com/world/north-korean-troops-killed-combat-against-ukraine-first-time-pentagon-says-2024-12-16/ |work=Reuters }}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមកនៅថ្ងៃទី១៨ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនទាហានកូរ៉េខាងជើងដែលបានស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមមកទល់បច្ចុប្បន្នអាចឈានដល់ខ្ទង់រយ<ref>{{Cite news |date=17 December 2024 |title=A couple hundred North Korean troops killed, wounded in battles with Ukrainian forces |url=https://apnews.com/article/north-korea-ukraine-casualties-kursk-russia-a1207ba61ded5061f721ffa0f0650851 |access-date=26 August 2025 |work=AP News }}</ref> ខណៈប្រភពពីកូរ៉េខាងត្បូងបានរាយការណ៍មានទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០០ នាក់បានស្លាប់ និង ១,០០០ នាក់បានរងរបួស។<ref>{{Cite news |title=At least 100 North Koreans dead in Ukraine war, says South Korea |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2ezx258xzo |access-date=26 August 2025 |work=BBC News |date=19 December 2024 }}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ ទាហានកូរ៉េខាងជើងចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនកំឡុងពេលប្រយុទ្ធនៅអូប្លាសគូស្គ៍។ របាយការណ៍​ស៊ើប​អង្កេត​ពីទាហានទាំងពីរនោះបានបង្ហាញ​ឱ្យឃើញថា ទាហាន​កូរ៉េ​ខាង​ជើង​ដែលបានបញ្ជូនមករុស្ស៊ី ត្រូវ​បាន​​ទទួល​ឯកសារ​យោធាក្លែងក្លាយ ដែលក្នុងនោះវាបាន​បញ្ជាក់​ថា​ពួកគេ​ជា​ជនជាតិ​រុស្ស៊ី​ដែល​មក​ពី​តំបន់[[ទូវ៉ា]]។<ref name="nk-soldiers-captured">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=Suicides, new tactics and propaganda iPads: details from captured North Koreans expose new foe in Ukraine |work=The Guardian |date=18 January 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/18/suicides-new-tactics-and-propaganda-ipads-details-from-captured-north-koreans-expose-new-foe-in-ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119023832/https://www.theguardian.com/world/2025/jan/18/suicides-new-tactics-and-propaganda-ipads-details-from-captured-north-koreans-expose-new-foe-in-ukraine |archive-date=19 January 2025 |access-date=26 August 2025}}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ អគ្គសេនាធិការចម្រុះនៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានចេញសេចក្ដីថ្លែងការថា កូរ៉េខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានចំនួន ៣,០០០ នាក់បន្ថែមនៅដើមឆ្នាំនេះ រួមជាមួយនឹងគ្រឿងសព្វាវុធយោធាផ្សេងៗដូចជាគ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទីករយៈចម្ងាយខ្លីជាដើម ដើម្បីមកជួយគាំទ្រដល់កងកម្លាំងប្រទេសរុស្ស៊ី។ យោងតាមប្រភពពីកូរ៉េខាងត្បូងដដែរ ទាហានកូរ៉េខាងជើងសរុបប្រមាណ​ ១១,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយក្នុងនោះមានប្រមាណ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួសនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។<ref>{{cite news |last=Harvey |first=Lex |title=North Korea has sent 3,000 more soldiers to bolster Russia's war on Ukraine, South Korea says |work=CNN |date=27 March 2025 |url=https://edition.cnn.com/2025/03/27/europe/north-korea-russia-ukraine-soldiers-intl-hnk/index.html#:~:text=The%20reinforcements%2C%20sent%20in%20January,in%20combat%2C%20according%20to%20Seoul |access-date=26 August 2025 }}</ref> ក្នុងខែដដែរនោះ រុស្ស៊ីបានចេញទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងអំពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងដែលបានបញ្ជូនមកជួយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតំបន់គូស្គ៍ ដោយឧត្តមសេនីយ៍រុស្ស៊ីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ឈ្មោះ [[វ៉ាឡេរី យេរ៉ាស៊ីមូហ្វ]] បានសម្តែងជាការដឹងគុណពិសេសចំពោះកងទ័ពកូរ៉េខាងជើងដែលបានជួយ "រំដោះតំបន់ព្រំដែនគូស្គ៍"។<ref name="x755">{{cite news |last=Munster |first=Ben |title=Russia claims complete 'liberation' of Kursk, admits North Korea assistance |work=Politico |date=26 April 2025 |url=https://www.politico.eu/article/kremlin-claims-complete-liberation-kursk-admits-north-korea-assistance-ukraine-war/ |access-date=26 August 2025 }}</ref> ==វិនាសកម្ម== {{Further|វិនាសកម្មក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន#សង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|រូបថតនៃទាហានអ៊ុយក្រែនដែលបានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] [[File:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|សាកសពទាហានរុស្ស៊ីនៅក្បែររថពាសដែក​ជាប់ស្លាកសញ្ញា [[Z (និម្មិតសញ្ញាយោធា)|Z]]]] [[File:Російські війська убили дітей в Охтирці.jpg|thumb|ជនរងគ្រោះស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនបន្ទាប់ពីគ្រប់ផ្លោងរុស្ស៊ីចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ចំអគារសាលាមត្តេយ្យមួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[អូសទ្រារីកា]] បង្កឱ្យមនុស្សប្រមាណ ៥០​ នាក់ត្រូវចូលសង្គ្រោះក្នុងមន្ទីរពេទ្យ]] ទាំងប្រភពពីរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនសុទ្ធតែបានពន្លើសនិងបំប៉ោងចំនួនអ្នកស្លាប់នៃទាហានខាងភាគីសត្រូវគ្នារៀងៗខ្លួនក្នុងគោលបំណងលើកទឹកចិត្តទៅដល់កងកម្លាំងជួរមុខរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> យោងទៅតាមឯកសារអាមេរិកដែលបែកធ្លាយបានឱ្យដឹងថា "ការរាយការណ៍បន្ទាបចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសនៅក្នុងប្រព័ន្ធ [រុស្ស៊ី] បានបញ្ជាក់អំពី 'ការស្ទាក់ស្ទើរ' របស់អង្គភាពយោធាជួរមុខក្នុងការផ្ដល់ព័ត៌មានអាក្រក់ដល់បញ្ជាការថ្នាក់លើ"។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> ស្រដៀងគ្នានេះដែរ សារព័ត៌មានក្នុងស្រុករុស្ស៊ីក៏បានឈប់ផ្សព្វផ្សាយរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់របស់ទាហានរុស្ស៊ីផងដែរ។<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=26 August 2025 }} * {{Cite news |last=Roth |first=Andrew |date=22 March 2022 |title=How many Russian soldiers have died in the war in Ukraine? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/22/how-many-russian-soldiers-died-ukraine-losses |access-date=26 August 2025 }}</ref> រុស្ស៊ីក៏ដូចជាអ៊ុយក្រែនសុទ្ធតែធ្លាប់បានទទួលស្គាល់នូវវិនាសកម្មយោធាដ៏ "ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់" និង "ធ្ងន់ធ្ងរ" នៅឯសមរភូមិជួរមុខ។<ref name="tragedy">{{Cite news |date=8 April 2022 |title=Russia admits 'significant losses of troops' in Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/8/we-have-significant-losses-and-its-a-huge-tragedy-kremlin |access-date=26 August 2025 }}</ref><ref name="untilwarends">{{Cite news |date=29 March 2022 |title=Ukraine not to reveal own military death toll until war ends |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3443116-ukraine-not-to-reveal-own-military-death-toll-until-war-ends.html}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66581217 |title='Dying by the dozens every day' – Ukraine losses climb |date=29 August 2023 |work=BBC News |access-date=26 August 2025 }}</ref> ជាក់ស្ដែង ចំនួនអ្នកស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមទាំងយោធានិងស៊ីវិលគឺមិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានជាក់លាក់ត្រឹមត្រូវមួយរយភាគរយឡើយ។<ref> {{Cite news |last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=26 August 2025 }} * {{Cite news |date=17 March 2022 |title=As Russian Troop Deaths Climb, Morale Becomes an Issue, Officials Say |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |url-status=live |access-date=26 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316225152/https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |archive-date=16 March 2022 }}</ref> ទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន ''AFP'' បានរាយការណ៍ថាទាំងខ្លួន និងអ្នកសង្កេតការណ៍ជម្លោះឯករាជ្យផ្សេងឯទៀតគឺមានការលំបាកខ្លាំងណាស់ក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ប្រភពអះអាងចំនួនទាហានស្លាប់ពីភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ហើយតែងមានការសង្ស័យអំពីការបំប៉ោងចំនួនទាហានស្លាប់ដោយភាគីទាំងពីរនៅក្នុងប្រភពទាំងនោះ។<ref>{{Cite news |date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=26 August 2025 }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ គម្រោងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ីឯករាជ្យមួយឈ្មោះ ''iStories'' តាមរយៈប្រភពដ៏ជិតស្និទ្ធនឹងវិមានក្រឹមឡាំង បានរាយការណ៍ថា ទាហានរុស្ស៊ីជាង ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត រងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ ឬបានបាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> ខណៈពេលដែលករណីស្លាប់ក្នុងសមរភូមិអាចងាយសន្និដ្ឋានបានដោយផ្អែកលើប្រភពមួយចំនួនដូចជា រូបភាពផ្កាយរណបជាដើម តែផ្ទុយមកវិញ ករណីស្លាប់របស់ជនស៊ីវិលគឺពិបាកនឹងវាស់វែងសន្និដ្ឋានណាស់។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានប្រាប់សារព័ត៌មាន CNN ថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនរាប់ម៉ឺននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយលោកសង្ឃឹមថាចំនួនអ្នកស្លាប់ទាំងអស់នោះនឹងមិនកើនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ចុះ។<ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=27 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤ ជនជាតិអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២០,០០០ នាក់ត្រូវពិការដៃជើងដោយសារសង្គ្រាម។<ref>{{Cite web |last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=27 August 2025 |website=The Times}}</ref> ក្រោយការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនជឿថាមនុស្សយ៉ាងច្រើន ២០,០០០ នាក់អាចត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |last=Yuhas |first=Alan |date=24 August 2022 |title=Thousands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=27 August 2025 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=26 August 2025}}</ref> ខណៈគេនៅប្រទះរកឃើញសាកសពមនុស្សជាបន្តបន្ទាប់គិតមកត្រឹមខែកញ្ញា​ ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=27 August 2025}}</ref> អភិបាលក្រុងមួយនេះបានថ្លែងថា ជនស៊ីវិលជាង ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលរុស្ស៊ីបានឡោមព័ទ្ធវាយម៉ារីអ៊ូប៉ូល ប៉ុន្តែចំនួនជាក់ស្ដែងអាចមានរហូតដល់ទៅជាង ២០,០០០ នាក់ឯណោះ ខណៈកងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានដឹកជញ្ជូននាំយកគ្រឿងបូជាសពចល័តមកជាមួយពួកគេពេលចូលគ្រប់គ្រងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។<ref>{{cite news |publisher=PBS |title=Over 10,000 civilians killed in Mariupol siege, mayor says |date=11 April 2022 |url=https://www.pbs.org/newshour/world/over-10000-civilians-killed-in-mariupol-siege-mayor-says |access-date=27 August 2025|first1=Yuras|last1=Karmanau|first2=Adam|last2=Schreck|first3=Cara|last3=Anna}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 August 2025 |work=The Japan Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=27 August 2025 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយសារព័ត៌មាន ''AP'' ចាប់ពីចុងឆ្នាំ២០២២ បានប៉ាន់ប្រមាណតួលេខជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ថាមានរហូតដល់ ៧៥,០០០ នាក់ ដោយនេះគ្រាន់តែជាតួលេខរាប់ត្រឹមក្នុងតំបន់ទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |title=The Cost of War to Ukraine |url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/cost-war-ukraine |access-date=27 August 2025 |website=The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=27 August 2025 |work=AP News}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន ''AFP'' វិញបានចេញផ្សាយថា "ចន្លោះគម្លាតដ៏ធំមួយក្នុងការរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសគឺកើតចេញពីកង្វះខាតព័ត៌មានពីទីកន្លែងដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី ដូចជាទីក្រុងកំពង់ផែម៉ារីអ៊ូប៉ូលជាដើម ដែលគេជឿថាជនស៊ីវិលរាប់ម៉ឺននាក់បានស្លាប់នៅទីនោះ"។<ref>{{Cite news |date=6 June 2023 |title=10,368: The incomplete count of Ukraine's civilian dead |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230606-10-368-the-incomplete-count-of-ukraine-s-civilian-dead |access-date=27 August 2025 |publisher=Agence France-Presse republished in France 24}}</ref> [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] (OHCHR) បានរាយការណ៍បង្ហាញពីចំនួនទិន្នន័យអ្នកស្លាប់ស៊ីវិលស្រដៀងៗគ្នា ហើយគេជឿថាចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសពិតប្រាកដក្នុងចំណោមប្រជាជនស៊ីវិលគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងទិន្នន័យដែលគេនិយមប្រើបច្ចុប្បន្ន។<ref name="OHCHR sep">{{Cite web |date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref> ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណ ១,២០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬរបួសនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនជារៀងរាល់ថ្ងៃ បើរាប់ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ១,៥០០ នាក់នៅក្នុងខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំ២០២៤ ដោយបូកសរុបចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសក្នុងខែវិច្ឆិកានោះគឺមានរហូតដល់ទៅ ៤៥,៦៩០ នាក់។<ref>{{cite news |title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> កាសែត ''Newsweek'' បានប៉ាន់ប្រមាណថា ថ្ងៃដែលឆក់យកជីវិតទាហានរុស្ស៊ីច្រើនបំផុតគឺស្ថិតនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ នោះឯង ដោយមានទាហានរុស្ស៊ីស្លាប់ចំនួន ១,៩៥០ នាក់ ដែលនេះជាចំនួនលើសពីអត្រាកំណើតបុរសប្រចាំថ្ងៃជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីទៅទៀត (១,៨៣៦)។<ref>{{cite news |work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> សារព័ត៌មាន ''Meduza'' ដែលមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេស[[ឡេតូនី]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហានរុស្ស៊ីសរុបចំនួន ១៤០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បងជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន បើគិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{cite news |work=Meduza |title=120,000 dead and counting A new estimate from Meduza and Mediazona shows the rate of Russian military deaths in Ukraine is only growing |date=5 July 2024 |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/05/a-new-estimate-from-meduza-and-mediazona-shows-the-rate-of-russian-military-deaths-in-ukraine-is-only-growing}}</ref> សង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ីនេះបានក្លាយជាសង្រ្គាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប បើរាប់ចាប់ពីរយៈពេល ៨០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ<ref>{{cite news |work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> ដោយវាបានឡើងវ៉ាដាច់[[សង្គ្រាមបូស្នី]]ទៅទៀត។ អត្រាមរណភាពជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនកាលពីឆ្នាំ២០២០ គឺ ៨.៧/១០០០ នាក់ ហើយមកដល់ឆ្នាំ២០២៤ វាបានហក់ឡើងដល់ ១៨.៦ ដែលនាំឱ្យអ៊ុយក្រែនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានអត្រាមរណភាពខ្ពស់បំផុតនៅលើលោក។ ចំពោះរុស្ស៊ី អត្រាមរណភាពបានរំកិលឡើងដល់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបួន ពោលគឺមាន ១៤/១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |title=Annual death rate from all causes, 1980 to 2021 — Ukraine |url=https://ourworldindata.org/grapher/age-standardized-deaths-from-all-causes?tab=chart&country=~UKR |work=Our World in Data |access-date=27 August 2025 }}</ref><ref>{{cite web |title=Country Comparisons — Death rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |work=The World Factbook |archive-url=https://archive.today/20240913084439/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |access-date=27 August 2025 |archive-date=13 September 2024 |archivedate=7 តុលា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251007081954/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+ទិន្នន័យចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសដែលមានប្រភពផ្ទៀងផ្ទាត់ច្បាស់លាស់ |- ! scope="col" | ! scope="col" |ចំនួន ! scope="col" |រយៈពេល ! scope="col" |ប្រភព |- ! scope="row" |'''ប្រជាជនស៊ីវិលនៅអ៊ុយក្រែន''' |'''១៤,១១៦''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង '''៣៦,៤៨១''' នាក់បានទទួលរងរបួស{{refn|group=ស|ជនស៊ីវិលបរទេសយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៧៦ មកពី ២៥ ប្រទេសត្រូវបានគេរាយការណ៍បញ្ជាក់ថាស្លាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។}} |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣១​ សីហា ២០២៥ |អង្គការសហប្រជាជាតិ ([[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្ស]])<ref>{{Cite web |title=Civilian casualties in Ukraine reach three-year high in June, UN human rights monitors say {{!}} UN Human Rights Monitoring Mission in Ukraine |url=https://ukraine.ohchr.org/en/Civilian-casualties-in-Ukraine-reach-three-year-high-in-June-UN-human-rights-monitors-say |access-date=27 August 2025 |website=ukraine.ohchr.org }}</ref> |- !scope="row"|'''ប្រជាជនស៊ីវិលរុស្ស៊ី''' |'''៣៩៤''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (នៅ[[រុស្ស៊ីប៉ែកអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីភាគខាងលិច]]) |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២៥ ធ្នូ ២០២៤ |[[7x7 (គេហទំព័រ)|7x7]]<ref>{{Cite web |date=1 August 2023 |title=Список жертв войны в российских регионах |url=https://semnasem.org/articles/2023/08/01/spisok-zhertv-vojny-v-rossijskih-regionah|publisher=[[7x7 (គេហទំព័រ)|7x7]]}}</ref> |- !scope="row"|'''កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន''' |'''៧០,៩៣៥''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត,<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=27 August 2025 |website=dw.com }}</ref><br />'''៦៤,៩៩៥''' នាក់បានបាត់ខ្លួន និង '''៦,០៨៧''' នាក់ត្រួវបានចាប់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២១​ ឧសភា ២០២៥ |UALosses project<ref name="UALosses">{{Cite web |url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=21 May 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី'''<br />(ដោយមិនរាប់បញ្ចូលកងកម្លាំងដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍) |'''១៤៥,២៥៨''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៧ វិច្ឆិកា ២០២៥ |សារព័ត៌មាន BBC​ ភាសារុស្ស៊ី និង Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/c15ldx4v0g8o |title=11 тысяч погибших за время переговоров о мире: что мы знаем о потерях России в Украине к концу августа|date=22 August 2025 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822083257/https://www.bbc.com/russian/articles/c15ldx4v0g8o |archive-date=22 August 2025 |url-status=live}}<br />{{Cite news |title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=27 August 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី'''<br />(បូករួមទាំងកងកម្លាំងដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍) |'''២១,០០០–២៣,៥០០''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ កញ្ញា ២០២៤ |សារព័ត៌មាន BBC​ ភាសារុស្ស៊ី<ref name="BBCMediazona"/> |} {|class="wikitable plainrowheaders" |+ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួស |- ! scope="col" | ! scope="col" |ចំនួន ! scope="col" |រយៈពេល ! scope="col" |ប្រភព |- ! rowspan="2"| ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែន |'''១២,០០០''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត (បញ្ជាក់រួច),<br />'''១៦,០០០+''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{refn|group=ស|ប្រជាជនស៊ីវិលខ្លះត្រូវបានគរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលត្រូវជាប់ឃុំឃាំងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{Cite web |title=Thousands of Ukrainian civilians lost in hellish archipelago of Russian jails |url=https://news.sky.com/story/thousands-of-ukrainian-civilians-lost-in-hellish-archipelago-of-russian-jails-13368705 |date=16 May 2025 |website=Sky News }}</ref> ក្នុងនោះមានដូចជាអ្នកសារព័ត៌មានអ៊ុយក្រែនម្នាក់គឺ [[វិចតូរីយ៉ា រ៉ូចឆិនណា]]។<ref>{{Cite web |date=24 April 2025 |title=Ukraine brings back body of journalist Viktoriia Roshchyna tortured in Russian captivity, official says |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-back-body-of-journalist-viktoriia-roshchyna/ |access-date=28 August 2025 |website=The Kyiv Independent }}</ref>}} |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៧ មិថុនា ២០២៤<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ –​ ១៦ ធ្នូ ២០២៤ |អ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite news|url=https://www.president.gov.ua/en/news/lishe-vstanovlennya-spravedlivogo-miru-ta-prityagnennya-agre-91613|title=Only the Establishment of a Just Peace and Holding the Aggressor to Account will Stop Russia's War Crimes in Ukraine – a Separate Discussion on the Humanitarian Dimension of the War Was Held at the Peace Summit|date=17 June 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/12/16/7489343/|title=Over 16,000 Ukrainian civilians held captive in Russia – Ukraine's ombudsman|date=16 December 2024}}</ref> |- |'''២,៨៨៣''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត, '''៨,២៦០''' នាក់បានទទួលរងរបួស<br />(ក្នុងតំបន់លូហ្កានស្ក៍ និងដូណេតស្ក៍) |១៧​ កុម្ភៈ ២០២២ – ២២ ធ្នូ ២០២៤ |សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍{{refn|group=ស|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍បានអះអាងថាប្រជាជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧៩៩ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និង ៦,៩០២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនចន្លោះពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ដល់ថ្ងៃទី២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤<ref> * {{cite web |date=30 December 2022|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី)​ Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 24 по 30 декабря 2022 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-24-po-30-dekabrya-2022-g/}} * {{cite web |date=9 January 2024|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 25 по 31 декабря 2023 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-25-po-31-dekabrya-2023-g/}} * {{cite web |date=22 December 2024|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 16 по 22 декабря 2024 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-16-po-22-dekabrya-2024-g/}} </ref> ដោយក្នុងនោះមាន ៨ នាក់បានស្លាប់ និង ២៣ នាក់បានរងរបួសនៅចន្លោះថ្ងៃទី១ ខែមករា ដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២<ref name="ombudsman1">{{Cite web |date=12 February 2022 |title=The overview of the current social and humanitarian situation in the territory of the Donetsk People's Republic as a result of hostilities in the period from 19 and 25 February 2022 |url=https://eng.ombudsman-dnr.ru/the-overview-of-the-current-social-and-humanitarian-situation-in-the-territory-of-the-donetsk-peoples-republic-as-a-result-of-hostilities-in-the-period-from-19-and-25-february-2022/ |access-date=28 August 2025 |website=Human Rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic}}</ref> ដូច្នេះចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសកំឡុងពេលសង្គ្រាមឈ្លានពានមាន ១,៧៩១ (ស្លាប់) និង ៦,៨៧៩ (របួស)។}} និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍<ref>{{Cite web |date=2 March 2023 |title=3,200 LPR civilians killed as a result of Kiev's aggression since 2014 - ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/3-200-lpr-civilians-killed-as-a-result-of-kiev-s-aggression-since-2014-ombudsperson |access-date=28 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 December 2023 |title=Kiev artillery attacks claim 72 lives in LPR over year, 268 people wounded - ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/kiev-artillery-attacks-claim-72-lives-in-lpr-over-year-268-people-wounded-ombudsperson}}</ref> |- ! scope="row" |'''ប្រជាជនស៊ីវិលរុស្ស៊ី''' |'''៦២១''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រាប់ទាំងឧបទ្វីប[[គ្រីមៀ]]), '''៧៨៩''' នាក់បានបាត់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៩ ឧសភា ២០២៥ |រុស្ស៊ី<ref>{{Cite web |date=19 May 2025 |title=Ukrainian Attacks Have Killed 600 Russian Civilians Since Full-Scale Invasion, Chief Investigator Claims |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/19/ukrainian-attacks-have-killed-600-russian-civilians-since-full-scale-invasion-chief-investigator-claims-a89131}}</ref><ref>{{cite web | author=The Moscow Times | title=Over 350 People Killed and Nearly 800 Still Missing in Kursk Region After Ukrainian Incursion, Prosecutor Says | website=The Moscow Times | date=28 May 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/27/over-350-people-killed-and-nearly-800-still-missing-in-kursk-region-after-ukrainian-incursion-prosecutor-says-a89232 | access-date=28 August 2025}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |'''កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន''' | '''៨០,០០០''' នាក់់បានបាត់បង់ជីវិត, '''៤០០,០០០''' នាក់បានរងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – មុនកញ្ញា ២០២៤ |ទស្សនាវដ្តី [[ដឹវលស្ទ្រីតជឺរណល|WSJ]] បានដក់ស្រងទិន្នន័យនេះ<br />ចេញពីប្រភពសម្ងាត់មួយរបស់អ៊ុយក្រែន<ref name="WSJ-Casualties" /> |- |'''៦០,០០០–១០០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, '''៤០០,០០០''' នាក់បានរងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២៦ វិច្ឆិកា ២០២៤ |ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានដោយ ''[[ដឹអ៊ីកូណូមីស្ត|The Economist]]''<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/11/26/how-many-ukrainian-soldiers-have-died |newspaper=The Economist |date=26 November 2024 |title=How many Ukrainian soldiers have died? |access-date=28 August 2025}}</ref> |- |'''៥០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,<ref>{{cite web |url=https://nv.ua/ukr/ukraine/events/vtrati-ukrajini-u-viyni-proti-rf-zaluzhniy-zayaviv-shcho-vtrati-ukrajinskoji-armiji-ye-kritichnimi-50495727.html |website=[[សំឡេងថ្មីនៃអ៊ុយក្រែន|The New Voice of Ukraine]] |date=6 March 2025 title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Залужний заявив, що втрати України у війні досягли критичної межі, та назвав причини |trans-title= }}</ref> '''៣៨០,០០០''' នាក់បានរងរបួស,<ref>{{Cite news |date=17 February 2025 |title=Over 46,000 Ukrainian soldiers killed since start of Russia's full-scale war, Zelensky says |url=https://kyivindependent.com/over-46-000-ukrainian-soldiers-killed-since-start-of-war-zelensky-says/ |work=The Kyiv Independent |first=Kateryna |last=Hodunova }}</ref><br />'''៥៦,៧០០''' នាក់បានបាត់ខ្លួន,{{refn|group=ស|name=missing|៦៣,០០០ នាក់បានបាត់ខ្លួន បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{cite news |date=17 February 2025 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250217-ukraine-war-death-toll-huge-but-not-fully-known |title=Ukraine war death toll: huge but not fully known |work=France 24 }}</ref> ក្នុងចំនួនអ្នកបាត់ខ្លួននោះ គេជឿថាមាន ៩០ ភាគរយត្រូវជាទាហាន,<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2025-02-13/icrc-number-of-missing-people-in-ukraine-and-russia-war-doubled-to-50-000-in-a-year |title=Red Cross Says Missing People in Ukraine and Russia War Doubles to 50,000 Over Past Year |date=13 February 2025 |website=USNEWS }}</ref> ពោលគឺស្មើនឹងចំនួនប្រមាណ ៥៦,៧០០​ នាក់។}}<br />'''៨,០០០''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/10/30/world/europe/russia-ukraine-war-torture-abuse.html |work=The New York Times |date=30 October 2024 |title=Ukrainians Tell of Brutal Russian Repression in Occupied Territories }}</ref> |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៦ មីនា ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៧ កុម្ភៈ ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ តុលា ២០២៤ |អ៊ុយក្រែន |- ! rowspan="3" scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី''' |'''១,១៤០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៥​ វិច្ឆិកា ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយ[[ក្រសួងការពារជាតិ (សហរាជាណាចក្រ)|ក្រសួងការពារជាតិ]]នៃចក្រភពអង់គ្លេស<ref>{{Cite web |date=3 May 2025 |title=Russian losses near record highs, says UK intelligence |website=RBC-Ukraine |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/russian-losses-near-record-highs-says-uk-1746264158.html }}</ref> |- |'''១៩១,០០០–២៦៩,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ ឧសភា ២០២៥ |សារព័ត៌មាន BBC ភាសារុស្ស៊ី<ref name="BBCMediazona"/> |- |'''១,១៣០,១៨០+''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងរបួស,<br />'''៦០,០០០''' នាក់បានបាត់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៩​ តុលា ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៤ កុម្ភៈ ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយ[[ក្រសួងការពារជាតិ (អ៊ុយក្រែន)|​ក្រសួងការពារជាតិ]]អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |date=24 August 2025 |title=War in Ukraine. Total Combat Losses of the Russian Forces for Day 1,278 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/ |access-date=28 August 2025 |work=Ukrainska Pravda }}</ref><br/>[[ទីស្នាក់ការសម្របសម្រួលសម្រាប់ការព្យាបាលឈ្លើយសឹក|រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន]]<ref>{{cite news |date=4 February 2025 |title=Ukraine Sees Surge in Inquiries From Russian Families on Missing Soldiers |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/02/04/ukraine-sees-surge-in-inquiries-from-russian-families-on-missing-soldiers-a87855 |work=Moscow Times }}</ref> |- ! scope="row" |'''[[កងទ័ពប្រជាជនកូរ៉េ|កងទ័ពកូរ៉េខាងជើង]]''' |'''៦០០''' នាក់បានស្លាប់, '''៤,១០០''' នាក់បានរងរបួស,<br />'''២''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{refn|group=ស|name=DPRK|មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ុយក្រែនធ្លាប់បានអះអាងថា ទាហាន[[កូរ៉េខាងជើង]]ចំនួនប្រាំមួយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្រោយពីត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលកាលពីដើមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈពេលដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងអ៊ុយក្រែន។ [[ក្រសួងការពារជាតិ (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិកូរ៉េខាងត្បូង]]បាននិយាយអះអាងថារបាយការណ៍របស់អ៊ុយក្រែននោះទំនងជាត្រឹមត្រូវ ពោលគឺពិតជាបានកើតឡើងមែន។<ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html|title=N. Korean soldiers 'highly likely' killed in Ukraine: Seoul|access-date=2025-08-31|archivedate=2024-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241010073129/https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html|url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តេ ភាគីរុស្ស៊ីវិញបានបដិសេដច្រានចោលនូវរបាយការណ៍នោះ។<ref>{{cite news |date=11 October 2024 |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/10/11/kremlin-dismisses-reports-north-korean-soldiers-supporting-russia-in-ukraine |title=Kremlin dismisses reports of North Korean soldiers fighting for Russia in Ukraine |work=Euronews }}</ref>}} |១៤ ធ្នូ ២០២៤ – ៣០ មេសា ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយកូរ៉េខាងត្បូង<ref>{{Cite web |url=https://www.euronews.com/2025/04/30/about-600-north-korean-soldiers-killed-in-russias-war-against-ukraine-seoul-says |title=About 600 North Korean soldiers killed in Russia's war against Ukraine, Seoul says |work=Euronews |date=30 April 2025 }}<br />{{Cite news |url=https://apnews.com/article/north-korea-soldiers-capture-ukraine-russia-defect-141433c872649d55358748b179781758 |title=Seoul's spy agency says North Korean soldiers captured in Ukraine haven't shown desire to defect |work=Associated Press |date=13 January 2025 |first=Kim |last=Tong-Hyung }}</ref><ref name="date of first DPRK casualties">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/16/first-reported-deaths-of-north-korean-soldiers-fighting-against-ukraine |title=First reported deaths of North Korean soldiers fighting against Ukraine |work=The Guardian |date=16 December 2024 }}<br />{{Cite news |url=https://kyivindependent.com/30-north-korean-troops-killed-wounded-hur-says/ |title=30 North Korean soldiers killed, injured in Kursk Oblast assaults, Ukraine's intelligence claims |work=The Kyiv Independent |date=16 December 2024 }}</ref> |} ==កិច្ចចរចាសន្តិភាព== [[File:CUMBRE POR LA PAZ EN UCRANIA. ZÚRICH-SUIZA, 16 DE JUNIO DE 2024 - 1.jpg|thumb|[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអំពីសន្តិភាពនៅអ៊ុយក្រែនក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤]]]] ការចរចារកសន្តិភាពរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនបានផ្ដើមធ្វើឡើងដំបូងៗនៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ, ថ្ងៃទី៣ ខែមីនា និងថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ នៅឯ[[ព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែន]]។ កិច្ចចរចាបន្ទាប់បន្សំត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា នៅក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយកិច្ចចរចាជុំទីបួននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ដោយកិច្ចចរចាទាំងនេះមិនបានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីទេជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |last=Hopkins |first=Valerie |date=28 February 2022 |title=Initial talks between Russia and Ukraine yield no resolution. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/ukraine-russia-talks-belarus.html |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314231723/https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/ukraine-russia-talks-belarus.html |archive-date=14 March 2022 |issn=0362-4331}} * {{Cite news |last1=Reevell |first1=Patrick |last2=Hutchinson |first2=Bill |date=2 March 2022 |title=2nd round of talks between Russia and Ukraine end with no cease-fire |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/2nd-round-talks-russia-ukraine-end-cease-fire/story?id=83226054 |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314224621/https://abcnews.go.com/International/2nd-round-talks-russia-ukraine-end-cease-fire/story?id=83226054 |archive-date=14 March 2022}} * {{Cite news |date=7 March 2022 |title=Ukraine and Russia hold third round of talks |publisher=Deutsche Welle |agency=Reuters, Agence France-Presse, Deutsche Presse-Agentur |url=https://www.dw.com/en/ukraine-and-russia-hold-third-round-of-talks/a-61039008 |url-status=live |access-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314110854/https://www.dw.com/en/ukraine-and-russia-hold-third-round-of-talks/a-61039008 |archive-date=29 August 2025}} * {{Cite news |last=Roshchina |first=Olena |date=28 February 2022 |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Переговори делегацій України та Росії почалися |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/28/7326809/ |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314012254/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/28/7326809/ |archive-date=14 March 2022 |work=Ukrainska Pravda }}</ref> [[File:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|លោកពូទីនចង់បានការទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរុស្ស៊ីលើ {{legend inline|#ffa181|ទឹកដីដែលបានកាត់}} (ក្នុងរូបភាព) ជាលក្ខខណ្ឌសម្រាប់បើកដំណើរការកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=5 January 2023 |title=Putin Signals Readiness for Peace Talks if Kyiv Cedes Occupied Regions |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/01/05/putin-signals-readiness-for-peace-talks-if-kyiv-cedes-occupied-regions-a79877}}</ref>]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសពីលក្ខខណ្ឌសន្តិភាពរបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះ អ៊ុយក្រែនបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងទ័ពទាំងប៉ុន្មានចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន ដោះលែងអ្នកទោសអ៊ុយក្រែនទាំងអស់ដែលរុស្ស៊ីបានចាប់ទៅមិនថាជាទាហាន ឬជនស៊ីវិល ចាប់ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីទៅកាត់ទោសពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម]] ហើយអ៊ុយក្រែនត្រូវទទួលបានការធានាសន្តិសុខដើម្បីការពារកុំឱ្យកើតមានអរិភាពនៅពេលអនាគតតទៅទៀត។ ចំពោះលក្ខខណ្ខរបស់រុស្ស៊ីវិញរួមមាន អ៊ុយក្រែនត្រូវតែកាត់ទឹកដីដែលរុស្ស៊ីកំពុងកាន់កាប់ទាំងអស់មកឱ្យខ្លួន បូករួមទាំងទឹកដីដែលរុស្ស៊ីទាមទារប៉ុន្មានទៀត (ថ្វីបើមិនស្ថិតក្រោមរុស្ស៊ីក្ដី) អ៊ុយក្រែនត្រូវឈប់ចង់ចុះចូលជាមួយអង្គការណាតូ ហើយទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែដកចេញវិញឱ្យអស់។<ref name="Putin terms">{{cite news |first=Henri |last=Astier|title=Putin lays out his terms for ceasefire in Ukraine |url=https://www.bbc.com/news/articles/c033eyyr20do |access-date=29 August 2025 |work=BBC News |date=14 June 2024}}<br />{{cite news |title=Vladimir Putin issues fresh demands to Ukraine to end war |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/14/vladimir-putin-issues-fresh-demands-to-ukraine-to-end-war |access-date=29 August 2025 |work=The Guardian |date=14 June 2024}}<br />{{cite news |title=Putin states Ukrainian Armed Forces must withdraw from 4 Ukrainian oblasts to begin peace talks |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/06/14/7460781/ |access-date=29 August 2025 |work=Ukrainska Pravda |date=14 June 2024}}</ref> បន្ទាប់ពីលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកជាថ្មីម្ដងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ របត់គោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិកក៏បានផ្លាស់ប្ដូរភ្លាមៗ។ រដ្ឋបាលត្រាំបានចាប់ផ្តើមបើកផ្លូវចរចាជាមួយរុស្ស៊ី និងចរចាជាមួយអ៊ុយក្រែនដោយដាច់ដោយឡែក។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ហាញពីគោលជំហរគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅក្នុងសេចក្ដីសម្រេចអង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនពីរលើក ដោយដំបូងឡើយអាមេរិកបានជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចដែលព្រាងដោយអឺរ៉ុបជុំវិញការថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី និងគាំទ្របូរណភាពទឹកដីអ៊ុយក្រែន ហើយលើកទីពីរ អាមេរិកបានធ្វើសេចក្តីព្រាង និងបោះឆ្នោតលើសេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិដែលអំពាវនាវឱ្យបញ្ចប់ជម្លោះរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន ប៉ុន្តែនៅក្នុងខ្លឹមសារសេចក្ដីសម្រេចនោះ អាមេរិកមិនបានពោលពាក្យរិះគន់រុស្ស៊ីសម្បីតែមួយឃ្លា។<ref name="u697">{{cite web | last=Landale | first=James | title=US sides with Russia in UN resolutions on invasion of Ukraine | website=BBC Home | date=25 February 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c7435pnle0go | access-date=29 August 2025}}</ref> ==ប្រតិកម្មអន្តរជាតិ== {{Main|ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} {{see also|បាតុកម្មប្រឆាំងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:United Nations General Assembly resolution ES-11 L.1 vote.svg|thumb|ការបោះឆ្នោតនៃ[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១១/១|សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាត អសប លេខ ES-១១/១]] នៅថ្ងៃទី២​ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ជុំវិញការថ្កោលទោសលើសកម្មភាពឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងទាមទារឱ្យមានការដកទ័ពរុស្ស៊ីទាំងស្រុង<br />{{legend|#74C365|រដ្ឋយល់ស្រប}}{{legend|#ab4e52|រដ្ឋប្រឆាំង}}{{legend|#FADA5E|រដ្ឋអនុប្បវាទ}}{{legend|#89CFF0|រដ្ឋអវត្តមាន}}{{legend|#C0C0C0|មិនជាសមាជិក}}]] ការឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីទៅលើប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានទទួលរងនូវការថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិយ៉ាងទូលំទូលាយពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលនៃបណ្ដាប្រទេសនានានៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Bellinger |first=John B. III |date=28 February 2022 |title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law |url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=29 August 2025 |website=Council on Foreign Relations}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ និងថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក]]ចំនួន ១៤១ នៃ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានរួមគ្នាបោះឆ្នោតគាំទ្រសេចក្តីសម្រេចមួយដែលទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់។ ប្រទេសសរុបចំនួនប្រាំពីរដោយរួមមានទាំងរុស្ស៊ីផងដែរបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងនឹងវិធានការមួយនេះ។<ref>{{Cite news |date=23 February 2023 |title=Ukraine war: UN condemns Russian invasion ahead of anniversary |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64748349 |access-date=29 August 2025 |publisher=BBC News}}</ref> សម្រាប់ប្រតិកម្មផ្នែកនយោបាយចំពោះសកម្មភាពឈ្លានពាននេះវិញរួមមាន ការដាក់បន្ថែមនូវទណ្ឌកម្មថ្មីៗលើរុស្ស៊ី ដែលជាហេតុបង្កផលប៉ះពាល់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី និងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកជារួម។<ref name="Sanctions slams Russian economy">{{Cite news |last1=Chernova |first1=Anna |last2=Cotovio |first2=Vasco |last3=Thompson |first3=Mark |date=28 February 2022 |title=Sanctions slams Russian economy |url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228085645/https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html |archive-date=28 February 2022 |access-date=29 August 2025 |publisher=CNN}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ សហភាពអឺរ៉ុបបានអនុម័តនូវកញ្ចប់ទណ្ឌកម្មចំនួន ១៨ ប្រឆាំងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស ដែលក្នុងនោះមានអង្គភាពស្ថាប័នផ្សេងៗ និងក៏ដូចជាបុគ្គលមានឥទ្ធិពលអំណាចផងដែរ ដែលបូកសរុបចូលគ្នាមានចំនួនប្រមាណជាង ២,៥០០ អង្គភាព។<ref name=EU18sanctions>{{cite web |author=<!-- សូមបំពេញឈ្មោះអ្នកនិពន្ធបើអាច --> |date= 18 July 2025|title= Russia's war of aggression against Ukraine: EU adopts 18th package of economic and individual measures|url= https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/18/russia-s-war-of-aggression-against-ukraine-eu-adopts-18th-package-of-economic-and-individual-measures/|publisher= Council of the EU|access-date=29 August 2025}}</ref> ទណ្ឌកម្មពីបស្ចិមលោកបានបង្ខំឱ្យរុស្ស៊ីប្ដូរទិសដៅនៃការនាំចេញប្រេងរបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសដែលគ្មានទណ្ឌកម្មមកលើខ្លួនដូចជាប្រទេសឥណ្ឌាជាដើម និងមកផ្ដោតលើពាណិជ្ជកម្ម[[ឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ]]វិញ (ដែលស្ថិតនៅក្រៅកម្មវត្ថុទណ្ឌកម្មរបស់សហភាពអឺរ៉ុប) និងផ្លាស់ប្តូរការនាំចេញធ្យូងថ្មពីទ្វីបអឺរ៉ុបទៅទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{Cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Loginova |first2=Julia |date=1 August 2023 |title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia? |journal=Energy Research & Social Science |volume=102 |article-number=103150 |bibcode=2023ERSS..10203150O |doi=10.1016/j.erss.2023.103150 |doi-access=free}}</ref> ម្យ៉ាងទៀត ប្រទេសនៅអឺរ៉ុបជាច្រើនបានសម្រេចកាត់ផ្ដាច់នូវរាល់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការនុយក្លេអ៊ែរជាមួយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite journal |last1=Szulecki |first1=Kacper |last2=Overland |first2=Indra |date=April 2023 |title=Russian nuclear energy diplomacy and its implications for energy security in the context of the war in Ukraine |journal=Nature Energy |volume=8 |issue=4 |pages=413–421 |bibcode=2023NatEn...8..413S |doi=10.1038/s41560-023-01228-5 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/3106595}}</ref> រដ្ឋអធិបតេយ្យជាង ៧០ រដ្ឋនៅលើពិភពលោក និងរួមទាំងសហភាពអឺរ៉ុបផងបានបញ្ជូននូវជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ខណៈបណ្ដាប្រទេសជិត ៥០ ប្រទេសបូករួមទាំងសហភាពអឺរ៉ុបដូចគ្នាបានផ្តល់ជំនួយផ្នែកយោធាគាំទ្រអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |date=15 June 2023 |title=Ukraine war aid: Austin asks U.S. allies to 'dig deep' |url=https://www.reuters.com/world/europe/us-defence-boss-austin-urges-allies-dig-deep-with-arms-ukraine-2023-06-15/ |website=Reuters}}</ref> ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបមកលើរុស្ស៊ីមានដូចជា ការហាមប្រាមចរាចរណ៍យន្តហោះរុស្ស៊ីលើដែនអាកាសសហភាពអឺរ៉ុប<ref>{{Cite web |title=EU adopts new set of measures to respond to Russia's military aggression against Ukraine |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/02/28/eu-adopts-new-set-of-measures-to-respond-to-russia-s-military-aggression-against-ukraine/ |publisher=Europa (web portal)}}</ref> ការផ្ដាច់ធនាគាររុស្ស៊ីមួយចំនួនចេញពីប្រព័ន្ធទូទាត់អន្តរជាតិស្វីហ្ត (SWIFT) និងការបិទប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋមួយចំនួនរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |title=EU imposes sanctions on state-owned outlets RT/Russia Today and Sputnik's broadcasting in the EU |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/02/eu-imposes-sanctions-on-state-owned-outlets-rt-russia-today-and-sputnik-s-broadcasting-in-the-eu/ |publisher=Europa (web portal) |access-date=2025-08-31 |archivedate=2022-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322231146/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/02/eu-imposes-sanctions-on-state-owned-outlets-rt-russia-today-and-sputnik-s-broadcasting-in-the-eu/ |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសមួយចំនួន ពិសេសបណ្ដាប្រទេស[[លោកខាងត្បូង]] បានសម្ដែងនូវបសាទចិត្តជាសាធារណៈ រីឯខ្លះវិញបានសម្ដែងការគាំទ្រពេញទំហឹងតែម្តងចំពោះសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី ដោយមកពីពួកគេលែងមានទំនុកចិត្តជឿជាក់លើគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក។<ref name="nyt-eligon">{{Cite news |last=Eligon |first=John |date=17 March 2022 |title=In Some Parts of the World, the War in Ukraine Seems Justified |url=https://www.nytimes.com/2022/03/17/world/war-russia-china-putin-support.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times}} * {{Cite news |last1=Holder |first1=Josh |last2=Leatherby |first2=Lauren |last3=Troianovski |first3=Anton |last4=Cai |first4=Weiyi |date=23 February 2023 |title=The West Tried to Isolate Russia. It Didn't Work. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/23/world/russia-ukraine-geopolitics.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ​បាតុកម្មតវ៉ាផ្សេងៗទាក់ទិននឹងសង្គ្រាមឈ្លានពាននេះបានផ្ទុះឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក ដោយរួមទាំងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងផ្នែកខ្លះនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីផងដែរ។<ref>{{Cite news |last=Tambur |first=Silver |date=26 February 2022 |title=Pictures: 30,000 people protest in Tallinn against the Russian invasion of Ukraine |url=https://estonianworld.com/pictures/pictures-30000-people-protest-in-tallinn-against-the-russian-invasion-of-ukraine/ |publisher=Estonian world}}</ref> ការអំពាវនាវធ្វើពហិការផលិតផលទំនិញរបស់រុស្ស៊ីបានរីករាលដាលនៅលើវេទិកាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម<ref>{{Cite news |last=Brooks |first=Hannah |date=2 May 2022 |title=Putin invaded Ukraine. But Russian immigrants are paying the price |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |publisher=NBC News}}</ref> ខណៈពេលដែលក្រុម ''hacker'' បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើគេហទំព័ររុស្ស៊ី ពិសេសគឺគេហទំព័ររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីផ្ទាល់។<ref>{{Cite news |last=Srivastava |first=Mehul |date=6 May 2022 |title=Russia pummelled by pro-Ukrainian hackers following invasion |url=https://www.ft.com/content/3391bf8c-e431-415c-b7c5-9eeee08b3374 |work=Financial Times}}</ref> [[មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងរុស្ស៊ី|មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងជាតិសាសន៍រុស្ស៊ី]] បានរុលឡើងក្រោយការឈ្លានពាន ដែលថែមទាំងប៉ះពាល់ដល់ជនជាតិរុស្ស៊ីរស់នៅក្រៅប្រទេសគេទៀតផង។<ref>{{Cite news |last=Beardsworth |first=James |date=4 March 2022 |title=Russians Abroad: Blamed for a Regime They Sought to Escape |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/russians-abroad-blamed-for-a-regime-they-sought-to-escape-a76762 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306231213/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/russians-abroad-blamed-for-a-regime-they-sought-to-escape-a76762 |archive-date=6 March 2022 |work=The Moscow Times}} * {{Cite news |last=Brooks |first=Hannah |date=3 May 2022 |title=Putin invaded Ukraine. But Russian immigrants are paying the price. |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607005052/https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |archive-date=7 June 2022 |publisher=NBC News}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោកពូទីនបានប្រកាសការអនុវត្តការផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគាររហូតដល់ទៅ ១៥ ឆ្នាំសម្រាប់ជនណាដែលផ្សព្វផ្សាយ "ព័ត៌មានក្លែងក្លាយ" អំពីប្រតិបត្តិការយោធារុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |date=11 March 2022 |title=Even Russia's Kremlin-backed media is going off message and beginning to question Putin's war on Ukraine |url=https://fortune.com/2022/03/11/russia-kremlin-backed-media-off-message-question-putin-war-ukraine-invasion/ |work=Fortune}}</ref> ក្នុងគោលបំណងលុបបំបាត់មតិរិះគន់ណាមួយទាក់ទងនឹងសង្គ្រាម។<ref>{{cite news |last1=Weir |first1=Fred |date=5 December 2022 |title=In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison |work=Christian Science Monitor}}</ref> អន្តរសភា ក៏ដូចជាសភាជាតិនៃបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចប្រកាសរុស្ស៊ីជា[[រដ្ឋឧបត្ថម្ភភេរវកម្ម]]។<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-lawmakers-declare-russia-state-sponsor-terrorism-2022-11-23/ |title=European Parliament declares Russia a state sponsor of terrorism |website=Reuters |date=23 November 2022 |access-date=29 August 2025 |archive-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123121114/https://www.reuters.com/world/europe/european-lawmakers-declare-russia-state-sponsor-terrorism-2022-11-23/ |url-status=live}}</ref> គិតមកត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសចំនួនបីគឺ [[លីទុយអានី]] [[ឡេតូនី]] និង[[អេស្តូនី]] បានប្រកាសរុស្ស៊ីជា[[ភេរវកម្មរដ្ឋ|រដ្ឋភេរវករ]]។<ref name="Fiedler 2022">{{cite news |last=Fiedler |first=Tristan |date=18 October 2022 |title=Estonian parliament declares Russia a terrorist state |url=https://www.politico.eu/article/as-the-third-country-to-estonia-declares-russia-a-terrorist-state/ |access-date=29 August 2025 |work=Politico}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេស[[អ៊ីស្លង់]]បានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបិទស្ថានទូតរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយសារតែសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="Nova 2023 y784">{{cite web |date=1 August 2023 |title=Iceland is the first European country to close its embassy in Moscow |url=https://www.agenzianova.com/en/news/iceland-is-the-first-european-country-to-close-its-embassy-in-moscow/ |access-date=29 August 2025 |website=Agenzia Nova}}</ref> ការឈ្លានពាននេះផងដែរបានជំរុញឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |date=30 September 2022 |title=Ukraine applies for Nato membership after Russia annexes territory |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/ukraine-applies-for-nato-membership-after-russia-annexes-territory |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001025243/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/ukraine-applies-for-nato-membership-after-russia-annexes-territory |archive-date=1 October 2022 |work=The Guardian}}</ref> [[ហ្វាំងឡង់]] និង[[ស៊ុយអែត]]ដាក់ពាក្យសុំធ្វើជារដ្ឋសមាជិកណាតូជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite news |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Straus |first2=Marine |date=18 May 2022 |title=Finland, Sweden apply to join NATO amid Turkish objections |url=https://www.reuters.com/world/europe/finland-sweden-submit-application-join-nato-2022-05-18/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070947/https://www.reuters.com/world/europe/finland-sweden-submit-application-join-nato-2022-05-18/ |archive-date=18 May 2022 |work=Reuters​ }}</ref> ប្រទេសហ្វាំងឡង់បានក្លាយជាសមាជិកណាតូនៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣<ref>{{Cite news |first1=Paul |last1=Kirby|first2=Jonathan |last2=Beale|date=4 April 2023 |title=Nato's border with Russia doubles as Finland joins |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-65173043 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405214936/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-65173043 |archive-date=5 April 2023 |agency=BBC News}}</ref> ខណៈប្រទេសស៊ុយអែតបានចូលនៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite news |last=Erlanger |first=Steven |date=7 March 2024 |title=Sweden Officially Enters NATO Alliance, a Strategic Blow to Moscow |url=https://www.nytimes.com/2024/03/07/world/europe/sweden-nato-neutrality.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> ==មើលផងដែរ== * [[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមឈ្លានពាននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១]] * [[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] * [[ការបោះឆ្នោតនៅរុស្ស៊ី]] * [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ុយក្រែន]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអឺរ៉ុប]] * [[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមអន្តររដ្ឋចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងកើតឡើង]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{Cite book |last=D'Anieri |first=Paul |author-link=Paul D'Anieri |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-31550-0 |oclc=1350843759}} ** {{Cite book |last=D'Anieri |first=Paul |date=31 October 2019 |url=https://books.google.com/books?id=Gs6vDwAAQBAJ&pg=PP1 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |edition=1st |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48609-5 |via=[[សៀវភៅហ្គូហ្គល|Google Books]] |ref=none}} * {{Cite book |last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |isbn=978-1-80526-003-5}} * {{cite book |last=Wallensteen |first=Peter |author-link=Peter Wallensteen |year=2023 |title=Understanding Conflict Resolution |publisher=SAGE |oclc=1370602224 |location=Los Angeles |isbn=9781529613209}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=Q110999040|m=yes}} * [https://unric.org/en/the-un-and-the-war-in-ukraine-key-information/ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯគេហទំព័រ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] * [https://www.consilium.europa.eu/en/documents-publications/library/library-blog/posts/think-tank-reports-on-the-invasion-of-ukraine/ របាយការណ៍គរុសុភាចំពោះការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]] * [https://news.google.com/topics/CAAqLAgKIiZDQkFTRmdvTkwyY3ZNVEZ5Y0dSaWNXcDZjeElGWlc0dFIwSW9BQVAB ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[ព័ត៌មានហ្គូហ្គល]] * [https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine-conflict-updates បច្ចុប្បន្នភាពនៃជម្លោះអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] * [https://storymaps.arcgis.com/stories/36a7f6a6f5a9448496de641cf64bd375 ផែនទីលម្អិត៖ ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] * [https://storymaps.arcgis.com/stories/733fe90805894bfc8562d90b106aa895 ផែនទីតាមរយៈកាល៖ សង្គ្រាមរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] *{{cite web|url=https://www.csis.org/analysis/russias-battlefield-woes-ukraine|title=Russia's Battlefield Woes in Ukraine|first1=Seth |last1=G. Jones|first2=Riley|last2=McCabe|publisher=CSIS|date=3 June 2025|accessdate=18 June 2025}} '''''ជាខេមរភាសា''''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%82%E1%9E%93/ អានពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗទាក់ទិននឹងសង្គ្រាមអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[វិទ្យុាបារាំងអន្តរជាតិ|RFI]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងណាតូ–រុស្ស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធារុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងណាតូ–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] hqfq40xzysqylvh36po4xnq2tcjp989 0 46963 342218 339717 2026-10-24T02:06:09Z Ra47na4 52625 ការដកគោរមងារមិនចាំបាច់ 342218 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[សម្ដេច]]មហាបវរធិបតី | name = ហ៊ុន ម៉ាណែត | honorific-suffix = | image = Hun Manet in Australia on March 5, 2024.jpg | imagesize = | caption = ហ៊ុន ម៉ាណែត ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ | native_name = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] | monarch = [[នរោត្តម សីហមុនី]] | 1blankname = ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata = {{List collapsed|title={{nobold|''បញ្ជីឈ្មោះ''}}|[[អូន ព័ន្ធមុនីរ័ត្ន]]|[[វង្សី វិស្សុត]]|[[ស សុខា]]|[[ទៀ សីហា]]|[[ហង់ជួន​ ណារ៉ុន]]|[[សុខ ចិន្តាសោភា]]|[[កើត រិទ្ធ]]|[[សាយ សំអាល់]]|[[ស៊ុន ចាន់ថុល]]|[[នេត សាវឿន]]}} [[ ហ៊ុន ម៉ានី ]] | term_start = ២២ សីហា ២០២៣ | term_end = | predecessor = [[ហ៊ុន សែន]] | successor = | office1 = សមាជិក[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] | term_start1 = ២១ សីហា ២០២៣ | term_end1 = | constituency1 = [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតរាជធានីភ្នំពេញ|ភ្នំពេញ]] | birth_date = {{Birth date and age|1977|10|20|df=y}} | birth_place = [[ស្រុកមេមត់]], តំបន់ភាគខាងកើត, [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]<br />(​បច្ចុប្បន្នគឺ [[ស្រុកមេមត់]], [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]], [[កម្ពុជា]]) | nationality = ខ្មែរ | education = [[បណ្ឌិតសភាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក]] ([[បរិញ្ញាបត្រ​សិល្បៈ]])<br />[[សាកលវិទ្យាល័យញូវយ៉ក]] ([[អនុបណ្ឌិតសិល្បៈ]])<br />[[សាកលវិទ្យាល័យប៊្រីសតូល]] ([[បណ្ឌិតទស្សនវិជ្ជា]]) | party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]] | spouse = ពេជ្រ ច័ន្ទមុនី | mother = [[ប៊ុន រ៉ានី]] | father = [[ហ៊ុន សែន]] | relatives = | website = {{URL|hunmanet.kh}} | module = | allegiance = {{flag|កម្ពុជា}} | branch = [[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា]] | serviceyears = ១៩៩៥–បច្ចុប្បន្ន | rank = [[​ឧត្តម​សេនីយ៍​]] | commands = {{ubl|អគ្គមេបញ្ជាការរងនៃ[[កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]]|អគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា|មេបញ្ជាការ​អង្គភាព​អង្គរក្ស​នាយករដ្ឋមន្ត្រី|ប្រធាន​នាយសេនាធិការចម្រុះនៃកង​យោធពល​ខេមរភូមិន្ទ|ប្រធាន​ក្រុម​ការងារ​ប្រឆាំង​អំពើ​ភេរវកម្ម​ជាតិ}} | unit = | battles = [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ]] | awards = [[File:KHM Ordre Royal du Cambodge - Grand Croix BAR.svg|25px]] [[គ្រឿងឥស្សរិយយសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>មេដាយការពារជាតិ | signature = Hun Manet's Signature.png | laterwork = }} '''លោកហ៊ុន ម៉ាណែត''' (កើតថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៧៧) គឺជា[[អ្នកនយោបាយ]] និង[[​ឧត្តម​សេនីយ៍​]]ខ្មែរមួយរូបដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ មុនពេលប្រឡូកចូលក្នុងវិស័យនយោបាយ លោកធ្លាប់បានកាន់តំណែងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃ[[កងទ័ពយុទ្ធពលខេឞរភូមិន្ទ|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] និងជាមេបញ្ជាការនៃបញ្ជាការដ្ឋាន[[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា]]។ លោក​ជា​កូន​ប្រុស​ច្បងលោក [[ហ៊ុន សែន]] និង​លោកស្រី [[ប៊ុន រ៉ានី]] ហ៊ុន សែន ។ លោកក៏ដឹកនាំក្រុមការងារប្រឆាំងភេរវកម្មរបស់ប្រទេសផងដែរ។ លោកមានគោរមងារជា '''សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត'''។<ref>{{Cite web |title=សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ថែ្លងអំណរព្រះរាជគុណចំពោះព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានព្រះរាជហឫទ័យប្រោសព្រះរាជទានគោរមងារជាជូនសម្តេច |url=https://pressocm.gov.kh/archives/84229 |archive-date=3 កញ្ញា 2023 |access-date=3 កញ្ញា 2023 |website=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស }}{{Dead link|date=កក្កដា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ម៉ាណែតបានធំដឹងក្តី និងទទួលបានការអប់រំទូទៅនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយក្រោយមកបានចូលបម្រើកងទ័ពនៅឆ្នាំ១៩៩៥។ ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ គាត់បានចូលរៀននៅ[[បណ្ឌិតសភាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក|សាលាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅវ៉េស ផនត៍ (West Point) ដោយបានទទួលសញ្ញាប័ត្រនៅឆ្នាំ១៩៩៩ ដែលធ្វើឱ្យលោកក្លាយជាជនជាតិខ្មែរដំបូងគេដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីបណ្ឌិត្យសភាដ៏ល្បីល្បាញ។ បន្ទាប់​ពី​[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៧ ឆ្នាំ២០២៣|ការ​បោះ​ឆ្នោត​សកល​នៅ​កម្ពុជាក្នុង​ឆ្នាំ​២០២៣]] សម្ដេចហ៊ុន សែនបាន​ប្រកាស​លាលែង​ពី​តំណែង​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៦ ខែ​កក្កដា ហើយផ្ទេរដំណែងឱ្យម៉ាណែតក្លាយជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ជាប់ឆ្នោតជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web|url=https://www.khmertimeskh.com/501331629/prime-minister-hun-sen-announces-resignation/|title=Prime Minister Hun Sen announces resignation|work=Khmer Times|date=26 July 2023|access-date=21 January 2024|archive-date=27 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727011745/https://www.khmertimeskh.com/501331629/prime-minister-hun-sen-announces-resignation/|url-status=live}}</ref> == ជីវប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:20220216_hyoukei_11.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ជួបជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន លោក ហ្វូមីអូ គីស៊ីដា នៅទីក្រុងតូក្យូ ថ្ងៃទី១៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។]] លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៧៧ នៅ​ភូមិ​កោះថ្ម ស្រុក [[ស្រុកមេមត់|​មេមត់]] [[ខេត្តកំពង់ចាម|ខេត្ត​កំពង់ចាម]] ក្នុង [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​គ្រប់​គ្រង​ក្នុង]] ​នាម​ជា​កូន​ប្រុស​ទី​ពីរ​របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] និងលោកជំទាវ [[ប៊ុន រ៉ានី]] ។ នៅ​យប់ថ្ងៃកើត ពន្លឺ​ភ្លឺ​បាន​ហោះ​មក​លើ​ដំបូល​ផ្ទះ ដែល​លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដែលជឿ​ថា កូន​ប្រុស​របស់​លោក​កើត​ចេញ​ពី ​អព្ភូតហេតុ ដែល​គេ​បូជា​នៅ​ភូមិ​កោះថ្ម។ លោក បានធំដឹងក្តី និងទទួលបានការអប់រំទូទៅនៅភ្នំពេញ ហើយក្រោយមកបានចូលបម្រើការងារក្នុងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទនៅឆ្នាំ ១៩៩៥ ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះគាត់បានចូលរៀននៅសាលាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកនៅ វ៉េស ផនត៍ ។ ដោយបានទទួលសញ្ញាប័ត្រនៅខែឧសភា ឆ្នាំ 1999 គាត់បានក្លាយជានិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សានៅបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាដំបូងគេ ហើយក្នុងចំណោមកម្មាភិបាលបរទេសតែប្រាំពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅឆ្នាំនោះ។ ពេល​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​ពី វ៉េស ផនត៍ លោក​បាន​ទទួល​បរិញ្ញាបត្រ​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច និង​ទទួល​បាន​គណៈកម្មាការ​ជា​អនុសេនីយ៍ឯក​ក្នុង​កងយោធពល​ខេមរភូមិន្ទ។ គាត់ក៏បានទទួលសញ្ញាប័ត្រអនុបណ្ឌិតផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពី [[សាកលវិទ្យាល័យញូវយ៉ក]] សហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងឆ្នាំ២០០២ និង បណ្ឌិតផ្នែក សេដ្ឋកិច្ចពី [[សាកលវិទ្យាល័យ Bristol|សាកលវិទ្យាល័យ ប្រីស្តូល]] ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ២០០៨។ លោក បានទទួលការតែងតាំងជាមេបញ្ជាការកងកម្លាំងពិសេសប្រឆាំងភេរវកម្មជាតិរបស់កម្ពុជា ដែលមានឋានៈវរសេនីយ៍ឯកក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ជាមួយនឹងការទទួលខុសត្រូវក្នុងការជួយកសាងសមត្ថភាពរបស់កម្ពុជាក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើភេរវកម្ម។ លោកទទួលបានឋានន្តរស័ក្តិជាឧត្តមសេនីយឯកក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៣ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ និងជានាយសេនាធិការចម្រុះនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។ ក្នុង​អំឡុង​ការ​ប្រឈម​មុខ​ដាក់​គ្នា​រវាង​កម្ពុជា-ថៃ ឆ្នាំ ២០០៨-២០១១ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បាន​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​ការ​ចរចា​ដើម្បី​បញ្ចប់​ការ​ប្រឈម​មុខ​ដាក់​គ្នា។ លោក​ក៏​ចូលរួម​យ៉ាង​ខ្លាំង​ជាមួយ​នឹង​ដំណើរការ​កំណែទម្រង់​កងយោធពល​ខេមរភូមិន្ទ ជាពិសេស​ផ្តោត​លើ​មន្ត្រី​យោធា និង​យោធិន​វ័យក្មេង។ ក្រៅ​ពី​កាតព្វកិច្ច​យោធា​អាជីព លោក​បាន​ចូល​រួម​យ៉ាង​សកម្ម​ជាមួយ​នឹង​កម្មវិធី​សង្គម​ជា​ច្រើន។ លោកជាប្រធានគណៈកម្មាធិការអាហារូបករណ៍សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន និងសមាគមអាហារូបករណ៍សម្តេចតេជោ ដែលផ្តល់ឱកាសអាហារូបករណ៍ដល់យុវជនកម្ពុជារាប់ពាន់នាក់បានទៅសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យនានាទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកក៏ជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃសមាគមគ្រូពេទ្យស្ម័គ្រចិត្តយុវជនសម្តេចតេជោ (TYDA) ដែលប្រមូលផ្តុំគ្រូពេទ្យ និស្សិតពេទ្យ និងអ្នកស្ម័គ្រចិត្តរាប់ពាន់នាក់ ដើម្បីជួយផ្តល់សេវាថែទាំសុខភាពដោយឥតគិតថ្លៃដល់ប្រជាជនកម្ពុជានៅតាមជនបទទូទាំងប្រទេស។ លោក​ក៏​បាន​ចូលរួម​ជាមួយ​នឹង​សកម្មភាព​មួយ​ចំនួន​ទៀត​ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​សកម្មភាព​មនុស្សធម៌​សម្រាប់​មណ្ឌល​កុមារ​កំព្រា និង​ជន​ពិការ។ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានរៀបការជាមួយលោកស្រី ពេជ្រ ច័ន្ទមុនី។ កាលពីថ្ងៃទី ៣០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៨ ប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនការបោះឆ្នោតសភា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បានតែងតាំងកូនប្រុសច្បងទី២ គឺលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ឲ្យឡើងកាន់តំណែងជាយោធាជាន់ខ្ពស់ ក្នុងគោលបំណងរៀបចំកូនប្រុសរបស់លោកធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រី នៅពេលលោកចូលនិវត្តន៍ ឬទទួលមរណភាពនៅកម្ពុជា។ លោក​ត្រូវ​បាន​លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ចាត់​ទុក​ថា ជា​អ្នក​ស្នង​តំណែង​ដ៏​មាន​សក្តានុពល​របស់​លោក។ <ref>{{Cite news|date=9 October 2018|title=Hun Sen Says Son Is 'Possible Future Leader' of Cambodia|publisher=[[Voice of America]]|url=https://www.voacambodia.com/a/hun-sen-says-son-is-possible-future-leader-of-cambodia/4604519.html|access-date=11 October 2018}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២០ ម៉ាណែត ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានក្រុមយុវជនរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ លោក ហ៊ុន សែន ប្រកាស​ជា​សាធារណៈ​អំពី​ការ​គាំទ្រ​បេក្ខភាព​លោក ម៉ាណែត ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​២០២១។ ទោះបីជាមិនដែលបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ជាសាធារណៈអំពីតួនាទីនេះក៏ដោយ ក៏លោកទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងពីរដ្ឋមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួន សមាជិកគណបក្ស ក៏ដូចជាគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ដ៏មានឥទ្ធិពលរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ <ref>{{Cite news|last=Sokhean|first=Ben|date=6 December 2021|title=Support for Hun Manet as next PM continues to grow|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/50982927/support-for-hun-manet-as-next-pm-continues-to-grow/|access-date=9 December 2021}}</ref> លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បញ្ជាក់​ថា ការ​បន្ត​បន្ទាប់​នឹង​មិន​កើត​ឡើង​រហូត​ដល់​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ក្រោយ​ការ​បោះឆ្នោត​ឆ្នាំ ២០២៨។ == បម្រើផ្នែក​យោធា == [[ឯកសារ:Hun Manet (2019).jpg|រូបភាពតូច]] លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានចូលបម្រើកងទ័ពនៅឆ្នាំ ១៩៩៥ ដែលជាឆ្នាំតែមួយ ដែលគាត់បានចូលរៀននៅបណ្ឌិតសភាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក។ លោកបានក្លាយជា [[ឧត្តមសេនីយ៍ទោ|ឧត្តមសេនីយឯក]] ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០១១ ប៉ុន្មានខែប៉ុណ្ណោះបន្ទាប់ពីត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ និងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។ ម៉ាណែត​បាន​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​ការ​ចរចា​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​មាន​ជម្លោះ [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|​កម្ពុជា-ថៃ​ឆ្នាំ​២០០៨]] ។ លោកបានក្លាយជា ឧត្តមសេនីយឯក នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ 2013 ហើយក្រោយមកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាឧត្តមសេនីយផ្កាយបួនក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 2018 ស្របពេលជាមួយនឹងការទទួលបន្ទុករបស់គាត់ជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (RFAC)។ <ref>{{Cite news|last=Vichea|first=Pang|date=2018-07-02|title=Hun Manet is now a four-star General|language=en|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/hun-manet-now-four-star-general|access-date=2018-09-07}}</ref> ប្អូនប្រុស​របស់​លោក​គឺ ​លោក ហ៊ុន ម៉ានិត ក៏​បម្រើការ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​ដែរ​ក្នុង​ឋានៈ [[ឧត្តមសេនីយ៍ទោ|​ជា​ឧត្តម​សេនីយ៍ត្រិយ៍]]។ == អាជីពនយោបាយ == [[File:Hun Manet and Bongbong Marcos in Manila.jpg|thumb|ជាមួយប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន បុងបុង ម៉ាកូស នៅទីក្រុងម៉ានីឡា ថ្ងៃទី ១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥។]] លោក​ហ៊ុន ម៉ាណែតត្រូវ​បាន​សារព័ត៌មាន​ទាំង​ពីលើក​ឡើង​ហើយពី​លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ផ្ទាល់ថា ​ជា​បេក្ខភាពនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{Cite news|last=Hutt|first=David|date=8 June 2019|title=Hun Manet: The Next Prime Minister of Cambodia?|publisher=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2019/06/hun-manet-the-next-prime-minister-of-cambodia/|access-date=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ben|first=Sokhean|date=25 October 2018|title=Hun Manet can be prime minister if he is elected, says Hun Sen|work=The Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/hun-manet-can-be-prime-minister-if-he-elected-says-hun-sen/|access-date=30 August 2019|archive-date=7 មេសា 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407013448/https://www.phnompenhpost.com/national/hun-manet-can-be-prime-minister-if-he-elected-says-hun-sen|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ សម្ដេចហ៊ុន ម៉ាណែត ត្រូវបានគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆ័ន្ទឱ្យធ្វើជាបេក្ខភាពនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់គណបក្ស បន្ទាប់ពីលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដែលសំខាន់ធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងរង់ចាំ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្តវេន]] ។ <ref>{{Cite news|date=24 December 2021|title=Hun Manet unanimously elected to be the future Prime Minister|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/50994699/hun-manet-unanimously-elected-to-be-the-future-prime-minister/|access-date=24 December 2021}}</ref>ការកើនឡើងរបស់គាត់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការពេញចិត្តរបស់ឪពុកគាត់ លោក​ ហ៊ុន ម៉ាណែត៖ គ្មានការបញ្ជាឱ្យដកទ័ព និងដោះដូរដីដើម្បីចរចាជាមួយថៃទេ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅរសៀលថ្ងៃទី៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ នេះបានបញ្ជាក់ថា គ្មានការបញ្ជាឱ្យកងទ័ពជួរមុខនៅសមរភូមិដកថយ ក្រោយបទឈប់បាញ់ និងគ្មានការចរចាដោយភ្ជាប់លក្ខខណ្ឌដោះដូរដីជាមួយថៃទេ។ ការបញ្ជាក់យ៉ាងដូច្នេះរបស់លោក ហ៊ុន ម៉ាណែតធ្វើឡើង ក្រោយមានការវែកញែកលើបណ្តាញសង្គមហ្វេសប៊ុកជុំវិញភាពអសកម្ម និងកម្សោយនៃការដោះស្រាយបញ្ហាជម្លោះព្រំដែនជាមួយថៃកន្លងមករបស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រួសារត្រកូលហ៊ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧត្តមសេនីយ៍កម្ពុជា]] nvi29a4rdiilrmqm5m0hg8xrfbwimwk 0 47188 342190 341373 2026-10-23T18:37:24Z Nisetpdajsankha 5475 Nisetpdajsankha បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] ទៅ [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 341373 wikitext text/x-wiki {{Short description|អំបូរភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = អំបូរភាសាចម្បងមួយនៃពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង]]<br />[[អាស៊ីខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ប្រូតូ-អូស្ត្រូអាស៊ី]]}} អំបូរភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} e83rovgj6jikuwki04v05bnx7f5spsn 342192 342190 2026-10-23T18:37:55Z Nisetpdajsankha 5475 342192 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = អំបូរភាសាចម្បងមួយនៃពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង]]<br />[[អាស៊ីខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ប្រូតូ-អូស្ត្រូអាស៊ី]]}} អំបូរភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} hgfr9tslgccjj5hra7x76ymwmo09tg7 342193 342192 2026-10-23T18:38:51Z Nisetpdajsankha 5475 342193 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = អំបូរភាសាចម្បងមួយនៃពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង]]<br />[[អាស៊ីខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ប្រូតូ-អូស្ត្រូអាស៊ី]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} 1ml8mlq3apf9d44gnybpmdc68qirk16 342198 342193 2026-10-23T18:52:01Z Nisetpdajsankha 5475 342198 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង]]<br />[[អាស៊ីខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ប្រូតូ-អូស្ត្រូអាស៊ី]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} iq9kim9e2z7q2i2j1m538xb4s5qywsq 342199 342198 2026-10-23T18:53:16Z Nisetpdajsankha 5475 342199 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ប្រូតូ-អូស្ត្រូអាស៊ី]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} 06jlra4py2w3f90h7ngx4t6m9qpqv2i 342200 342199 2026-10-23T18:53:51Z Nisetpdajsankha 5475 342200 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ប្រូតូ-អូស្ត្រូអាស៊ី]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} qdxj4cfwjnr55ije0n4jg86h8e9jxon 342201 342200 2026-10-23T18:55:02Z Nisetpdajsankha 5475 342201 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[អំបូរភាសាមុនដា|អំបូរមុនដា]] | child2 = [[អំបូរភាសាខាស៊ី|អំបូរខាស៊ី]]-[[អំបូរភាសាប៉ាឡោង|ប៉ាឡោង]] | child3 = [[អំបូរភាសាឃ្មុ|អំបូរឃ្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាំង]]'' | child5 = [[អំបូរភាសាប៉ាកាន់|អំបូរប៉ាកាន់]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} sws67pyr73kg4th9gy8104nqhatgdrj 342202 342201 2026-10-23T19:25:41Z Nisetpdajsankha 5475 342202 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|កំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពុកាន]] | child6 = [[អំបូរភាសាវៀត|អំបូរវៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} rfq43eitb0y27ue75mptq08fh63bh1r 342203 342202 2026-10-23T19:27:36Z Nisetpdajsankha 5475 342203 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|កំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|វៀត]] | child7 = [[អំបូរភាសាកាទូ|អំបូរកាទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} 22ooqqz9a1lw8ooegasy3rc05jlp1lk 342204 342203 2026-10-23T19:32:36Z Nisetpdajsankha 5475 342204 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|កំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|វៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|កឺទូ]] | child8 = [[អំបូរភាសាបាហ្នារ|អំបូរបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} ope6r2c66eqvgqruwa2xtbilioleiek 342205 342204 2026-10-23T19:36:12Z Nisetpdajsankha 5475 342205 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|កំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|វៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|កឺទូ]] | child8 = [[ពពួកភាសាបាហ្នារ|បាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]'' | child10 = [[អំបូរភាសាព័រ|អំបូរព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} k8rjnwh4jo9g7s5r9oueylf53nn07v8 342206 342205 2026-10-23T19:39:59Z Nisetpdajsankha 5475 342206 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|កំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|វៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|កឺទូ]] | child8 = [[ពពួកភាសាបាហ្នារ|បាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]'' | child10 = [[ពពួកភាសាព័រ|ព័រ]] | child11 = [[អំបូរភាសាមន|អំបូរមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} pspy6g190ayybh9dyl8yqhsw0wgdshd 342207 342206 2026-10-23T19:44:36Z Nisetpdajsankha 5475 342207 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ពួកខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|ពួកកំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពួកពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|ពួកវៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|ពួកកឺទូ]] | child8 = [[ពពួកភាសាបាហ្នារ|ពួកបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]'' | child10 = [[ពពួកភាសាព័រ|ពួកព័រ]] | child11 = [[ពពួកភាសាមន|ពួកមន]] | child12 = [[អំបូរភាសាអាស្លី|អំបូរអាស្លី]] | child13 = [[អំបូរភាសានីកូបារ|អំបូរនីកូបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} g3mfoj3dp61pkrvapenq661patcvhry 342208 342207 2026-10-23T19:55:18Z Nisetpdajsankha 5475 342208 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាចម្បងៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ពួកខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|ពួកកំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពួកពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|ពួកវៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|ពួកកឺទូ]] | child8 = [[ពពួកភាសាបាហ្នារ|ពួកបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]'' | child10 = [[ពពួកភាសាព័រ|ពួកព័រ]] | child11 = [[ពពួកភាសាមន|ពួកមន]] | child12 = [[ពពួកភាសាអាស្ល៊ី|អាស្ល៊ី]] | child13 = [[ពពួកភាសានិកោបារ|និកោបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ភាសាអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ គេនិយមនិយាយភាសានៅក្នុងអំបូរនេះនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេស[[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ​[[ឡាវ]] [[ឥណ្ឌា]]​ និង[[ចិន]]ខាងត្បូង ព្រមទាំងទូទាំងប្រទេស[[កម្ពុជា]]និង[[វៀតណាម]]។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} 8ciqart9h49qjoyo140uaugbel17guw 0 50941 342211 313644 2026-10-23T23:10:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 342211 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:World_map_indicating_tropics_and_subtropics.png|រូបភាពតូច| ផែនទីពិភពលោកជាមួយនឹងតំបន់អន្តរត្រូពិចត្រូវបានបន្លិចជា [[ពណ៌ក្រហម]]]] [[ឯកសារ:Koppen-Geiger_Map_A_present.svg|រូបភាពតូច| តំបន់នៃពិភពលោកដែលមាន [[អាកាសធាតុត្រូពិច]]]] '''តំបន់ត្រូពិច''' គឺជាតំបន់នៃ[[ផែនដី]]ជុំវិញ [[ខ្សែអេក្វាទ័រ|អេក្វាទ័រ]] ។ ពួកវាត្រូវបានកំណត់ក្នុង[[រយៈទទឹង]] ដោយ [[ត្រូពិចនៃជំងឺមហារីក|ត្រូពិចកក្កដានិវត្តន៍]] នៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] នៅ 23°26′09.9″ (ឬ 23.43609°) N និង [[ត្រូពិចនៃ Capricorn|ត្រូពិចរាសីសេះ]] នៅ[[អឌ្ឍគោលខាងត្បូង]] នៅ 23°26′09.9″ (ឬ 23.43609°) SS។ តំបន់ត្រូពិចក៏ត្រូវបានគេសំដៅផងដែរថាជា '''តំបន់ត្រូពិចស្ងួត''' និង [[តំបន់ដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាច|តំបន់ត្រូពិចក្ដៅ]] (សូមមើល [[តំបន់ភូមិសាស្ត្រ]] )។ បើនិយាយពីអាកាសធាតុ តំបន់ត្រូពិចទទួលបានពន្លឺព្រះអាទិត្យដោយផ្ទាល់ជាងផែនដីទាំងមូល ហើយជាទូទៅគឺក្តៅជាង និងសើម ដោយសារពួកវាមិនរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងដូច [[រដូវ|រដូវកាលព្រះអាទិត្យ]] ។ ពាក្យថា "ត្រូពិច" ជួនកាលសំដៅទៅលើប្រភេទអាកាសធាតុនេះនៅក្នុងតំបន់ ជាជាងទៅតំបន់ភូមិសាស្រ្តខ្លួនឯង។ តំបន់ត្រូពិចរួមមានវាលខ្សាច់ និងភ្នំដែលគ្របដណ្តប់ដោយព្រិល ដែលមិនមែនជាតំបន់ត្រូពិចក្នុងន័យអាកាសធាតុ។ តំបន់ត្រូពិចត្រូវបានសម្គាល់ពីតំបន់អាកាសធាតុ និងជីវម៉ាទិកផ្សេងទៀតនៃផែនដី ដែលជា [[រយៈទទឹងកណ្តាល|តំបន់រយៈទទឹងកណ្តាល]] និង [[តំបន់ប៉ូលនៃផែនដី|តំបន់ប៉ូល]] នៅផ្នែកម្ខាងនៃតំបន់អេក្វាទ័រ។ តំបន់ត្រូពិចបង្កើតបាន ៣៩.៨% នៃផ្ទៃផែនដី <ref>{{Cite web |date=2007-12-04 |title=How much land is in the tropics? |url=http://godplaysdice.blogspot.co.uk/2007/12/how-much-land-is-in-tropics.html |access-date=2017-06-26 |website=God Plays Dice}}</ref> និងមាន ៣៦% នៃ[[ផ្ទៃដី]]របស់ផែនដី។ <ref>{{Cite web |date=21 January 2011 |title=tropics |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/tropics/ |access-date=2017-06-26 |website=National Geographic Encyclopedia |publisher=National Geographic Society |archivedate=2021-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211126145402/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/tropics/ |url-status=dead }}</ref> {{កាលពី|2014}} តំបន់នេះក៏ជាផ្ទះសម្រាប់ ៤០% នៃ[[ចំនួនប្រជាជនពិភពលោក|ចំនួនប្រជាជន]]ពិភពលោកផងដែរ ហើយតួលេខនេះត្រូវបានព្យាករណ៍ថានឹងឈានដល់ ៥០% នៅឆ្នាំ ២០៥០។ ដោយសារ [[ការឡើងកំដៅផែនដី|ការឡើងកម្ដៅផែនដី]] លក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនៃតំបន់ត្រូពិចកំពុងពង្រីកជាមួយនឹងតំបន់នៅ [[តំបន់ត្រូពិច]] <ref name=":0">{{Cite journal|last=Yang|first=Hu|last2=Lohmann|first2=Gerrit|last3=Lu|first3=Jian|last4=Gowan|first4=Evan J.|last5=Shi|first5=Xiaoxu|last6=Liu|first6=Jiping|last7=Wang|first7=Qiang|date=2020-08-27|title=Tropical Expansion Driven by Poleward Advancing Midlatitude Meridional Temperature Gradients|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|language=en|volume=125|issue=16|bibcode=2020JGRD..12533158Y|doi=10.1029/2020JD033158|issn=2169-897X|doi-access=free}}</ref> មានព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុខ្លាំងបន្ថែមទៀតដូចជារលកកំដៅ និងព្យុះខ្លាំងជាង។ <ref>{{Cite journal|last=Zeng|first=Xubin|last2=Reeves Eyre|first2=J. E. Jack|last3=Dixon|first3=Ross D.|last4=Arevalo|first4=Jorge|date=2021-05-28|title=Quantifying the Occurrence of Record Hot Years Through Normalized Warming Trends|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2020GL091626|journal=Geophysical Research Letters|language=en|volume=48|issue=10|bibcode=2021GeoRL..4891626Z|doi=10.1029/2020GL091626|issn=0094-8276|osti=1798413}}</ref> <ref name=":0" /> ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុទាំងនេះ អាចធ្វើឱ្យផ្នែកខ្លះនៃតំបន់ត្រូពិចមិនអាចរស់នៅបាន។ <ref>{{Cite web |date=2021-03-08 |title=We Have a Chance to Keep the Tropics Habitable |url=https://gizmodo.com/we-have-a-chance-to-keep-the-tropics-habitable-1846430164 |access-date=2022-11-10 |website=Gizmodo |language=en}}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == ពាក្យ "ត្រូពិក" មកពី [[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]]ពី [[ក្រិកបុរាណ]] {{Lang|grc|[[wikt:τροπή|τροπή]]}} ( tropē ) មានន័យថា "ងាក" ឬ "ផ្លាស់ប្តូរទិសដៅ" ។ <ref>{{Cite web |title=tropic |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/tropic |website=Oxford learner's dictionaries}}</ref> == និយមន័យតារាសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|រូបភាពតូច|350x350ភីកសែល| ទំនាក់ទំនងនៃទំនោរអ័ក្ស (ε) របស់ផែនដីទៅនឹងរង្វង់ត្រូពិច និងប៉ូល៖ ត្រូពិចនៃមហារីកគឺជាចំណុចរងនៃព្រះអាទិត្យតែមួយគត់នៅ [[ខែមិថុនា solstice|ខែមិថុនា]] ហើយត្រូពិចនៃ Capricorn គឺមានតែនៅធ្នូ <ref>{{Cite web |title=What is the significance of the Tropic of Cancer, Tropic of Capricorn, Arctic Circle and Antarctic Circle? |url=http://curious.astro.cornell.edu/physics/160-our-solar-system/the-earth/seasons/15-what-is-the-significance-of-the-tropic-of-cancer-tropic-of-capricorn-arctic-circle-and-antarctic-circle-beginner |access-date=19 November 2022 |website=Ask an Astronomer |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171543/http://curious.astro.cornell.edu/physics/160-our-solar-system/the-earth/seasons/15-what-is-the-significance-of-the-tropic-of-cancer-tropic-of-capricorn-arctic-circle-and-antarctic-circle-beginner |archive-date=8 ធ្នូ 2015 |url-status=dead}}</ref>]] តំបន់ត្រូពិចត្រូវបានកំណត់ថាជាតំបន់រវាង [[ត្រូពិចនៃជំងឺមហារីក|តំបន់ត្រូពិកកក្កដានិវត្តន៍]] នៅ នៅ 23°26′09.9″ (ឬ 23.43609°) N និង [[ត្រូពិចនៃ Capricorn|ត្រូពិចរាសីសេះ]]នៅ [[អឌ្ឍគោលខាងត្បូង]] នៅ 23°26′09.9″ (ឬ 23.43609°) S; <ref name="meteo">{{Cite web |title=Tropical zone |url=https://content.meteoblue.com/en/research-education/educational-resources/meteoscool/general-climate-zones/tropical-zone |access-date=19 November 2022 |website=meteoblue}}</ref> រយៈទទឹងទាំងនេះត្រូវគ្នាទៅនឹង [[លំអៀងអ័ក្ស|ការទ្រេតអ័ក្សនៃផែនដី]] ។ ត្រូពិកនៃមហារីកគឺជារយៈទទឹងខាងជើងបំផុត ដែល [[ព្រះអាទិត្យ]] អាចមើលឃើញ[[ហ្សីនីត|ដោយផ្ទាល់ពីលើ]] ហើយត្រូពិចរាសីសេះ គឺជាតំបន់ភាគខាងត្បូងបំផុត។ <ref name="meteo"/> នេះមានន័យថា តំបន់ត្រូពិចរួមបញ្ចូលគ្រប់ទីកន្លែងនៅលើផែនដី ដែលជា [[ចំណុចពន្លឺព្រះអាទិត្យ|ចំណុចក្រោមពន្លឺព្រះអាទិត្យ]] យ៉ាងហោចណាស់ម្តងក្នុងកំឡុង [[ឆ្នាំព្រះអាទិត្យ]] ។ ដូច្នេះរយៈទទឹងអតិបរមានៃតំបន់ត្រូពិចមានចម្ងាយស្មើគ្នាពីអេក្វាទ័រនៅសងខាង។ ដូចគ្នានេះដែរ ពួកវាប្រហាក់ប្រហែលនឹងមុំនៃទំនោរអ័ក្សរបស់ផែនដី។ មុំនេះមិនត្រូវបានជួសជុលយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះនោះទេ ភាគច្រើនដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃព្រះច័ន្ទ ប៉ុន្តែដែនកំណត់នៃតំបន់ត្រូពិចគឺជាអនុសញ្ញាភូមិសាស្ត្រ ហើយភាពខុសគ្នារបស់វាពីរយៈទទឹងពិតគឺតូចណាស់។ == ឯកសារយោង == rj9gi8ckzsp2cyt17vxv9qjwlrsyoc4 0 53704 342223 339149 2026-10-24T05:09:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342223 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = Hedy Lamarr | image = Hedy Lamarr Publicity Photo for The Heavenly Body 1944.jpg | caption = Lamarr, {{circa|1944}} | birth_name = Hedwig Eva Maria Kiesler | birth_date = {{Birth date|mf=yes|1914|11|9}} | birth_place = Vienna, Austria-Hungary | death_date = {{Death date and age|mf=yes|2000|1|19|1914|11|9}} | death_place = [[Casselberry, Florida]], US | citizenship = {{plainlist| * Austria (until 1938)<ref>{{Cite web|url=https://ima.org.uk/16506/historical-notes-the-fantastic-lives-of-hedy-lamarr/|title=Historical Notes: The Fantastic Lives of Hedy Lamarr|first=Snezana|last=Lawrence|date=April 12, 2021|access-date=ឧសភា 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119151837/https://ima.org.uk/16506/historical-notes-the-fantastic-lives-of-hedy-lamarr/|archive-date=មករា 19, 2025|url-status=dead}}</ref> * [[Statelessness|Stateless]] (1938–1953) * US (from 1953)}} | occupation = {{hlist|Actress|inventor}} | years_active = 1930–1958 | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Friedrich Mandl]]|1933|1937|end=div}} * {{marriage|[[Gene Markey]]|1939|1941|end=div}} * {{marriage|[[John Loder (actor)|John Loder]]|1943|1947|end=div}} * {{marriage|[[Teddy Stauffer]]|1951|1952|end=div}} * {{marriage|W. Howard Lee|1953|1960|end=div}} * {{marriage|Lewis J. Boies|1963|1965|end=div}}}} | children = 3 }} '''ហេឌី ឡាម៉ារ''' ( ឈ្មោះកំណើត '''ហេដវីគ អ៊ីវ៉ា ម៉ារីយ៉ា គីស្លឺ''' ; ថ្ងៃទី ៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩១៤ {{Efn|According to Lamarr biographer [[#Shearer|Stephen Michael Shearer]] (pp.&nbsp;8, 339), she was born in 1914, not 1913.}} – ថ្ងៃទី ១៩ ខែមករា ឆ្នាំ ២០០០) គឺជាតារាសម្តែង និងជាអ្នកបង្កើតជនជាតិអូទ្រីស និងអាមេរិក។ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតារាភាពយន្តដ៏ជោគជ័យម្នាក់ នាងក៏បានសហការបង្កើតប្រព័ន្ធណែនាំវិទ្យុក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរ។ បន្ទាប់ពីអាជីពភាពយន្តដំបូងដ៏ខ្លីមួយនៅប្រទេស[[ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] រួមទាំងរឿងភាគមនោសញ្ចេតនាស្រើបស្រាលដ៏ចម្រូងចម្រាស ''[[Ecstasy]]'' (១៩៣៣) នាងបានរត់គេចពីស្វាមីដំបូងរបស់នាងគឺ [[ហ្វ្រីដ្រីស ម៉ានឌល]] ហើយបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងប៉ារីសដោយសម្ងាត់។ ដោយធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងឡុងដ៍ នាងបានជួប [[ល្វីស ប៊ី មេយឺ|ល្វីស ប៊ី ម៉េយឺ]] ដែលបានផ្តល់កិច្ចសន្យាភាពយន្តដល់នាងនៅហូលីវូដ។ នាងបានក្លាយជាតារាភាពយន្តជាមួយនឹងការសម្តែងរបស់នាងនៅក្នុងរឿងភាគមនោសញ្ចេតនា ''[[Algiers]]'' (១៩៣៨)។ <ref name="New York Times obituary">{{Cite news|last=Severo|first=Richard|date=January 20, 2000|title=Hedy Lamarr, Sultry Star Who Reigned in Hollywood of 30s and 40s, Dies at 86|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2000/01/20/arts/hedy-lamarr-sultry-star-who-reigned-in-hollywood-of-30-s-and-40-s-dies-at-86.html|access-date=December 24, 2018}}</ref> នាងទទួលបានជោគជ័យបន្ថែមទៀតជាមួយរឿងបស្ចិមលោក ''[[Boom Town]]'' (១៩៤០) និងរឿងភាគ ''[[White Cargo]]'' (១៩៤២)។ ខ្សែភាពយន្តដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតរបស់នាង គឺរឿងភាគសាសនា ''[[Samson and Delilah]]'' (១៩៤៩)។ <ref name="nytimes">{{Cite news|last=Haskell|first=Molly|date=December 10, 2010|title=European Exotic|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/12/12/books/review/Haskell-t.html|url-status=live|access-date=July 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908015828/https://www.nytimes.com/2010/12/12/books/review/Haskell-t.html|archive-date=September 8, 2018}}</ref> នាងក៏បានសម្តែងតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍មុនពេលចេញផ្សាយខ្សែភាពយន្តចុងក្រោយរបស់នាងនៅឆ្នាំ ១៩៥៨។ នាងត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសជាមួយនឹងផ្កាយមួយនៅលើ [[ហូលីវូដ វ៉កឃើរ អូហ្វ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០។ នៅដើម [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួមជាមួយអ្នកនិពន្ធ [[ហ្ស៊ក អាន់ថេល]] នាងបានសហការបង្កើតប្រព័ន្ធណែនាំវិទ្យុសម្រាប់ [[មីសុីលក្រោមទឹក(ត័រពី)|មីស៊ីលក្រោមទឹក]]របស់[[សម្ព័ន្ធ|សម្ព័ន្ធមិត្ត]] ដែលប្រើប្រាស់ [[វិសាលគមរីករាលដាល|បច្ចេកវិទ្យារីករាលដាលវិសាលគម]] និងបច្ចេកវិទ្យា [[ការលោតប្រេកង់|លោតប្រេកង់]] ដើម្បីកម្ចាត់ការគំរាមកំហែងនៃ[[ការកកស្ទះវិទ្យុ]] ដោយ[[អំណាចអ័ក្ស|មហាអំណាចអ័ក្ស]] ។ វិធីសាស្រ្តនេះ ដែលត្រូវបានគេកំណត់គំនិតថាជា "ប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងសម្ងាត់" ត្រូវបានបម្រុងទុកដើម្បីផ្តល់នូវការទំនាក់ទំនងដែលមានសុវត្ថិភាព និងធន់នឹងការកកស្ទះសម្រាប់ការណែនាំអាវុធ ដោយការរីករាលដាលសញ្ញាឆ្លងកាត់ប្រេកង់ច្រើន។ <ref>{{Cite web |date=2025-08-03 |title=Hedy Lamarr │ The National Inventors Hall of Fame |url=https://www.invent.org/inductees/hedy-lamarr |access-date=2025-08-04 |website=www.invent.org |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kristy |date=2024-10-23 |title=2024 Hedy Lamarr |url=https://wirelesshistoryfoundation.org/hedy-lamarr/ |access-date=2025-08-04 |website=Wireless History Foundation |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Biography: Hedy Lamarr |url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/hedy-lamarr |access-date=2025-08-04 |website=National Women's History Museum |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Hedy Lamarr's WWII Invention Helped Shape Modern Tech |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/hedy-lamarrs-wwii-invention-helped-shape-modern-tech |access-date=2025-08-04 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |language=en}}</ref> បច្ចេកវិទ្យាស្រដៀងគ្នានេះត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦២ ប៉ុណ្ណោះ <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Meeks|date=14 May 1990|title=I Guess They Just Take and Forget About a Person|url=https://archive.org/details/sim_forbes_1990-05-14_145_10/page/136|journal=Forbes|volume=145|issue=10|pages=136–138}}</ref> ដែលជាក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ និងបីឆ្នាំបន្ទាប់ពីការផុតកំណត់នៃសិទ្ធផ្ដាច់មុខ របស់លោកស្រី ឡាម៉ារ និងលោក អាន់ថេល។ ការលោតប្រេកង់ ដែលមាន និងត្រូវបានប្រើប្រាស់មុនសិទ្ធិផ្ដាច់មុខនិងត្រូវបានប្រើប្រាស់មុន របស់លោកស្រី ឡាម៉ារ និងលោក អាន់ថេល គឺជាបច្ចេកវិទ្យាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការទំនាក់ទំនងវិសាលគមរីករាលដាល។ គោលការណ៍របស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់បណ្តាញឥតខ្សែ ប៊្លូធូស និង ហ្វាយ-ហ្វាយ (Wi-Fi) ជំនាន់ដំបូងៗ ដែលប្រើទម្រង់នៃវិសាលគមរីករាលដាល ដើម្បីការពារទិន្នន័យពីការស្ទាក់ចាប់ និងការជ្រៀតជ្រែក។ <ref>{{Cite web |last=O'Brien |first=Elle |date=2020-11-08 |title=Hedy Lamarr: actress, inventor, wartime code maker |url=https://massivesci.com/articles/hedy-lamarr-inventor-world-war-movie-star-frequency/ |access-date=2025-08-04 |website=Massive Science}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Hedy Lamarr and Frequency Hopping Technology – News – SparkFun Electronics |url=https://news.sparkfun.com/6147 |access-date=2025-08-04 |website=news.sparkfun.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=samainstage |date=2023-06-23 |title=Actress/Inventor Hedy Lamarr – and How Far Wireless Communication Has Come |url=https://standards.ieee.org/beyond-standards/hedy-lamarr/ |access-date=2025-08-04 |website=IEEE Standards Association |language=en}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] j2zfqb2poz5rcalkt1cusucy0jyid10 0 54900 342196 341364 2026-10-23T18:40:37Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 342196 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 5cizqlq5qbtm2tdsn9hvkfs3ju97q49 0 54938 342213 341820 2026-10-24T01:07:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342213 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="7" |Santal ! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="Santali Language">ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Baha_parab_4.jpg|គ្មានស៊ុម]]<div class="infobox-caption">Santals in traditional dress celebrating ''[[Baha parab]]''</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr><span style="white-space:nowrap;">&#x2009;7.5&nbsp;million</span> (2011) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_India.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[India]]&nbsp;&#x2022;&#x20;<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Bangladesh.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[Bangladesh]]&nbsp;&#x2022;&#x20;<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Nepal.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|20x20ភីកសែល| ]] &nbsp;&nbsp;</span>[[Nepal]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_India.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[India]]:<br /><br /><span class="nowrap">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>[[Jharkhand]] | class="infobox-data" |<br /><br />2,754,723<ref name="census"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="711">[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html "A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="712">''censusindia.gov.in''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="713">Office of the Registrar General & Census Commissioner, India<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="714"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2017</span>.</span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="nowrap">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>[[West Bengal]] | class="infobox-data" |2,512,331<ref name="census" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="nowrap">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>[[Odisha]] | class="infobox-data" |894,764<ref name="census" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="nowrap">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>[[Bihar]] | class="infobox-data" |406,076<ref name="census" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="nowrap">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>[[Assam]] | class="infobox-data" |213,139<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-1800.XLSX "C-16 Population By Mother Tongue"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="nowrap">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Tripura]] | class="infobox-data" |2,913<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/43015/download/46683/ST-16-PCA-A11-APPENDIX.xlsx "A-11 Appendix: District wise scheduled tribe population (Appendix), Tripura - 2011"]. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Bangladesh.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[Bangladesh]] | class="infobox-data" |129,049 (2021)<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2022-07-28-14-31-b21f81d1c15171f1770c661020381666.pdf "Table 1.4 Ethnic Population by Group and Sex"] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Bengali). </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Nepal.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|20x20ភីកសែល| ]] &nbsp;&nbsp;</span>[[Nepal]] | class="infobox-data" |51,735<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1">[https://web.archive.org/web/20230314170005/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf "National Population and Housing Census 2011: Social Characteristics Tables"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Santali language|Santali]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |''Per Indian census 2011''<br /><br />'''Majority'''<br /><br />[[File:Om.svg|16x16ភីកសែល]] [[Hinduism]]<ref name="censusindia.gov.in"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11908/download/15021/ST-20-00-014-DDW-2011.XLS "ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community - Jharkhand"]. </cite></ref><br /><br />'''Minority'''<br /><br />Folk religions ([[Sari Dharam]], [[Sarnaism|Sarna Dharam]])<br /><br />[[File:Star_and_Crescent.svg|15x15ភីកសែល]] [[Islam]]<br /><br /> [[File:Christian_cross.svg|17x17ភីកសែល]] [[Christianity]], [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|16x16ភីកសែល]] [[Buddhism]], Others<ref name="censusindia.gov.in" /> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Munda people|Mundas]]&nbsp;&#x2022;&#x20;[[Ho people|Hos]]&nbsp;&#x2022;&#x20;[[Juang people|Juangs]]&nbsp;&#x2022;&#x20;[[Kharia people|Kharias]]&nbsp;&#x2022;&#x20;[[Savara people|Savaras]]&nbsp;&#x2022;&#x20;[[Korku people|Korkus]]&nbsp;&#x2022;&#x20;[[Bhumij people|Bhumijs]] |} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''សាន់តាល់''' ឬ '''សាន់ថាល់''' (Santal) គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិច ម៉ុនដា ដែលនិយាយភាសា មន-ខ្មែរ នៃ អនុទ្វីបឥណ្ឌា ។ <ref name="Bangladesh">{{Cite web |last=Cavallaro |first=Francesco |last2=Rahman |first2=Tania |title=The Santals of Bangladesh |url=http://www3.ntu.edu.sg/home/cfcavallaro/Pdf%20files/Cavallaro%20and%20Rahman%202009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109161200/http://www3.ntu.edu.sg/home/cfcavallaro/Pdf%20files/Cavallaro%20and%20Rahman%202009.pdf |archive-date=9 November 2016 |access-date=17 November 2017 |website=ntu.edu.sg |publisher=Nayang Technical University}}</ref> ពួកគេបង្កើតបានជាសហគមន៍កុលសម្ព័ន្ធធំជាងគេនៅក្នុងរដ្ឋ Jharkhand និង West Bengal របស់ឥណ្ឌា ហើយក៏មានវត្តមាននៅ Odisha, Bihar, Assam និង Tripura ផងដែរ។ ពួកគេគឺជា ជនជាតិភាគតិច ធំជាងគេនៅក្នុង ផ្នែក Rajshahi និង ផ្នែក Rangpur ភាគខាងជើងប្រទេសបង់ក្លាដែស។ ពួកគេមានប្រជាជនច្រើនគួរសមនៅក្នុង [[នេប៉ាល់|ប្រទេសនេប៉ាល់]] ។ កុលសម្ព័ន្ធសាន់តាល់ និយាយភាសា សាន់តាល់ ជាភាសាដែលនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនៃ [[អំបូរភាសាមុនដា|ក្រុមរង ម៉ុនដា]] នៃ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសា មន-ខ្មែរ]] ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == សាន់តាល់ ទំនងជាមកពី ពាក្យ exonym មួយ។ ប្រភពដើមនៃឈ្មោះ សាន់តាល ត្រូវបានគេគិតថាជាពាក្យសំស្ក្រឹត 'សមន្តពល' (អ្នកការពារព្រំដែន) ដែលបានក្លាយជាពាក្យ 'សមន្តអល' នៅយុគសម័យកណ្តាល។ ផ្នែកមួយនៃតំបន់មីដណាបុរីបុរាណត្រូវបានគេហៅថា សាវន្តតា ឬ សមន្ទភូមិ។ យូរៗទៅ ពាក្យទំនើប សាន់តាល់ បានមកប្រើប្រាស់ពី ''សមន្តពល'' > ''សវន្តអល'' > ''សវន្តល'' ។ <ref>{{Cite web |last=Sukumar Sen |title=Itihas |url=https://archive.org/details/dli.calcutta.01172/page/n24/mode/1up |page=19}}</ref> ពាក្យនេះសំដៅទៅលើប្រជាជននៅ {{Lang|bn|Saont}} នៅ​ក្នុង​អតីត ​ស៊ីលដា ក្នុង​តំបន់ ​មីដណាប៉ូរ ក្នុង​រដ្ឋ​បេងហ្គាល់​ខាងលិច។ <ref>{{Cite book|title=Census 1961, west bengal-district handbook, Midnapore|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5131/1/22153_1961_MID.pdf|year=1966|pages=58|archive-date=2 September 2021}}</ref> ពាក្យសំស្ក្រឹត ''សមន្ត'' ឬ Bengali ''Saont'' មានន័យថា 'ដីទំនាប'។ <ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of Scheduled Tribes in Jharkhand|url=https://books.google.com/books?id=W5dVaq4_cLoC&pg=PA213|year=2010|pages=213|isbn=9788178351216}}</ref> ឈ្មោះ​ជនជាតិ ​របស់​ពួកគេ​គឺ {{Lang|sat|Hor Hopon}} ("កូនមនុស្ស")។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមអ្នកភាសាវិទ្យា លោក Paul Sidwell អ្នកនិយាយ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសា មន-ខ្មែរ]] ប្រហែលជាបានមកដល់ឆ្នេរសមុទ្រ Odisha ពី [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឥណ្ឌូចិន]] ប្រហែល ៤០០០-៣៥០០ ឆ្នាំមុន ( ប្រហែលឆ្នាំ២០០០ – គ. ១៥០០ មុនគ.ស)។ <ref>{{Cite web |last=Sidwell |first=Paul |date=2018 |title=Austroasiatic Studies: state of the art in 2018. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, 22 May 2018. |url=https://www.academia.edu/36689736 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522203539/http://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |archive-date=22 May 2018}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Rau|first=Felix|last2=Sidwell|first2=Paul|date=12 September 2019|title=The Munda Maritime Hypothesis|url=https://core.ac.uk/download/pdf/228160282.pdf|journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society|volume=12|issue=2|pages=35–57|issn=1836-6821}}</ref> អ្នកនិយាយភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក បានរីករាលដាលពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយលាយឡំយ៉ាងទូលំទូលាយជាមួយប្រជាជនឥណ្ឌាក្នុងស្រុក។ ដោយសារតែខ្វះកំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសំខាន់ៗ ស្រុកកំណើតដើមរបស់សាន់តាល់ មិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់នោះទេ។ រឿងព្រេងនិទានរបស់សាន់តាល់ អះអាងថាពួកគេមកពី {{Lang|sat|Hihiri}} ដែលអ្នកប្រាជ្ញបានកំណត់ថាជា Ahuri នៅ ក្នុងស្រុក Hazaribagh ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Karua|first=Subhash Chandra|date=2006|title=The Santals of Mayurbhanj — a Study on Their Original Homeland|url=https://www.jstor.org/stable/44147979|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=67|pages=592–599|issn=2249-1937|jstor=44147979}}</ref> ពួកគេអះអាងថា ពីទីនោះ ពួកគេត្រូវបានរុញច្រានទៅកាន់ ខ្ពង់រាប Chhota Nagpur បន្ទាប់មកទៅ Jhalda, Patkum និងចុងក្រោយ Saont ជាកន្លែងដែលពួកគេបានតាំងទីលំនៅជារៀងរហូត។ យោងតាមលោក Dalton ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា សាន់តាល់ ពីឈ្មោះចង្កោម ខារវ៉ារ។ <ref>{{Cite book|url=http://www.indianculture.gov.in/gazettes/bihar-and-orissa-district-gazetteers-hazaribagh-0|title=Bihar and Orissa District Gazetteers: Hazaribagh|year=1917|pages=54|language=en}}</ref> <ref name=":0" /> រឿងព្រេងនេះ ដែលត្រូវបានលើកឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន ត្រូវបានគេប្រើជាភស្តុតាងដែលថា កុលសម្ព័ន្ធសាន់តាល់ ធ្លាប់មានវត្តមានយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុង Hazaribagh ។ អ្នកប្រាជ្ញអាណានិគម វរសេនីយ៍ឯក ដាល់តុន បានអះអាងថា នៅក្រុងឆៃ មានបន្ទាយមួយដែលធ្លាប់ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយរាជវង្សសាន់តាល់ ដែលត្រូវបានបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួននៅពេលដែល ស្តេចស៊ុលតង់ដេលី បានឈ្លានពានទឹកដីនេះ។ [[File:The_People_Of_India_1868_Sonthals.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|308x308ភីកសែល| ជនជាតសាន់ថាលនៅ ឥណ្ឌាអង់គ្លេស ឆ្នាំ១៨៦៨]] [[File:Numin_din_do̠_sohrai_'Northern_Santali_Sohrai_folk_song'.webm|រូបភាពតូច| ចម្រៀង Sohrai ប្រពៃណី ដែលច្រៀងដោយ Paulina Mardi, Donyson Mardi និង Pushtina Mardi ។]] [[File:Santali_Lungi_Panchi_Dance_West_Bengal.jpg|រូបភាពតូច| Lungi Panchi Dance of Santal នៅ Birbhum, West Bengal]] == សាសនា ==   កុលសម្ព័ន្ធ សាន់តាល់បត្រូវបានផ្តល់ឋានៈជា កុលសម្ព័ន្ធកំណត់ពេល នៅក្នុងរដ្ឋចំនួនប្រាំគឺ Bihar, West Bengal, Jharkhand, Odisha និង Tripura ដែលពួកគេមានប្រជាជនសរុបចំនួន ៦,៥៧០,៨០៧ នាក់យោងតាម ជំរឿនឆ្នាំ ២០១១ របស់ប្រទេសឥណ្ឌា ។ ក្នុងចំណោមប្រជាជននេះ ៦៣.១៥% ត្រូវបានរាយការណ៍ថាជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|អ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ]] ២៣% ជា សាណា ៧.២៨% ជា សារីធម្ម (ទាំងអស់នៅរដ្ឋបេងហ្គាល់ខាងលិច) និង ៥.៤៦% ជា គ្រិស្តសាសនា ។ ទំនាក់ទំនងសាសនាតូចៗផ្សេងទៀតរួមមាន Bidin (27,602), Muslim (13,014), Santal (4,771), Sumra Sandhi (2,059), Sarvdharm (1,625), [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] (1,121), Adi Bassi (1,100), Sikh (987), Kharwar (3852), Sant (3852), Sant (3852), Achinthar (273), Sarin (185), Marangboro (167), Saranath (157), Seran (125), Adi (84), និង Alchichi (78) ។ លើសពីនេះ ១០២ នាក់ជា <nowiki><i id="mwAqM">អ្នកមិនជឿព្រះ</i></nowiki> ៣៣១ នាក់ជាអ្នកជឿលើ ''សាសនាកុលសម្ព័ន្ធ'' ១,១២៣ នាក់បានដើរតាមសាសនាដែលមិនបានចាត់ថ្នាក់ផ្សេងទៀត និង ១៦,៩៧៤ នាក់មិនបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនជាសាសនាអ្វីឡើយ។ <ref name="ST-14" /> <ref name="ST-14A" /> == មនុស្ស​ល្បីៗ == === មន្ត្រីរដ្ឋបាល === * លោក GC Murmu ជា CAG ទី 14 នៃប្រទេសឥណ្ឌា និង ជាអនុអភិបាលរង ទីមួយនៃ រដ្ឋ Jammu និង Kashmir <ref>{{Cite news|last=Das|first=Anand ST|date=1 November 2019|title='A Tribal Boy Got a Big Opportunity': GC Murmu's Mother Elated over His Appointment as J&K's L-G|work=News18|url=https://www.news18.com/news/india/a-tribal-boy-got-a-big-opportunity-gc-murmus-mother-elated-on-his-appointment-as-jks-l-g-2370675.html|access-date=19 February 2020}}</ref> === ការកម្សាន្ត === * Rathin Kisku តារាចម្រៀង ប៊ូល ។ <ref>{{Cite news|date=18 November 2007|title=Baul international|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/baul-international/cid/1006346|access-date=26 March 2020}}</ref> === អ្នកប្រយុទ្ធដើម្បីសេរីភាព === * Sidhu និង Kanhu Murmu មេដឹកនាំនៃ ការបះបោរ Santhal ។ <ref>{{Cite book|last=Sailendra Nath Sen|title=An Advanced History of Modern India|date=2010|isbn=9780230328853|page=120|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1876}}</ref> === អក្សរសាស្ត្រ === * អ្នកនិពន្ធ Turia Chand Baskey * Damayanti Beshra អ្នកនិពន្ធ <ref>{{Cite web |title=Damayanti Beshra |url=https://knowledge.tribal.gov.in/padma-awardees/damayanti-beshra/ |access-date=4 May 2026 |publisher=Ministry of Tribal Affairs of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113225029/https://knowledge.tribal.gov.in/padma-awardees/damayanti-beshra/ |archive-date=13 មករា 2026 |url-status=dead}}</ref> * អ្នកនិពន្ធ Shyam Sundar Besra * រូបចាន់ ហាន់ស្តា អ្នកនិពន្ធ * អារជុន ឆារ៉ាន ហេមប្រាម អ្នកនិពន្ធ * Sarada Prasad Kisku អ្នកនិពន្ធមកពី Purulia * ចូបា មួរមូ អ្នកនិពន្ធ * Raghunath Murmu អ្នកបង្កើត អក្សរ Ol Chiki ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ''Olguru'' ។ * Sadhu Ramchand Murmu កវី Santali ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''Kabiguru'' ។ * Hansda Sowvendra Shekhar អ្នកនិពន្ធ * Kherwal Soren អ្នកនិពន្ធ និងអ្នកនយោបាយ === អ្នកនយោបាយ === * ប៊ីរបាហា ហាន់ស្តា តារាសម្តែង និងជាអ្នកនយោបាយភាសាសាន់តាលី រដ្ឋមន្ត្រីព្រៃឈើ រដ្ឋាភិបាលរដ្ឋបេងហ្គាល់ខាងលិច <ref>{{Cite news|last=Das|first=Madhuparna|date=2 April 2016|title=Santhali actress Birbaha Hansda to fight West Bengal polls|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/santhali-actress-birbaha-hansda-to-fight-west-bengal-polls/articleshow/51654930.cms?from=mdr|access-date=8 January 2020}}</ref> * Mohan Charan Majhi នាយករដ្ឋមន្រ្ដី Odisha <ref>{{Cite news|last=Barik|first=Satyasundar|date=11 June 2024|title=Mohan Charan Majhi, BJP's vocal tribal leader who attends all village functions|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/odisha/mohan-charan-majhi-bjps-vocal-tribal-leader-who-attends-all-village-functions/article68278157.ece|access-date=4 May 2026|issn=0971-751X}}</ref> * Babulal Marandi នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីមួយនៃ Jharkhand <ref>{{Cite news|date=1 April 2019|title=जिस BJP को दिलाई थी करिश्माई जीत, बाबूलाल मरांडी का उसी से हुआ मोहभंग|work=aajtak.intoday|url=https://aajtak.intoday.in/story/babulal-marandi-jharkhand-lok-sabha-elections-2019-bjp-jharkhand-vikas-morcha-pm-narendra-modi-santhal-1-1072441.html}}</ref> * លោក ឌ្រូប៉ាឌី មួរមូ (Droupadi Murmu ) ប្រធានាធិបតីទី១៥ នៃប្រទេសឥណ្ឌា អតីត អភិបាលរដ្ឋ ចាខាន់ (Jharkhand) អតីតរដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋាភិបាលរដ្ឋ អូឌីសា (Odisha )។ <ref>{{Cite news|date=21 July 2022|title=Draupadi Murmu, to be the first president to be born after Independence|work=The Statesman|url=https://www.thestatesman.com/india/draupadi-murmu-first-president-india-born-independence-1503092340.html|access-date=22 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|date=22 July 2022|title=Draupadi Murmu: All you need to know about India's 15th President|work=TimesNow|url=https://www.timesnownews.com/mirror-now/in-focus/draupadi-murmu-all-you-need-to-know-about-indias-15th-president-article-93037434|access-date=22 July 2022}}</ref> * លោក Khagen Murmu ជាអ្នកនយោបាយឥណ្ឌា និងជា សមាជិកសភា មកពី Maldaha Uttar (មណ្ឌល Lok Sabha) រដ្ឋ West Bengal។ <ref>{{Cite news|date=4 June 2019|title=40 Years In CPM And Now A BJP MP, This Man Embodies Left's Demise|language=en|work=HuffPost India|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/cpm-bjp-mamata-modi-west-bengal_in_5cf525b3e4b0e8085e3d7671|access-date=20 August 2020}}</ref> * Salkhan Murmu សកម្មជននយោបាយសង្គមឥណ្ឌា អតីតសមាជិកសភាមកពី Mayurbhanj{{Citation needed|date=July 2024}} * Uma Saren អ្នកនយោបាយ អតីតសមាជិកសភាមកពី Jhargram <ref name="ET">{{Cite news|last=Seetharaman|first=G.|last2=Balasubramanyam|first2=K. R.|date=25 May 2014|title=32 newly elected under-35 MPs & what they intend to do for their constituencies|work=[[The Economic Times]]|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/32-newly-elected-under-35-mps-what-they-intend-to-do-for-their-constituencies/articleshow/35569860.cms|access-date=14 March 2019}}</ref> * លោក ហេម៉ាន់ សូរិន (Hemant Soren ) អភិបាលរដ្ឋ ចាខាន់ <ref name="Sorenfamily" /> * លោក Shibu Soren អតីតអភិបាលរដ្ឋ Jharkhand និងជាស្ថាបនិកនៃ រដ្ឋ Jharkhand Mukti Morcha ។ លោក​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ''Disomguru'' ផង​ដែរ។ <ref name="Sorenfamily">{{Cite web |title=Shibu Soren |url=https://www.britannica.com/biography/Shibu-Soren |access-date=3 February 2020 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> === វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា === * លោក Naresh Chandra Murmu ប្រធានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងជានាយក វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវវិស្វកម្មមេកានិចកណ្តាល ទីក្រុង Durgapur រដ្ឋ West Bengal ប្រទេសឥណ្ឌា។{{Citation needed|date=July 2024}} === កីឡា === * Purnima Hembram អត្តពលិក​រត់​ប្រណាំង <ref>{{Cite web |date=20 September 2017 |title=Purnima Hembram of Santhal tribe bags pentathlon gold for India at Asian indoor meet – Adivasi Resurgence |url=http://www.adivasiresurgence.com/purnima-hembram-santhal-tribe-bags-pentathlon-gold-india-asian-indoor-meet/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921192632/http://www.adivasiresurgence.com/purnima-hembram-santhal-tribe-bags-pentathlon-gold-india-asian-indoor-meet/ |archive-date=21 September 2017 |access-date=7 August 2022 |website=www.adivasiresurgence.com |language=en-US}}</ref> * រ៉ាហ្វាយ៉ែល ទូឌូ, កីឡាករបាល់ទាត់ <ref>{{Cite web |date=11 April 2024 |script-title=bn:রাফায়েল টুডু : গোলকিপার থেকে বিসিএলের শীর্ষ গোলদাতা! |trans-title=Rafael Tudu: BCL top scorer from goalkeeper! |url=https://www.offsidebangladesh.com/%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%9F%E0%A7%81%E0%A6%A1%E0%A7%81-%E0%A6%97%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A5/?fbclid=IwAR28f9btLTSfoMCHk8mjM5MSnzp_HiHnLw_PmF_oMEFrr-j2EAzpx7RdKbY_aem_AZq2i7F2D6Fn_bF6G-vezc1M-2P3_S9t7WyDaL156I8G-Cuvg5U4UHlUyJKZGSL-rIzBKTnlnKHZxlZXMbnt3ny1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240412111207/https://www.offsidebangladesh.com/%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%9F%E0%A7%81%E0%A6%A1%E0%A7%81-%E0%A6%97%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A5/ |archive-date=12 April 2024 |access-date=12 April 2024 |website=OffsideBangladesh |language=bn}}</ref> * សាន់ទី ម៉ាឌី, កីឡាករបាល់ទាត់ <ref>{{Cite news|date=19 July 2025|title=গ্রামের মেয়ে থেকে জাতীয় তারকা শান্তি মার্ডি|language=bn|work=Dhaka Mail|url=https://dhakamail.com/country/242050|access-date=19 January 2026}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] oad9z0egsxhlvuk7ymns8ak7x3ta6dh 0 54956 342189 342154 2026-10-23T18:18:27Z Nisetpdajsankha 5475 342189 wikitext text/x-wiki '''ពន្ធុវិទ្យាប្រជាវឌ្ឍន៍''' គឺផ្នែករងនៃ[[ពន្ធុវិទ្យា]]ដែលទាក់ទិនជាមួយនឹងសភាពផ្សេងៗគ្នានៃពន្ធុនៅក្នុង និងចំនោមប្រជាវឌ្ឍន៍ ហើយវាក៏ជាផ្នែកមួយនៃ[[ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍|ជីវវិទ្យានៃការវិវត្ត]]ផងដែរ។ ការសិក្សាមួយចំនួនក្នុងមែកធាង[[ជីវវិទ្យា]] ពិនិត្យមើលទៅលើបាតុភូតមួយចំនួនដូចជា [[ការសំរបខ្លួន]] [[ប្រភេទភវកម្ម]] (កំលាយប្រភេទ រឺ ការក្លាយប្រភេទ) និងរចនាសម្ព័ន្ធប្រជាវឌ្ឍន៍។ ពន្ធុវិទ្យាប្រជាវឌ្ឍន៍ គឺជាធាតុផ្សំដ៏រស់រវើកធ្វើឱ្យមាន[[ការផ្ទុះឡើង]]នូវគំនិត[[សំយោគទំនើប|សំយោគវិវត្តន៍សម័យទំនើប]]នេះ។ ស្ថាបនិកដំបូងៗនោះរួមមានលោក [[ស៊ូវ៉ល្ល រ៉ាយថ៍]], [[ចន បឺរដឹន ស៊ែនដឺសឹន ហ៊លដេន|ជេប៊ីអេស ហ៊លដេន]] និង [[រ៉នលដ៍ ភ្វីឝឺរ]] ដែលពួកលោកបានដាក់បញ្ចូលមូលការណ៍មួយចំនួនសំរាប់ក្រឹត្យក្រមសិក្សាពាក់ព័ន្ធទៅនឹង[[ពន្ធុវិទ្យាបរិមាណ]]។ ជាប្រពៃណីទៅហើយ វាគឺជាក្បួនសិក្សាបែបគណិតសាស្ត្រជាន់ខ្ពស់មួយ ដែលពន្ធុវិទ្យាប្រជាវឌ្ឍន៍ធ្វើការក្ដោបជុំវិញការងារខាងផ្នែកទ្រឹស្ដី មន្ទីរពិសោធន៍ និងការងារចុះផ្ទាល់ផងដែរ។ គំរូពន្ធុប្រជាវឌ្ឍន៍ ត្រូវបានប្រើប្រាស់សំរាប់ទាំងអនុមានស្ថិតិពីទិន្នន័យតំនលំដាប់ [[អា.ដេ.នុ.]] (ADN) និងសំរាប់ការបញ្ជាក់/រឺ ច្រានចោលសក្ខីភាពនៃទស្សនទាននេះ។ អ្វីដែលកំនត់ឱ្យពន្ធុវិទ្យាប្រជាវឌ្ឍន៍ក្រៅតែពីវិធីសាស្ត្រកាន់តែថ្មីហើយ វាថែមទាំងមានលក្ខណៈភាតិពិម្ព(ផេនូទីប)ជាងផងដែរ ដើម្បីធ្វើគំរូឱ្យវិវត្តន៍ ដូចជាទ្រឹស្តីល្បែងវិវត្តន៍ និងថាមសាស្ត្រសំរបខ្លួន វាក៏ជាការសង្កត់ធ្ងន់លើបាតុភូតពន្ធុនានាដូចជា[[លក្ខណៈលុប]] [[អភិស្ថាតិ]] កំរិតថ្នាក់នេះចំពោះតែការកាត់ពូជពន្ធុបែកចេញពីវិសមតាជំនាប់ ហើយនិងបាតុភូតចៃដន្យមួយចំនួននៃមិថកម្ម (មុតាស្យុង) និងសំនាត់ពន្ធុតែប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់នេះធ្វើឱ្យវាស័ក្តិសមសំរាប់ការប្រៀបធៀបទៅនឹងទិន្នន័យពន្ធុវិទ្យាប្រជាវឌ្ឍន៍។ 65gidrd1oqs1uf3wbueyv1xklekqssb 1 54989 342187 2026-10-23T15:33:51Z ~2026-56642-46 53591 /* ប្រទេសសង្ហបុរី */ ផ្នែកថ្មី 342187 wikitext text/x-wiki == ប្រទេសសង្ហបុរី == តួរនាទីនិងភារកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាល [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-56642-46|~2026-56642-46]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-56642-46|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:៣៣ ថ្ងៃសុក្រ ទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 5bo3ga89xjbautjl83q4lc3f2zkq6r8 342188 342187 2026-10-23T15:34:56Z ~2026-56642-46 53591 /* ប្រទេសសង្ហបុរី */ ការឆ្លើយតប 342188 wikitext text/x-wiki == ប្រទេសសង្ហបុរី == តួរនាទីនិងភារកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាល [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-56642-46|~2026-56642-46]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-56642-46|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:៣៣ ថ្ងៃសុក្រ ទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) :ការរៀបចំ និងអនុវត្តគោលនយោបាយជាតិ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-56642-46|~2026-56642-46]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-56642-46|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:៣៤ ថ្ងៃសុក្រ ទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 6s9zisznty9q4echl3unzkl6nd39mz5 0 54990 342191 2026-10-23T18:37:24Z Nisetpdajsankha 5475 Nisetpdajsankha បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] ទៅ [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 342191 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] 5cizqlq5qbtm2tdsn9hvkfs3ju97q49